© Copyright

Stanisław Maksimiec

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2021

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Redakcja:

Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Recenzja:

prof. dr hab. Zbigniew Gnat-Wieteska

płk dr hab. Juliusz S. Tym

Mapy:

Paweł Grysztar

Projekt okładki:

Paulina Klimek

Pełna lista wydanych publikacji i sprzedaż detaliczna:

www.napoleonv.pl

Numer ISBN: 978-83-8178-721-5

Bezpłatny fragment

Wstęp

Rozdział I. Utworzenie Frontu Północnego

Rozdział II. Charakterystyka obszaru operacyjnego Frontu Północnego

Rozdział III. Odtwarzanie, reorganizacja i koncentracja oddziałów (12-17 września)

Rozdział IV. Marsz na południe (18-20 września)

Rozdział V. Walki w rejonie Zamościa i Tomaszowa Lubelskiego (druga bitwa tomaszowska 21-25 września)

Rozdział VI. Ostatnie walki oddziałów Frontu Północnego (26-29 września)

Zakończenie

Wykaz skrótów

Aneks. Obsada personalna Frontu Północnego

Szkice

Fotografie

Bibliografia

Przypisy

WSTĘP

Obrona Polski we wrześniu 1939 roku, mimo upływu kilku dziesiątek lat, zajmuje ważne miejsce w świadomości historycznej społeczeństwa polskiego i jest istotnym elementem w kształtowaniu postaw patriotycznych. Jest przykładem niezwykłego poświęcenia żołnierza i narodu polskiego w obronie niepodległości. Polska jako pierwsza nie dała się podporządkować III Rzeszy i samotnie stawiła opór najpierw potędze Wehrmachtu, a potem Armii Czerwonej, płacąc w nierównej walce z dwoma agresorami ogromną daninę krwi. Jedną spośród wielu przyczyn klęski Wojska Polskiego (WP) we wrześniu 1939 roku był niewydolny wojenny system dowodzenia wojskami, który w połączeniu ze słabością, a następnie paraliżem systemu łączności doprowadził do utraty przez Naczelnego Wodza WP wpływu na przebieg walk.

Polska doktryna wojenna z okresu II Rzeczypospolitej nie zakładała tworzenia wyższych związków operacyjnych (Grup Armii) składających się z dwóch-trzech armii. Także w planie wojny z Niemcami (plan „Zachód”) nie przewidywano ich utworzenia. Siły zbrojne walczące w początkowej fazie wojny składały się z armii, samodzielnych grup operacyjnych i grup operacyjnych podporządkowanych bezpośrednio Naczelnemu Wodzowi.

Kierowanie wszystkimi armiami i grupami operacyjnymi bezpośrednio przez Naczelnego Wodza z odległości kilkuset kilometrów w praktyce przyniosło fatalne skutki. Zbyt duże scentralizowanie dowodzenia spowodowało nagminne ingerencje Naczelnego Wodza i jego sztabu w działania poszczególnych armii, dywizji, a nawet pułków, co ubezwłasnowolniało dowódców różnych szczebli. Szybko zmieniające się położenie własnych związków operacyjnych przy braku trwałej łączności z nimi powodowało, że decyzje podejmowane przez Naczelnego Wodza były często błędne i na ogół mocno spóźnione. Brak pośrednich szczebli dowodzenia pomiędzy Naczelnym Wodzem a armiami w postaci Grup Armii (Frontów) spowodował brak współdziałania między poszczególnymi armiami, które walczyły osamotnione. Z kolei brak szczebli pośrednich między armiami a dywizjami w postaci dowództw korpusów ograniczał możliwości dowódców armii w sprawnym dowodzeniu podległymi dywizjami w zmieniającej się w szybkim tempie sytuacji na froncie i położeniu własnych wojsk.

Na skutek katastrofalnego pogorszenia się sytuacji militarnej w centrum i na skrzydłach obrony polskiej 10 września Naczelny Wódz WP marsz. Edward Śmigły-Rydz dokonał reorganizacji systemu dowodzenia, tworząc związki operacyjne wyższego szczebla – Fronty (Grupy Armii). Decyzja była słuszna, tylko mocno spóźniona i w żaden sposób nie mogła znacząco wpłynąć na przebieg działań wojennych. Utworzone dopiero w trakcie działań wojennych, bez środków łączności i odpowiednich sztabów, gdy związki operacyjne i taktyczne WP znajdowały się w odwrocie, Fronty nie mogły odegrać poważniejszej roli w systemie wojennego dowodzenia wojskami.

Następstwem reorganizacji systemu dowodzenia były „Wytyczne do koncentracji sił własnych na południu”. Nakazywały one wycofanie się wszystkich wojsk walczących na północy i zachodzie kraju do południowo-wschodnich obszarów Polski, by jak najdłużej bronić się w oparciu o tzw. przedmoście rumuńskie.

W celu ustabilizowania sytuacji na froncie marsz. Śmigły-Rydz utworzył Front Północny i Front Południowy, w skład których miały wejść zreorganizowane związki operacyjne walczące z Niemcami i oddziały sformowane w ośrodkach zapasowych. Do koordynacji działań wojsk walczących na północ od Wieprza utworzono Front Północny, którego dowódcą został mianowany gen. dyw. Stefan Dąb-Biernacki, dotychczasowy dowódca Odwodowej Armii „Prusy”. Ta nominacja wywołała ogólne zaskoczenie i oburzenie, gdyż gen. Dąb-Biernacki zupełnie nie sprawdził się jako dowódca armii. Swoim fatalnym dowodzeniem, nieudolnością, niekompetencją oraz niezrozumieniem zasad prowadzenia wojny manewrowej z wykorzystaniem broni pancernej i lotnictwa przyczynił się do szybszej klęski dowodzonej przez siebie Armii „Prusy”. Dopuścił się także dyskredytującego go jako dowódcę czynu, pozostawiając walczące wojska swojemu losowi i ewakuując się na wschodni brzeg Wisły. Mimo wielu bardzo krytycznych informacji o fatalnym dowodzeniu przez niego podległymi wojskami, a nawet o ich opuszczeniu marsz. Śmigły-Rydz wyznaczył go na wyższe stanowisko i powierzył dowództwo grupy armii.

W skład Frontu Północnego (inna nazwa – Grupa Armii gen. Dąb-Biernackiego) miały wejść: Armia gen. Przedrzymirskiego, Samodzielna Grupa Operacyjna (SGO) „Narew”, oddziały odtwarzane z pozostałości Odwodowej Armii „Prusy” oraz improwizowane jednostki formowane na bazie ośrodków zapasowych znajdujących się na Lubelszczyźnie.

Zgodnie z „Wytycznymi do koncentracji sił własnych na południu” gen. Dąb-Biernacki miał wycofać walczące nad Narwią i Bugiem związki taktyczne Armii gen. Przedrzymirskiego i SGO „Narew” na linię Brześć nad Bugiem - Kock. Następnie po koncentracji i reorganizacji wojsk wykonać odwrót do rejonu Hrubieszów - Włodzimierz Wołyński w ścisłym współdziałaniu z Armią „Lublin”, która tworzyła Front Środkowy.

Początkowo gen. Dąb-Biernacki dysponował niewielkimi siłami, które stopniowo wzrastały. Jednak SGO „Narew” nie weszła w skład Frontu, gdyż w trakcie odwrotu została rozbita i przestała istnieć. Także jednostki Armii gen. Przedrzymirskiego zostały rozbite i rozproszone. Przebiły się tylko ich pozostałości, które wkrótce zostały zreorganizowane i częściowo uzupełnione. Ponadto w skład Frontu weszły: pełnowartościowa 39 Dywizja Piechoty Rezerwowa (39 DPRez.), przekazana z Armii „Lublin”; brygady piechoty odtworzone na Lubelszczyźnie z pozostałości rozbitych na zachodnim brzegu Wisły dywizji Armii „Prusy” oraz sformowane na bazie ośrodków zapasowych i z rozbitków nowe jednostki. Były to spore siły, ale znacznie odbiegały od stanów etatowych, były słabo wyposażone w artylerię polową i przeciwpancerną oraz środki łączności. W obliczu zagrożenia uderzeniem niemieckich korpusów z północy i zachodu gen. Dąb-Biernacki dokonał koncentracji sił w rejonie Chełm - Rejowiec - Krasnystaw oraz ich reorganizacji. Utworzył z nich trzy zgrupowania operacyjne: Armię gen. Przedrzymirskiego, Grupę Operacyjną (GO) gen. Kruszewskiego i GO Kawalerii gen. Andersa (współdziałała z Frontem Północnym).

Agresja sowiecka na Polskę 17 września spowodowała, że główne zadanie Frontu, jakim był odwrót do rejonu Lwowa, stało się nieaktualne. Po otrzymaniu dyrektywy Naczelnego Wodza o niepodejmowaniu walki z Sowietami i wycofaniu się do Rumunii lub na Węgry gen. Dąb-Biernacki przesunął oś marszu na południowy zachód, zamierzając przebić się do południowej Małopolski (Galicji), a następnie na Węgry. Mimo nieukończonej koncentracji oddziały wyruszyły z rejonu Chełma w kierunku Hrubieszowa i Zamościa z zadaniem ich opanowania. Jednocześnie toczyły walki z nacierającymi oddziałami niemieckimi pod Sawinem (na północ od Chełma), Krasnymstawem i Dorohuskiem. W związku z informacją o bitwie zgrupowania gen. dyw. Tadeusza Piskora pod Tomaszowem Lubelskim gen. Dąb-Biernacki nakazał przerwanie walk o Krasnystaw i Zamość, wyminięcie tego ostatniego od wschodu, pobicie sił niemieckich w rejonie Łabunie - Tarnawatka i wsparcie walczących pod Tomaszowem oddziałów gen. Piskora.

Realizując powyższy rozkaz, 39 DPRez. stoczyła dwudniową (21-22 września) nierozstrzygniętą bitwę pod Cześnikami (na południowy wschód od Zamościa), która rozpoczęła tzw. drugą bitwę tomaszowską. Pozostałe związki operacyjne i taktyczne Frontu w tym czasie wywalczyły podstawy wyjściowe do generalnego uderzenia przełamującego z rubieży szosy zamojskiej, które ze względu na zaprzestanie oporu przez zgrupowanie gen. Piskora gen. Dąb-Biernacki wyznaczył na rano 23 września. W ciężkich walkach stoczonych 23 września oddziały Armii gen. Przedrzymirskiego, nacierając na zbyt szerokim froncie, przy słabym wsparciu artylerii, poniosły klęskę i zostały rozbite. Przez niemiecką zaporę przebiła się pod Krasnobrodem Nowogródzka Brygada Kawalerii (BK) z GO Kawalerii gen. Andersa, która następnie pomaszerowała do lasów Ordynacji Zamojskiej (Puszczy Solskiej). W ciężkich walkach pod Jacnią (na północ od Krasnobrodu) została rozbita Wołyńska BK oraz Kombinowana BK płk. Zakrzewskiego. W obliczu klęski gen. Dąb-Biernacki rozwiązał dowództwo i sztab Frontu Północnego, przekazując dowodzenie nad pozostałymi siłami gen. bryg. Emilowi Przedrzymirskiemu-Krukowiczowi. Zachował się haniebnie i opuścił walczące jeszcze wojska, a następnie przedostał się na Węgry.

Generał Przedrzymirski¹, dysponując GO gen. Kruszewskiego, 41 DPRez. i Mazowiecką BK postanowił przebić się przez Wieprz do lasów Ordynacji Zamojskiej. W ciężkich walkach stoczonych pod Suchowolą w nocy i rano 24 września Mazowiecka BK została rozbita. Wykorzystując odwrót oddziałów niemieckich, 39 DPRez. i 10 Dywizja Piechoty (10 DP) opanowały Suchowolę, a następnie Krasnobród, ale próby przebicia się na południe zakończyły się niepowodzeniem.

Wykorzystując marsz odwrotowy niemieckich korpusów za San, 41 DPRez. przekroczyła Wieprz na zachód od Krasnobrodu i wyruszyła w kierunku Aleksandrowa, a w ślad za nią pozostałości 39 DPRez. i 10 DP. 41 DPRez. stoczyła 26 września w rejonie Górecka i Aleksandrowa ciężkie walki z niemiecką 8 DP, której z pomocą przyszła 27 DP. Wobec beznadziejnej sytuacji zgrupowania polskiego oddziały zaprzestały walki i złożyły broń. Z wojsk Frontu pozostała tylko część GO Kawalerii gen. Andersa, która wykorzystując przestrzeń między wycofującymi się oddziałami niemieckimi a nadciągającymi ze wschodu oddziałami sowieckimi, próbowała dotrzeć do granicy z Węgrami. 27 września po walkach w rejonie Władypola (na północ od Sambora) z przeważającymi siłami sowieckimi, które zagrodziły jej drogę marszu na południe, została rozbita i rozproszona.

Z powodu agresji sowieckiej działania Frontu Północnego nie mogły istotnie wpłynąć na losy wojny. Głównym celem gen. Dąb-Biernackiego było przebicie się do granicy węgierskiej i uratowanie jak największej liczby oficerów i żołnierzy. Jednak w walce z silniejszym przeciwnikiem wyposażonym w broń pancerną, artylerię i lotnictwo oraz doskonale zaopatrzonym, przy braku współdziałania z innymi zgrupowaniami polskimi (Armia gen. Piskora, Grupa „Włodzimierz”, Grupa „Dubno”) Front Północny nie odniósł sukcesu operacyjnego i został pobity. Złe dowodzenie, słaba artyleria, źle funkcjonująca łączność między dowództwami różnych szczebli, brak współdziałania między walczącymi związkami operacyjnymi i taktycznymi, prowadzenie natarcia na zbyt szerokim froncie oraz niemiecka przewaga to główne przyczyny klęski w tzw. drugiej bitwie tomaszowskiej. Działania wojsk Frontu wymuszał także szybki marsz oddziałów sowieckich na zachód zagrażający jego tyłom, spowodowany brakiem oporu polskiego na Wołyniu. Walka oddziałów Frontu Północnego przyczyniła się przede wszystkim do przedłużenia oporu polskiego we wrześniu 1939 roku, chociaż w końcowej fazie była jedynie walką w obronie honoru i godności żołnierza polskiego.

Istotne miejsce w literaturze poświęconej wojnie 1939 roku zajmują monografie związków operacyjnych (armii i grup operacyjnych) WP. Prawie wszystkie z nich posiadają już swoje monografie². Natomiast oba utworzone w toku działań wojennych wyższe związki operacyjne: Front Północny i Front Południowy, dotychczas nie doczekały się całościowego opracowania. Fakt, że żaden z historyków wojskowości nie podjął się opracowania wojennych losów Frontu Północnego, wynika zapewne z bardzo skąpego materiału źródłowego. Mimo wszystko autor niniejszej monografii postanowił podjąć badania nad działaniami Frontu Północnego we wrześniu 1939 roku.

Do napisania niniejszej monografii zostały wykorzystane dokumenty, relacje i materiały znajdujące się w zasobach Centralnego Archiwum Wojskowego im. mjr. Bolesława Waligóry (CAW) w Warszawie i dawnego Wojskowego Biura Badań Historycznych (WBBH) w Warszawie (obecnie jego zbiory znajdują się w zasobach CAW) oraz Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego (IPMS) w Londynie.

Znajdujące się w tych placówkach materiały archiwalne dotyczące Frontu Północnego są jednak nieliczne. W sumie jest to zaledwie kilkanaście dokumentów. Na ich podstawie bardzo trudno odtworzyć przebieg działań wojennych tego związku operacyjnego. Brakuje kluczowych dokumentów dotyczących działań dowództwa i sztabu Frontu, dowództw operacyjnych i związków taktycznych oraz ich sztabów z wyjątkiem 41 DPRez. Większość dokumentów, rozkazów i meldunków dowództw i sztabów różnych szczebli Frontu Północnego została sporządzona odręcznie, sporadycznie w postaci maszynopisu. Przed złożeniem broni lub po rozwiązaniu jednostki całą posiadaną dokumentację niszczono lub zakopywano, co potwierdza w swojej relacji gen. Przedrzymirski. Zachowało się jedynie kilka rozkazów dowódcy 41 DPRez.

Drugą, a w rzeczywistości najważniejszą grupę wykorzystanych do napisania monografii materiałów archiwalnych stanowiły relacje i wspomnienia uczestników wydarzeń, przede wszystkim dowódców różnych szczebli. Znajdują się one głównie w IPMS w Londynie, znacznie mniej jest ich w zbiorach CAW i WBBH. Mają one mniejszą wartość faktograficzną i są często sprzeczne ze sobą. Wymagały dużej ostrożności, dokładnej i krytycznej analizy oraz weryfikacji zawartego w nich materiału faktograficznego. Jednak z powodu niewielkiej liczby dokumentów stanowiły główne źródło informacji o działaniach Frontu Północnego. Najbardziej wartościowe okazały się relacje napisane na podstawie sporządzonych w trakcie wojny notatek, pamiętników i dzienników lub spisane bezpośrednio po wojnie przez ich uczestników. Te powstałe później zawierają wiele nieścisłości, a nawet przekłamań, zwłaszcza w datowaniu wydarzeń. Spośród znajdujących się w IPMS relacji najbardziej wartościowe i pomocne okazały się relacje: gen. Przedrzymirskiego, gen. bryg. Wincentego Kowalskiego, gen. bryg. Władysława Andersa, gen. bryg. inż. Zygmunta Podhorskiego, płk. dypl. Tadeusza Zieleniewskiego, płk. dypl. Bronisława Ducha, płk. dypl. Jana Korkozowicza, płk. Adama Sawczyńskiego, płk. Michała Gałązki, płk. dypl. Ludwika Schweizera, ppłk. Władysława Mączewskiego, ppłk. Zygmunta Marszewskiego, mjr. Mieczysława Bigoszewskiego, mjr. Tadeusza Sabatowskiego, mjr. dypl. Stanisława Mayera, mjr. Wojciecha Pohoskiego, mjr. Tadeusza Hordta, kpt. Franciszka Bornstaedta i kpt. Świętosława Jatelnickiego. Najcenniejszymi wspomnieniami znajdującymi się w zbiorach dawnego WBBH są relacje gen. bryg. Brunona Olbrychta, płk. Wacława Szalewicza, ppłk. Tadeusza Rohozińskiego, mjr. Mariana Kiedrzyńskiego, kpt. dypl. Henryka Pohoskiego i kpt. Janusza Bobkowskiego. Z relacji znajdujących się w CAW największą wartość mają relacje ppłk. dypl. Leona Tyszyńskiego, mjr. Czesława Naruszewicza, kpt. dypl. Bernarda Weissa, kpt. Władysława Borowika i kpt. Ryszarda Romana.

Na uwagę zasługują też znajdujące się w CAW niepublikowane opracowania Wojskowego Biura Historycznego: Bitwa pod Zamościem i Tomaszowem Lubelskim (21-26 września 1939 roku), Front północny (Armia gen. Przedrzymirskiego, SGO „Narew” 10-13 września 1939 r.) i Front Północny (11-26 września). Wartościowe okazały się będące w zbiorach WBBH niepublikowane kroniki działań dywizji piechoty i brygad kawalerii we wrześniu 1939 roku: 3 Dywizji Piechoty Legionów (3 DPLeg.), 33 i 41 DPRez., Kresowej, Mazowieckiej, Nowogródzkiej, Wileńskiej i Wołyńskiej BK, a także 5 pułku piechoty Legionów (5 ppLeg.).

Oddzielną grupę materiałów archiwalnych stanowią źródła drukowane. Zaliczyć do nich należy: dokumenty, relacje i wspomnienia wydane jako druki zwarte lub opublikowane w periodykach. Szczególną wartość w odniesieniu do walk polsko-niemieckich ma wydany drukiem wybór źródeł z wojny 1939 roku³. Zawiera on rozkazy i meldunki dowódców związków operacyjnych i taktycznych obu stron. W przypadku agresji sowieckiej dużą wartość mają opublikowane dokumenty sowieckie⁴.

Z pamiętników i wspomnień wydanych jako druki zwarte dużą wartość mają prace: gen. Andersa⁵, płk. Adama Zakrzewskiego⁶, kpt. Stanisława Truszkowskiego⁷, por. Bogusława Cereniewicza⁸, por. Stanisława Swianiewicza⁹ i ppor. Jana Błasińskiego¹⁰. Wiele istotnych informacji zawierają też wspomnienia opublikowane w periodykach, zwłaszcza ppłk. dypl. Włodzimierza Wisłockiego¹¹, ppłk. Wincentego Kurka¹² i por. Michała Schmala¹³. Mimo pewnych luk i nieścisłości przedstawiają one wiele istotnych faktów z przebiegu działań wojennych związków taktycznych i oddziałów wchodzących w skład Frontu Północnego.

Spośród opracowań zwartych najwięcej informacji o działaniach Frontu Północnego, mimo wielu błędów, zawiera monografia Armii „Modlin” autorstwa Tadeusza Jurgi i Władysława Karbowskiego¹⁴. Ze względu na cenzurę w PRL przedstawia tylko walki z Niemcami, pomijając lub tylko wzmiankując o agresji sowieckiej. Cenną pozycją jest opracowanie Ludwika Głowackiego¹⁵ opisujące działania wojenne na Lubelszczyźnie we wrześniu 1939 roku. Jednak ze względu na rozległość problematyki i ograniczenia cenzuralne zbyt skrótowo przedstawia działania Frontu Północnego, nie omawiając sowieckiej agresji. Warta odnotowania jest też praca zbiorowa poświęcona bitwom tomaszowskim¹⁶.

Spośród opracowań o charakterze ogólnym poświęconych całokształtowi działań wojennych we wrześniu 1939 roku bardzo pomocna okazała się praca zbiorowa wydana w Londynie przez Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego, której pierwszy tom, składający się z czterech części, obejmuje działania wojenne do 18 września 1939 roku¹⁷. Przebieg działań Frontu Północnego ze względu na całościowe przedstawienie wojny z Niemcami i agresji sowieckiej ujęty został w niej zwięźle i syntetycznie. Wartość dzieła londyńskiego zmniejsza oparcie go przede wszystkim na relacjach, a nie na dokumentach. Ponadto dużą wartość posiadają prace: Czesława Grzelaka i Henryka Stańczyka¹⁸, Tadeusza Jurgi¹⁹, Apoloniusza Zawilskiego²⁰, Wojciecha Białasiewicza²¹, Witolda Jarno²², Michała Pacuta²³, Marcina Majewskiego²⁴ i Mariana Porwita²⁵, który oprócz opisów walk zawarł wiele uwag, wniosków i komentarzy dotyczących działań Frontu Północnego.

Literaturę przedmiotu wzbogacają liczne artykuły poświęcone walkom związków taktycznych i oddziałów wchodzących w skład Frontu Północnego, z których najbardziej pomocne okazały się prace: Juliusza S. Tyma²⁶, Janusza Wielhorskiego²⁷ i Tadeusza Łuniewskiego²⁸.

Do odtworzenia przebiegu działań strony niemieckiej najbardziej przydatne okazały się dokumenty znajdujące się w zasobach dawnego WBBH, tzw. Kolekcja Aleksandryjska, w postaci mikrofilmów, a częściowo w maszynopisach. Część z nich została przetłumaczona na język polski. Najważniejsze to: Dziennik działań bojowych Grupy Armii „Północ” i Grupy Armii „Południe” z kampanii w Polsce, Dziennik działań bojowych 14 Armii oraz rozkazy operacyjne i meldunki 14 Armii. Zawierają one rozkazy, meldunki i dzienniki bojowe jednostek niemieckich z września 1939 roku. Ponadto pomocne okazały się znajdujące się w CAW materiały zawierające komunikaty operacyjne Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (Oberkommando der Wehrmacht, OKW) i dokumenty o działaniach IV Korpusu Armijnego (IV KA) 10 Armii. Cenne były również dostępne w Internecie zdigitalizowane niemieckie dokumenty dotyczące II wojny światowej (mimo że niekompletne i częściowo nieczytelne), znajdujące się w archiwach Federacji Rosyjskiej (wwii:germandocsinrussia.org). Zawierają one dokumenty m.in. Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (Oberkommando des Heeres, OKH), korpusów armijnych (m.in. IV, VII, VIII, XIX i XXII) oraz jednostek Wehrmachtu dotyczące działań wojennych we wrześniu 1939 roku. W sumie te materiały archiwalne pozwoliły przedstawić działania wojsk niemieckich na Lubelszczyźnie.

Najważniejszym źródłem archiwalnym dotyczącym działań strony sowieckiej jest znajdująca się w CAW kolekcja akt Wojskowej Komisji Archiwalnej. Zawiera ona rozkazy, meldunki i sprawozdania operacyjne sztabu Frontu Ukraińskiego, sztabów 5 i 6 Armii oraz korpusów, dywizji i brygad z przebiegu agresji na Polskę we wrześniu 1939 roku. Dokumenty te pozwoliły odtworzyć przebieg działań wojsk Frontu Ukraińskiego na Wołyniu, Lubelszczyźnie i we wschodniej Małopolsce.

Do przedstawienia działań strony niemieckiej w uzupełnieniu materiałów archiwalnych wykorzystano relacje, wspomnienia i pamiętniki niemieckich uczestników walk²⁹ oraz kroniki związków operacyjnych³⁰, a także opracowania, z których najbardziej pomocne okazały się prace autorstwa Georga Tessina³¹ i Nikolausa von Vormanna³². Z kolei w uzupełnieniu materiałów archiwalnych dotyczących agresji sowieckiej i działań Frontu Ukraińskiego wykorzystano relacje i wspomnienia polskich uczestników walk³³ oraz opracowania, z których największą wartość mają publikacje: C. Grzelaka³⁴, Wiktora Krzysztofa Cygana³⁵, Ryszarda Szawłowskiego (Karola Liszewskiego)³⁶ i Wojciecha Włodarkiewicza³⁷.

Podsumowując ocenę bazy źródłowej i literatury przedmiotu, należy stwierdzić, że mimo niewielkiej ilości materiałów archiwalnych, jej analiza pozwoliła na opracowanie tematu pracy.

Celem niniejszej monografii jest zaś przedstawienie genezy i działań Frontu Północnego w zmieniających się uwarunkowaniach wojny z Niemcami i sowieckiej agresji na Polskę we wrześniu 1939 roku oraz roli, jaką ten związek operacyjny wyższego szczebla odegrał w obronie Polski.

Zakres chronologiczny pracy obejmuje okres od 10 do 29 września 1939 roku, tj. od momentu utworzenia Frontu Północnego do zakończenia walk ostatnich, odosobnionych oddziałów i grup wchodzących w skład Frontu. Całość rozważań została ujęta w układzie chronologiczno-problemowym. Przedstawienie działań dowództw i jednostek wchodzących w skład Frontu Północnego dzień po dniu jest bardziej przejrzyste i ułatwi czytelnikowi zorientowanie się w przebiegu działań wojennych oraz zrozumienie opisywanych wydarzeń.

W rozdziale pierwszym przedstawiono genezę utworzenia Frontu Północnego w ramach reorganizacji wojennego systemu dowodzenia wojskami przez Naczelnego Wodza WP oraz jego zadania wynikające z „Wytycznych do koncentracji sił własnych na południu”. Dokonano oceny jego dowódcy gen. Dąb-Biernackiego pod kątem przydatności na tym stanowisku na podstawie jego dowodzenia Odwodową Armią „Prusy”. Przedstawiono planowany skład Frontu oraz omówiono działania oddziałów Armii gen. Przedrzymirskiego i SGO „Narew”, które miały wejść w jego skład. Ponadto omówiono działania Armii „Lublin” nad środkową Wisłą oraz przebijanie się oddziałów Armii „Prusy” na wschodni brzeg Wisły.

Rozdział drugi przedstawia charakterystykę obszaru operacyjnego Frontu Północnego ze szczególnym uwzględnieniem elementów mających bezpośredni wpływ na prowadzenie działań militarnych: terenu, lasów, przeszkód wodnych, szlaków komunikacyjnych (drogi i koleje), sieci łączności, potencjału ludnościowego i struktury narodowościowej, rozmieszczenia zakładów przemysłu zbrojeniowego, składnic i magazynów, ilości zgromadzonych zapasów wojennych, zabezpieczenia medycznego i sanitarnego oraz obrony przeciwlotniczej.

W rozdziale trzecim zaprezentowano działania dowództwa Frontu Północnego i Armii gen. Przedrzymirskiego. Omówiono działania związków taktycznych Armii gen. Przedrzymirskiego: przebijanie się 1 DPLeg. przez kolejne pierścienie okrążenia zakończone rozbiciem dywizji, rozczłonkowanie Mazowieckiej BK, a następnie marsz pozostałości obu związków taktycznych do rejonu Chełma. Ponadto przedstawiono proces reorganizacji 33 i 41 DPRez., ich odwrót z północnej Lubelszczyzny do rejonu Chełma oraz walki 33 DPRez. o Włodawę. Ukazano walki związków taktycznych SGO „Narew” w trakcie przebijania się z okrążenia zakończone zniszczeniem 18 DP i przedostaniem się rozproszonych brygad kawalerii Suwalskiej i Podlaskiej do Puszczy Białowieskiej. Przedstawiono proces odtwarzania na Lubelszczyźnie rozbitych na zachód od Wisły dywizji Armii „Prusy” oraz formowania na bazie ośrodków zapasowych i z rozbitków nowych jednostek. Omówiono proces koncentracji związków taktycznych Frontu Północnego w rejonie Chełm - Rejowiec - Krasnystaw oraz reorganizację sił Frontu, które podzielono na trzy zgrupowania operacyjne: Armię gen. Przedrzymirskiego, GO gen. Kruszewskiego i GO Kawalerii gen. Andersa. Zaprezentowano organizację dowodzenia operacyjnego w ramach Frontu. W rozdziale omówiono również działania bezpośrednich sąsiadów Frontu Północnego: Armii „Lublin”, Grupy „Włodzimierz”, Grupy „Szack” i Grupy „Kowel” oraz obrońców twierdzy brzeskiej i Lublina. Scharakteryzowano także działania nieprzyjaciela: Wehrmachtu, a od 17 września również Armii Czerwonej.

W rozdziale czwartym przedstawiono działania dowództwa Frontu Północnego i dowództw operacyjnych. Omówiono wpływ agresji sowieckiej na decyzję gen. Dąb-Biernackiego odnośnie do dalszego działania Frontu. Ukazano marsz oddziałów z rejonu Chełma w kierunku Hrubieszowa i Zamościa z zamiarem jego opanowania, a następnie przełamania niemieckiej blokady na szosie Zamość - Tomaszów Lubelski i otwarcia drogi do południowej Małopolski oraz dalej na Węgry. Omówiono walki 41 DPRez. pod Sawinem z oddziałem wydzielonym 3 Dywizji Pancernej (3 DPanc.) zakończone sukcesem i odparciem Niemców oraz walki w obronie przepraw na Bugu pod Dorohuskiem. Zaprezentowano reorganizację 1 DPLeg. i Mazowieckiej BK oraz włączenie pozostałości 33 DPRez. do 41 DPRez. Omówiono walki 39 DPRez. pod Krasnymstawem i próbę opanowania Zamościa przez 2 pułk piechoty rezerwowy (2 pprez.) z 29 Brygady Piechoty Rezerwowej (29 BPRez.), zakończoną rozbiciem pułku. Przedstawiono zmianę przez gen. Dąb-Biernackiego przyjętego wcześniej planu działania w związku z informacją o bitwie zgrupowania gen. Piskora pod Tomaszowem Lubelskim: niezwłocznego przerwania walk o Krasnystaw i Zamość, wyminięcia tego ostatniego od wschodu, pobicia sił niemieckich w rejonie Łabunie - Tarnawatka i wsparcia walczących pod Tomaszowem oddziałów gen. Piskora. Omówiono przebieg działań: Armii gen. Przedrzymirskiego, GO gen. Kruszewskiego i GO Kawalerii gen. Andersa w związku z realizacją nowego rozkazu gen. Dąb-Biernackiego. Przedstawiono działania sąsiadów Frontu Północnego: Armii „Lublin”, Grupy „Włodzimierz”, Grupy „Kowel”, Grupy „Dubno” i zgrupowania kawalerii ppłk. Halickiego oraz demobilizację garnizonu kowelskiego i włodzimierskiego na Wołyniu, spowodowaną dyrektywą Naczelnego Wodza WP o niepodejmowaniu walki z Sowietami. Omówiono działania nieprzyjaciela: strony niemieckiej i sowieckiej, oraz ich wpływ na położenie, sytuację i działania Frontu Północnego.

W rozdziale piątym ukazano działania dowództwa Frontu Północnego i dowództw operacyjnych. Przedstawiono przebieg dwudniowej bitwy 39 DPRez. pod Cześnikami (21-22 września), która rozpoczęła drugą bitwę tomaszowską, oraz działania pozostałych związków operacyjnych i taktycznych mających na celu zdobycie podstaw wyjściowych do generalnego uderzenia przełamującego oddziałów Frontu rano 23 września. Odtworzono przebieg walk w rejonie Zamość - Tomaszów Lubelski, zakończonych niepowodzeniem i rozbiciem 1 DPLeg. oraz Kombinowanej Dywizji Piechoty gen. Wołkowickiego. Omówiono walki GO Kawalerii gen. Andersa i przebicie się części jej oddziałów przez Krasnobród do lasów Ordynacji Zamojskiej oraz walki Wołyńskiej BK i Kombinowanej BK płk. Zakrzewskiego pod Jacnią zakończone ich rozbiciem. Ukazano dalsze działania pozostałych związków taktycznych Frontu: rozbicie Mazowieckiej BK pod Suchowolą, opanowanie Suchowoli i Krasnobrodu przez 10 DP i 39 DPRez. oraz ciężkie walki tych dywizji o przebicie się z Krasnobrodu do lasów Ordynacji Zamojskiej. Scharakteryzowano działania sąsiadów Frontu Północnego: Grupy „Kowel” i Grupy „Dubno”, a także działania nieprzyjaciela: strony niemieckiej i sowieckiej. Omówiono porozumienie niemiecko-sowieckie o ustaleniu linii demarkacyjnej między III Rzeszą a ZSRS i zasadach wycofywania oddziałów niemieckiej 14 Armii za linię demarkacyjną na Wiśle i Sanie. Ponadto przedstawiono działania poszczególnych korpusów niemieckich zmierzające do zniszczenia zgrupowania gen. Dąb-Biernackiego oraz działania sowieckich związków operacyjnych i taktycznych w południowej Lubelszczyźnie.

W rozdziale szóstym scharakteryzowano działania ostatnich jednostek Frontu Północnego: 41 DPRez. i GO Kawalerii gen. Andersa, które próbowały przedostać się na południe. Przedstawiono walki 41 DPRez. z niemiecką 8 DP w rejonie Górecka i Aleksandrowa zakończone w obliczu beznadziejnej sytuacji złożeniem broni przez zgrupowanie polskie. Omówiono marsz GO Kawalerii gen. Andersa w kierunku granicy z Węgrami, a następnie walki z przeważającymi siłami sowieckimi, które zagrodziły jej drogę marszu na południe, zakończone rozbiciem zgrupowania polskiego. Przedstawiono działania Grupy płk. Zieleniewskiego, ostatniego sąsiada Frontu Północnego, jej walki z oddziałami niemieckimi i sowieckimi, zakończone złożeniem broni przed Sowietami. Omówiono działania strony niemieckiej i sowieckiej. Ukazano marsz odwrotowy niemieckich korpusów za linię demarkacyjną na Sanie i walki z oddziałami polskimi oraz współdziałanie z Sowietami. Omówiono także działania oddziałów Armii Czerwonej w południowej Lubelszczyźnie.

Zakończenie zawiera skrótowy opis przebiegu działań wojennych Frontu Północnego we wrześniu 1939 roku i ich ocenę.

Monografia Frontu Północnego jest pierwszą próbą całościowego przedstawienia wojennych losów tego wyższego związku operacyjnego. W ocenie autora nie jest wyczerpującym i pełnym kompendium dziejów Frontu Północnego i wymaga podjęcia dalszych wnikliwych badań nad tą problematyką. Brak dokumentów powoduje, że wiele faktów opartych jest na zawodnych relacjach i nieudowodnionych hipotezach. W miarę docierania do nowych źródeł można będzie zweryfikować dotychczasowe ustalenia i poszerzyć wiedzę na temat dziejów Frontu Północnego i jego roli w wojnie 1939 roku. Autor ma nadzieję, że mimo wszystko monografia przybliży czytelnikowi omawianą problematykę oraz stanowić będzie zachętę, a także punkt wyjścia do dalszych badań nad tym tematem.

Pragnę podziękować prof. dr. hab. Zbigniewowi Gnat-Wietesce oraz płk. dr. hab. ASzWoj. Juliuszowi S. Tymowi za cenne wskazówki i uwagi merytoryczne w trakcie pisania monografii. Dziękuję także Dariuszowi Marszałkowi z Wydawnictwa Napoleon V za wydanie drukiem tej monografii.

ROZDZIAŁ I

UTWORZENIE FRONTU PÓŁNOCNEGO (10-11 WRZEŚNIA)

GENEZA FRONTU PÓŁNOCNEGO

Od pierwszego dnia niemieckiej agresji na Polskę uwidoczniła się zdecydowana przewaga agresora, zwłaszcza w lotnictwie i broni pancernej. Niemcy przełamali obronę Armii „Łódź”, zmusili do odwrotu Armię „Kraków” i „Karpaty”, a następnie rozbili i zniszczyli Armię Odwodową „Prusy”. Na północy pobili Armię „Pomorze”, a po ciężkiej bitwie pod Mławą zmusili do odwrotu Armię „Modlin”. Następstwem tych działań był rozkaz Naczelnego Wodza z dnia 6 września o odwrocie wszystkich związków operacyjnych na linię: Narwi, Bugu, Wisły i Sanu.

Niemieckie dywizje pancerne i zmotoryzowane już 8 września dotarły do środkowej Wisły i Warszawy. 10 września, po ciężkich walkach pod Wizną, przekroczyły Narew oraz sforsowały Bug, a 12 września przeszły San, zagrażając oskrzydleniem od południa związków operacyjnych WP walczących w centrum i na północy kraju.

Na skutek katastrofalnego pogorszenia się sytuacji militarnej w centrum i na skrzydłach obrony polskiej Naczelny Wódz WP marsz. Edward Śmigły-Rydz 10 września wydał „Ogólny rozkaz operacyjny dla skrzydła północnego”, w którym określił zasady dowodzenia i koordynacji działań wojsk prowadzących walki odwrotowe na północny wschód i wschód od Warszawy. 11 września wydał „Wytyczne do koncentracji sił własnych na południu”¹. Nakazywały one wycofanie się wszystkich wojsk walczących na północy i zachodzie kraju do południowo-wschodnich obszarów Polski, by jak najdłużej bronić się w oparciu o tzw. przedmoście rumuńskie². Zamierzał tam utworzyć silną redutę obronną zaopatrywaną dostawami uzbrojenia oraz innego zaopatrzenia z Francji i Wielkiej Brytanii przez sojuszniczą Rumunię. W celu umożliwienia wycofania jak największej liczby wojska do Małopolski Wschodniej podjął decyzję o obronie na rubieży: Pińsk- Brześć nad Bugiem - Kock - Wieprz - Wisła - San³. Plan ten nie brał jednak pod uwagę aktualnego położenia walczących stron i możliwości jego realizacji, gdyż na południu niemieckie dywizje sforsowały San i zbliżały się do Lwowa.

Marszałek Śmigły-Rydz pod presją grożącej katastrofą sytuacji na froncie 10 września dokonał także reorganizacji systemu dowodzenia, tworząc związki operacyjne wyższego szczebla – Fronty (Grupy Armii)⁴. Była to spóźniona próba naprawy polskiego wojennego systemu dowodzenia we wrześniu 1939 roku. Kierowanie wszystkimi armiami i grupami operacyjnymi bezpośrednio przez Naczelnego Wodza wspieranego przez jego sztab z odległości kilkuset kilometrów, przy słabości i niewydolności systemu łączności, przyniosło fatalne skutki, czego przykładem były chociażby walki nad Narwią i Bugiem. Nadmierna centralizacja dowodzenia powodowała od momentu wybuchu wojny nagminne ingerencje Naczelnego Wodza i jego sztabu w działania poszczególnych armii, dywizji, a nawet pułków, co ubezwłasnowolniało dowódców różnych szczebli. Szybko zmieniające się położenie własnych związków operacyjnych przy braku trwałej łączności z nimi sprawiało, że decyzje podejmowane przez Naczelnego Wodza i jego sztab były często błędne i na ogół mocno spóźnione. Brak pośrednich szczebli dowodzenia między Naczelnym Wodzem a armiami w postaci grup armii spowodował brak współdziałania między poszczególnymi armiami, które walczyły osamotnione. Z kolei brak szczebli pośrednich między armiami a dywizjami w postaci dowództw korpusów ograniczał możliwości dowódców armii w sprawnym dowodzeniu podległymi dywizjami w zmieniającej się w szybkim tempie sytuacji na froncie i położeniu własnych oddziałów. Całkowitą kontrolę nad przebiegiem działań wojennych na froncie Wódz Naczelny utracił już 7 września po wyjeździe z Warszawy do Brześcia nad Bugiem. Od tej pory utrzymywanie łączności z wojskami walczącymi w północnej części frontu odbywało się poprzez oficerów kierunkowych z wykorzystaniem samochodów i motocykli oraz telefonicznie z częstymi przerwami, natomiast sporadycznie juzem (aparatem Hughesa)⁵ z walczącymi związkami operacyjnymi w innych częściach kraju⁶.

W celu ustabilizowania sytuacji na froncie marsz. Śmigły-Rydz powołał dowództwo Frontu Południowego i Frontu Północnego⁷. Jednak ich dowódcy nie dysponowali organem dowodzenia zdolnym do sprostania zadaniom, które postawił im Naczelny Wódz. W skład nowo utworzonych Frontów miały wejść zreorganizowane wojska walczące z Niemcami i oddziały sformowane w ośrodkach zapasowych. Decyzja była słuszna, ale mocno spóźniona i w żaden sposób nie mogła wpłynąć na losy wojny. Do koordynacji działań wojsk znajdujących się w południowej Polsce utworzono Front Południowy, którego dowództwo objął gen. broni Kazimierz Sosnkowski. W jego skład miała wejść Armia „Małopolska” (przemianowana z Armii „Karpaty’) oraz Armia „Kraków”. 10 września wieczorem zgodnie z „Ogólnym rozkazem operacyjnym dla skrzydła północnego” Naczelny Wódz zarządził odwrót związków operacyjnych walczących nad Bugiem i Narwią na południe. Do koordynacji działań tych wojsk utworzono Front Północny⁸, którego dowódcą został mianowany gen. dyw. Stefan Dąb-Biernacki, dotychczasowy dowódca Odwodowej Armii „Prusy”. Była to mocno kontrowersyjna nominacja, która wywołała ogólne zaskoczenie i konsternację, gdyż do Sztabu Naczelnego Wodza docierały bardzo niepochlebne informacje o fatalnym dowodzeniu przez niego podległymi wojskami, a nawet o ich opuszczeniu⁹. W skład Frontu Północnego miały wejść: Armia gen. Przedrzymirskiego¹⁰, SGO „Narew” (bez 35 DPRez.), oddziały odtwarzane z pozostałości Armii „Prusy” oraz improwizowane jednostki organizowane na bazie ośrodków zapasowych znajdujących się na Lubelszczyźnie¹¹. W skład Frontu miała także wejść po zakończeniu organizacji i koncentracji Grupa „Polesie” pod dowództwem gen. bryg. Franciszka Kleeberga, dowódcy Okręgu Korpusu (OK) nr IX Brześć nad Bugiem. Zadaniem jej była obrona Brześcia i Pińska oraz zorganizowanie obrony wzdłuż rzeki Muchawiec i Kanału Królewskiego, frontem na północ. Miała zabezpieczyć wojska wycofujące się na południe przed obejściem ze wschodu¹². Obrona Polesia miała zostać zorganizowana jako zamknięta zapora: od północy i wschodu na bagnach rzeki Jasiołdy i środkowej Prypeci, od zachodu na bagnach rzeki Muchawiec i górnej Prypeci.

Naczelny Wódz WP w wydanym 10 września rozkazie operacyjnym zlikwidował front na linii Grodno - Osowiec i nakazał wycofać wojska na południe przez Brześć nad Bugiem¹³. Organizacyjnie ustalono, że front północny od Wisły na wschód obejmie gen. Dąb-Biernacki z zadaniem przegrupowania północnego skrzydła na linię rzeka Wieprz - Kock - Brześć nad Bugiem oraz przejęcia obrony Polesia z pozostawieniem izolowanej obrony Brześcia. Rozkaz wyszczególniał zadania dla związków operacyjnych walczących nad Bugiem i Narwią:

1. Armia gen. Przedrzymirskiego w składzie 1, 33, i 41 dp oraz bryg. Mazowsze opóźnia po osi Kałuszyn-Siedlce-Parczew. Odchodzi pod naciskiem, aby jak najdłużej osłaniać Warszawę od północy wschodu. Oś łączności: Kałuszyn-Siedlce-Łuków-Parczew; ośrodki łączności: Siedlce i Radzyń;

2. SGO „Narew” oderwie się na wysokości gen. Przedrzymirskiego po osi Wysokie Maz.-Bielsk Podl.-Brańsk-Czeremcha-Wysokie Litewskie-Brześć. Ośrodki łączności: Brańsk-Kleszczele. Oba zgrupowania zbierają po drodze ośrodki zapasowe i wcielają je. Wspólnie nacierają na styku.

W najbliższym czasie dowództwo nad obydwiema armiami obejmie gen. Dąb-Biernacki¹⁴.

Zadaniem Armii „Lublin” dowodzonej przez gen. dyw. Tadeusza Piskora była obrona środkowej Wisły i dolnego Wieprza w celu uniemożliwienia nieprzyjacielowi przedwczesnego ich sforsowania. Miało to umożliwić, zgodnie z wytycznymi Naczelnego Wodza, wycofanie się związków operacyjnych walczących nad Bugiem i Narwią w kierunku południowym do wschodniej Lubelszczyzny.

9 września Naczelny Wódz powierzył bezpośrednio gen. bryg. st. spocz. Konstantemu Plisowskiemu zorganizowanie obrony twierdzy brzeskiej. Jego zadaniem było utrzymanie brzeskiego węzła drogowego i kolejowego do czasu dotarcia do twierdzy oddziałów SGO „Narew” znad Narwi lub nowo tworzonych jednostek na wschodnich obszarach II RP. Brześć miał pełnić rolę izolowanego, samodzielnego bastionu wysuniętego przed obronę Polesia. Obrona twierdzy miała związać walką jak najwięcej sił niemieckich nacierających z kierunku Prus Wschodnich, osłonić tworzenie nowych związków operacyjnych: Frontu Północnego i SGO „Polesie”, oraz zapewnić swobodę manewru po obu stronach Bugu i Muchawca. Prace związane z przygotowaniem twierdzy do obrony i skompletowaniem załogi z oddziałów mobilizowanych w Brześciu oraz ze znajdujących się tam ośrodków zapasowych i rozbitków rozpoczął komendant placu ppłk rez. Tadeusz Lechnicki¹⁵.

Zgodnie z „Wytycznymi” gen. Dąb-Biernacki miał wycofać oddziały Armii gen. Przedrzymirskiego i SGO „Narew” na linię Brześć - Kock. Następnie po koncentracji i reorganizacji wojsk miał wykonać odwrót do rejonu Hrubieszów - Włodzimierz Wołyński w ścisłym współdziałaniu z Armią „Lublin”, która tworzyła Front Środkowy. Centralną bazą zaopatrywania wojsk Frontu Północnego stał się Lublin, skąd miały wyruszyć pociągi z zaopatrzeniem do Siedlec, Łukowa, Parczewa, Rejowca, Chełma i Włodawy. W tych miejscowościach, na bocznicach kolejowych, zamierzano utworzyć ruchome ośrodki zaopatrzenia. 10 września szefostwo uzbrojenia OK nr II skierowało z Lublina do Łukowa dwa transporty z amunicją przeznaczone dla Armii gen. Przedrzymirskiego¹⁶.

Generał Dąb-Biernacki wraz z częścią swojego sztabu (szef sztabu, szef Oddziału III [Operacyjnego] i szef saperów) 11 września o godz. 10.00 zameldował się do Naczelnego Wodza w Brześciu i po bardzo burzliwej rozmowie, ku zaskoczeniu oficerów Sztabu Naczelnego Wodza, został przez niego wyznaczony na dowódcę Frontu Północnego. Oficerowie Oddziału III Sztabu Naczelnego Wodza zapoznali gen. Dąb-Biernackiego z ogólną sytuacją militarną, a sztab przygotował specjalną dyrektywę operacyjną¹⁷. Marszałek Śmigły-Rydz powierzył mu jeszcze bardziej odpowiedzialne stanowisko. Spodziewano się raczej odsunięcia go od dowodzenia operacyjnego. Była to zupełnie niezrozumiała nominacja, ponieważ została poprzedzona dokładnym rozeznaniem i opiniami, jakie uzyskał Naczelny Wódz od oficerów swojego sztabu na temat dotychczasowego dowodzenia gen. Dąb-Biernackiego, który przybity klęską swojej armii znajdował się w złej kondycji psychicznej¹⁸. Do dzisiaj nie wiadomo, co zadecydowało o mianowaniu tego generała dowódcą grupy armii. Prawdopodobnie marsz. Śmigły-Rydz czuł się współwinny klęski Odwodowej Armii „Prusy”. Niemniej zagłada w krótkim czasie dowodzonej przez gen. Dąb-Biernackiego armii dyskwalifikowała go jako dowódcę. Jak zanotował w swoich wspomnieniach płk dypl. Stanisław Kopański: Obaj z płk. Klimeckim byliśmy zaskoczeni mianowaniem gen. Dęba-Biernackiego dowódcą grupy armii. Zdawało się nam bowiem, że dowódca, którego armia została doszczętnie rozbita, nie powinien być nadal używany, a tym bardziej na wyższym stanowisku¹⁹.

Pułkownik Kopański tak ocenił gen. Dąb-Biernackiego: Był to oficer o rzadko spotykanej odwadze osobistej i dużej energii. Znał taktykę oddziałów piechoty. Miewał w niej „sezonowe” zainteresowania (np. ustawienie ckm lub drobne patrole piechoty wysyłane na znaczne odległości). Nie miał też praktyki dowodzenia na tym szczeblu oraz współpracy ze swym sztabem w polu. Był złym wychowawcą oficerów. Bagatelizował wartość broni pancernej. Wierzył w wyższość nad nią dywizji piechoty na terenach Polski. Zwalczał na posiedzeniach KSUS [Komitet do Spraw Uzbrojenia i Sprzętu Ministerstwa Spraw Wojskowych – SM] projekty rozwoju własnej broni pancernej²⁰.

Generał bryg. Tadeusz Machalski, odnosząc się do tej nominacji, napisał: W każdej normalnej armii generał, który w taki sposób wygubił swoją armię, jak to uczynił gen. Biernacki, stanąłby przed sądem wojennym. Gen. Biernacki jakby w nagrodę otrzymał jeszcze wyższe stanowisko po to jedynie, by jeszcze raz wszystkich wygubić i samemu się uratować²¹.

Z kolei według słów ppłk. Mariana Romeyki:

[Generał Dąb-Biernacki - SM] zyskał sobie opinię jednego z najbardziej walecznych, ale stanowił jedynie typ dowódcy batalionu lub pułku „śmierci”. (...) W parze z tupetem, zarozumialstwem i pewnością siebie szła tępota ogólna, wynikająca zarówno z braku wykształcenia wojskowego jak i doświadczenia na wyższym szczeblu dowodzenia. Pozostawał faktycznie nadal dowódcą batalionu i nie wyszedł poza ten zakres wiedzy taktycznej. Tak przygotowany, już jako generał objął w latach trzydziestych Inspektorat Armii w Wilnie. Już po kilku latach piastowania tak wysokiego stanowiska (co prawda tylko na ćwiczeniach, inspekcjach i manewrach) stał się – nie minę się tu z prawdą – pośmiewiskiem starszych oficerów dyplomowanych (…). Jego poglądy i horyzonty „operacyjne” były, delikatnie mówiąc, kompromitujące, jeśli nie szkodliwe. Nie sięgały szczebla dowódcy armii, lecz i dowódcy dywizji. „Dowodzenie” na wielkich manewrach, szczególnie przy jego uporze, zdradzało brak znajomości najprymitywniejszych zasad sztuki operacyjnej, nieumiejętność posługiwania się sztabem i zupełne niezrozumienie roli wysokiego dowódcy. (…) Wreszcie doczekał się prawdziwej wojny i to, niestety, jako dowódca wielkiej armii odwodowej, na którą naczelny wódz miał wszelkie prawa i nadzieje liczyć jak na zbawienie. Dąb-Biernacki „wybawił” się na prawy brzeg Wisły, lecz bez swej armii „Prusy”²².

Zbliżoną opinię o gen. Dąb-Biernackim przedstawił płk Adam Zakrzewski, zastępca dowódcy Pomorskiej BK, a następnie dowódca Kombinowanej BK wchodzącej w skład Frontu Północnego:

Gen. Dąb-Biernacki był wzorem „nieomylnego” legionowego generała-samodura. Stopień jego wiedzy i przygotowania do pełnienia funkcji, jaką piastował, był żaden, natomiast posiadał on nieograniczone zaufanie kół legionowych i Naczelnego Wodza. Ostry i brutalny dla otoczenia, był ogólnie nie lubiany i nie szanowany, lecz bano się go. Posiadał swoiste poglądy operacyjne i taktyczne. Jego konikiem było dalekie rozpoznanie małymi oddziałkami, którym stawiał niewykonalne zadania. (…) Nie posiadał ani uznania, ani szacunku i we własnym sztabie. (…) Tchórzem nie był i chciał się bić, i być może biłby się dobrze dowodząc pułkiem, natomiast jego bitność na stanowisku dowódcy armii lub Frontu powiększała rozmiary klęski jego wojsk²³.

Podobnie scharakteryzował gen. Dąb-Biernackiego płk dypl. Stefan Rowecki:

Dotychczas wywierał poważną presję na tok wyszkolenia taktycznego wojska, niekoniecznie najlepszą. Zbyt negliżuje [lekceważy – SM] rolę lotnictwa i broni pancernej na wschodzie Europy. Wojnę przyszłą tutaj ciągle widzi zbyt zbliżoną do roku 1920. Jego metody z taktycznych ćwiczeń indywidualnych prowadzą do ogłupiania zarówno kierowników, jak i uczestników ćwiczeń. Reprezentuje bezwzględność i brutalność w przeprowadzaniu swoich zamierzeń. Czasem w rozwiązaniach swych może być nieprawdopodobnie ryzykowny. Umysł doktrynerski, nienadający się do projektowania i realizowania skomplikowanych operacji. To typ dowódcy armii w wykonywaniu na przykład brutalnego, ściśle określonego zadania, na przykład przełamania lub obrony za wszelką cenę²⁴.

Generał bryg. Rudolf Dreszer, dowódca GO w Armii „Prusy (19 DP i Wileńska BK), który także okazał się słabym dowódcą, 10 września w meldunku do Naczelnego Wodza uznał go za przestępcę wojskowego, który bez bitwy pozwolił na rozbicie swojej armii i dalej przestępczo nie chce ująć w karby cofających się wojsk, które by mogły bronić Wisły. Bezmyślność w ugrupowaniu armii wykazana przez gen. Dęba-Biernackiego, dowodzenie przez niego poszczególnymi baonami ponad głowami właściwych dowódców, mętność i zmienność rozkazodawstwa, a następnie bierne podporządkowanie się woli narzuconej przez przeciwnika, doprowadziły do rozbicia armii odwodowej dyskwalifikując gen. Dęba-Biernackiego jako dowódcę²⁵.

W okresie międzywojennym gen. Dąb-Biernacki był powszechnie nielubiany w korpusie oficerskim, także wśród generalicji. Zachowywał się butnie i arogancko w stosunku do podwładnych i innych oficerów, których lekceważył. Ze względu na silną pozycję w środowisku legionowym miał duży wpływ na kształtowanie oblicza armii i jej szkolenie, jednak przeważnie szkodliwy. Dlatego opinie o nim są w większości negatywne. Generał Dąb-Biernacki mimo braku wykształcenia wojskowego zrobił w wojsku II RP błyskotliwą karierę. Był oficerem Legionów Polskich i członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej. Walczył w I wojnie światowej i w wojnie polsko-bolszewickiej. Dowodził kolejno batalionem piechoty, 5 pułkiem piechoty Legionów, następnie I Brygadą Piechoty Legionów oraz 1 Dywizją Piechoty Legionów. W walkach wykazał się dużym męstwem i odwagą, za co został odznaczony Orderem Wojennym Virtuti Militari III, IV i V klasy. Powojenną karierę zawdzięczał poparciu zamachu marsz. Józefa Piłsudskiego w maju 1926 roku, a przede wszystkim bardzo bliskiej znajomości z generałem, a następnie marszałkiem Śmigłym-Rydzem. Stał się butnym, zadufanym, zarozumiałym i lekceważącym innych oficerem. Przez kilka lat dowodził Wielką Jednostką i miał doświadczenie dowódcze, ale do szczebla dywizji. W 1926 roku został generałem do prac w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych (GISZ), a w 1930 roku inspektorem armii w Wilnie. Mimo ukończenia kursu wyższych dowódców poziom jego umiejętności i wiedzy wojskowej nie nadążał za zmianami w sztuce wojennej. W szkoleniu bazował na doświadczeniach I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej. Dzisiaj można postawić pytanie, czy marsz. Śmigły-Rydz nie dostrzegał jego niekompetencji, czy raczej nie przyjmował tego do wiadomości.

Generał Dąb-Biernacki nie posiadał zdolności organizacyjnych ani talentów stratega. Swoim fatalnym dowodzeniem, nieudolnością, niekompetencją, niezrozumieniem zasad prowadzenia wojny manewrowej z wykorzystaniem broni pancernej i lotnictwa przyczynił się do szybszej klęski dowodzonej przez siebie Odwodowej Armii „Prusy”. Jego dowodzenie armią charakteryzowało się kompletną nieznajomością położenia własnych oddziałów i nieprzyjaciela, brakiem rozpoznania przeciwnika, łączności i wzajemnego obiegu informacji między poszczególnymi dywizjami oraz chaotycznym sposobem wydawania rozkazów i zmiennością podejmowanych decyzji. Nie potrafił skoordynować działań poszczególnych związków taktycznych. Wydawał rozkazy z pominięciem szczebli pośrednich (np. dowódców dywizji), przyczyniając się wydatnie do dezorganizacji dowodzenia i chaosu w działaniach. Według opinii oficerów jego sztabu miał bardzo zły nawyk załatwiania wszystkiego osobiście i wnikania w najmniejsze szczegóły, ale kiedy trzeba było decydować o sprawach zasadniczych, nie było go w sztabie. W warunkach klęski nie zrobił nic, żeby zorganizować odwrót za Wisłę rozbitych i rozproszonych oddziałów, który odbywał się chaotycznie, powodując ogromne straty. Pozostawił wojsko swojemu losowi. W rozmowie telefonicznej z szefem Sztabu Naczelnego Wodza winą za klęskę obarczył żołnierzy, co było wierutnym kłamstwem, gdyż żołnierze walczyli mężnie: (…) Akcja na Piotrków dywizji 29 i 19 z powodu demoralizacji wojsk zupełnie się nie udała. Część tych oddziałów wycofała się na lasy północ Piotrków [las Nadleśnictwa Piotrków usytuowany na północ, północny wschód i wschód od miasta – SM]. Duże straty w ludziach i sprzęcie. (…) Nieprzyjaciel rozpoczął natarcie czołgami i piechotą (…) oddziały tego natarcia nie wytrzymują. (…) Z obu dywizji jest kilka batalionów, około czterech, które nie brały udziału w walce. Reszta niezdolna do walki, żołnierze odchodzą na widok kilku czołgów²⁶. Zakłamanie meldunków nie licowało z honorem i godnością oficera, a na pewno na tak wysokim stanowisku. W rzeczywistości w każdej z wymienionych dywizji pozostało po około 7-8 batalionów, czyli po dwa pułki, które nie weszły do walki lub zostały w porę zawrócone; nie było też żadnej demoralizacji. Brak nadrzędnego dowództwa spowodował, że dowódcy oddziałów musieli na własną rękę, bez współdziałania ze sobą, przebijać się na wschodni brzeg Wisły²⁷.

W nocy z 7 na 8 września gen. Dąb-Biernacki przekroczył Wisłę w Puławach i rano dotarł do Kurowa, do miejsca postoju sztabu Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej, a następnego dnia do Lublina, do gen. Piskora, dowódcy Armii „Lublin”. Było to karygodne opuszczenie wojsk, które spowodowało, że znaczne siły ocalałe po walkach rozproszyły się w trakcie niezorganizowanego odwrotu w kierunku Wisły²⁸. Z Lublina generał przesłał marsz. Śmigłemu-Rydzowi meldunek o rozbiciu Armii „Prusy” zawierający informację, że gen. Skwarczyński [dowódca Południowego Zgrupowania Armii „Prusy” – SM] jest odcięty (…) do Wisły dotarły jedynie niepełne Wil. BK i baon czołgów 7TP i że wedle opinii rannego płka Oziewicza [dowódca 29 DP – SM] piechota do Wisły wcale nie dojdzie, a 80% artylerii trzeba już uznać za stracone²⁹.

Decyzja o powierzeniu gen. Dąb-Biernackiemu dowództwa tej armii była jedną z największych pomyłek Naczelnego Wodza w 1939 roku. Zamiast postawić go przed sądem wojennym marsz. Śmigły-Rydz powierzył mu dowództwo grupy armii. Niestety gen. Dąb-Biernacki nie znał elementarnych zasad sztuki operacyjnej i dowodzenia na tym szczeblu. Własne słabości i brak wiedzy na temat zasad oraz charakteru współczesnej wojny nadrabiał arogancją, brutalnością i nadmierną pewnością siebie. Na jego usprawiedliwienie wpływał jedynie fakt, że takie umiejscowienie odwodu Naczelnego Wodza nie mogło w istotny sposób wpłynąć na przebieg działań wojennych na zachód od Wisły. Armia „Prusy” nie była dostatecznie przygotowana do działań ani pod względem stanu osobowego, ani też uzbrojenia w broń przeciwpancerną i przeciwlotniczą. Nawet dobrze dowodzona nie mogła odegrać wielkiej roli. Swoją cegiełkę do jej klęski dołożył Naczelny Wódz, który próbował dowodzić nią z Warszawy, nie znając dokładnej sytuacji oraz położenia jej oddziałów i zmieniając często rozkazy, co doprowadziło z kolei do zmiany rozkazów wydanych przez gen. Dąb-Biernackiego, a w rezultacie do zamieszania i bałaganu. Jednak oprócz fatalnego dowodzenia dowódca armii dał zły przykład swoim podwładnym, zostawiając walczące wojska i wyjeżdżając za Wisłę. Część dowódców dywizji, m.in. gen. bryg. Gustaw Paszkiewicz (12 DP), oraz kilku innych wysokich rangą oficerów także pozostawiło swoje oddziały i ewakuowało się na wschodni brzeg Wisły. Od nocy z 8 na 9 września na wschodnim brzegu Wisły znajdowało się już kilka dowództw ze składu Armii „Prusy”: wszystkie trzy rzuty kwatery głównej i sztabu armii z jej dowódcą w rejonie Puławy - Markuszów³⁰, sztab GO gen. Kruszewskiego³¹ w Borysowie pod Żyrzynem, sztab GO gen. Dreszera w Podzamczu pod Maciejowicami, tyłowy rzut sztabu gen. bryg. Stanisława Skwarczyńskiego – w rejonie Opola (Lubelskiego). Tam przebywał też dowódca 36 DPRez. płk Bolesław Ostrowski z częścią swego sztabu. W Dęblinie znajdował się ranny dowódca 29 DP płk Ignacy Oziewicz wraz ze sztabem dywizji³².

W nocy z 8 na 9 września gen. Dąb-Biernacki przeniósł swoje miejsce postoju z Puław do Gajówki Kozibór na północ od Kurowa. Dotarł tam też drugi rzut sztabu Armii „Prusy”. Rano 9 września przeniósł miejsce postoju dowództwa armii do Folwarku Snopków (7 km na północ od Lublina), skąd nie miał żadnej łączności z podległymi dywizjami ani ze Sztabem Naczelnego Wodza. W tym czasie trzeci rzut sztabu Armii „Prusy” przeniósł się z Markuszowa do Lublina, a po południu do Kolonii Dębówka (5 km na północny zachód od Lublina, przy szosie Lublin - Kurów), a następnie do Marysina (2 km na południe od Snopkowa)³³.

Generał Dąb-Biernacki przed południem 9 września dotarł do miejsca postoju gen. Piskora w budynku Dowództwa Okręgu Korpusu (DOK) nr II w Lublinie³⁴. Po rozmowie obaj generałowie napisali oddzielne, odręczne meldunki do Naczelnego Wodza, które zostały wysłane drogą lotniczą, a także przez oficera łącznikowego do Brześcia nad Bugiem. Generał Dąb-Biernacki przedstawił w nim ogólnie sytuację swojego Północnego Zgrupowania, dając do zrozumienia, że wojska nie zdołają dotrzeć do Wisły, oraz zawiadomił o odcięciu zgrupowania gen. Skwarczyńskiego od Wisły. Z kolei gen. Piskor meldował o sytuacji i położeniu oddziałów swojej armii nad Wisłą, podkreślając słabość obrony³⁵.

SYTUACJA NAD ŚRODKOWĄ WISŁĄ

Obronę środkowej Wisły organizowała utworzona 4 września Armia „Lublin”. Jej zadaniem była obrona przejść: drogowych, kolejowych, promowych i brodów na Wiśle od Brzumina do Sandomierza, niedopuszczenie do ich opanowania przez nieprzyjaciela oraz umożliwienie przeprawy na wschodni brzeg walczącym w zachodnich regionach kraju związkom taktycznym i oddziałom Armii „Łódź”, „Prusy” i „Kraków”. Przede wszystkim miała bronić mostów na Wiśle w Brzuminie, Maciejowicach, Dęblinie, Puławach, Solcu (Sandomierskim), Annopolu i Sandomierzu. Obronę odcinka Wisły od Brzumina (na południe od Góry Kalwarii) do Maciejowic organizował płk. dypl. Tadeusz Komorowski na bazie ośrodków zapasowych kawalerii w Garwolinie. Odcinka Wisły od Maciejowic (wyłącznie) do Józefowa (włącznie) broniła Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa (WBPM) dowodzona przez płk. dypl. Stefana Roweckiego. Dęblina i Puław bronił pułk strzelców pieszych (psp) dowodzony przez ppłk. dypl. Zenona Wzacnego, Solca – dywizjon rozpoznawczy pod dowództwem mjr. Konstantego Kułagowskiego, natomiast pozostałe oddziały i pododdziały brygady (1 pułk strzelców konnych, batalion przeciwpancerny, 2 dywizjon artylerii motorowej, 12 kompania czołgów lekkich „Vickers” i 11 kompania czołgów rozpoznawczych TKS) znajdowały się w odwodzie. Improwizowany oddział wydzielony dowodzony przez mjr. Jerzego Starżę-Majewskiego (dowódca szwadronu zapasowego 17 puł Wielkopolskiej BK) bronił Wisły na odcinku Annopol - Zawichost³⁶. Obronę przepraw w Sandomierzu organizowała improwizowana Grupa „Sandomierz” pod dowództwem ppłk. Bronisława Gancarza. Nie była to silna obrona rzeki, lecz słaba osłona. Przy tak rozległym odcinku i szczupłości sił obrona ograniczyła się jedynie do obrony przepraw mostowych na Wiśle oraz dozorowania rzeki między nimi.

W obliczu pogarszającej się sytuacji na froncie Naczelny Wódz już 6 września podjął decyzję o bezzwłocznym ogólnym odwrocie walczących w zachodniej części Polski związków operacyjnych WP za Wisłę i San. Wieczorem tego dnia wydano rozkazy o zatrzymaniu transportów kolejowych zmierzających z wojskami do zachodniej części kraju. Wszystkie jednostki znajdujące się w transportach na wschód od Wisły zostały zatrzymane, wyładowane i skierowane do obrony Wisły³⁷. Do rejonu Dęblin - Gołąb - Puławy od 6 września napływały transporty z pozostałościami 3 DPLeg. wchodzącej w skład Południowego Zgrupowania Armii „Prusy” i zmierzające do rejonu koncentracji dywizji na zachód od Wisły. Z zatrzymanych batalionów piechoty i dywizjonów artylerii 3 DPLeg. utworzono zgrupowanie, którego dowództwo objął ppłk Zygmunt Bierowski, dowódca 9 pułku piechoty Legionów (9 ppLeg.). Siły te za zgodą Naczelnego Wodza zostały 8 września podporządkowane gen. Piskorowi, który z kolei podporządkował je bezpośrednio dowódcy WBPM i skierował do obrony Wisły na odcinku Puławy - Kazimierz Dolny³⁸. W skład zgrupowania wchodziły: 9 ppLeg. (bez I batalionu), III batalion 8 ppLeg., II i III dywizjon 3 pułku artylerii lekkiej Legionów (3 palLeg.), 3 dywizjon artylerii ciężkiej (3 dac), 3 batalion saperów (3 bsap) i dziesięć kolumn taborowych (konnych). W nocy z 8 na 9 września zgrupowanie ppłk. Bierowskiego przystąpiło do zajmowania wyznaczonych pozycji nad Wisłą³⁹.

Zgodnie z rozkazem gen. Piskora ppłk Bierowski 8 września przejął obronę Wisły od pułku strzelców pieszych na odcinku Wólka Gołębska - Kazimierz Dolny z punktem ciężkości w Puławach⁴⁰. Rano 9 września w Puławach przy moście stanowiska obronne zajęły III batalion 8 ppLeg. i II dywizjon 3 palLeg. Jedną baterię przeznaczono do bezpośredniej obrony przeprawy ogniem na wprost, a pozostałe dwie baterie (bez plutonu), przeznaczone do działania ogniowego w szerszym pasie przeciwko piechocie i broni pancernej, rozmieszczono w głębi obrony, aby mogły ostrzeliwać podchodzącego nieprzyjaciela w rejonie Góry Puławskiej. 3 dac zajął stanowiska ogniowe w lesie w odległości 1 km na wschód od Puław⁴¹. W pobliżu mostu znajdowały się stanowiska artylerii przeciwlotniczej: 1 baterii 1 samochodowego dywizjonu artylerii przeciwlotniczej 75 mm dowodzonej przez por. Jerzego Kuszewicza⁴²; 7 baterii motorowej artylerii przeciwlotniczej 40 mm typ A pod dowództwem kpt. Stanisława Marczaka⁴³; 1104 (204) plutonu fabrycznego artylerii przeciwlotniczej 40 mm z Państwowej Wytwórni Prochu w Pionkach pod dowództwem ppor. rez. Eugeniusza Lisowskiego oraz 17 kompanii przeciwlotniczych karabinów maszynowych (17 kplotkm) typ B⁴⁴. Na północ od Puław zajął stanowiska obronne II batalion 9 ppLeg. wzmocniony III dywizjonem 3 palLeg., a na odcinku Puławy - Bochotnica – III batalion 9 ppLeg.⁴⁵

Wieczorem 7 września na rozkaz gen. Piskora zmobilizowany w Dęblinie dla 39 DPRez. III batalion 93 pprez. dowodzony przez mjr. Zygmunta Szymańskiego został skierowany do Solca - Kamienia z zadaniem wzmocnienia obrony przeprawy mostowej na Wiśle bronionej przez dywizjon rozpoznawczy WBPM⁴⁶.

Przed świtem 9 września przez most w Puławach przejechał na prawy brzeg Wisły 33 dywizjon pancerny z Wileńskiej BK dowodzony przez kpt. br. panc. Władysława Łubieńskiego. Generał Piskor skierował go do rejonu Kunowa (2 km na zachód od Firleja) z zadaniem dozorowania rzeki Wieprz od Firleja do Łysobyków⁴⁷. Po południu 9 września dotarł z Lublina do Kazimierza Dolnego II batalion 93 pprez. 39 DPRez. dowodzony przez mjr. Jana Lasotę i przejął obronę odcinka Bochotnica - Kazimierz Dolny, dotychczas jedynie dozorowanego przez patrole ze zgrupowania ppłk. Bierowskiego⁴⁸.

Po wysadzeniu mostu na Wiśle w Puławach 10 września nasilenie walk na tym odcinku wyraźnie zmalało⁴⁹. Trwała głównie wymiana ognia artyleryjskiego zarówno w dzień, jak i w nocy. Stanowiska polskie były pod ciągłą obserwacją lotniczą, bombardowane z powietrza i nękane ogniem artylerii. Dowódca III batalionu 8 ppLeg. prowadził rozpoznanie położenia i liczebności sił niemieckich na zachodnim brzegu Wisły, przeprowadzając nocne wypady. Na odcinku między Puławami a Solcem jeszcze przez kilka dni przedostawały się z zachodniego brzegu Wisły drobne grupy rozbitków z Południowego Zgrupowania Armii „Prusy”.

W związku z utworzeniem 8 września Armii „Warszawa”, która przejęła odcinek Wisły po ujście Pilicy, pas działania Armii „Lublin” uległ zmianie. Przesunął się bardziej na południe, obejmując odcinek Wisły od Pilicy do Sandomierza. 9 września gen. Piskorowi została podporządkowana Grupa „Sandomierz” zorganizowana do obrony mostów na Wiśle (drogowy i kolejowy) pod Sandomierzem.

W Sandomierzu na bazie sił znajdujących się w garnizonie przygotowania obronne rozpoczął ppłk. Gancarz (dowódca mobilizowanego dla 39 DPRez. 94 pprez.). Zalążkiem organizowanej grupy były oddziały mobilizowane przez 2 ppLeg. w Sandomierzu, w II rzucie mobilizacji powszechnej, z przeznaczeniem dla 39 DPRez.: dowództwo 94 pprez., I batalion 94 pprez. (dowódca – mjr Władysław Symonowicz) oraz pododdziały pozabatalionowe (m.in. kompania ppanc.). Ponadto z nadwyżek 2 ppLeg. na bazie OZ Żandarmerii ze Staszowa utworzono improwizowany IV batalion 94 pprez. dowodzony przez kpt. Tadeusza Szymczykiewicza (ochraniał most na Wiśle w Baranowie Sandomierskim). W znajdującym się w Sandomierzu OZ 15 DP sformowano batalion pod dowództwem mjr. Kazimierza Kruczkowskiego i batalion marszowy dowodzony przez ppłk. Józefa Wyzinę⁵⁰.

Obronę przeciwlotniczą mostów i miasta zorganizowały: 101 i 102 kplotkm typ B zmobilizowane przez 2 ppLeg.⁵¹, 22 bateria motorowa artylerii przeciwlotniczej 40 mm typ A (4 działa) dowodzona przez por. rez. Janusza Makarczyka, improwizowana bateria artylerii przeciwlotniczej 40 mm (4 działa) z Fabryki Związków Azotowych w Mościcach pod dowództwem ppor. rez. Edwarda Kornausa, (1504 [217] i 1505 [218] półstałe plutony⁵² fabryczne) oraz przybyły z Dęblina pluton 3 baterii 1 samochodowego dywizjonu artylerii przeciwlotniczej 75 mm wz. 18/27 (2 działa) pod dowództwem por. rez. Karola Schweitzera⁵³. 10 września obronę wzmocniła 6 motorowa bateria artylerii przeciwlotniczej 40 mm typ A pod dowództwem por. Józefa Daca. Dowódcą zgrupowania artylerii przeciwlotniczej został por. Makarczyk⁵⁴. Miejsce postoju ppłk. Gancarza znajdowało się w Gorzycach, bataliony ugrupowały się wzdłuż Wisły od Sandomierza do Tarnobrzega, obsadzając przede wszystkim mosty w Sandomierzu (drogowy i kolejowy) i w Baranowie Sandomierskim (drogowy)⁵⁵.

Rano 6 września przybył do Gorzyc z Przemyśla ppłk. Antoni Sikorski, oficer sztabu OK nr X [Przemyśl], który na rozkaz dowódcy OK nr X przejął od ppłk. Gancarza dowództwo organizowanej grupy⁵⁶.

Przed południem 7 września przybył do Gorzyc oficer łącznikowy ze sztabu gen. Piskora. Przedstawił zadania i ogólne położenie Armii „Lublin” oraz zapoznał się z sytuacją w pasie odpowiedzialności Grupy „Sandomierz”. Wieczorem 8 września ppłk Sikorski wysłał oficerów łącznikowych z meldunkami sytuacyjnymi do dowództwa Armii „Lublin” i Armii „Małopolska”. Nawiązano też łączność z obsadą przeprawy promowej na Wiśle w Zawichoście (kompania piechoty z plutonem ckm i 2 działami przeciwpancernymi [ppanc.], pluton kolarzy i pluton konny) z oddziału mjr. Starży-Majewskiego⁵⁷.

Od 6 września Niemcy dokonywali systematycznych nalotów lotniczych na bronione przez grupę mosty. Naloty te w sile 15-18 samolotów odbywały się dwa razy dziennie: około godz. 9.00 – po opadnięciu porannej mgły, i po południu około godz. 16.00⁵⁸.

Grupa „Sandomierz” 7 września została wzmocniona przez pododdziały, które dotarły do Sandomierza z transportów zatrzymanych rozkazem Naczelnego Wodza WP. Z jadących do rejonu koncentracji pododdziałów 36 DPRez., które wyładowano w Sandomierzu, włączono w skład grupy: dowództwo 164 pprez. (dowódca – ppłk Stanisław Styrczula), I batalion 164 pprez. (dowódca – kpt. Tadeusz Lisowski)⁵⁹, II batalion 164 pprez. (dotarł 10 września, dowódca – mjr Stanisław Hołubowicz), III batalion 164 pprez. (dowódca – kpt. Stanisław Serednicki), kompanię saperów i 36 kompanię przeciwpancerną. Z pododdziałów 12 DP, wyładowanych w Rozwadowie, w skład grupy weszły: II batalion 54 pp (dowódca – mjr Antoni Mokrzycki), 9 bateria 12 pal (dowódca – kpt. rez. art. Marian Truskolaski), pluton artylerii piechoty 51 pp oraz 63 kompania przeciwpancerna. Ponadto do Sandomierza dotarł 7 bsap 7 DP dowodzony przez mjr. sap. Jana Szymańskiego⁶⁰.

W skład Grupy „Sandomierz” wszedł 10 września II dywizjon 55 pal rez. pod dowództwem mjr. art. Wacława Cypryszewskiego, zmobilizowany w Jastkowicach (4 km na wschód od Rozwadowa) w dniach 8-9 września z nadwyżek 2 palLeg. Składał się z 6 baterii dowodzonej przez ppor. art. Antoniego Jakubowskiego (2 armaty 75 mm) i 9 baterii dowodzonej przez ppor. art. Andrzeja Zbyszewskiego (4 haubice 100 mm). W skład dywizjonu włączono także 9 baterię haubic 12 pal kpt. Truskolaskiego przemianowaną na 12 baterię⁶¹.

W związku ze znacznym wzmocnieniem Grupy „Sandomierz” ppłk Sikorski 10 września utworzył dwa pułki piechoty (94 pprez. i 164 pprez.), zorganizował niewielki sztab i zreorganizował obronę. Utworzył dwa odcinki obrony: „Sandomierz” i „Tarnobrzeg”. Po dołączeniu batalionu mjr. Hołubowicza grupa liczyła osiem batalionów piechoty i trzy baterie artylerii – 12 dział lekkich, 24 dział ppanc. i 14 dział przeciwlotniczych (plot.)⁶².

O świcie 9 września batalion rozpoznawczy 5 DPanc.⁶³ zajął Sandomierz. Pododdziały I i II batalionu 94 pprez., które obsadzały przyczółki mostowe, zdołały utrzymać zajmowane stanowiska na zachodnim brzegu Wisły. Około godz. 8.00, obawiając się nagłego opanowania przez Niemców mostu na Wiśle pod Baranowem, ppłk Sikorski rozkazał wysadzić środkowe przęsło tego mostu⁶⁴. Saperzy natomiast wysadzili w powietrze dwa środkowe przęsła⁶⁵. Wydając rozkaz uszkodzenia mostu, ppłk Sikorski nie miał żadnej łączności z wycofującą się za Wisłę Armią „Kraków” i nie znał jej położenia. Około godz. 9.00 otrzymał informację ze sztabu Armii „Lublin”, że z rozkazu Naczelnego Wodza Grupa „Sandomierz” została podporządkowana gen. Piskorowi i jednocześnie wyłączona ze składu Armii „Małopolska”. Podpułkownik Gancarz pojechał do Lublina do dowództwa Armii „Lublin” po szczegółowe rozkazy⁶⁶.

W związku z poważnym uszkodzeniem przez lotnictwo niemieckie mostu kolejowego na Wiśle pod Sandomierzem gen. Piskor telefonicznie polecił go zniszczyć. Około południa 10 września saperzy wysadzili most⁶⁷.

Obrona środkowej Wisły na odcinku Maciejowice (wyłącznie) - Dęblin - Puławy - Kazimierz Dolny z dotychczasową obsadą 10 września zgodnie z rozkazem gen. Piskora przeszła pod rozkazy dowódcy 39 DPRez.⁶⁸ gen. bryg. Brunona Olbrychta. WBPM przejęła obronę Wisły na odcinku od Solca Sandomierskiego do Zawichostu. Generał Olbrycht utworzył dwa odcinki „Dęblin” i „Puławy”. Odcinek „Puławy” obejmował także rejon Kazimierza Dolnego. Zgrupowanie ppłk. Bierowskiego weszło w skład dywizji. Dowództwo odcinka „Dęblin” objął dowódca piechoty dywizyjnej 39 DPRez. płk dypl. Bronisław Duch. Dysponował on dotychczasową obsadą Dęblina w sile batalionu piechoty (batalion marszowy 15 pp) i dwóch dywizjonów artylerii lekkiej (I dywizjon 51 pal i 81 dal), oprócz pułku strzelców ppłk. Wzacnego, który do momentu przybycia brakujących pododdziałów dywizji miał pozostać na swoich stanowiskach, a później dołączyć do sił głównych WBPM. Pod rozkazy płk. Ducha przeszedł przybyły 11 września z Siedlec do rejonu Niebrzegowa nad Wieprzem (6 km na południowy wschód od Dęblina) I batalion 95 pprez. wraz z dowództwem pułku i III dywizjonem 61 pal. 7 bateria haubic 100 mm (dowódca – kpt. Stanisław Wilkosz) pozostała z pułkiem, 9 baterię haubic (dowódca – por. Stanisław Mazurek) na rozkaz gen. Piskora skierowano do rejonu Kunów - Firlej do wzmocnienia Wileńskiej BK, która dozorowała Wieprz od Firleja do Łysobyków, a 6 baterię armat 75 mm (dowódca – ppor. Stanisław Walczak) rozdysponowano plutonami do obrony mostów na Wieprzu pod Łysobykami i Baranowem⁶⁹. Od północy, w rejonie Stężycy i Stawów, zgrupowanie płk. Ducha osłaniały trzy kompanie: dwie kompanie pułku strzelców pieszych i kompania Przysposobienia Wojskowego (PW) „Poznań” z baterią artylerii lekkiej.

Generał Olbrycht, na podstawie rozkazu dowódcy Armii „Lublin”, postanowił częścią posiadanych sił bronić przepraw na Wiśle, dozorować przeprawy na Wieprzu i prowadzić rozpoznanie na północ od tej rzeki (95 pprez., 9 ppLeg.). Z pozostałych sił utworzył odwód (94 pprez.) w lasach w rejonie Wronów - Borysów - Bonów - Niebrzegów. W razie poważnego zagrożenia od północnego wschodu zamierzał bronić się na obszarze leśnym między Wisłą a Wieprzem⁷⁰. Sztab dywizji stacjonował w Rudnie (4 km na wschód od Michowa). Dowódcą odcinka „Puławy” pozostał ppłk Bierowski z dotychczasową obsadą. Do 39 DPRez. dołączyła kwatera główna i kolumna samochodowa zamiast taborów konnych.

Do rejonu koncentracji 39 DPRez. w lasach nad Wieprzem 11 września dotarł marszem pieszym z Białej Podlaskiej przez Radzyń Podlaski II batalion 95 pprez.⁷¹ pod dowództwem mjr. Józefa Kojdera. Do rejonu Bronisławki (9 km na północ od Kurowa), do odwodu dywizji, przybył III batalion 94 pprez. dowodzony przez kpt. Bronisława Pardo, zmobilizowany w Zamościu. Dowództwo dywizji przeniosło się do m. Barłogi (4 km na północ od Kurowa). 39 DPRez. na linii Wieprza nie miała styczności z nieprzyjacielem; wydzielonymi siłami zwalczała dywersantów, którzy zaatakowali placówkę pułku strzelców WBPM w Rykach i Główną Składnicę Uzbrojenia nr 2 w Stawach. Na linii Wisły sporadycznie dochodziło do starć patroli i wymiany ognia artyleryjskiego. Niemcy ostrzeliwali z dział dalekonośnych skrzyżowanie dróg w Moszczance i składnicę uzbrojenia w Stawach⁷². Dywizja ugrupowała się następująco: będący w odwodzie 94 pprez. pod dowództwem ppłk. Kazimierza Gołkowskiego (dwa bataliony) dozorował linię Wieprza na odcinku Dęblin - Łysobyki; zgrupowanie płk. Ducha broniło Wisły w rejonie Dęblina (95 pprez. – dowódca – ppłk Stanisław Stankiewicz), a zgrupowanie ppłk. Bierowskiego (9 ppLeg.) – odcinka Puławy - Kazimierz Dolny⁷³.

Wieczorem 10 września pododdziały 164 pprez. Grupy „Sandomierz” nawiązały łączność z wycofującymi się oddziałami GO „Jagmin” (23 DP i 55 DPRez.) z Armii „Kraków”, które około godz. 20.00 dotarły do rejonu mostu pod Baranowem Sandomierskim. Oddziały 55 DPRez. obsadziły rejon Osieka⁷⁴.

We wczesnych godzinach rannych 11 września do miejsca postoju dowódcy Grupy „Sandomierz” w Gorzycach przyjechał z częścią swego sztabu dowódca Armii „Kraków” gen. bryg. Antoni Szylling. Zapoznał się z sytuacją oddziałów ppłk. Sikorskiego i z dotychczas otrzymanymi przez niego rozkazami. Podpułkownik Sikorski w celu ułatwienia przejścia na wschodni brzeg Wisły artylerii i taborów GO „Jagmin” zaproponował zajęcie Sandomierza i obsadzenie przyczółka siłami trzech batalionów. Jednak dowódca GO „Jagmin” gen. bryg. Jan Jagmin-Sadowski postanowił, że oddziały grupy nie będą maszerować do przeprawy pod Sandomierzem, lecz przeprawią się pod Baranowem po naprawionym moście. Podpułkownik Sikorski otrzymał dyspozycję gen. Szyllinga utrzymania linii Wisły aż do czasu wycofania się wszystkich oddziałów GO „Jagmin” za San, a następnie odwrotu grupy za San. Generał Szylling po południu odjechał do Lublina do gen. Piskora⁷⁵.

Wieczorem 11 września ppłk Sikorski otrzymał rozkaz dowódcy Armii „Lublin”, w którym gen. Piskor nakazał Grupie „Sandomierz” ubezpieczyć odejście oddziałów GO „Jagmin” za Wisłę i San, po czym odejść za San i zorganizować się obronnie na Sanie w granicach Zawichost włącznie – most kolejowy w Lipie włącznie⁷⁶.

Tego dnia na południowym skrzydle Grupy „Sandomierz” pod Osiekiem GO „Jagmin” stoczyła ciężkie walki z niemiecką 27 DP w obronie przeprawy przez Wisłę pod Baranowem Sandomierskim. W toku całodziennych walk, których główny ciężar ponosiła 55 DPRez., Niemcom nie udało się zlikwidować przedmościa osieckiego i udaremnić przeprawy. W nocy z 11 na 12 września oddziały GO „Jagmin” bez poważniejszego przeciwdziałania ze strony niemieckiej przeprawiły się na wschodni brzeg Wisły. Po odpoczynku i częściowej reorganizacji wieczorem 12 września GO „Jagmin” rozpoczęła odwrót za San.

ODWRÓT POZOSTAŁOŚCI ODWODOWEJ ARMII „PRUSY” ZA WISŁĘ

Znajdujący się ze swym sztabem w Folwarku Snopków gen. Dąb-Biernacki za pośrednictwem sztabu OK nr II otrzymał 10 września rozkaz Naczelnego Wodza z dnia 9 września. Jego zadaniem było zbieranie, za osłoną Armii „Lublin”, ocalałych resztek Armii „Prusy”, którym udało się przedostać na wschodni brzeg Wisły, na północ i południe od Wieprza do linii Solec Sandomierski - Krasnystaw. Miał je uporządkować i po krótkim odpoczynku kierować do punktów zbornych w Chełmie i Krasnymstawie. Do przewiezienia piechoty oprócz kolumn taborów konnych miał otrzymać z Chełma kolumnę samochodową złożoną z autobusów. Z pomocą dowódcy OK nr II gen. bryg. Mieczysława Smorawińskiego miał także zorganizować wyżywienie dla odtwarzanych oddziałów. Część rozkazu przeznaczona dla gen. Piskora regulowała kwestię dowodzenia na froncie środkowej Wisły. Na całym odcinku dowodził gen. Piskor, a gen. Dąb-Biernacki miał odtwarzać Armię „Prusy” na zapleczu Armii „Lublin”. Marszałek Śmigły-Rydz nie zmienił pasa działania Armii „Lublin”, jednak polecał przesuwać punkt ciężkości ugrupowania armii na południe (od Wieprza). Ponadto poinformował gen. Piskora o podporządkowaniu mu wszystkich oddziałów znajdujących się między Wisłą a Bugiem, oprócz oddziałów Armii „Prusy” i Armii „Łódź” z wyjątkiem Wileńskiej BK⁷⁷.

Wykonując powyższy rozkaz, gen. Dąb-Biernacki wyznaczył siedem punktów zbiórki dla rozbitych oddziałów Armii „Prusy”: w Lublinie, Lubartowie, Kraśniku, Krasnymstawie, Piaskach Luterskich, Chełmie i Dorohusku, których dowódcami zostali oficerowie tej armii. Na główny punkt zbiórki wyznaczył Chełm, którego komendantem został mianowany gen. bryg. Jerzy Wołkowicki (dowódca etapów Armii „Prusy”). Do Lubartowa, a następnie do Dorohuska nad Bugiem został skierowany dowódca artylerii Armii „Prusy” płk dypl. art. Stanisław Künstler, do Puław – płk Marian Ocetkiewicz (przed mobilizacją dowódca obrony przeciwlotniczej [OPL] w DOK nr V [Kraków]), do Kraśnika, a następnie do Piask Luterskich – ppłk dypl. Andrzej Strach, szef Oddziału I (Organizacyjno-Mobilizacyjny) sztabu Armii „Prusy” (przed mobilizacją I zastępca dowódcy 84 pp 30 DP), do Łukowa, gdzie znajdował się OZ Nowogródzkiej BK – dowódca artylerii dywizyjnej 29 DP płk art. Włodzimierz Arwaniti, zaś do Piszczaca – oficer operacyjny sztabu Armii „Prusy” mjr dypl. Józef Sienkiewicz⁷⁸.

W rejonie Krasnegostawu ppłk Stanisław Gumowski (zastępca dowódcy OZ 3 DPLeg., a przed mobilizacją I zastępca dowódcy 7 ppLeg.) 8 września rozpoczął z rozkazu gen. Piskora formowanie oddziału piechoty z nadwyżek 3 DPLeg. oraz z rozbitków⁷⁹.

W nocy z 10 na 11 września gen. Dąb-Biernacki skierował drugi i trzeci rzut swojego sztabu do rejonu Chełma, a gen. Kruszewskiego ze sztabem do Krasnegostawu. W trakcie przygotowań do przegrupowania sztabu otrzymał rozkaz zameldowania się wraz ze ścisłym sztabem do Naczelnego Wodza w Brześciu⁸⁰.

Generał bryg. Jan Kruszewski otrzymał od gen. Dąb-Biernackiego rozkaz zorganizowania zapory na Wieprzu poniżej i powyżej Krasnegostawu oraz zatrzymywania wszystkich przemieszczających się grup i pojedynczych żołnierzy z rozbitych oddziałów. Następnie miał koordynować działania związane z odtwarzaniem rozbitych związków taktycznych i oddziałów Armii „Prusy”. W nocy 10 września zatrzymał się ze swym sztabem (GO) w Folwarku Dzierżawka (8 km na południowy wschód od Krasnegostawu) i wydał rozkaz do tworzenia zapory policyjnej na linii: Biskupice - Krasnystaw - Izbica - Zamość. Organizował ją płk dypl. art. Stefan Springer, dowódca artylerii w GO gen. Kruszewskiego⁸¹.

Szef sztabu Armii „Prusy” płk dypl. Tomasz Obertyński otrzymał polecenie przeniesienia miejsca postoju sztabu ze Snopkowa do rejonu Chełma⁸². W tym czasie na odcinku Wisły od Sandomierza po ujście Pilicy przedostawali się na wschodni brzeg żołnierze z rozbitej Armii „Prusy”. Przeprawiały się przez rzekę w bród drobne grupy, pododdziały nie większe od kompanii, bez ciężkiego sprzętu i przeważnie bez broni ręcznej. Przeprawionych zatrzymywano i kierowano do wyznaczonych miejsc zbiórki, gdzie formowano nowe pododdziały zbiorcze, przeważnie bataliony.

W dniach 5-6 września zakończyła się dwudniowa bitwa na szosie Piotrków Trybunalski - Tomaszów Mazowiecki. Północne Zgrupowanie Armii „Prusy” zostało rozbite, a jego pozostałości zepchnięte na wschód. W tej sytuacji gen. Dąb-Biernacki otrzymał 7 września od Naczelnego Wodza rozkaz wycofania ocalałych sił za Wisłę na przeprawy pod Maciejowicami, w Dęblinie, Puławach i Solcu. Zdecydował się skierować 13 DP i resztki 19 DP na most pod Maciejowicami, a zebrane oddziały 29 DP i Wileńską BK na most w Dęblinie. Sam ze swoim sztabem wieczorem tego dnia przeprawił się przez Wisłę w Puławach i praktycznie stracił wpływ na odwrót za Wisłę resztek zgrupowania⁸³.

Wileńska BK dowodzona przez płk. dypl. Konstantego Druckiego-Lubeckiego (bez 23 pułku ułanów z 2 baterią 3 dywizjonu artylerii konnej, który został odcięty od sił głównych brygady), osłaniając odwrót do Wisły 13, 19 i 29 DP, przed świtem 9 września doszła do Nowej Wsi w pobliże mostu pod Maciejowicami. Dowódca brygady postanowił utworzyć przedmoście i zgodnie z rozkazem gen. Dreszera utrzymać je do wieczora, aby umożliwić dotarcie do mostu i przeprawę na wschodni brzeg rozbitym oddziałom 19 i 29 DP. Wzmocnił obronę mostu na zachodnim brzegu 2 szwadronem 4 pułku ułanów (4 puł) i powierzył dowództwo całości zastępcy dowódcy 4 puł ppłk. Eugeniuszowi Święcickiemu. Pozostałe siły rozmieścił w lesie na zachód od mostu. 13 puł pod dowództwem ppłk. dypl. Józefa Szostaka stanął na południe od Ryczywołu, stanowiąc prawe skrzydło osłony przedmościa. W odwodzie w lesie koło Nowej Wsi stanął 4 szwadron 4 puł. Na wschodni brzeg Wisły do Podzamcza wycofano część sztabu, szwadron łączności i szwadron pionierów. Obrona przedmościa była iluzoryczna, gdyż słaba dwupułkowa Wileńska BK nie miała odpowiednich sił, aby skutecznie osłonić most pod Maciejowicami⁸⁴.

Od rana Niemcy rozpoczęli intensywne bombardowanie mostu pod Maciejowicami i pobliskich miejscowości, które wstrząsnęło obsadą przeprawy i częściowo ją rozproszyło. Około południa od strony Kozienic nadjechały patrole rozpoznawcze 1 Dywizji Lekkiej (1 DL). Czołgi z marszu próbowały przełamać obronę 4 puł pod Nową Wsią. Jednocześnie od zachodu nadciągały inne niemieckie pododdziały (batalion motocyklowy i dywizjon rozpoznawczy). Po odparciu trzech ataków i stracie dział ppanc. pułk wycofał się na północ. W tej sytuacji płk Drucki-Lubecki zarządził wycofanie artylerii (1 i 3 bateria 3 dywizjonu artylerii konnej) przez most na wschodni brzeg Wisły, a następnie odejście obu pułków. Znajdujący się na przedmościu na zachodnim brzegu rzeki spieszony szwadron kawalerii uległ rozproszeniu i nie zdołał wysadzić mostu⁸⁵. Wileńska BK nie wykonała zadania obrony przedmościa w Maciejowicach i przedwcześnie wycofała się z rejonu przeprawy, nie próbując stawić oporu słabym jeszcze siłom niemieckim. Odsłoniła przeprawę, do której zdążały pozostałości dywizji Północnego Zgrupowania Armii „Prusy”. Wieczorem saperzy z Grupy Mostowej wysadzili most pod Maciejowicami⁸⁶.

Pułki Wileńskiej BK odeszły z przedmościa w kierunku północnym, aby jak najszybciej przedostać się na wschodni brzeg Wisły, mimo że na północy nie było rozpoznanych i przygotowanych przepraw, a Niemcy nie ścigali brygady. Oddziały otrzymały rozkaz organizacji przeprawy w rejonie Magnuszewa na własną rękę, chociaż wiadomo było, że nie dysponują żadnymi środkami przeprawowymi⁸⁷. W ciągu nocy i rano 10 września szwadrony obu pułków przeprawiły się na wschodni brzeg Wisły. W czasie forsowania rzeki rozproszyły się i samodzielnie podjęły marsz do rejonu koncentracji w lesie koło Łaskarzewa. 13 puł został w marszu zbombardowany i częściowo rozproszony, ale zdołał ponownie się skoncentrować w lesie w rejonie m. Sokół (17 km na wschód od Wisły) bez dwóch szwadronów. Następnie wyruszył na wschód w kierunku Włodawy⁸⁸. 4 puł (bez 2 szwadronu) pod dowództwem rtm. Eugeniusza Parafianowicza (dowódca szwadronu ckm) dotarł bez przeszkód pod m. Tarnów, gdzie znajdował się prom. Zgromadziły się tam liczne grupy żołnierzy z rozbitych dywizji Armii „Prusy”. Przeprawa nie była zorganizowana, żołnierze przeprawiali się przeważnie na własną rękę. Tutaj przeprawił się dowódca brygady i część sztabu. 2 szwadron 4 puł z dowódcą pułku ppłk. Ludomirem Wysockim przeprawił się pod Magnuszewem. W czasie forsowania Wisły wybuchła panika. Część żołnierzy i koni utonęła. Wobec trudności z przeprawieniem zatopiono w rzece ciężki sprzęt⁸⁹. Pułkownik Drucki-Lubecki ze sztabem zatrzymał się w rejonie Łaskarzewa. Udało się tam zebrać trzy niepełne szwadrony 4 puł, natomiast jego 2 szwadron samodzielnie maszerował w kierunku wschodnim na Garwolin i Żelechów. 13 puł pomaszerował na wschód. W okolicy Podzamcza znalazły się przeprawione wcześniej przez most pod Maciejowicami pododdziały: jeden zbiorczy szwadron liniowy, szwadron pionierów, część szwadronu łączności i pluton ckm. W ciągu dnia 10 września grupa ta pod dowództwem ppłk. Józefa Droby, dowódcy 3 dywizjonu artylerii konnej (3 dak), przemieściła się do rejonu Życzyna. 1 i 3 bateria 3 dak pod dowództwem kpt. Stefana Sporschilla znajdowały się w Maciejowicach. 11 września obie baterie zostały włączone do oddziału rtm. Gwidona Salomona broniącego mostu na Wiśle pod Maciejowicami. Baterie zajęły stanowiska na skraju lasu na północ od szosy Maciejowice - Sobolew. W skład obsady weszły także trzy taczanki 13 puł i pluton kawalerii⁹⁰.

Po przeprawie przez Wisłę Wileńska BK była zupełnie rozczłonkowana i rozciągnięta na przestrzeni 25 km między Maciejowicami a Wilgą, bez łączności między poszczególnymi grupami. Bez walki poniosła duże straty. Brygada była niezdolna do dalszych działań i przestała się liczyć jako związek taktyczny. Winę za to w dużym stopniu ponosił dowódca i sztab brygady⁹¹.

Przemieszane oddziały 19 i 29 DP zostały zaatakowane 8 września w rejonie Odrzywołu i nad rzeką Drzewiczką przez oddziały niemieckiej 13 Dywizji Piechoty Zmotoryzowanej (13 DPZmot.). Sytuację opanowały przybyłe czołgi 7TP 1 kompanii 1 batalionu czołgów lekkich, które wkroczyły do walki i zmusiły Niemców do odwrotu ze stratami. Inny oddział niemiecki zaatakował sztab 29 DP. Podczas walki został ranny jej dowódca płk Oziewicz, który opuścił zgrupowanie i wraz ze sztabem w nocy z 8 na 9 września dotarł do Dęblina, a następnie do Lublina. W narastającym chaosie nikt nie przejął dowodzenia. Dywizja przestała istnieć, a jej pododdziały na własną rękę zdążały do przeprawy pod Maciejowicami, walcząc z dywersantami i oddziałami wydzielonymi niemieckich dywizji, które odcinały im drogi odwrotu. Podobny los spotkał w trakcie odwrotu pozostałości 19 DP. W ciągu nocy z 8 na 9 września przez most w Maciejowicach przeprawiły się na wschodni brzeg Wisły resztki oddziałów 19 i 29 DP. 6 bateria 19 pal przeprawiła sześć dział. 9 września do rejonu m. Grabowy Las (12 km na zachód od Głowaczowa) dotarło kilka pododdziałów z rozbitych 19 i 29 DP w łącznej sile około batalionu piechoty, dywizjonu artylerii (14 dział) i plutonu czołgów lekkich 7TP. Grupa dowodzona przez kpt. art. Stanisława Potockiego, dowódcę III dywizjonu 19 pal, po ciężkich walkach przebiła się przez niemiecką zaporę i grupami przeprawiła się 12 września przez Wisłę⁹². Pozostałe rozproszone grupy żołnierzy z obu dywizji, często bez broni, przeprawiały się przez Wisłę w dniach 11-14 września. Ogółem w rejonie Maciejowic przedostało się na wschodni brzeg rzeki około 2 tys. żołnierzy z 19 i 29 DP. 9 września do Maciejowic dotarł szef sztabu 19 DP ppłk dypl. Tadeusz Rudnicki z częścią sztabu, zaś następnego dnia dowódca artylerii dywizyjnej płk dypl. art. Edward Robakiewicz oraz dowódca 77 pp ppłk dypl. August Nowosielski z grupą żołnierzy. Po zebraniu rozbitków przystąpili do odtwarzania 77 pp. 10 września mjr Ludwik Nowakowski (dowódca III batalionu 85 pp) zdołał uzupełnić w składnicy w Stawach braki w uzbrojeniu i w ciężkim sprzęcie swojego zbiorczego batalionu 85 pp. Od podstaw zorganizowano dwie kompanie strzeleckie, wykorzystując broń pozyskaną ze składnicy w Stawach. Na rozkaz gen. Dąb-Biernackiego w dniach 10-12 września zgrupowanie przewieziono samochodami i wozami konnymi przez Lublin do rejonu Chełma⁹³.

13 Dywizja Piechoty, mocno osłabiona poniesionymi w walkach stratami, 8 września po zmroku podjęła marsz przez Głowaczów i Ryczywół w kierunku mostu pod Maciejowicami. 10 września 44 pp (zbiorczy batalion) przy wsparciu plutonu czołgów 7TP z 1 batalionu czołgów lekkich zdobył Głowaczów zajęty przez pododdziały 1 DL i otworzył drogę do Wisły. W Głowaczowie odbito wzięty do niewoli rano tego dnia 13 bsap, ale już bez sprzętu przeprawowego⁹⁴. 10 września po południu pozostałości dywizji (zbiorcze bataliony 43 pp, 44 pp i 45 pp oraz zbiorczy dywizjon 13 pal) dotarły do Wisły. Z powodu zniszczenia mostu pod Maciejowicami dowódca dywizji płk dypl. Władysław Zubosz-Kaliński postanowił rozpocząć przeprawę przez Wisłę na podręcznych środkach przeprawowych między Magnuszewem a Maciejowicami. Mimo braku nacisku ze strony Niemców nakazał zniszczyć cały ciężki sprzęt i zaopatrzenie. W pośpiechu, a do tego źle zorganizowana przeprawa trwała od świtu do zmierzchu 11 września. Na prawy brzeg rzeki przedostało się około 1000-1500 żołnierzy, bez ciężkiej broni piechoty, dział, kuchni polowych i zaopatrzenia. Reszta rozproszyła się lub dostała do niewoli. Część żołnierzy, na podstawie niesprawdzonej pogłoski o rozkazie marszu do macierzystych garnizonów, wyruszyła na wschód⁹⁵.

Zgrupowanie płk. Zubosz-Kalińskiego, utworzone z pozostałości 13 DP, składało się z siedmiu kompanii piechoty, kompanii saperów, plutonu ckm, pododdziału konnego z kawalerii dywizyjnej i 6 baterii 29 pal. Po dołączeniu części uratowanych pododdziałów 19 i 29 DP, oddziału rtm. Salomona oraz licznych pojedynczych grup rozbitków zgrupowanie liczyło około 2,5 tys. żołnierzy: pięć słabych batalionów piechoty i dywizjon artylerii (14 dział). Część żołnierzy wyruszyła na wschód, docierając do rejonu Chełma. Z rozkazu dowódcy dywizji płk Wacław Szalewicz, dowódca piechoty dywizyjnej, wyruszył na poszukiwanie dowódcy armii. Przez Łaskarzew i Ryki dotarł rano 12 września do Lublina do siedziby DOK nr II, skąd skierowano go do sztabu gen. Piskora w Dzbeninie (3 km na północny zachód od Lublina)⁹⁶. Rozkaz gen. Dąb-Biernackiego o marszu wszystkich oddziałów Armii „Prusy” znajdujących się na wschodnim brzegu Wisły do rejonu Chełma nie dotarł do dowódcy dywizji. Nie mając żadnych rozkazów, płk Zubosz-Kaliński zorganizował obronę i dozorowanie Wisły od Maciejowic do Tarnowa. W wyniku działań niemieckich od wschodu, zajęcia Łaskarzewa i Maciejowic oraz zagrożenia tyłów 16 września zgrupowanie podjęło marsz w kierunku Warszawy⁹⁷.

Odwrót pozostałości Północnego Zgrupowania Armii „Prusy” lasami i gruntowymi drogami wzdłuż południowego brzegu Pilicy uszedł uwadze Niemców zaabsorbowanych walkami w rejonie Radomia. Jednak fatalnie przeprowadzony, żywiołowy i chaotyczny odwrót pogłębił klęskę. Gdyby był zorganizowany i odbył się pod jednolitym dowództwem, istniały duże szanse na doprowadzenie uratowanych sił do Wisły i przeprawę na drugą jej stronę. Siły te mogły wydatnie wzmocnić Armię „Lublin” i obronę linii Wisły. Brak zorganizowanego odwrotu i przeprawy przez Wisłę przyczynił się do rozproszenia i dezorganizacji oddziałów. 9 września Północne Zgrupowanie Armii „Prusy” praktycznie przestało istnieć jako możliwy do wykorzystania związek operacyjny. Na wschodni brzeg Wisły zdołało przedostać się około 4-5 tys. żołnierzy, w większości bez artylerii i broni ciężkiej, oraz część dowódców wyższego szczebla. Natomiast wszystkie zmotoryzowane kompanie saperów z armijnego i dywizyjnych batalionów saperów tego zgrupowania zdołały wycofać się za Wisłę⁹⁸.

Dowódca Południowego Zgrupowania Armii „Prusy” gen. Skwarczyński wieczorem 7 września wydał podległym dywizjom rozkaz odwrotu za Wisłę. Zaplanowano przeprowadzić go w trzech marszach nocnych przez Iłżę i Zwoleń do przeprawy pod Solcem Sandomierskim, gdzie dywizje miały dotrzeć 10 września⁹⁹. Wykonanie zadania wymagało jednak zwartego ugrupowania marszowego. W tym czasie w rejonie Skarżyska-Kamiennej znajdowały się dwie dywizje (12 DP i 3 DPLeg.), natomiast 36 DPRez. walczyła pod Kazanowem. O zmroku dywizja rozpoczęła odwrót w kierunku Skarżyska-Kamiennej¹⁰⁰. Równocześnie 12 DP i 3 DPLeg. na rozkaz gen. Skwarczyńskiego opuściły pozycje pod Skarżyskiem i nie czekając na przybycie 36 DPRez., wyruszyły w kierunku Iłży oraz lasów starachowickich. W nocy z 7 na 8 września 3 DPLeg. skoncentrowała się w lesie pod Seredzicami (około 6 km na południowy zachód od Iłży), wysyłając do Iłży ubezpieczenie¹⁰¹, zaś 12 DP rozlokowała się w lesie na południe od Iłży. Stany osobowe obu dywizji znacznie zmalały na skutek strat marszowych i zagubienia się części pododdziałów. Około południa gen. Skwarczyński wydał rozkaz do dalszego marszu. Dywizje miały wyruszyć zaraz po zapadnięciu zmierzchu i do świtu osiągnąć lasy na północ od szosy Iłża - Lipsko. 3 DPLeg. i sztab zgrupowania miały maszerować szosą z Iłży, a 12 DP polnymi drogami przez Prędocin i Rzechów¹⁰². Przed południem 8 września obie dywizje były w luźnej styczności z grupami rozpoznawczymi z 2 DL, które od zachodu próbowały przeniknąć w głąb ugrupowania polskiego.

Niemiecki XV Korpus Lekki (2 i 3 DL), wzmocniony częścią 29 DPZmot., 8 września kontynuował działania mające na celu odcięcie od Wisły i okrążenie zgrupowania gen. Skwarczyńskiego. 2 DL skierowała się przez Skarżysko-Kamienną na Szydłowiec. 3 DL, po otrzymaniu zadania odcięcia sił polskich wycofujących się spod Radomia, wyruszyła przez Lipsko do rejonu Zwolenia. Wieczorem jej oddział rozpoznawczy dotarł do Wisły pod Górą Puławską. 1 DL zajęła Końskie, kierując się na Radom, a 13 DPZmot. zajęła Odrzywół, rozcinając ostatecznie oba zgrupowania Armii „Prusy”¹⁰³.

Około południa 8 września silny oddział wydzielony 3 DL uderzył ze wschodu na Iłżę przez Piłatkę (3 km od Iłży), z zadaniem zamknięcia drogi odwrotu wycofującym się spod Radomia siłom polskim¹⁰⁴. Niemcom mimo zaciekłych ataków nie udało się zająć miasta bronionego przez dwa bataliony 7 ppLeg. (dowódca – płk Władysław Muzyka) wsparte ogniem dwóch baterii artylerii I dywizjonu 3 palLeg. Próba obejścia pozycji II batalionu 7 ppLeg. od południa od strony Kotlarki została udaremniona przez III batalion 51 pp 12 DP wsparty ogniem samochodów pancernych (4 wozy) 51 dywizjonu pancernego z Krakowskiej BK¹⁰⁵. W tym czasie w rejonie Trębowca (10 km na zachód od Iłży) 8 ppLeg. 3 DPLeg., osłaniający Iłżę od zachodu, odparł po południu natarcie oddziału z 2 DL¹⁰⁶.

Późnym popołudniem 8 września równocześnie wykonano dwa natarcia: niemieckie z Piłatki na Iłżę i dwóch batalionów 12 DP na Kotlarkę (4 km na południowy wschód od Iłży). Atak niemiecki na Iłżę wsparty silnym ogniem artylerii został ponownie odparty przez 7 ppLeg., zaś polskie uderzenie na Kotlarkę zakończyło się sukcesem. Niemcy ponieśli znaczne straty i wycofali się do Prędocina. Walki w rejonie Iłży trwały do zmroku¹⁰⁷.

Dowódca 3 DPLeg. płk Marian Turkowski postanowił nocnym uderzeniem na oddziały niemieckie w Piłatce otworzyć drogę do dalszego odwrotu w kierunku Lipska. Przełamania miało dokonać zgrupowanie uderzeniowe pod jego osobistym dowództwem w składzie: I batalion 7 ppLeg., I batalion 9 ppLeg. i dwie baterie 3 palLeg. Po wyjściu z Iłży około godz. 22.00 kolumna została ostrzelana silnym ogniem artylerii i broni maszynowej. Po zaciętej walce bataliony polskie wdarły się do Piłatki. Zginął dowódca niemieckiego oddziału wydzielonego, a płk Turkowski został ranny. W tym momencie zabrakło zdecydowanego dowodzenia ze strony płk. dypl. Jana Korkozowicza, dowódcy piechoty dywizyjnej, któremu ranny płk Turkowski przekazał dowodzenie, a żaden z dowódców niższego szczebla nie potrafił zapanować nad chaosem nocnej walki i zorganizować uderzenia wszystkimi siłami, które mogłoby zniszczyć słabszy oddział niemiecki. Walczące bez wsparcia artylerii bataliony poniosły duże straty, rozpadły się na mniejsze grupy i nie zdołały przerwać okrążenia¹⁰⁸.

Rozproszona w chaotycznym natarciu, pozbawiona swego dowódcy 3 DPLeg. przestała istnieć jako związek taktyczny i rozpadła się na oddzielne zgrupowania¹⁰⁹. Udało się zebrać tylko dwie większe i bardziej zwarte grupy pod dowództwem płk. dypl. Stanisława Tatara, dowódcy artylerii dywizyjnej, oraz płk. Korkozowicza, które lasami dotarły do Wisły i przeprawiły się przez rzekę w różnych miejscach w dniach 10-11 września¹¹⁰. Natomiast znaczną część pododdziałów ogarnął bezwład i dezorganizacja. Ich pozostałości w dniach 11-12 września przeprawiły się w sposób niezorganizowany przez Wisłę.

12 Dywizja Piechoty, przy której znajdował się gen. Skwarczyński, nie wsparła natarcia 3 DPLeg. i weszła do walki dopiero po północy. Miała przegrupować się w dwóch kolumnach: północna, dowodzona przez ppłk. dypl. Franciszka Pokornego, dowódcę 54 pp, miała wyruszyć w kierunku Kotlarka - Prędocin - Ciecierówka (na północ od szosy Iłża - Lipsko), zaś południowa, pod dowództwem płk. dypl. Seweryna Łańcuckiego, dowódcy piechoty dywizyjnej, w kierunku Dubrawa - Rzechów - Michałów (10 km na wschód od Iłży). Tymczasem w nocy 3 DL wzmocniła obronę oddziału wydzielonego na trasie marszu 12 DP. Źle przygotowane natarcie nocne przy słabym wsparciu artylerii załamało się w ogniu artylerii niemieckiej. Następne natarcie, lepiej przygotowane, ruszyło rano 9 września i odnosiło sukcesy mimo silnego ognia artylerii, ale około godz. 8.00 pod Michałowem wyczerpane walką bataliony zaatakowało około 40-50 czołgów. Ogarnięte paniką oddziały wycofały się do lasów starachowickich. Tutaj zapadła decyzja o rozwiązaniu dywizji, zniszczeniu ciężkiej broni i przebijaniu się małymi grupami w stronę Wisły¹¹¹. Sztab Południowego Zgrupowania Armii „Prusy” przestał funkcjonować 9 września.

W walkach pod Iłżą nie wzięła udziału 36 DPRez. Podczas uciążliwego marszu leśnymi drogami nocą z 7 na 8 września jej kolumny rozciągnęły się nadmiernie i dopiero po południu siły główne dowodzone przez dowódcę 163 pprez. ppłk. Przemysława Nakoniecznikoffa dotarły do szosy między Szydłowcem a Skarżyskiem-Kamienną. Dalszą drogę marszu zablokowały oddziały 2 DL, która przed południem 8 września podjęła działania ze Skarżyska i Odrowąża na Szydłowiec, odcinając dowódcę dywizji płk. Ostrowskiego od swoich oddziałów. Dopiero wieczorem, po ciężkich walkach, dywizja zdołała przerwać pierścień niemiecki, ponosząc przy tym wysokie straty i tracąc zdolność bojową. 9 września pod Jasieńcem (10 km na południe od Iłży) udało się zebrać tylko cztery niepełne bataliony z artylerią¹¹². 10 września dotarły one do lasu pod Antoniowem na północ od Bałtowa nad rzeką Kamienna. Wszystkie dojścia do Wisły były silnie obsadzone przez Niemców. Z powodu wyczerpania żołnierzy i braku amunicji nie podjęto walki. Rozwiązano resztki dywizji, a grupy żołnierzy na własną rękę przeprawiały się na drugi brzeg Wisły na odcinku Solec - Józefów¹¹³.

Z Południowego Zgrupowania Armii „Prusy” na wschodni brzeg Wisły przedostało się około 2-3 tys. żołnierzy, przeważnie bez broni, i większość oficerów wyższego szczebla, m.in. gen. Skwarczyński, gen. Paszkiewicz, płk Tatar, płk Korkozowicz, płk Łańcucki, dowódca artylerii dywizyjnej 12 DP płk art. Tadeusz Rawski, dowódca 51 pp 12 DP ppłk dypl. Emil Fieldorf, ppłk Pokorny, dowódca 165 pprez. 36 DPRez. ppłk Zygmunt Gromadzki, dowódca 3 palLeg ppłk art. Tomasz Nowakowski. Największa grupa, licząca około 250 żołnierzy z jednym działem ppanc. i jednym ckm, dowodzona przez płk. Tatara, przeprawiła się rano 10 września na wschodni brzeg Wisły przez most w Solcu Sandomierskim. W tej grupie byli ponadto: dowódca 8 ppLeg. ppłk Antoni Cebulski, dowódca I batalionu 8 ppLeg. mjr Michał Kaseja, oficerowie sztabu 3 DPLeg. mjr Wilhelm Kiczak i mjr art. Jan Szczurek-Cergowski oraz kilku innych oficerów dywizji. Natomiast płk Korkozowicz ze swoją grupą bez broni przeprawił się przez Wisłę nad ranem 11 września na południe od Solca. Na wschodni brzeg rzeki zdołała się przedostać część I batalionu 7 ppLeg. z dowódcą mjr. Romanem Grabińskim¹¹⁴. Oficerów tych można było wykorzystać do reorganizacji oddziałów i formowania nowych jednostek. W ciągu następnych dni na wschodni brzeg Wisły między Puławami a Solcem i dalej na południe przeprawiło się wiele drobnych grup żołnierzy i oficerów, w większości bez broni, często w cywilnych ubraniach¹¹⁵.

Na wschodni brzeg Wisły w rejonie Solca Sandomierskiego przedostało się około 1000 żołnierzy 36 DPRez., z dowódcą płk. Ostrowskim. Jedynym zwartym pododdziałem 36 DPRez., który z pełnym uzbrojeniem przeprawił się przez Wisłę pod Regowem Starym (między Dęblinem a Puławami) wraz z częścią kawalerii 12 DP, była kawaleria dywizyjna¹¹⁶. W dniach 10-12 września między Solcem a Józefowem na wschodni brzeg Wisły przedostało się jeszcze kilka dużych grup oraz pojedynczy żołnierze z 36 DPRez., głównie ze 163 pprez. z dowódcą ppłk. Nakoniecznikoffem. Na rozkaz gen. Piskora płk Ostrowski rozpoczął zbieranie w rejonie Opola (Lubelskiego) rozbitków z 3 DPLeg., 12 DP i 36 DPRez. Po krótkim odpoczynku koło Opola zebraną grupę żołnierzy z 12 DP i 36 DPRez. przetransportowano samochodami do Kowla w celu reorganizacji¹¹⁷. Dywizje te nie zostały już odtworzone w żadnej postaci we wrześniu 1939 roku.

PRZEBIJANIE SIĘ ODDZIAŁÓW ARMII GEN. PRZEDRZYMIRSKIEGO I SGO „NAREW” NA POŁUDNIE

Związki operacyjne WP walczące nad Bugiem i Narwią (Armia gen. Przedrzymirskiego i SGO „Narew”), które miały wejść w skład Frontu Północnego, znajdowały się w odwrocie z rubieży tych rzek na południe, tocząc ciężkie walki z nieprzyjacielem, który je wyprzedzał i odcinał im drogi odwrotu. 9 września Naczelny Wódz WP wydał wytyczne dowódcy Armii „Modlin” gen. Przedrzymirskiemu dotyczące zmiany organizacji dowodzenia. Utworzył nową Armię gen. Przedrzymirskiego¹¹⁸ w składzie: 1 DPLeg.¹¹⁹, 33 DPRez.¹²⁰, 41 DPRez.¹²¹ i Mazowiecka Brygada Kawalerii¹²². Jej zadaniem była obrona linii Bugu od ujścia do Narwi do Małkini. Odejście z linii Bugu mogło nastąpić tylko w przypadku niemożliwości jej utrzymania i było uwarunkowane zadaniami SGO „Narew”. Obrona linii Bugu miała zabezpieczyć odwrót wojsk SGO „Narew” w przypadku wycofania się z linii Narwi za Bug. W razie odwrotu znad Bugu Armia gen. Przedrzymirskiego miała prowadzić działania opóźniające po osi Kałuszyn - Łuków¹²³.

Dowództwo niemieckiej 3 Armii, po opuszczeniu pozycji mławskiej przez 20 DP z Armii „Modlin”, zmieniło zamiary i skierowało swoje dywizje nie na południe w ślad za wycofującą się i zdezorganizowaną w odwrocie Armią „Modlin”, lecz w kierunku południowo-wschodnim w stronę Narwi pod Różan i Pułtusk w celu głębokiego oskrzydlenia Warszawy od wschodu. Ta zmiana kierunku działania zupełnie zaskoczyła stronę polską. W tym czasie 41 DPRez. rozpoczęła wycofywanie się spod Różana. W efekcie doprowadziło to do utraty przedmościa różańskiego i pułtuskiego oraz odwrotu GO „Wyszków”¹²⁴ znad Narwi za Bug. Po ciężkich walkach oddziały niemieckie w dniach 6-7 września sforsowały Narew: Korpus „Wodrig” (DPanc. „Kempf”, 1 i 12 DP, 1 BK) – pod Różanem, skąd skierował się na Ostrów Mazowiecką, którą zajął w południe 8 września; I KA (11 i 61 DP) – pod Pułtuskiem, skąd ruszył na Wyszków¹²⁵. W ten sposób Niemcy wbili się klinem między Armię „Modlin” i SGO „Narew”.

Dowódca Grupy Armii „Północ” gen. płk Fedor von Bock 9 września wydał rozkaz dowódcy 3 Armii gen. art. Georgowi von Küchlerowi prowadzenia działań zaczepnych w kierunkach na Mińsk Mazowiecki i Siedlce, a następnie na Garwolin i Łuków. Tego dnia I KA utworzył mały przyczółek na Bugu na południowy zachód od Wyszkowa, zaś Korpus „Wodrig” po walce utworzył przedmoście pod Brokiem, a następnego dnia pod Małkinią¹²⁶. 10 września rozpoznania DPanc. „Kempf” z Broku dotarły do rejonu Wólki Paplińskiej nad Liwcem (15 km na północny zachód od Węgrowa). Korpus „Wodrig” miał nacierać od Bugu w kierunku Wisły po osi Brok - Sokołów Podlaski - Siedlce - Stoczek Łukowski - Łaskarzew i odciąć znajdujące się na północ od tej linii siły polskie. W rejonie Maciejowic miało nastąpić spotkanie z nacierającymi od zachodu związkami taktycznymi 10 Armii. XXI KA nie zdołał sforsować Narwi pod Nowogrodem i Łomżą pomimo silnego wsparcia artylerii. Do działań w bezpośredniej styczności z 3 Armią wprowadzony został XIX Korpus Pancerny (XIX KPanc. – 3 DPanc., 10 DPanc., 20 DPZmot. i Grupa „Brandt” składająca się z dwóch brygad fortecznych „Lötzen” i „Goldap”) przetransportowany koleją po zakończeniu działań na Pomorzu Wschodnim do Prus Wschodnich. Linia rozgraniczenia XIX KPanc. z 3 Armią biegła wzdłuż linii Łomża - Zambrów - Nur nad Bugiem - Drohiczyn - Brześć nad Bugiem. Korpus otrzymał rozkaz zdobycia przepraw na Narwi. 8 września 10 DPanc. i 20 DPZmot. sforsowały Narew pod Wizną i rozpoczęły walki o przełamanie fortyfikacji na wschód od bagnistej doliny rzeki, zamykających przejścia przez zabagnione doliny Biebrzy i Narwi oraz broniących węzła dróg wyprowadzających na tyły SGO „Narew”. Umocniony odcinek obrony „Wizna” o szerokości 9 km obejmował teren na wschodnim brzegu Narwi i Biebrzy między miejscowościami Maliszewo i Kołodzieje. Dzielił się na dwa pododcinki: północny – „Giełczyn” i południowy – „Góra Strękowa”. Umocnienia składały się z sześciu ciężkich, ośmiu małych i dwóch lekkich schronów bojowych z kopułami pancernymi, które posiadały po 2-3 ckm. Schrony nie miały własnej artylerii i łączności między sobą. Odcinka broniły dwie wzmocnione kompanie pod dowództwem kpt. Władysława Raginisa, liczące około 700 żołnierzy. Po dwudniowych, ciężkich walkach wspomniane dywizje przełamały umocnienia pod Wizną. 10 września XIX KPanc. rozpoczął manewr w kierunku Brześcia nad Bugiem¹²⁷. 20 DPZmot. jeszcze przed południem tego dnia dotarła do Zambrowa i opanowała miasto. Większość pododdziałów dywizji obsadziła miasto i zablokowała węzeł komunikacyjny oraz drogę odwrotu 18 DP. Dowódca dywizji skierował batalion rozpoznawczy przez Ciechanowiec w kierunku Siemiatycz, który w nocy dotarł do miasta i opanował niezniszczony most kolejowy na Bugu (na południowy wschód od Siemiatycz). 10 DPanc., także tocząc walki, posuwała się przez Mężenin i Wysokie Mazowieckie na Brańsk. Czołowe oddziały obu dywizji dotarły do linii kolejowej Warszawa - Białystok pod Czyżewem i na południe od Wysokiego Mazowieckiego. Przemieszczająca się za nimi 3 DPanc. skierowała się w kierunku Bielska Podlaskiego¹²⁸. W ten sposób XIX KPanc. wyszedł na tyły SGO „Narew” i zamknął jej drogi odwrotu za Bug. Dowódca SGO „Narew” (18 DP, 33 DPRez., Podlaska i Suwalska BK, batalion forteczny KOP¹²⁹, 3 pp KOP „Augustów”) gen. bryg. Czesław Młot-Fijałkowski, nie mając żadnej łączności z GO „Wyszków”, 10 września po południu wydał rozkaz do natychmiastowego odwrotu podległych mu oddziałów. Wojska miały odchodzić po osi Zambrów - Bielsk Podlaski - Brześć nad Bugiem¹³⁰.

Pierwotnie XIX KPanc. miał prowadzić działania zaczepne na wschodnim skrzydle 3 Armii i osiągnąć rubież Międzyrzec Podlaski - Brześć nad Bugiem. 8 września dowódca korpusu gen. płk Heinz Guderian otrzymał rozkaz skierowania podległych dywizji bardziej na wschód w kierunku Brześcia¹³¹. W ten sposób między Siedlcami a Brześciem, tj. między wschodnim skrzydłem 3 Armii a XIX KPanc., powstała duża luka operacyjna. Dzięki temu część sił z rozbitych dywizji polskich (33 i 41 DPRez.) mogła wycofać się w kierunku Białej Podlaskiej.

Po sforsowaniu Bugu na szerokim froncie od Wyszkowa do Broku związki taktyczne 3 Armii miały wyjść na rubież Mińsk Mazowiecki - Siedlce. Po odejściu oddziałów GO gen. Kowalskiego znad Bugu Niemcy bez walki przeprawili się przez Bug na odcinku Ślęzany - Brok i w ciągu przedpołudnia 10 września osiągnęli czołowymi oddziałami lasy na południe od rzeki. Korpus „Wodrig” po przeprawieniu się przez Bug pod Brokiem i Małkinią ruszył przez Węgrów i Sokołów Podlaski na Siedlce, docierając 11 września czołówkami pancerno-motorowymi DPanc. „Kempf” do rejonu Suchożebrów (12 km na północ od Siedlec), a 1 BK do rejonu na południe od Węgrowa. I KA po przekroczeniu Bugu pod Wyszkowem i Brańszczykiem skierował się na Mińsk Mazowiecki, docierając 11 września oddziałami wydzielonymi pod miasto, a siłami głównymi (61 i 11 DP) do rejonu na północ od Stanisławowa (13 km na północ od Mińska)¹³². Grupa bojowa (Kampfgruppe) ppłk. Gustava Wagnera, dowódcy III batalionu 44 pp 11 DP, została skierowana na Kałuszyn. Wieczorem 10 września 3 Armia otrzymała rozkaz zwrócenia się prawym skrzydłem w kierunku zachodnim w celu okrążenia Warszawy od wschodu. I KA, któremu podporządkowano DPanc. „Kempf” i 1 BK, otrzymał rozkaz uderzenia na linię Radzymin - Karczew. Korpus „Wodrig” miał dotrzeć do rejonu Siedlce - Skórzec i być w gotowości do działania zależnie od sytuacji w kierunku południowym lub zachodnim. 10 września Niemcy zajęli Łochów i Stoczek (Węgrowski), a 11 września Węgrów i Sokołów Podlaski. Rano 11 września DPanc. „Kempf” przeszła do działań pościgowych w kierunkach na Stoczek - Węgrów - Kałuszyn i Sokołów Podlaski - Siedlce. Za nią maszerowały pozostałe związki taktyczne Korpusu „Wodrig”: 1 DP kierowała się na Siedlce, a 12 DP i 1 BK z Małkini na Węgrów¹³³. Przed północą 11 września czołówki pancerno-motorowe DPanc. „Kempf” wkroczyły do Siedlec. W ostatniej chwili pociągi pancerne nr 53 i 55 zdążyły odjechać w kierunku Łukowa¹³⁴.

ARMIA GEN. PRZEDRZYMIRSKIEGO

Związki taktyczne Armii gen. Przedrzymirskiego, w składzie 1 DPLeg., 33 i 41 DPRez. oraz Mazowiecka BK, zdezorganizowane po ciężkich walkach nad Bugiem, od rana 10 września znajdowały się w odwrocie w kierunku południowo-wschodnim na Brześć nad Bugiem i Białą Podlaską. Grupa gen. bryg. Wincentego Kowalskiego w trakcie odwrotu została podzielona na dwie podgrupy: zachodnią pod dowództwem gen. Kowalskiego (1 DPLeg. i Mazowiecka BK) i wschodnią pod dowództwem gen. bryg. Wacława Piekarskiego, dowódcy 41 DPRez. (33 i 41 DPRez.). Zgrupowanie gen. Piekarskiego maszerowało do rejonu Stoczek (33 DPRez.) - Paplin (41 DPRez.), który miało osiągnąć w pierwszym etapie marszu w nocy z 10 na 11 września, zaś 1 DPLeg. i Mazowiecka BK do rejonu Kąty - Korytnica¹³⁵.

Grupa gen. Kowalskiego miała dotrzeć 13 września do rejonu Białej Podlaskiej. Oddziały zgrupowania gen. Piekarskiego, maszerując trzema oddzielnymi kolumnami bez łączności ze sobą, nieuporządkowane i przemieszane, zostały zaatakowane przez broń pancerną wspartą nalotami lotniczymi. 33 DPRez. (pięć batalionów piechoty i sześć baterii artylerii), dowodzona przez płk. dypl. Tadeusza Zieleniewskiego, w trakcie marszu spod Wyszkowa na Stoczek - Miedzną - Sokołów Podlaski została zaatakowana w rejonie Stoczek - Żulin - Paplin (na południowy zachód od Małkini) przez oddziały DPanc. „Kempf”¹³⁶, dowodzonej przez gen. mjr. Wernera von Kempfa. I batalion 134 pprez. zaatakowany przez czołgi pod m. Borzychy odparł atak, niszcząc kilka wozów bojowych. Jednak w wyniku działania broni pancernej z kierunku Broku wspartego atakami lotniczymi 10 września w godzinach popołudniowych osłabiona dywizja została rozbita i rozproszona, ponosząc duże straty¹³⁷. Pułkownik Zieleniewski skierował pozostałości dywizji przez Węgrów na Sokołów Podlaski¹³⁸.

41 Dywizja Piechoty Rezerwowa (siedem batalionów piechoty i pięć niepełnych baterii artylerii), wycofując się znad Bugu po wschodniej stronie Liwca po osi Brzuza - Borzychy - Węgrów - Mokobody, podobnie jak 33 DPRez., została w rejonie Stoczek - Żulin zbombardowana przez lotnictwo niemieckie i zaatakowana przez broń pancerną, w wyniku czego została rozbita i rozczłonkowana na oddzielne zgrupowania. 114 pprez. z 8 baterią 51 pal w marszu znad Liwca został zaatakowany pod Stoczkiem przez czołgi i w ciężkich walkach; utraciwszy rozbity II batalion, wycofał się w kierunku Sokołowa Podlaskiego, gdzie skupiły się pododdziały I i III batalionu oraz 2 bateria 61 pal. 8 bateria 51 pal wycofała się w kierunku Węgrowa¹³⁹. 115 pprez. (bez III batalionu), maszerujący bardziej na południe w straży bocznej dywizji, został rozbity w rejonie Huty Golicynów (7 km na południe od Stoczka). Uratował się tylko I batalion, który następnie wyruszył w kierunku Siedlec. Maszerujący za nim II batalion został rozbity i rozproszony. Rozczłonkowane grupy żołnierzy wycofały się na Węgrów, gdzie zostały częściowo uporządkowane. Pozostałości II batalionu pomaszerowały lasami w kierunku Łukowa, omijając Siedlce¹⁴⁰. 116 pprez., maszerujący główną drogą z Łochowa przez Kamionnę do Paplina, został rozproszony na południe od Żulina, głównie w wyniku działań lotnictwa oraz broni pancernej. Część żołnierzy zebrana przez dowódcę piechoty dywizyjnej płk. Mariana Raganowicza wsparta ogniem III dywizjonu 51 pal (bez 8 baterii) stawiła opór w lesie żulińskim¹⁴¹. Dowódca dywizji w tym czasie przebywał w m. Kąty w miejscu postoju gen. Kowalskiego, gdzie otrzymał rozkaz wycofania oddziałów za Liwiec. W drodze powrotnej napotkał grupy rozbitków ze 133, 134 i 115 pprez., którzy poinformowali go o rozbiciu dywizji. Generał Piekarski nakazał kierować wszystkie ocalałe pododdziały na Kałuszyn, a sam pojechał do Liwu, który jak się okazało, był już zajęty przez oddział pancerno-motorowy z DPanc. „Kempf”. Po drodze napotkał 8 baterię haubic 51 pal, którą skierował do Kałuszyna¹⁴².

Oddział złożony z I batalionu 116 pprez. i dwóch niepełnych baterii I dywizjonu 61, pod dowództwem płk. Floriana Grabczyńskiego, dowódcy 61 pal, dotarł do rejonu wzgórz na północ od Kałuszyna, gdzie miał zorganizować obronę. Lotnictwo niemieckie od rana intensywnie bombardowało i bezkarnie ostrzeliwało oddziały dywizji, wprowadzając duże zamieszanie i popłoch wśród żołnierzy. Stany liczebne wykruszały się raczej z powodu rozpraszania się pododdziałów na skutek działań lotnictwa niż strat w walce. Częściowo rozbite i przemieszane oddziały wycofały się w stronę Korytnicy i Węgrowa. Dowództwo dywizji nie miało łączności z pułkami i straciło panowanie nad sytuacją¹⁴³. Sztab dywizji (bez dowódcy, dowódcy piechoty i artylerii dywizyjnej) wyruszył z Gajówki Barak w lesie Ruchna (8 km na południowy wschód od Węgrowa) w kierunku Siedlec, docierając do miasta w nocy z 11 na 12 września tuż przed jego zajęciem przez Niemców, a następnie pojechał w kierunku Łukowa¹⁴⁴.

Generał Przedrzymirski nakazał obu dywizjom, niezdolnym już do dalszej walki, odwrót do rejonu Włodawy w celu uporządkowania, uzupełnienia i reorganizacji oddziałów. Jego miejsce postoju w nocy z 10 na 11 września zostało przeniesione z Rembertowa do Jeruzala (15 km na południe od Kałuszyna)¹⁴⁵.

Mazowiecka Brygada Kawalerii (7 i 11 puł, 1 pułk szwoleżerów, 1 dak, 11 dywizjon pancerny i 3 batalion strzelców), dowodzona przez płk. dypl. Jana Karcza, dozorowała Bug od Wyszkowa do Serocka bez kontaktu z nieprzyjacielem. O świcie 10 września na rozkaz gen. Kowalskiego opuściła stanowiska nad Bugiem i maszerując przez Tłuszcz, dotarła 11 września do lasu w rejonie m. Księżyki (na północ od Stanisławowa). W trakcie marszu dołączyła 8 bateria 61 pal. Tego dnia brygada skutecznie opóźniała działania niemieckiej 11 DP w rejonie Folwark Czernik - las Ruda na trakcie Łochów - Mińsk Mazowiecki (11 puł i 2 bateria 1 dak). Wieczorem wycofała się do rejonu Głęboczycy (4 km na północ od Dobrego)¹⁴⁶.

W wyniku niemieckich działań 10-11 września Armia gen. Przedrzymirskiego została rozbita na kilka zgrupowań pozostających bez łączności ze sobą. Jej zachodnie skrzydło (1 DPLeg. i Mazowiecka BK) wycofywało się w kierunku na Kałuszyn, a wschodnie, rozczłonkowane w walkach (33 i 41 DPRez.), na Białą Podlaską.

Rozdrobnione oddziały 33 DPRez. po nocnych walkach w odwrocie znad Bugu 11 września skoncentrowały się w rejonie Repki - Remiszew (10 km na wschód od Sokołowa Podlaskiego). Zgrupowanie składało się ze 133 i 134 pprez. (po dwa słabe bataliony), dwóch dywizjonów 32 pal (pięć baterii), kawalerii dywizyjnej oraz batalionu saperów. Pułkownik Zieleniewski, nie mając łączności z gen. Piekarskim, zarządził wymarsz bocznymi drogami przez Petrykozy - Nakory - Krześlin w kierunku na Stok Lacki (3 km na wschód od Siedlec). W trakcie marszu w kolumnach oddziały zostały wieczorem zbombardowane przez lotnictwo niemieckie pod Krześlinem. Poważne straty poniosła artyleria¹⁴⁷. Patrole rozpoznawcze stwierdziły zbliżanie się do Siedlec niemieckiego oddziału pancerno-motorowego. W tej sytuacji oddziały dywizji skręciły z Krześlina na południowy wschód i po nocnym marszu bocznymi, gruntowymi drogami przez Mordy, Krzesk i Tłuściec nad ranem 12 września przekroczyły szosę brzeską i rzekę Krznę, docierając do lasów na południowy wschód od Międzyrzeca Podlaskiego¹⁴⁸.

Po zajęciu Węgrowa DPanc. „Kempf” skierowała się na Siedlce, które zajęła przed północą 11 września. Jej część w postaci grupy bojowej „K”¹⁴⁹ po przekroczeniu Liwca pod Liwem skierowała się na Kałuszyn w celu odcięcia drogi odwrotu 1 DPLeg. Za nią przemieszczała się zmotoryzowana grupa bojowa ppłk. Wagnera¹⁵⁰.

Dowódca 41 DPRez. 11 września rano dotarł do Kałuszyna. Wobec zagrożenia niemieckiego zorganizował obronę miasta z wykorzystaniem pododdziałów nadwyżek 55 i 58 pp z OZ 14 DP wspieranych ogniem dwóch haubic 8 baterii 51 pal. Siły te po południu odparły atak rozpoznania grupy bojowej „K” na wschodnim skraju Kałuszyna. Po tej walce oddział z OZ 14 DP pomaszerował w kierunku Mińska Mazowieckiego¹⁵¹. Wieczorem dotarł w pobliże miasta III batalion 116 pprez. dowodzony przez mjr. Wacława Galicę (uzupełniony rozbitkami z 115 i 116 pprez.) i reszta III dywizjonu 51 pal (dowódca – mjr Józef Lis). W wyniku natarcia grupy bojowej „K” siły polskie zostały zmuszone do odwrotu. 9 bateria 51 pal skierowała się w kierunku Mińska Mazowieckiego, a reszta III dywizjonu (dwie baterie – 6 dział) bez mjr. Lisa wycofała się w kierunku Stoczka Łukowskiego. III batalion 116 pprez. na rozkaz gen. Piekarskiego pomaszerował w kierunku Jakubowa do 1 DPLeg.¹⁵² Późnym wieczorem do Kałuszyna dotarła grupa bojowa ppłk. Wagnera (dwa bataliony 44 pp 11 DP), a grupa bojowa „K” została wycofana do Siedlec, gdzie dołączyła do sił głównych DPanc. „Kempf”. Niemcy natychmiast przystąpili do organizowania obrony miasta, po czym okopali się na wylotach ulic¹⁵³.

Kwatera główna armii zaalarmowana zajęciem Kałuszyna przez niemiecką broń pancerną i obawą skierowania się jej na południe, pod nieobecność gen. Przedrzymirskiego, który pojechał do gen. Kowalskiego, wyjechała z Jeruzala i w nocy dotarła do m. Dąbie przy szosie Stoczek Łukowski - Łuków (10 km na zachód od Łukowa). Po północy 12 września do rejonu m. Dąbie dotarł gen. Przedrzymirski¹⁵⁴.

Zgrupowanie dowodzone przez płk. Raganowicza złożone z dwóch batalionów rozbitków ze 115 i 116 pprez. oraz rozbitków z 33 DPRez. 11 września ruszyło w kierunku Kałuszyna. W trakcie przemarszu pod Wyszkowem nad Liwcem zaobserwowano dużą niemiecką kolumnę pancerno-motorową jadącą z Liwa do Kałuszyna. Zgrupowanie zmieniło trasę marszu, kierując się w stronę Siedlec. W rejonie Mokobód stoczyło walkę z pododdziałem pancernym, po czym skierowało się na wschód, aby ominąć Siedlce od północy¹⁵⁵.

Zgrupowanie dowodzone przez ppłk. Zygmunta Filę (I i III batalion 114 pprez. z 2 baterią 61 pal – 2 działa) przez cały dzień 11 września przebywało w ukryciu w lesie na południowy wschód od Węgrowa¹⁵⁶. W nocy z 11 na 12 września zgrupowanie pomaszerowało bez styczności z nieprzyjacielem za 33 DPRez. na wschód, ominęło Siedlce od północy i skierowało się na Międzyrzec Podlaski¹⁵⁷.

11 września około godz. 20.00 oddziały niemieckiej 11 DP prawie jednocześnie zaatakowały 7 i 11 puł Mazowieckiej BK w Głęboczycy, będące w trakcie formowania kolumn marszowych oraz zgrupowanie taborów pod Dobrem, doprowadzając do paniki i rozprzężenia oddziałów oraz rozbijając tabory. Szwadrony 7 puł przemieszały się ze szwadronami 11 puł stojącymi w kolumnie na drodze w Głęboczycy. Opanowanie paniki, zebranie i uporządkowanie pododdziałów zajęło sporo czasu. Zorganizowane przeciwdziałanie szwadronów 7 puł wsparte ogniem 4 baterii 1 dak zatrzymało Niemców i pozwoliło oddziałom oderwać się od nieprzyjaciela. Dalszy odwrót brygady, która otrzymała rozkaz przegrupowania się czterema kolumnami do rejonu Broszków - Trzemuszka w celu ubezpieczenia przemarszu 1 DPLeg., został zdezorganizowany¹⁵⁸.

Największą wartość przedstawiała 1 DPLeg., dowodzona przez gen. Kowalskiego. Od świtu 10 września dywizja była w odwrocie znad Bugu, maszerując w kilku kolumnach do rejonu lasów na południe od m. Myszadła (około 8 km na południe od Łochowa). Oddziały na postoju w tym rejonie były chronione od północy przez podmokłą dolinę rzeki Liwiec. Na zachód od 1 DPLeg. wycofywała się Mazowiecka BK po osi Tłuszcz - Dobre - Kałuszyn, a na wschodnim skrzydle maszerowały pozostałości 33 i 41 DPRez. przez Węgrów na Białą Podlaską. Rano w trakcie marszu w m. Dębe (przy linii kolejowej Warszawa - Białystok) do gen. Kowalskiego dotarł oficer ze sztabu gen. Przedrzymirskiego z rozkazem natychmiastowego powrotu nad Bug i zajęcia stanowisk obronnych pod Wyszkowem. Dowódca dywizji uznał rozkaz za nierealny i zgodnie z wcześniejszym rozkazem Naczelnego Wodza postanowił kontynuować odwrót, uważając, że dowódca armii nie otrzymał rozkazu o odwrocie. Około południa gen. Kowalski otrzymał rozkaz pisemny gen. Przedrzymirskiego potwierdzający odwrót jego grupy i podporządkowujący ją gen. Przedrzymirskiemu. Jednocześnie rozkaz zmieniał dotychczasowy kierunek marszu 1 DPLeg. nie w kierunku wschodnim na Białą Podlaską - Brześć, a na południowy wschód na Kałuszyn - Łuków, które to miejscowości wyznaczały główną oś odwrotu Armii gen. Przedrzymirskiego. Po dotarciu oddziałów 1 DPLeg. po południu do wyznaczonych rejonów dowództwo i sztab zatrzymały się w Kątach (10 km na północ od Stanisławowa)¹⁵⁹.

W trakcie postoju w Kątach do gen. Kowalskiego dotarł późnym popołudniem gen. Piekarski z informacją o rozbiciu 33 i 41 DPRez. przez niemieckie czołgi i lotnictwo¹⁶⁰. W tej sytuacji, wobec odsłonięcia lewej flanki, gen. Kowalski wydał rozkaz do natychmiastowego odwrotu oddziałów dywizji na Kałuszyn. Po zapadnięciu zmroku oddziały wyruszyły trzema trasami do rejonu Wiśniew - Łaziska - Jakubów (12 km na północny wschód od Mińska Mazowieckiego), który osiągnęły w godzinach przedpołudniowych 11 września. Kolumna taborów dywizyjnych i tabory ciężkie pułków maszerujące oddzielnie zostały w nocy zaatakowane i rozbite przez oddział pancerno-motorowy DPanc. „Kempf”. W ciągu dnia oddziały dywizji odpoczywały. Rozpoznania wysłane na kierunki marszu dywizji stwierdziły, że Kałuszyn i Mińsk Mazowiecki są zajęte przez zmotoryzowaną piechotę niemiecką z czołgami. Po południu do miejsca postoju dowództwa i sztabu dywizji w Jakubowie przybył gen. Przedrzymirski. Nakazał 1 DPLeg. i Mazowieckiej BK przegrupować się w nocy z 11 na 12 września na linię rzeki Kostrzyń na południowy wschód od Kałuszyna. W razie napotkania przez 1 DPLeg. nieprzyjaciela w Kałuszynie nakazał opanowanie miasta nocnym atakiem i przebicie się przez niemiecką zaporę. Wskazał dalszy kierunek przebijania się na Łuków i Włodawę. Działania dywizji miała osłonić od północy Mazowiecka BK¹⁶¹.

Oddziały 1 DPLeg. wyruszyły około godz. 22.00 z rejonów Wiśniew - Rządza i Łaziska - Izabelin - Jakubów dwiema kolumnami po osi Kałuszyn - Mrozy - Kuflew - Jeruzal. Główna kolumna w składzie: 1 ppLeg. (bez I batalionu) dowodzony przez płk. dypl. Kazimierza Burczaka, 5 ppLeg. pod dowództwem ppłk. Kazimierza Bąbińskiego, 1 palLeg. (bez II dywizjonu) i 1 dac, omijając Kałuszyn od zachodu, skierowała się przez Łaziska - Ignaców do rejonu Cegłów - Kuflew i nie napotykając nieprzyjaciela, nad ranem dotarła do celu, gdzie dowódca dywizji zarządził postój ubezpieczony. Boczna kolumna w składzie: 6 ppLeg. pod dowództwem płk. Stanisława Engela, I batalion 1 ppLeg., II dywizjon 1 palLeg. i 4 szwadron 11 puł (Mazowiecka BK), wyruszyła po osi Budy - Aleksandrów - Kałuszyn - Grodzisk - Jeziorek do rejonu m. Lipiny (5 km na północny zachód od Wodyń). Miejsce postoju dowództwa i sztabu dywizji wyznaczono w Jeruzalu. W trakcie marszu sztab dywizji wraz z gen. Kowalskim znajdował się przy 6 ppLeg.¹⁶²

Około północy wysłany na rozpoznanie przez dowódcę 6 ppLeg. pluton zwiadowców konnych potwierdził zajęcie Kałuszyna przez Niemców. Pułkownik Engel, mając zamkniętą drogę odwrotu, postanowił uderzyć z marszu na miasto, nie tracąc czasu na montowanie wsparcia artyleryjskiego. Pododdziały miały przebijać się w walce na bagnety. Maszerujący w straży przedniej III batalion, dowodzony przez ppłk. Jana Kasztelowicza, miał dokonać obejścia miasta od północy przez przedmieścia Zawoda i Trzcianka, uchwycić dominujące wzgórze 194,8 (przy szosie do Siedlec, około 4 km na wschód od Kałuszyna) i ubezpieczyć od wschodu przemarsz sił głównych. I batalion, dowodzony przez mjr. Władysława Zarzyckiego, miał nacierać wzdłuż drogi z Jakubowa na północny skraj Kałuszyna, a II batalion, pod dowództwem kpt. Antoniego Piotrowskiego, od zachodu na centrum miasta wzdłuż szosy Mińsk Mazowiecki - Siedlce. Atak piechoty poprzedziła szarża 4 szwadronu 11 puł na Zawodę. Ta nocna szarża w terenie zabudowanym, która została przeprowadzona wbrew logice i zasadom sztuki wojennej, zakończyła się niepowodzeniem¹⁶³.

Akcja ułanów stała się sygnałem do rozpoczęcia ataku przez piechotę. W tym czasie pod Kałuszyn podeszły I i II batalion, ostrzeliwane przez Niemców z broni maszynowej ze skraju miasta. Oba bataliony rozpoczęły natarcie i po opanowaniu Zawody oraz Trzcianki ruszyły w kierunku centrum miasta, lecz z powodu braku wsparcia artyleryjskiego i silnego oporu natarcie zakończyło się niepowodzeniem. Bataliony wycofały się na skraj miasta i przeszły do obrony. W tym czasie maszerujący drogą Jędrzejów - Kałuszyn III batalion 1 ppLeg. pod dowództwem mjr. Józefa Roczniaka dotarł pod Kałuszyn i po północy zaatakował z marszu miasto, wdzierając się jednym plutonem głęboko w pozycje niemieckie. Pluton ten został okrążony w rejonie kościoła. Natarcie batalionu wspierał ogniem pluton artylerii piechoty 1 ppLeg. oraz 3 bateria 1 palLeg., pod dowództwem kpt. Stanisława Truszkowskiego, prowadząc bezpośredni ostrzał z odkrytych stanowisk. Przybyły na miejsce dowódca dywizji uporządkował chaotyczną walkę, nakazał batalionowi przerwać natarcie i maszerować do wyznaczonego rejonu. Zdobycie Kałuszyna było zadaniem 6 ppLeg. natomiast III batalion 1 ppLeg. otrzymał rozkaz osłony marszu 1 DPLeg. na odcinku Kałuszyn - Olszewice¹⁶⁴.

Na rozkaz gen. Kowalskiego III batalion 6 ppLeg. z 1 kompanią I batalionu po północy obszedł miasto i zaatakował od północy wzgórze 194,8. Ponowne natarcie batalionów pułku, które rozpoczęło się około godz. 2.00 12 września, wsparte ogniem II dywizjonu 1 palLeg. i moździerzy, zakończyło się opanowaniem części miasta. III batalion o świcie zdobył szturmem w walce na bagnety i przy użyciu granatów wzgórze 194,8. W ciężkich, zaciętych walkach w centrum Kałuszyna, gdzie broniła się większość Niemców, I i II batalion dotarły pod główny budynek miasta – remizę strażacką, oraz pod kościół i cmentarz, gdzie także rozgorzały zażarte walki. Natarciem batalionów kierował płk Engel, który został ciężko ranny. Szalę zwycięstwa przechyliła artyleria 1 palLeg. (20 dział), która przez kilka godzin wspierała walczące w płonącym mieście bataliony¹⁶⁵.

W nocnym, ciężkim i samotnym boju, zdobywając dom po domu oraz dominujące wzgórze 194,8, rano 12 września 6 ppLeg. przebił się przez Kałuszyn, rozbijając zagradzający drogę niemiecki 44 pp (dowódca – płk Karl Klein) 11 DP, ponosząc także ciężkie straty (12 oficerów i około 400 żołnierzy, tj. około 30-35% stanu osobowego przed walką). Straty niemieckie wyniosły około 800 zabitych i rannych oraz 84 wziętych do niewoli. Rozbity 44 pp (pozostałości dwóch batalionów) wycofał się w kierunku Siedlec i zatrzymał pod Grębkowem, niezdolny do dalszych działań¹⁶⁶. Pierwszy pierścień niemieckiego okrążenia został krwawo rozerwany przez 1 DPLeg. Jednak opanowanie Kałuszyna nie poprawiło położenia dywizji, która wkrótce ponownie została otoczona przez przeważające siły niemieckie.

SAMODZIELNA GRUPA OPERACYJNA „NAREW”

W trudniejszym położeniu była SGO „Narew”, która już 7 września otrzymała rozkaz Naczelnego Wodza opuszczenia linii Narwi i wycofania się na linię Bugu przez Zambrów - Siemiatycze w kierunku na Brześć nad Bugiem. Jednak z niewiadomych powodów rozkaz ten nie dotarł do gen. Młot-Fijałkowskiego. Z powodu zagrożenia odcięciem od SGO „Narew” przez niemiecki korpus pancerny wycofać się miała także obsada Osowca oraz Augustowa, przechodząc pod rozkazy dowódcy OK nr III gen. bryg. Józefa Olszyny-Wilczyńskiego¹⁶⁷. Dopiero rano 9 września dowódca SGO „Narew” otrzymał rozkaz Naczelnego Wodza WP do odwrotu wszystkich wojsk z linii Narwi i Bugu. SGO „Narew” miała wykonać odwrót marszami nocnymi do rejonu Biała Podlaska - Brześć nad Bugiem. Jednocześnie gen. Młot-Fijałkowskiemu podporządkowano GO „Wyszków” gen. Kowalskiego. Do nawiązania łączności z gen. Kowalskim został wysłany dowódca artylerii SGO gen. bryg. Otton Krzisch. Generał Młot-Fijałkowski zreorganizował dowodzenie Grupą. Utworzył zgrupowanie w składzie: 18 DP, Podlaska BK i Suwalska BK pod dowództwem gen. bryg. Zygmunta Podhorskiego, dowódcy Suwalskiej BK. Generał Młot-Fijałkowski miał dowodzić SGO w nowym składzie: zgrupowaniem gen. Podhorskiego i GO gen. Kowalskiego¹⁶⁸.

Samodzielna Grupa Operacyjna „Narew” była coraz silniej atakowana na kierunku Łomży i Nowogrodu przez oddziały niemieckiego XXI KA (21 i 228 DP). Tylko szybki odwrót mógł uratować jej oddziały, bo już 9 września wieczorem DPanc. „Kempf” zagroziła jej tyłom. Generał Młot-Fijałkowski około godz. 10.00 podjął decyzję o odwrocie o zmroku 9 września do nakazanego rejonu Biała Podlaska - Brześć nad Bugiem. 18 DP miała wycofać się w nocy do lasów Czerwony Bór, a następnie za rzekę Gać pod osłoną Suwalskiej BK. Podlaska BK miała osłaniać południowe skrzydło 18 DP, opóźniając działania nieprzyjaciela na kierunku Czyżewo - Ciechanowiec¹⁶⁹.

Dowódca SGO „Narew” uległ jednak naciskom oficerów swojego sztabu, żeby bez walki nie opuszczać Narwi i zgodził się na zwrot zaczepny w kierunku Ostrowi Mazowieckiej przeciwko oddziałom DPanc. „Kempf”. Odwrót znad Narwi miał nastąpić dopiero rano następnego dnia. Planowane uderzenie w nocy z 9 na 10 września przerodziło się w dwa nieskoordynowane ze sobą wypady. Oddział dowodzony przez płk. art. Aleksandra Hertla, dowódcę piechoty dywizyjnej 18 DP, składający się z batalionu 71 pp i dwóch dywizjonów artylerii, zaatakował z rejonu Szabły Stare i rozbił oddział pancerno-motorowy z DPanc. „Kempf” nocujący w m. Jakać, zmuszając go do odwrotu za rzekę Ruż. Zniszczono 12 armat, kilkadziesiąt samochodów ciężarowych i kilka czołgów. Sukcesem zakończyła się także akcja 1 puł i 3 pułku szwoleżerów (3 pszwol) z Suwalskiej BK oraz 31 dywizjonu pancernego. Atakując z rejonu Koskowa (8 km na południe od Śniadowa) w kierunku zachodnim, oddziały dotarły do szosy Ostrów Mazowiecka - Śniadowo w m. Ciągaczki, a następnie do m. Piski i zmusiły do odwrotu za rzekę Orzyc oddział z DPanc. „Kempf”, niszcząc kilka czołgów oraz samochodów z paliwem i zaopatrzeniem. Jednak z powodu braku współdziałania między piechotą i kawalerią nie wykorzystano osiągniętego powodzenia¹⁷⁰.

Akcje te, mimo lokalnych sukcesów, opóźniły odwrót i przyczyniły się do osaczenia oddziałów SGO „Narew”. Rano 10 września do miejsca postoju sztabu gen. Młot-Fijałkowskiego w Folwarku Michałki (3 km na zachód od Wysokiego Mazowieckiego) dotarły meldunki o przełamaniu przez Niemców obrony na Narwi pod Wizną i skierowaniu się pancernych kolumn na Zambrów i Wysokie Mazowieckie. Generał Młot-Fijałkowski zarządził przygotowania do obrony i niezwłoczną ewakuację sztabu. Przed południem do Wysokiego Mazowieckiego dotarło kilkanaście czołgów 10 DPanc. z piechotą zmotoryzowaną. Przez trzy godziny broniła miasta przydzielona do ochrony sztabu kompania asystencyjna 18 DP oraz 8 i 9 kplotkm typ A, dając czas na ewakuację kwatery głównej SGO¹⁷¹. W tak groźnej sytuacji gen. Młot-Fijałkowski nakazał wstrzymanie zwrotu zaczepnego i natychmiastowy odwrót oddziałów znad Narwi, a sam ze ścisłym sztabem pojechał do lasów Czerwony Bór, gdzie miała dotrzeć 18 DP. Pozostałą część sztabu skierował w kierunku wschodnim na Bielsk Podlaski¹⁷². Dowódca SGO „Narew” postanowił przebijać się z 18 DP na Zambrów i dalej na Brańsk. Suwalska BK miała osłonić od strony Czerwonego Boru odwrót 18 DP i ułatwić opanowanie Zambrowa, natomiast Podlaska BK miała osłaniać ich działania od południowego zachodu i południa. Decyzja o odwrocie była jednak spóźniona co najmniej o jedną dobę. Marsz 10 DPanc. i 20 DPZmot. na Zambrów i Wysokie Mazowieckie, 3 DPanc. na Brańsk i podejście od zachodu dywizji Korpusu „Wodrig” groziło okrążeniem i zniszczeniem SGO „Narew”¹⁷³.

Wieczorem 10 września oddziały 18 DP rozpoczęły odwrót znad rzeki Ruż i Narwi. Najdalej wysunięty na północ 42 pp przez cały dzień toczył ciężkie walki pod Nowogrodem z atakującymi oddziałami 21 DP; poniósł duże straty i jako ostatni odszedł znad Narwi¹⁷⁴.

Podlaska BK wyruszyła o godz. 3.00 11 września z rejonu Zaręby Kościelne przez Rusołękę do rejonu Przeździecko - Grzymki - Drogoszewo (przy szosie Zambrów - Czyżewo), ubezpieczając się od strony Andrzejewa. W trakcie marszu w lesie na wysokości m. Zaręby-Warchoły brygada rozbiła w zasadzce straż tylną niemieckiej kolumny pancernej, która wycofała się w kierunku na Czyżewo¹⁷⁵.

O świcie 11 września czołowy 71 pp (dowódca – ppłk Adam Soroka-Zbijewski) 18 DP (dowódca – płk dypl. Stefan Kossecki) z II dywizjonem 18 pal i 18 dac dotarł pod Zambrów obsadzony już przez siły główne niemieckiej 20 DPZmot.¹⁷⁶, dowodzonej przez gen. por. Mauritza von Wiktoryna¹⁷⁷. Zgodnie z rozkazem dowódcy SGO „Narew” na Zambrów miała uderzyć 18 DP i Suwalska BK, a od południa ich działania miała osłaniać Podlaska BK. Dowódca dywizji, nie czekając na pozostałe pułki, nakazał dowódcy 71 pp uderzyć na miasto i otworzyć drogę odwrotu na południe. Około godz. 10.00 wyruszyło natarcie w sile trzech batalionów z podstaw wyjściowych na linii lasu na wschód od miejscowości Zakrzewo Stare – Krajewo-Ćwikły - Krajewo Stare (4 km od zachodniego skraju miasta), początkowo przy słabym wsparciu artylerii. Bataliony natrafiły na zorganizowany, silny ogień i mimo początkowych sukcesów utknęły w miejscu. Przez pomyłkę prawoskrzydłowy II batalion we mgle ostrzelał 1 puł Suwalskiej BK, który odpowiedział ogniem. W tym bratobójczym starciu straty po obu stronach były duże¹⁷⁸. Dopiero wysunięcie do przodu artylerii i wykonanie nawał ogniowych umożliwiło wznowienie natarcia. Do południa opanowano leżące pod Zambrowem m. Pruszki-Jabłoń i Sędziwuje, lecz atakujące pododdziały poniosły duże straty. Bataliony 71 pp przeszły do obrony, odpierając wciąż ponawiane kontrataki niemieckie¹⁷⁹. Na rozkaz dowódcy SGO „Narew” płk Kossecki po południu przerwał przynoszące duże straty, bezowocne ataki na miasto i postanowił ominąć je od zachodu, kierując oddziały przez Andrzejewo i Czyżewo (obecnie Czyżew) za Bug. Rozkaz ten nie dotarł do 71 pp, który wieczorem ponownie zaatakował Zambrów. Pułk wdarł się do miasta, zdobył kilkanaście pojazdów i wziął około 200 jeńców, ale zabrakło sił do jego opanowania. Poniósł duże straty i został zmuszony do wycofania się na podstawy wyjściowe. W tym czasie I batalion 33 pp, przy słabym wsparciu artylerii, zaatakował Zambrów od północy. Natarcie zostało załamane ogniem niemieckiej artylerii. Bezskutecznie nacierała także Suwalska BK, która została powstrzymana pod Długoborzem (5 km na południe od Zambrowa)¹⁸⁰. Z kolei Podlaska BK, ubezpieczając natarcie na Zambrów, walczyła z podchodzącymi siłami niemieckimi na południe od miasta na szosie do Czyżewa. Po południu 9 psk wsparty ogniem 1 baterii 14 dak zatrzymał pod m. Dmochy-Wochy (4 km na północ od Czyżewa) silne natarcie oddziału pancerno-motorowego z 20 DPZmot., niszcząc około 15 pojazdów¹⁸¹. Jako ostatni dotarł do rejonu Zambrowa 42 pp, lecz zanim wszedł do walki, otrzymał rozkaz do odwrotu. Związanie się walką o Zambrów przez 18 DP przesądziło o jej losie. Późnym popołudniem 11 września dowódca SGO „Narew” pojechał do Suwalskiej BK, a oddziały 18 DP wieczorem wyruszyły przez Tabądź do lasów na północ od Szumowa (przy szosie Zambrów - Ostrów Mazowiecka), ostrzeliwane przez artylerię niemiecką. Generał Młot-Fijałkowski, znajdujący się przy Suwalskiej BK, nakazał przemarsz obu brygad kawalerii do rejonu Dąbrowy Wielkiej (12 km na południowy zachód od Wysokiego Mazowieckiego)¹⁸². Zaalarmowany walkami w Zambrowie gen. Guderian skierował na pomoc 20 DPZmot. część sił 10 DPanc.¹⁸³

135 pułk piechoty rezerwowy z II dywizjonem 32 pal po obsadzeniu stanowisk nad Biebrzą otrzymał ponownie rozkaz wycofania się do rejonu na północ od Białegostoku do stacji kolejowej Czarna Wieś przy linii kolejowej Białystok - Sokółka oraz do stacji Kamienna Nowa koło m. Starokamienna (obecnie Stara Kamienna, 5 km na północny zachód od Dąbrowy [Białostockiej]) przy linii kolejowej Augustów - Grodno i załadowania się do pociągów. W południe 11 września pułk rozpoczął marsz na wschód¹⁸⁴.

Pancerne czołówki 3 DPanc.¹⁸⁵ wyruszyły spod Wizny i przez Jeżewo - Sokoły 11 września dotarły do Bielska Podlaskiego, a siły główne do rejonu na północ od Łap. Oddział rozpoznawczy 10 DPanc. dotarł następnego dnia wieczorem do Nura nad Bugiem. Główne siły tej dywizji dotarły do Wysokiego Mazowieckiego, odcinając Podlaskiej i Suwalskiej BK drogi odwrotu na południowy wschód¹⁸⁶. Brygady kawalerii znalazły się na tyłach XIX KPanc. Generał Młot-Fijałkowski wieczorem 11 września, po zapoznaniu się z aktualną sytuacją, zrezygnował z wycofania się za Bug i nakazał odwrót oddziałów SGO „Narew” na wschód przez Dąbrowę Wielką (9 km na północny wschód od Czyżewa). Skierowały się tam brygady kawalerii, a później miała dołączyć do nich 18 DP. Obie brygady miały pozostawić do świtu 12 września na szosie Zambrów - Czyżewo po jednym pułku dla osłony odwrotu 18 DP¹⁸⁷.

GRUPA MOSTOWA

Do obszaru operacyjnego Frontu Północnego 10 września dotarły pododdziały saperów Grupy Mostowej dowodzonej przez ppłk. sap. Teodora Zaniewskiego¹⁸⁸. Po opanowaniu przez niemieckie oddziały wydzielone podejść do przepraw na lewym brzegu Wisły i wysadzeniu mostów w Maciejowicach i Dęblinie zadanie Grupy Mostowej zostało zakończone. Na rozkaz Dowódcy Saperów Ministerstwa Spraw Wojskowych (MSWojsk.) gen. bryg. Tadeusza Kossakowskiego wieczorem 9 września część pododdziałów grupy odjechała do rejonu Lubartowa¹⁸⁹. W Puławach pozostały trzy plutony 12 kompanii mostów ciężkich (12 kmc), z których dwa 10 września po zniszczeniu mostu na Wiśle pojechały za grupą. Jedynie jeden pluton 12 kmc i dwa plutony przepraw rzecznych miały pozostać na miejscu w Dęblinie oraz w Puławach i przeprawiać na wschodni brzeg żołnierzy, którym udało się dotrzeć do Wisły, tak długo jak to będzie możliwe. Następnie po zniszczeniu sprzętu miały odejść na wschód razem z oddziałami broniącymi przepraw wiślanych¹⁹⁰.

Poszczególne kompanie saperów po zniszczeniu mostów na środkowej Wiśle¹⁹¹ ewakuowały się na wschód. Dowództwo Grupy Mostowej znajdowało się w Folwarku Pałecznica (5 km na północny wschód od Lubartowa). Kompanie do końca dnia 10 września osiągnęły rejony: 11 kmc – Dwór Jarczew (5 km na wschód od Żelechowa), 12 kmc (bez plutonu) – Dwór Kozłówka (7 km na zachód od Lubartowa), 15 kmc – las (6 km na wschód od Lubartowa), 15 ciężka kolumna pontonowa (15 ckp) – las koło Woli Lisowskiej (4 km na północ od Lubartowa) i 17 ckp – las koło m. Domaczewo (4 km na wschód od Sławatycz). Dowództwo grupy nie posiadało łączności z 16 kmc. Wieczorem tego dnia gen. Piskor wydał rozkaz przejścia pododdziałów Grupy Mostowej na wschodni brzeg Bugu do rejonu Leplówki (10 km na wschód od Sławatycz), do dyspozycji Naczelnego Dowódcy Saperów i Fortyfikacji WP gen. bryg. Mieczysława Dąbkowskiego¹⁹². Grupa Mostowa nie została podporządkowana gen. Dąb-Biernackiemu.

PODSUMOWANIE

Katastrofalna sytuacja na froncie oraz dotarcie oddziałów niemieckich do środkowej Wisły, Sanu i Bugu skłoniły Naczelne Dowództwo WP do reorganizacji wojennego systemu dowodzenia wojskami. 10 września utworzono wyższe związki operacyjne (Grupy Armii), które miały skupiać po dwie armie. Nadrzędne dowództwa operacyjne miały usprawnić proces dowodzenia, koordynować współdziałanie w walce podległych armii i przeprowadzić zorganizowany odwrót wojsk do Małopolski Wschodniej. W ramach tej reorganizacji marsz. Śmigły-Rydz 10 września utworzył Front Północny, który miał przejąć wojska walczące nad Bugiem i Narwią.

Uzupełnieniem reorganizacji dowodzenia operacyjnego były wydane 11 września „Wytyczne do koncentracji sił własnych na południu”. Nakazywały one wycofanie się wszystkich wojsk walczących na północy i na zachodzie kraju do południowo-wschodnich obszarów Polski, by jak najdłużej bronić się w oparciu o tzw. przedmoście rumuńskie. W celu umożliwienia wycofania jak największej liczby wojska do Małopolski Wschodniej Naczelny Wódz WP podjął decyzję o obronie na rubieży Pińsk - Brześć nad Bugiem - Kock - Wieprz - Wisła - San.

Marszałek Śmigły-Rydz mianował dowódcą Frontu Północnego gen. Dąb-Biernackiego, który nieudolnym dowodzeniem przyczynił się do klęski Armii „Prusy”. Nominacja ta wywołała ogromną konsternację i oburzenie oficerów Sztabu Naczelnego Wodza. Zamiast postawić gen. Dąb-Biernackiego przed sądem wojennym za fatalne dowodzenie i opuszczenie walczących wojsk Naczelny Wódz wyznaczył go na wyższe stanowisko. Generał Dąb-Biernacki nie nadawał się na tak odpowiedzialne stanowisko, nie miał elementarnej wiedzy o zasadach sztuki operacyjnej, a do tego był w złej kondycji psychicznej spowodowanej klęską dowodzonej przez niego armii.

Na podstawie rozkazu Naczelnego Wodza w skład Frontu Północnego miały wejść: Armia gen. Przedrzymirskiego, SGO „Narew” (bez 35 DPRez.), oddziały odtwarzane z pozostałości Armii „Prusy” oraz jednostki organizowane na bazie ośrodków zapasowych znajdujących się na Lubelszczyźnie i z rozbitków.

Zgodnie z „Wytycznymi do koncentracji sił własnych na południu” gen. Dąb-Biernacki miał wycofać oddziały Armii gen. Przedrzymirskiego i SGO „Narew” znad Bugu i Narwi na linię rzeka Wieprz - Kock - Brześć nad Bugiem z pozostawieniem izolowanej obrony twierdzy brzeskiej. Następnie po reorganizacji i koncentracji wojsk miał wykonać odwrót do rejonu Hrubieszów - Włodzimierz Wołyński w ścisłym współdziałaniu z Armią „Lublin”, która tworzyła Front Środkowy.

Związki taktyczne Armii gen. Przedrzymirskiego 10 września rozpoczęły odwrót znad Bugu na południe, w czasie którego 33 i 41 DPRez. zostały rozbite i rozproszone, natomiast 1 DPLeg. przebiła się pod Kałuszynem przez pierwszą niemiecką blokadę. SGO „Narew” zbyt późno rozpoczęła wycofywanie się znad Narwi, w rezultacie czego niemiecki XIX KPanc. odciął jej drogi odwrotu.

ROZDZIAŁ II

CHARAKTERYSTYKA OBSZARU OPERACYJNEGO FRONTU PÓŁNOCNEGO

UKSZTAŁTOWANIE TERENU

Przez pojęcie obszaru operacyjnego należy rozumieć przestrzeń naziemną potrzebną związkom operacyjnym do prowadzenia działań zbrojnych. Obszar operacyjny Frontu Północnego obejmował teren zamknięty rubieżami: od zachodu – rzeką Wieprz od ujścia rzeki Wolicy do Kocka, dalej linią Kock - Radzyń Podlaski - Międzyrzec Podlaski, od północy – rzeką Krzną, od wschodu – rzeką Bug od Brześcia do Dubienki, a od południa – rzeką Wolicą od ujścia do Wieprza do Grabowca, następnie linią Grabowiec - Uchanie i rzeką Wełnianką do Dubienki nad Bugiem. Obszar ten posiadał korzystne warunki do działań obronnych¹.

Nizina nad środkowym Bugiem zwana Polesiem Lubelskim to łagodnie pofałdowana równina, poprzecinana licznymi mulistymi, bagiennymi ciągami wodnymi i rozległymi, wilgotnymi oraz silnie zalesionymi obniżeniami terenu. Miała postać trójkątnej połaci ciągnącej się od Bugu poprzez Włodawę - Parczew w stronę rzek Tyśmienica i Wieprz. Podobne cechy miał bagnisty pas ciągnący się wzdłuż Bugu na przestrzeni pomiędzy Brześciem a Chełmem. Przeszkodami z punktu widzenia ukształtowania terenu były nasypy kolejowe na linii Łuków - Parczew - Lubartów - Lublin².

Wymieniony obszar miał charakter trudno dostępnej (zwłaszcza między Włodawą a Parczewem) podmokłej niziny, pełnej mokradeł, trzęsawisk i lasów. Znajdowały się na nim niewielkie, ale błotniste rzeki: Białka, Tyśmienica, Zielawa, Włodawka, Uherka (obecnie w większości uregulowane), a także obszary podmokłych łąk i stawów. Wysokości względne wzniesień na ogół nie przekraczały 20 m, a ich stoki łagodnie opadały do płytkich i płaskodennych dolin, zazwyczaj torfiastych. Drogi na tym obszarze, przebiegające po groblach i faszynach, były bardzo wąskie, co utrudniało ruchy wojsk. Przy dobrym rozpoznaniu i umiejętnym wyzyskaniu istniejących miejsc suchych poruszanie się w tym regionie było możliwe także poza utwardzonymi drogami. W całym regionie licznie występowały torfy. Ze względu na silne nawodnienie nie nadawały się pod budowę stałych i polowych obiektów fortyfikacyjnych. Obniżenia (przeważnie torfowe łąki) mogła pokonać piechota, a w niezbyt mokrej porze roku także kawaleria. Dla większych jednostek z dużą liczbą pojazdów mechanicznych cały ten obszar był bardzo uciążliwy, zaś w mokrej porze roku bardzo trudny do przebycia, a na niektórych odcinkach niedostępny³.

W północnej części Wyżyny Lubelskiej formy terenu stawały się coraz bardziej łagodne i spłaszczone, upodabniając się do podmokłych nizin Podlasia. Na wschodzie wyżyna obniżała się jednostajnie, opadając w dolinę Bugu. Miejscami występujące podmokłe, zalesione niziny nadawały terenowi cechy sąsiadującego z nim Polesia. Rzeki, wcinające się w płytę, poprzedzielały ją szeregiem głębokich dolin, pozostawiając między nimi garby działów wodnych. Wzgórza lubelskie (na południe od linii Puławy - Lubartów - Chełm), mimo znacznych rozmiarów, były jednak płaskie, o łagodnych zboczach i kształcie wielkich bochnów lub hełmów⁴.

Pasy wzniesień występowały też we wschodniej części Wyżyny Lubelskiej, pomiędzy Wieprzem a Bugiem. Południowy pas (od 250 do 350 m n.p.m.) ciągnął się od Tomaszowa Lubelskiego w stronę Sokala i zwany był do 1939 roku Grzędą Sokalską. Wzdłuż niej płynęła ze strony południowej rzeka Sołokija, a z północnej górna Huczwa. Środkowy pas, nieco niższy (od 240 do 300 m n.p.m.) przecinał Huczwę pod Tyszowcami. Północny pas (od 230 do 300 m n.p.m.), mniej wyraźny, objęty był prawymi dopływami Wieprza – Wolicą i Wojsławką. Ponadto na północ od Chełma wznosił się do 235 m n.p.m. odosobniony garb. Wzdłuż Wieprza i Bugu wdzierały się w wyżynę błotniste równiny, wśród których pomiędzy Łęczną a Włodawą występowały jeziora (tzw. grupa jezior łęczyńskich)⁵.

Na Wyżynie Lubelskiej występowały w większości gleby ciężkie (gliny, lessy, czarnoziemy, rędziny [gleby darniowo-węglanowe]). Większe odcinki gleb lekkich znajdowały się na pograniczu z Mazowszem i Podlasiem. Ponadto występowały małe odcinki gleb wapiennych lub kamiennych. Gliny lessowe były na ogół dobrze przejezdne w porze suchej. Poruszające się jednak po drogach gruntowych i na przełaj po polach kolumny wojska oraz pojazdów powodowały wzniecanie tumanów pyłu, który demaskował ich ruch. W porze mokrej gliny lessowe były trudno przejezdne, ponieważ stawały się grząskie, kleiste i śliskie. Warunki prowadzenia prac fortyfikacyjnych były na całym obszarze na ogół dogodne⁶.

Wśród rzek największe znaczenie militarne w omawianym okresie miał Bug. Mniejsze znaczenie miały Wieprz, Tyśmienica i Krzna. Rzeki te zamarzały zimą oraz cechowały się zmiennym poziomem wody – od wysokiego (powodziowy) po niski (niżówka). Stanowiły okresowo poważne przeszkody wodne⁷.

Ze względu na masy wodne jedynie Bug tworzył poważną przeszkodę. Pozostałe rzeki stwarzały niekiedy na małych odcinkach nawet dość znaczne przeszkody, ale głównie tylko ze względu na podmokłe doliny lub urwiste krawędzie swych brzegów⁸. Wszystkie rzeki tego obszaru posiadały charakter nizinny. W czasie wiosennego przyboru większość rzek zalewała swe doliny na okres 2-3 tygodni. W tym czasie przekroczenie rzek, nawet najmniejszych, było możliwe tylko po istniejących przeprawach. Podobny stan, lecz w znacznie mniejszym stopniu, powtarzał się latem, gdy czasem kilkudniowe opady wystarczyły, aby poszczególne odcinki dolin uczynić trudnymi do przebycia dla pojazdów. W dolinach tych rzek zalegały gliny dolinowe (mady tłuste), często pocięte rowami odwadniającymi. Gliny dolinowe były w porze suchej dobrze przejezdne, natomiast po zawilgoceniu rozmiękały. Dla piechoty doliny rzeczne mogły stanowić poważne trudności do przebycia jedynie podczas wiosennych wylewów. Przy dłuższej suszy wszystkie mniejsze rzeki były możliwe do przebycia przez wszystkie rodzaje broni⁹.

Z militarnego punktu widzenia ważne były stany wód. Wspólną cechą polskich rzek był wysoki stan wiosenny, przypadający na marzec i kwiecień. W związku z właściwościami klimatycznymi powodował on powodzie wiosenne. Występowały one bezpośrednio po ruszeniu lodów, a nieraz równocześnie z nimi. Powtórny przybór wody wywołany opadami w górach występował pod koniec czerwca i na początku sierpnia. Był on z reguły mniejszy niż wiosenny. We wrześniu 1939 roku wszystkie rzeki posiadały niskie stany wód ze względu na bardzo suche lato i brak deszczu. W efekcie nie stanowiły poważniejszych przeszkód wodnych.

Od wschodu granicę obszaru operacyjnego stanowił Bug. Rzeka była przeszkodą o znaczeniu operacyjnym. Bug wypływał z północnej krawędzi Podola. Płynął początkowo na północ, przecinając Wyżynę Wołyńską i Polesie oraz stanowiąc od ujścia Uherki do ujścia Muchawca (odcinek około 140 km) zachodnią granicę Polesia. Od Brześcia rzeka skręcała w kierunku północno-zachodnim. Bug był typową rzeką nizinną o krętym biegu, licznych meandrach, odnogach, rozwidleniach i starorzeczach (bużyskach).

Dolina Bugu w górnym biegu była wąska (do 2 km szerokości), a w dolnym rozszerzała się do kilkunastu kilometrów. Tworzyły ją torfiaste łąki porosłe wikliną, zaroślami i małymi lasami. Stoki doliny były na ogół łagodne, odcinki wysokie (do 50 m) i strome występowały głównie na prawym brzegu rzeki, który pokryty był lasem. Lewobrzeżny stok doliny na całej długości praktycznie nie zaznaczał się w terenie. Jedynie na wschód od Hrubieszowa występowały dwa odcinki po 3 km długości, gdzie stok był stromy¹⁰.

Szerokość rzeki, początkowo niewielka (pod Hrubieszowem około 40 m), później zwiększała się, dochodząc pod Włodawą do 130 m; głębokość wahała się od 1 do 4 m. Rzeka płynęła leniwie, koryto miała zdziczałe, dzieliła się na odnogi, płynąc kilkoma ramionami już poniżej Dubienki, gdzie brzegi stawały się niższe, a dno grząskie. Dno było piaszczyste z domieszką żwiru. Brzegi w górnym biegu rzeki były urwiste (wysokość od 2 do 6 m), w środkowym i dolnym przeważnie niskie, miejscami podmokłe (wysokość od 2 do 4 m)¹¹. Maksymalna rozpiętość wahań stanów wody wynosiła 5-7 m. Najwyższy jej stan przypadał w połowie marca-kwietnia, najniższy zaś w sierpniu-wrześniu. Latem występowały na niej liczne brody i mielizny, wiosną rzeka często wylewała¹².

Trudny do przeprawy był Bug pomiędzy Dubienką i Kodniem (wysokie brzegi). Powyżej i poniżej utrudnienie w przeprawie stanowiła tylko szerokość nurtu. Brzegi do budowy mostów były dogodne i suche. Odcinki z wysokimi stokami występowały na Bugu co kilka-kilkanaście kilometrów, czyniąc rubież tej rzeki dogodną do organizowania pozycji obronnych lub opóźniania szczególnie przy działaniach prowadzonych z północy. Przy działaniach z kierunku wschodniego mogły być wykorzystane jako pozycje skrzydłowe lub ryglowe.

Bug ze względu na niezbyt dużą szerokość koryta, niewielką głębokość i małą prędkość prądu oraz suchą dolinę rzeki nie stanowił, poza niektórymi odcinkami, trudnej przeszkody dla wojsk. Duże trudności w urządzaniu

przepraw powstawały jedynie w okresie wezbrań wiosennych i letnich, podczas których zalana dolina uniemożliwiała dojazd do rzeki¹³.

Na Bugu w obrębie obszaru operacyjnego mosty drogowe znajdowały się w Uściługu, Horodle, pod Dorohuskiem i Świerżem, we Włodawie, Sławatyczach, Kodniu i Brześciu (dwa mosty). Most Terespolski w Brześciu prowadzący do twierdzy był mostem łańcuchowym, wiszącym na kamiennych filarach, pozostałe mosty na Bugu były drewniane. Ponadto pod Gródkiem koło Hrubieszowa, w Czernikowie koło Strzyżowa (tor kolejowy do Cukrowni Strzyżów), pod Dorohuskiem, w Orchowie pod Włodawą i w Brześciu znajdowały się mosty kolejowe konstrukcji żelaznej¹⁴. Oprócz mostów na Bugu funkcjonowało kilka przepraw promowych, m.in. w Dubience, Woli Uhruskiej, Włodawie i Kodniu. Ponadto były liczne brody, które po wylewach często zmieniały miejsce.

Zachodnią granicę obszaru operacyjnego stanowił Wieprz. Wypływał na Roztoczu i płynął w kierunku północnym (równolegle do Wisły i Bugu), a od Kocka w zachodnim. W górnym biegu płynął przeważnie podmokłym, bagnistym terenem, później przecinając Wyżynę Lubelską do Krasnegostawu, żłobił głęboką dolinę. Strome i wysokie stoki tej doliny występowały na dwóch odcinkach o łącznej długości około 50 km. Przebiegały one w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki lub w odległości do 1 km od niej. Dolina była podmokła i pocięta rowami odwadniającymi. Szerokość rzeki wynosiła 10-25 m w górnym biegu, 25-40 m w środkowym i 40-70 m w dolnym. Głębokość była zróżnicowana i wynosiła 0,6-3,0 m, a szybkość prądu 0,4-0,6 m/s¹⁵.

Wieprz był typową rzeką nizinną, silnie meandrującą w środkowym i dolnym biegu, o powolnym nurcie oraz twardym, piaszczystym, a tylko na niektórych odcinkach mulistym dnie. Był żeglowny od ujścia Bystrzycy, a spławny od Krasnegostawu. W okresie międzywojennym był wykorzystywany tylko do spławu drewna¹⁶.

Na Wieprzu było kilkanaście mostów drogowych, w tym kilka żelbetowych i kamienno-drewnianych, m.in. w Deszkowicach, Nieliszu, Wirkowicach, Tarnogórze, Krasnymstawie (żelbetowy), Borowicy, Oleśnikach, Trawnikach (kamienno-drewniany), Pełczynie koło Biskupic (żelbetowy), Siostrzytowie, Jaszczowie, Milejowie (dwa mosty), Łańcuchowie, Ciechankach Krzesimowskich, Łęcznej (żelbetowy), Kijanach Kościelnych pod Spiczynem, Zawieprzycach, Syrnikach koło Lubartowa, Szczekarkowie koło Lubartowa, Leszkowicach, Luszawie, Serocku pod Firlejem, Sułoszynie i Woli Skromowskiej pod Kockiem, a także dwa mosty kolejowe (żelazne): pod Trawnikami i w Chlewiskach koło Lubartowa¹⁷.

Dolina Wieprza była mało przystępna ze względu na podmokły teren, a jej pojemność taktyczna nie przekraczała sił wielkości kompanii. Wieprz nie stanowił jednak poważniejszej przeszkody dla ruchu wojsk. Był przeszkodą w skali taktycznej i tylko w czasie przyboru wód oraz zalania doliny i przylegających łąk mógł okresowo stanowić przeszkodę operacyjną¹⁸.

Pozostałe rzeki na obszarze operacyjnym były niewielkie i nie odgrywały większej roli w systemie obronnym. Mogły być utrudnieniem dla ruchu wojsk tylko w okresie wezbrań wód. Wyjątkiem była Krzna (lewy dopływ Bugu), która ze względu na kierunek biegu zamykała przestrzeń między Bugiem a Wieprzem z kierunku północnego. Ponadto podmokła dolina i przylegające od południa do rzeki kompleksy leśne stanowiły naturalną barierę dla ruchu wojsk.

Krzna płynęła doliną o szerokości od 800 do 1500 m. Była ona podmokła, o gruncie piaszczysto-torfiastym, miejscami bagnista, a przez to trudno przejezdna. Lewą krawędź doliny stanowiły wzniesienia (wysokość 5-15 m) dochodzące do brzegu, a prawą zalesiona równina. Koryto rzeki było kręte i dzieliło się na liczne odnogi. W górnym biegu Krzna składała się z dwóch odnóg: Krzny Północnej i Krzny Południowej (dłuższa), które pod Międzyrzecem Podlaskim łączyły się. Rzeka wylewała najczęściej w marcu, zalewając dolinę, która wolno wysychała. Brzegi były niskie, miejscami zabagnione, a dno piaszczysto-muliste. Szerokość rzeki w górnym biegu wynosiła 10-15 m, w dolnym 20-40 m. Głębokość wahała się od 1 m do 3 m, a prędkość prądu wynosiła 0,2-0,3 m/s. Dolina Krzny obfitowała w rowy i starorzecza utrudniające przejezdność. Rzeka była przeszkodą wodną o znaczeniu taktycznym. Jednak w porze mokrej stanowiła silną pozycję obronną oraz poważną przeszkodę dla nacierających wojsk. Na Krznie było kilka mostów drogowych konstrukcji drewnianej i trzy kolejowe¹⁹.

Najwięcej kanałów melioracyjnych, stanowiących przeszkodę dla ruchu wojsk, a jednocześnie ułatwiających obronę, przylegało do rzek: Leśnej, Huczwy, Zielawy, Siniochy i Krzny.

Bagna występujące na omawianym obszarze nie mogły mieć większego wpływu na działania wojenne. Były rozrzucone niewielkimi kompleksami w terenie suchym i dostępnym, zezwalającym na obejścia, przedstawiały raczej lokalne utrudnienia terenowe. Występowały w dwojakiej postaci: jako bagna dolin rzecznych i tereny bagniste²⁰.

W dolinach rzecznych, głównie u źródeł, występowały podmokłe obszary, pocięte pasmami silniej zabagnionych odcinków, na wiosnę niedostępnych. W suche lata znacznie podsychały i stawały się dostępne na sporych odcinkach. Takie bagna występowały przede wszystkim w dolinie Wieprza i Bugu²¹.

Tereny bagniste były przeważnie samodzielnymi torfami, pokrytymi trawą i niską roślinnością bagienną. Drzewa i zarośla rzadziej występowały w dolinach rzecznych niż na bagnach. Głębokość bagien rzadko przekraczała 1 m, główną przeszkodę stanowiły licznie przecinające je rowy odwadniające. W większości dostępne były dla pieszych, a w porach suchych również dla lekkich pojazdów (zaprzęgi konne). Bagna te występowały głównie w północno-wschodniej części obszaru (Polesie Lubelskie), na podmokłej i zatorfionej nizinie nad Bugiem między Włodawą, Chełmem i Dubienką. Największe było Krowie Bagno (27 km²)²².

Jeziora zajmowały niewielką część powierzchni obszaru operacyjnego. Występowały jedynie w południowej części Polesia Lubelskiego, w bagnistych i podmokłych kotlinkach jako tzw. grupa jezior łęczyńskich lub jeziora łęczyńsko-włodawskie. Znajdowało się tam 68 jezior o łącznej powierzchni 27 km², z których największe były: Uściwierz (2,8 km²), Wytyckie (2,7 km²) i Białe (1,1 km²)²³.

Lasy²⁴ miały znaczenie operacyjne. Polegało ono na tym, że stanowiły przeszkody dla ruchu wojsk, stwarzając uciążliwe warunki zarówno dla walki, jak i marszu. Wyłączały z góry lub poważnie ograniczały użycie pewnych broni (czołgi, artyleria, jednostki zmotoryzowane). Pozwalały na koncentrację w nich niewidocznych dla przeciwnika własnych odwodów, ukrycie ich przegrupowań oraz organizację obrony²⁵.

Wyżyna Lubelska była słabo zalesiona. W większości występowały na niej lasy liściaste, dębowo-grabowe i bukowe, jedynie na piaskach występowała sosna. Największe kompleksy leśne występowały na tzw. Pagórach Chełmskich, na wschód od Krasnegostawu, w okolicach Rejowca, Tyszowiec i Horodła nad Bugiem. Łączna ich powierzchnia wynosiła około 700 km². Były to bory dębowo-sosnowe i lasy sosnowe o drzewostanie wysokości 15-25 m, grubości drzew 17-32 cm, o gęstym i bardzo gęstym podszyciu oraz średnich i trudnych warunkach przejezdności. Zasięg widoczności wynosił 50-80 m. Przejazd przez te lasy był możliwy jedynie po drogach i niektórych przesiekach. Przekraczanie na przełaj mogły wykonywać tylko pododdziały piechoty (odstępy między drzewami 2-5 m)²⁶.

Na obszarze Polesia Lubelskiego rozciągały się lasy bialskie, włodawskie i parczewskie. Część z nich stanowiły łęgi²⁷. Wśród drzewostanu przeważała sosna, ponadto dęby, brzozy i olchy. Wysokość drzew dochodziła do 30 m, grubość do 18-36 cm. Występowało podszycie rzadkie i gęste. Warunki przejezdności były średnie i trudne, dodatkowo pogłębione ciężkim i podmokłym terenem. Największym kompleksem leśnym tego typu były lasy bialskie (około 1000 km²)²⁸.

Lasy województwa lubelskiego, w części będącej pod administracją DOK nr II, dzieliły się na dwa obszary:

1) obszar wewnętrzny – lasy na zachód od linii: szosa - Tomaszów Lubelski - Zamość - Skierbieszów, droga - Skierbieszów - Kraśniczyn - Chełm oraz Chełm - Staw - Pniówno - Przymiarki i dalej na Parczew;

2) obszar zewnętrzny – lasy na wschód od powyższej linii²⁹.

Lasy dzieliły się na państwowe i prywatne. Lasy państwowe w większości tworzyły większe skupiska, natomiast prywatne były w większym lub mniejszym stopniu rozdrobnione. Lasy znajdujące się na obszarze wewnętrznym należały do grupy lasów nieochronnych. Lasy leżące na obszarze zewnętrznym, zarówno prywatne, jak i państwowe, należały do grupy lasów ważnych dla obrony państwa, a więc ochronnych³⁰. Pod względem wojskowym były to lasy przedstawiające wartość operacyjną w ramach wielkich kompleksów leśnych oraz lasy o indywidualnych wartościach taktycznych³¹.

Przygotowanie lasów pod względem wojskowym polegało na zachowaniu jak największej ilości terenów leśnych w stanie nienaruszonym oraz na przeprowadzeniu w nich pewnych prac, które miały ułatwić wykorzystanie lasów przede wszystkim do działań obronnych³².

Przygotowanie terenu do potrzeb przyszłego pola walki należało do najważniejszych obowiązków dowódcy OK nr II. Skromne warunki finansowe państwa zmuszały do wykorzystania w pełni naturalnych czynników terenowych (lasy, rzeki, bagna, błota, bezdroża itp.), uprzednio odpowiednio przygotowanych (drogi rokadowe i dofrontowe, linie łączności i obiekty fortyfikacyjne) oraz dostosowanych do wymogów pola walki³³.

Duże masywy leśne, szczególnie z bagnistymi odcinkami, komplikowały manewr wojsk, a także użycie bojowego sprzętu technicznego. W znacznym stopniu utrudniały prowadzenie działań bojowych. Lasy i zagajniki były dogodnymi rejonami do organizowania obrony, dlatego stawały się obszarami szczególnego zainteresowania i oddziaływania ogniowego przeciwnika³⁴.

Teren lesisty komplikował użycie sprzętu bojowego i kanalizował działania wojsk, maskował, ale również ograniczał manewr. Przejezdność na przełaj przez las była bardzo ograniczona i w większości przypadków prawie niemożliwa³⁵. Szczególnie trudne było prowadzenie obserwacji i rozpoznania, orientacji w terenie, dowodzenie pododdziałami, a także zsynchronizowanie działań i współdziałania w walce, wsparcia ogniowego oraz ubezpieczenia skrzydeł i styków. Zmniejszało się wykorzystanie środków ogniowych do prowadzenia ognia na wprost, a także skuteczność prowadzonego ognia. Wojska nacierające głównymi siłami zazwyczaj obchodziły lasy.

ROZDZIAŁ III

ODTWARZANIE, REORGANIZACJA I KONCENTRACJA ODDZIAŁÓW (12-17 WRZEŚNIA)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ IV

MARSZ NA POŁUDNIE (18-20 WRZEŚNIA)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ V.

WALKI W REJONIE ZAMOŚCIA I TOMASZOWA LUBELSKIEGO (DRUGA BITWA TOMASZOWSKA 21-25 WRZEŚNIA)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ VI

OSTATNIE WALKI ODDZIAŁÓW FRONTU PÓŁNOCNEGO (26-29 WRZEŚNIA)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ZAKOŃCZENIE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

WYKAZ SKRÓTÓW

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ANEKS
OBSADA PERSONALNA FRONTU PÓŁNOCNEGO

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

SZKICE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

FOTOGRAFIE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

BIBLIOGRAFIA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

¹ W zachowanych rozkazach z września 1939 r. i w relacji napisanej w 1946 r. gen. Przedrzymirski-Krukowicz używał tylko pierwszego członu swojego nazwiska, dlatego autor w tekście monografii także posługuje się tylko pierwszym członem jego nazwiska.

² P. Bauer, B. Polak, Armia „Poznań” w wojnie obronnej 1939, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1983; W. Rezmer, Armia „Poznań” 1939, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1992; K. Ciechanowski, Armia „Pomorze” 1939, Wydawnictwo MON, Warszawa 1983; R. Dalecki, Armia „Karpaty” w wojnie obronnej 1939 r., wyd. II, Krajowa Agencja Wydawnicza, Rzeszów 1989; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin” 1939, Wydawnictwo MON, Warszawa 1987; S. Maksimiec, Armia „Lublin” we wrześniu 1939 roku, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2006; P. Saja, Armia „Lublin” 1939, wyd. II, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2007; W. Steblik, Armia „Kraków” 1939, wyd. II, Wydawnictwo MON, Warszawa 1989; J. Wróblewski, Armia „Łódź” 1939, Wydawnictwo MON, Warszawa 1975; idem, Armia „Prusy” 1939, Wydawnictwo MON, Warszawa 1986; idem, Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie”, Wydawnictwo MON, Warszawa 1989; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew 1939 w polskiej historiografii wojskowej, Wydawnictwo Sorus, Poznań 1999; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy” we wrześniu 1939 roku, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2001.

³ Wojna obronna Polski 1939. Wybór źródeł, M. Cieplewicz, T. Jurga, W. Ryżewski, A. Rzepniewski, P. Stawecki (zebr. i oprac.), E. Kozłowski (red.), Wydawnictwo MON, Warszawa 1968.

⁴ Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów. 17 września 1939 r., t. 2, Działania wojsk Frontu Ukraińskiego, C. Grzelak, S. Jaczyński, E. Kozłowski (oprac.), S. Jaczyński (red. nauk.), Wydawnictwo Bellona, Wojskowy Instytut Historyczny, Warszawa 1996; Wybór dokumentów do agresji. 17.9.1939 r., C. Grzelak (oprac.), cz. III, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1993, nr 3; cz. IV, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1993, nr 4; cz. V, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1994, nr 1-2.

⁵ W. Anders, Bez ostatniego rozdziału. Wspomnienia z lat 1939-1946, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2007.

⁶ A. Zakrzewski, Wspomnienia. Wrzesień 1939, Wydawnictwo MON, Warszawa 1958.

⁷ S. Truszkowski, Mój wrzesień. Wspomnienie z kampanii 1939 r., wyd. IV, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1972; idem, Działania 1 DP Leg. w 1939 r., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1960, nr 3.

⁸ B. Cereniewicz, Wrześniowe drogi, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1969.

⁹ S. Swianiewicz, W cieniu Katynia, Wydawnictwo LTW, Instytut Józefa Piłsudskiego, Warszawa 2010.

¹⁰ J. Błasiński, Z dziejów kawalerii II Rzeczypospolitej. Losy 25 Pułku Ułanów Wielkopolskich, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1999.

¹¹ W. Wisłocki, Dwie decyzje (Ze wspomnień szefa sztabu 39 D.P. rez.), „Bellona” (Londyn) 1959, z. 4; idem, Ostatnie dnie 39 Dywizji Piechoty (Ze wspomnień szefa sztabu 39 d.p. w 1939 r.), „Bellona” (Londyn) 1962, z. 4; idem, Zapomniana bitwa, „Bellona” (Londyn) 1952, z. 3-4.

¹² W.K. (Wincenty Kurek), Końcowe walki 28. Pułku Strzelców Kaniowskich w kampanii wrześniowej, „Bellona”, z. 9, Londyn 1942.

¹³ M. Schmal, 6 pułk piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego w kampanii wrześniowej 1939 r., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1992, nr 4.

¹⁴ T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin” 1939, Wydawnictwo MON, Warszawa 1987.

¹⁵ L. Głowacki, Działania wojenne na Lubelszczyźnie w roku 1939, wyd. II, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1986.

¹⁶ Bitwy pod Tomaszowem Lubelskim w 1939 r., T. Guz, W. Lis, R. Sobczuk (red.), Wydawnictwo Werset, Lublin 2010.

¹⁷ Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. 1, Kampania wrześniowa 1939 (dalej: PSZ, t. 1), cz. 3, Przebieg działań od 9 do 14 września, Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego, Londyn 1959; cz. 4, Przebieg działań od 15 do 18 września, Londyn 1986.

¹⁸ C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska 1939 roku. Początek II wojny światowej, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2005; C. Grzelak, Wrzesień 1939. W szponach dwóch wrogów, wyd. II, Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Warszawa 2018.

¹⁹ T. Jurga, Obrona Polski 1939, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1990.

²⁰ A. Zawilski, Bitwy polskiego września, Wydawnictwo Znak, Kraków 2011.

²¹ W. Białasiewicz, Wrzesień 1939 roku na Zamojszczyźnie, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2011.

²² W. Jarno, 13. Dywizja Piechoty w wojnie 1939 roku, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Warszawa 2012; W. Kozłowski, W. Jarno, 10. Dywizja Piechoty w wojnie 1939 roku, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 2016.

²³ M. Pacut, Mazowiecka Brygada Kawalerii w wojnie 1939 roku, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 2013.

²⁴ M. Majewski, Kresowa Brygada Kawalerii w kampanii 1939 roku, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2011.

²⁵ M. Porwit, Komentarze do historii polskich działań obronnych w 1939 roku, cz. 2, Odwrót i kontrofensywa, cz. 3, Bitwy przebojowe i obrona bastionów, wyd. II, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Warszawa 1983.

²⁶ J.S. Tym, Generał Władysław Anders jako dowódca w kampanii 1939 roku, „Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej”, Warszawa 2007, nr 29.

²⁷ J. Wielhorski, Fragment próby przebicia się na Węgry zgrupowania kawalerii generała brygady Władysława Andersa. Studium akcji wojennej w okresie: 21-23 września 1939 r., „Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej”, t. XIV, nr 105-106, Londyn, styczeń-czerwiec 1982; idem, II-ga faza działań zgrupowania gen. Andersa. Forsowanie przepraw przez Wieprz (22/23.IX.39), „Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej”, t. XIV, nr 107-108, Londyn, lipiec-grudzień 1982; idem, Materiały historyczne do udziału kawalerii polskiej w kampanii wrześniowej 1939 r., cz. 3, O/Z Garwolin, Grupa płk. Wani, Brygada Rezerwowa płk. Zakrzewskiego, „Przegląd Zrzeszenia Kół Pułkowych Kawalerii”, t. III, nr 21, Londyn, styczeń-marzec 1961.

²⁸ T. Łuniewski, 41 Dywizja Piechoty Rezerwowa we wrześniu 1939 roku, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2015, t. 16 (67), nr 4 (254).

²⁹ H. Aschenbrandt, Am ersted Jahrestag der letzten Schlacht der 14. Armee in Polen vom 21-26. September 1939, „Militärwissenschaftliche Rundschau”, Verlag Mittler & Sohn, Berlin 1940; Das war der Krieg in Polen. Eine dokumenterische Darstellung der Ereignisse und Kämpfe in Polen, Rolf Heller (oprac.), F.W. Peters Verlag, Berlin 1940; H. Guderian, Wspomnienia żołnierza, wyd. II, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1991; Kampferlebnisse aus dem Feldzuge in Polen 1939, Verlag Mittler & Sohn, Berlin 1940; Unsere achte oberschlesich-sudetendeutsche Infanterie/Jäger-Division 1939-1945, Gras & Jung, Bad Kreuznach 1979.

³⁰ Wir zogen gegen. Kriegserinnerungswert des VII. Armeekorps, herausgegen vom General-kommando VII. A.K., München 1940.

³¹ G. Tessin, Verbände und Truppen der deutschen Wehrmacht und Waffen SS im Zweiten Weltkrieg 1939-1945, zweiter band, Die Landstreitkräfte 1-5, Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Frankfurt/Main 1966; dritter band, Die Landstreitkräfte 6-14, Frankfurt/Main 1966; vierter band, Die Landstreitkräfte 15-30, Frankfurt/Main 1970; fünfter band, Die Landstreitkräfte 31-70, Frankfurt/Main 1970; achter band, Die Landstreitkräfte 201-280, Biblio Verlag, Osnabrück 1973.

³² N. von Vormann, Der Feldzug in Polen. Die Operationen des Heeres, Prinz-Eugen-Verlag, Weissenburg 1958.

³³ Wrzesień 1939 na Kresach w relacjach, C.K. Grzelak (wybór i oprac.), Wydawnictwo Neriton, Warszawa 1999.

³⁴ C. Grzelak, Agresja sowiecka na Polskę w 1939 roku w świetle najnowszych badań, [w:] Wrzesień 1939. Wojna na dwa fronty, J. Gmitruk, W. Włodarkiewicz (red.), Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach, Warszawa 2010; idem, Dziennik sowieckiej agresji. Wrzesień 1939, Warszawska Oficyna Wydawnicza Gryf, Wojskowy Instytut Historyczny, Warszawa 1994; idem, Kresy w czerwieni. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2001.

³⁵ W.K. Cygan, Kresy w ogniu. Wojna polsko-sowiecka 1939, Warszawska Oficyna Wydawnicza Gryf, Warszawa 1990.

³⁶ R. Szawłowski, (K. Liszewski), Wojna polsko-sowiecka 1939. Tło polityczne. Agresja sowiecka i polska obrona. Sowieckie zbrodnie wojenne i przeciw ludzkości oraz zbrodnie ukraińskie i białoruskie, t. 1, Monografia, Wydawnictwo Antyk, Warszawa 1997.

³⁷ W. Włodarkiewicz, Wołyń 1939, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2016.

¹ CAW, Opracowania Wojskowego Biura Historycznego (dalej: WBH) 1939-1946, sygn. II.4.24, Front Północny (11-26 września), maszynopis, s. 41. Wytyczne zostały opracowane na podstawie „Planu skupienia się w obszarze Małopolski Wschodniej” autorstwa płk. Józefa Jaklicza, II zastępcy szefa Sztabu Naczelnego Wodza. Szerzej: S. Kopański, Wspomnienia wojenne 1939-1946, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1990, s. 65-66; T. Jurga, Obrona Polski…, s. 509.

² W. Stachiewicz, Z relacji szefa Sztabu Naczelnego Wodza. Zasadnicze decyzje Naczelnego Wodza w ciągu kampanii wrześniowej, [w:] Wrzesień 1939 w relacjach i wspomnieniach, M. Cieplewicz, E. Kozłowski (wybór i oprac.), Wydawnictwo MON, Warszawa 1989, s. 96; CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front Północny (11-26 września), s. 41. Przedmoście rumuńskie miało obejmować obszar Małopolski Wschodniej o powierzchni 15 tys. km², stanowiący większość województwa stanisławowskiego i powiat Turka z województwa lwowskiego od granicy z Rumunią wzdłuż rzeki Dniestr do ujścia rzeki Stryj, a następnie w górę tej rzeki do Karpat i granicy z Węgrami. Naczelny Wódz zamierzał zorganizować obronę tego przyczółka do czasu odciążającej ofensywy francusko-brytyjskiej na froncie zachodnim. Rozpracowywano dwa warianty przedmościa rumuńskiego: obszar większy obejmujący w zarysie: Halicz - Żydaczów - Skole i obszar zmniejszony, mający lepsze warunki terenowe do obrony: Dniestr - Halicz - Kałusz - Perehińsk w oparciu o masyw Czarnego Lasu. Szerzej: W. Włodarkiewicz, Przedmoście rumuńskie 1939, Wydawnictwo Bellona SA, Warszawa 2001, s. 56-62.

³ S. Kopański, Wspomnienia…, s. 69-71.

⁴ CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front Północny (11-26 września), s. 41; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 161; C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska…, s. 218.

⁵ Aparat Hughesa (nazwa spolszczona – aparat juza) – aparat telegraficzny drukujący. Telegrafowanie juzem opierało się na jednoczesności obrotów mechanizmów aparatu nadawczego i odbiorczego. Zasięg juza wynosił około 600 km, a w warunkach polowych około 200 km. Telegramy nadawane aparatem Hughesa zarówno na stacji nadawczej, jak i odbiorczej były drukowane na taśmie papierowej. Wydajność aparatu wynosiła przeciętnie od 200 do 270 znaków na minutę. Szerzej: Encyklopedia Wojskowa, O. Laskowski (red.), t. 3, Towarzystwo Wiedzy Wojskowej, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1933, s. 722-728; P. Krzysztofik, Telefonia i telegrafia polowa, [w:] Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939, t. 54, Edipresse Polska S.A., Warszawa 2015, s. 48-49.

⁶ T. Kmiecik, Naczelne Dowództwo (Kwatera Główna) w wojnie obronnej 1939 roku, [w:] Wrzesień 1939. Wojna na dwa fronty, J. Gmitruk, W. Włodarkiewicz (red.), Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach, Warszawa 2010, s. 44-45. Funkcjonujące w momencie wybuchu wojny po dwa połączenia telegraficzne i po dwa połączenia telefoniczne między Sztabem NW i poszczególnymi armiami oraz po jednym połączeniu telegraficznym i telefonicznym pomiędzy armiami do 3 września działały bez większych zakłóceń. Od 3 września funkcjonowanie łączności uległo dużemu pogorszeniu i dezorganizacji, w znacznym stopniu na skutek zniszczeń dokonanych przez lotnictwo i dywersantów. W tym okresie łączność przewodowa z armiami istniała, chociaż przerwy w jej funkcjonowaniu coraz częściej się powtarzały. Z dwóch radiostacji W1 Naczelnego Wodza pracowała jedynie stacja stała w Warszawie, która działała sprawnie. Natomiast przestarzałe stacje RKG/A w dowództwach armii często zawodziły. Z chwilą wyjazdu Sztabu NW z Warszawy do Brześcia nad Bugiem warunki działania jego łączności z armiami uległy znacznemu pogorszeniu. Na wschód od Wisły brak było podziemnych linii kablowych, które okazały się najbardziej odporne na bombardowania lotnicze. Z Brześcia istniała możliwość nawiązania łączności przewodowej z ominięciem węzła warszawskiego tylko ze skrajnymi skrzydłami frontu: południowym (Armie „Karpaty” i „Kraków”), północnym (SGO „Narew”) oraz Armią „Lublin”. Połączenia z pozostałymi armiami („Modlin”, „Pomorze”, „Poznań, „Łódź” i „Prusy”) przebiegały przez Siedlce - Warszawę i Siedlce - Radom. W intensywnie bombardowanych Siedlcach ośrodek łączności szybko został sparaliżowany, a w nocy z 11 na 12 września miasto zajęły oddziały niemieckie. Druga radiostacja W1 Naczelnego Wodza była mobilna, przewożona na samochodach i przeznaczona do pracy w warunkach polowych. W Brześciu i w kolejnych miejscach pobytu Sztabu NW radiostacja ta nie była używana do korespondencji radiowej z obawy przed wykryciem miejsca pobytu Sztabu NW, gdyż jej maszt miał wysokość 45 m i trudno go było zamaskować przed rozpoznaniem lotniczym. Radiostacja ta prowadziła jedynie nasłuch radiowy i przyjmowanie telegramów od dowództw armii. Od 10 września Naczelny Wódz operacyjną łączność radiową z dowództwami armii prowadził za pośrednictwem radiostacji krótkofalowej Marynarki Wojennej w Pińsku. Zaszyfrowane telegramy przekazywano drogą telefoniczną z Brześcia, a później z Włodzimierza Wołyńskiego do Pińska, skąd radiostacja Marynarki Wojennej przekazywała je do swojej radiostacji w Warszawie, a ta do radiostacji W1 w Warszawie. Zob.: IPMS, sygn. B.I.9/B, mjr dypl. łączn. Tadeusz Rola kierownik referatu radiokomunikacji w Wydziale Operacyjno-Technicznym Naczelnego Dowództwa Łączności Oddziału III Sztabu NW. Raport z działalności we wrześniu 1939 r., s. 256; IPMS, sygn. B.I.4/B, por. Zdzisław Kossakowski dowódca plutonu samodzielnego radio N.W. Uwagi o pracy radiostacyj przy N.W, s. 1-5.

⁷ W pracy zbiorowej wydanej w Londynie przez Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego pt. Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. 1, Kampania wrześniowa 1939 wyższe związki operacyjne występują pod nazwą Grup Armii. W późniejszej historiografii polskiej przyjęła się nazwa Front Północny i Front Południowy. Historycy wojskowości argumentowali, że określenie grupa armii jako nazwa wyższego związku operacyjnego było obce w polskim nazewnictwie i nie występowało w strukturze organizacyjnej WP.

⁸ W polskich opracowaniach dotyczących działań wojennych we wrześniu 1939 r. frontem północnym określano także obszar operacyjny działań Armii „Modlin”, SGO „Narew” i GO „Wyszków” broniących od północy dostępu do Warszawy z Prus Wschodnich oraz kierunków wychodzących na wschód od stolicy.

⁹ IPMS, sygn. B.I.7/A, Wyciąg ze sprawozdania mjr. dypl. art. Kazimierza Napieralskiego, oficera odcinkowego Oddziału III Sztabu Naczelnego Wodza, z dnia 4 stycznia 1940 r., s. 142.

¹⁰ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 597. Armia gen. Przedrzymirskiego powstała w wyniku reorganizacji Armii „Modlin”, zarządzonej rozkazem Naczelnego Wodza L.dz. 9/13/ III Op. z dnia 9 września. 8 i 20 DP oraz Nowogródzka BK zostały włączone do Armii „Warszawa”, natomiast GO „Wyszków” (1 DPLeg., 33 i 41 DPRez.) oraz Mazowiecka BK utworzyły nową armię pod dowództwem dotychczasowego dowódcy Armii „Modlin” gen. bryg. Emila Przedrzymirskiego-Krukowicza, wymienianą w dokumentach jako Armia gen. Przedrzymirskiego.

¹¹ CAW, Dowództwo Okręgu Korpusu nr II (dalej: DOK II), sygn. I.371.2.75, Dyslokacja ośrodków zapasowych, załącznik do L.dz. 7320/Org.Tjn./39, b.d.; CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front Północny (11-26 września), s. 42; Materiały do historii Wojska Polskiego, T. Kryska-Karski (red.), nakładem autora, z. 19, Londyn 1986, s. 36-37. We wrześniu 1939 r. na Lubelszczyźnie znajdowały się następujące ośrodki zapasowe (OZ): Lublin – OZ Broni Pancernej nr 2, ewakuowany 10 września do Łucka (dowódca – ppłk Józef Rokicki), OZ Telegraficzny nr 2 z nadwyżek kadry 2 batalionu telegraficznego w Krasnymstawie (dowódca – mjr Wincenty Terlikowski), OZ Bazy Lotniczej nr 3 z Poznania (dowódca – mjr pil. Marian Burchardt); Zamość – OZ 3 DPLeg. (dowódca – ppłk Czesław Czajkowski), OZ 25 DP, ewakuowany z Kielc (dowódca – ppłk Teofil Kosiński), OZ Artylerii Konnej nr 2 (2, 6 i 13 dak; dowódca – mjr Witold Płotnicki); Siedlce – OZ 9 DP, ewakuowany do Brześcia, a następnie do Chełma (dowódca – ppłk Władysław Adamus); Chełm – OZ Artylerii Ciężkiej nr 1 (l, 2, 3, 4 i 9 pac, dowódca – ppłk Jan Michalik), OZ 14 DP, ewakuowany z Warszawy (dowódca – ppłk Józef Kokoszka, a od 18 września ppłk Tadeusz Mikoś), OZ Artylerii Pomiarów, ewakuowany z Wesołej i Parczewa (dowódca – ppłk Józef Kleiber); Domaczewo - Sławatycze – OZ Saperów typ specjalny nr 1, ewakuowany z Modlina (dowódca – ppłk Ryszard Zyms, od 5 września); Puławy – OZ Saperów liniowych nr 2, ewakuowany do Piszczy na Wołyniu (dowódca – ppłk Ludwik Turulski); Biała Podlaska – OZ 18 DP (dowódca – ppłk Stefan Komandera, wyznaczony na dowódcę ppłk Franciszek Faix nie dotarł do ośrodka); Włodawa – OZ Artylerii Konnej nr 3 (3, 5, 9 i 14 dak; dowódca – ppłk Jan Pałubicki); Łuków – OZ Nowogródzkiej BK (dowódca – płk Włodzimierz Kownacki); Hrubieszów – OZ Wołyńskiej BK (dowódca – ppłk Kazimierz Halicki), OZ 7 DP, ewakuowany z Piotrkowa Trybunalskiego i Maciejowic (dowódca – ppłk Władysław Królikowski); Kraśnik – OZ Wielkopolskiej BK (dowódca – mjr Julian Jerzy Fischer-Drauenegg); Garwolin – OZ Mazowieckiej BK (dowódca – ppłk Zdzisław Dziadulski), OZ Pomorskiej BK (dowódca – płk dypl. Tadeusz Komorowski) i Centrum Wyszkolenia Kawalerii z Grudziądza (dowódca – ppłk Edward Wania), całością OZ Garwolin dowodził płk Komorowski; Zajezierze k. Dęblina – OZ Artylerii Lekkiej nr 1 (dowódca – ppłk Edward Bartkowski); Janów Lubelski – OZ 4 DP, ewakuowany z Rzeszowa (dowódca – ppłk Stefan Kaczmarczyk).

¹² CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front Północny (11-26 września), s. 43; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 165; J. Wróblewski, Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie”…, s. 25.

¹³ IPMS, sygn. B.I.7/A, gen. dyw. Stanisław Kopański. Odpowiedzi na Kwestionariusz Nr. 1 w sprawie Kampanii Wrześniowej (dalej: Relacja gen. Kopańskiego), s. 31; IPMS, sygn. B.I.10/A, Sprawozdanie gen. bryg. Aleksandra Szychowskiego, Szefa Komunikacji Naczelnego Wodza, z realizacji planu transportowego po 1 września 1939 r., s. 42; W. Stachiewicz, Z relacji szefa Sztabu…, s. 89; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 164. Zgrupowanie „Grodno”, „Augustów” i „Osowiec”, formacje zapasowe i marszowe z terytorium Wileńszczyzny miały być przetransportowane koleją na południe przez Brześć nad Bugiem i Polesie.

¹⁴ Cyt. za: CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front północny (Armia gen. Przedrzymirskiego, SGO „Narew” 10-13 września 1939 r.), maszynopis, s. 135-136; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 597.

¹⁵ CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front północny (Armia gen. Przedrzymirskiego…), s. 139; M. Lipiński, Twierdza brzeska we wrześniu 1939 r., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1993, nr 3, s. 222; J. Geresz, Działania wojenne na Podlasiu we wrześniu 1939 roku, [w:] Rok 1939 na Podlasiu, E. Jasiński, H. Mierzwiński (red.), Instytut Historii WSRP, Siedlce 1996, s. 46.

¹⁶ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 615-616; J. Izdebski, Sytuacja na Podlasiu w drugiej połowie września 1939 r., [w:] Podlasie w czasie drugiej wojny światowej, W. Ważniewski (red.), Instytut Historii WSRP, Siedlce 1997, s. 13.

¹⁷ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja ppłk. dypl. Leona Tyszyńskiego, dowódcy saperów Armii „Prusy”, z kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Relacja ppłk. Tyszyńskiego), s. 11-12; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 369; R. Mironowicz, Edward Rydz-Śmigły. Działalność wojskowa i polityczna, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1988, s. 207. Generał Dąb-Biernacki otrzymał następujące wytyczne operacyjne od Naczelnego Wodza:

I. Pan Generał obejmuje dowództwo nad armią gen. Przedrzymirskiego i Sam. Gr. Op. gen. Młot-Fijałkowskiego.

Zadaniem Pana Generała będzie wycofanie tych oddziałów na linię Brześć - Kock. Dalej na zachód organizuje gen. Piskor na linii dolnego Wieprza rygiel frontem na północ. Reszta armii gen. Piskora stoi w obronie odcinka Wisły między Wieprzem a Sandomierzem. Styk między Panem Generałem a gen. Piskorem będzie w Kocku (miejscowość dla gen. Piskora).

II. Dla dalszej orientacji Pana Generała podaję, że z chwilą zejścia z linii Wieprza przewiduję jako dalszy kierunek wycofania grupy Pana Generała - Hrubieszów. Generał Piskor będzie się wycofywał równolegle na Tomaszów.

O rejon Tomaszów – Hrubieszów - Włodzimierz chcę ostatecznie oprzeć armię Pana Generała i armię gen. Piskora, osłaniając nimi od północy i północy-zachodu Małopolskę Wschodnią i połączenia nasze z Rumunią. Zob.: PSZ, t. 1, cz. 3, s. 376; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 169-170.

¹⁸ P.P. Wieczorkiewicz, Kampania 1939 roku, [w:] Dzieje państwa i narodu polskiego, t. IV, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2001, s. 61. W nocy z 9 na 10 września dotarł do Brześcia szef Oddziału II (Wywiad) Armii „Prusy” mjr dypl. Wincenty Bąkiewicz. W rozmowie z marsz. Śmigłym-Rydzem potwierdził, że gen. Dąb-Biernacki po rozbiciu jego armii znajdował się w złym stanie psychicznym i był silnie zdenerwowany.

¹⁹ S. Kopański, Wspomnienia…, s. 67. Od marca 1939 r. płk Kopański był szefem Oddziału III (Operacyjnego) Sztabu Głównego, a od 1 września 1939 r. szefem Oddziału III Sztabu Naczelnego Wodza.

²⁰ Ibidem, s. 45.

²¹ T. Machalski, Pod prąd. Światła i cienie kampanii wrześniowej 1939 r., Wydawnictwo B. Świderski, Londyn 1964, s. 197. Tadeusz Machalski w stopniu podpułkownika dyplomowanego przed wybuchem wojny był zastępcą szefa Wojskowego Biura Historycznego. 1 września 1939 r. został mianowany attaché wojskowym w Ankarze i Atenach. Na stopień pułkownika został awansowany w 1940 r. Po wojnie pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii. W 1962 r. Prezydent RP na Uchodźstwie August Zaleski mianował go generałem brygady. Ciekawostką jest fakt, że jako dowódca 26 pułku ułanów Wielkopolskich w Baranowiczach w opiniach służbowych w latach 1932-1936 został oceniony bardzo nisko i zdyskwalifikowany jako dowódca, co skutkowało odsunięciem go od dowodzenia.

²² M. Romeyko, Przed i po maju, Wydawnictwo MON, Warszawa 1967, s. 614. Podpułkownik Romeyko od 1936 r. był dyrektorem nauk Wyższej Szkoły Lotniczej przy Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. Następnie od kwietnia 1938 r. do maja 1940 r. był attaché wojskowym w Ambasadzie RP w Rzymie. Z niewiadomych powodów powrócił z emigracji do Polski w 1967 r., otrzymał awans na pułkownika i opublikował wspomnienia. Dlatego jego opinia o gen. Dąb-Biernackim jest aż tak krytyczna, ale generalnie nie odbiega od prawdy.

²³ A. Zakrzewski, Wspomnienia…, s. 195-196.

²⁴ S. Rowecki, Kto nami dowodził?, „Zeszyty Historyczne”, z. 89, Paryż 1989, s. 228.

²⁵ Cyt. za: PSZ, t. 1, cz. 3, s. 576. Generał Dreszer dotarł do Brześcia i osobiście przedstawił marsz. Śmigłemu-Rydzowi przebieg działań Odwodowej Armii „Prusy”. Nie miało to jednak wpływu na decyzję Naczelnego Wodza, a gen. Dreszera przydzielono do sztabu Armii „Małopolska”.

²⁶ Cyt. za: S. Kopański, Wspomnienia…, s. 43-44.

²⁷ Z. Matuszak, Armia „Prusy” w planie Naczelnego Wodza – próba oceny, [w:] Wrzesień 1939…, s. 284.

²⁸ CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.48, Odwodowa Armia „Prusy” (1-10 września), maszynopis, s. 27; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 364.

²⁹ Cyt. za: PSZ, t. 1, cz. 3, s. 576.

³⁰ IPMS, sygn. B.I.9/B, kpt. dypl. łączn. Zygmunt Chamski referent łączności w Naczelnym Dowództwie. Dziennik działań 1-18. IX. 1939 r. (dalej: Relacja kpt. Chamskiego), s. 14.

³¹ Generał bryg. Jan Kruszewski do sierpnia 1939 r. był dowódcą Korpusu Ochrony Pogranicza. We wrześniu 1939 r. początkowo planowany był na dowódcę Północnego Zgrupowania Odwodowej Armii „Prusy”. Ostatecznie został mianowany dowódcą Grupy Operacyjnej (13 i 29 DP) w Północnym Zgrupowaniu. Dowódcą Południowego Zgrupowania Armii „Prusy” został gen. bryg. Stanisław Skwarczyński. Generał Dąb-Biernacki miał dowodzić całą Armią „Prusy”, lecz faktycznie przejął osobiste dowodzenie Północnym Zgrupowaniem, odsuwając od dowodzenia gen. Kruszewskiego. Traktował go jako łącznika między dywizjami.

³² W. Iwanowski, Wysiłek zbrojny narodu polskiego w czasie II wojny światowej, t. 1, Kampania wrześniowa 1939 roku, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1961, s. 463.

³³ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja ppłk. Tyszyńskiego, s. 11; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 364; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 232.

³⁴ Według relacji ppłk. Tyszyńskiego (s. 10) gen. Dąb-Biernacki przybył do sztabu gen. Piskora w nocy z 8 na 9 września. Stwierdził, że odwrót Północnego Zgrupowania Armii „Prusy” załamał się wobec rozbicia jego dywizji. Zamiast planowanego odwrotu na trzy przeprawy jego siły zostały przemieszane na lewym brzegu Wisły i zepchnięte w kierunku na Maciejowice. Przekazał również wiadomość o trwających walkach na przeprawie pod Solcem. Podpułkownik Tyszyński uzgodnił z szefem sztabu Armii „Lublin” płk. dypl. Jerzym Zawiszą, że zniszczenia mostów na Wiśle zostaną wykonane na rozkaz dowódców wycofujących się przez nie dywizji Armii „Prusy” lub na rozkaz dowódcy saperów tej armii.

³⁵ IPMS, sygn. B.I.7/A, Relacja gen. Kopańskiego, s. 30; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 364-365, 585-586; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 232. Odpis meldunków obu generałów na jednym formularzu papieru wykonał szef sztabu Armii „Lublin” płk Zawisza i przekazał go dwóm kurierom, którzy pojechali do Brześcia, razem z meldunkiem płk. pil. Stefana Pawlikowskiego, dowódcy Brygady Pościgowej, która 7 września została dyslokowana na lubelski węzeł lotnisk.

³⁶ S. Maksimiec, Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa 1939, wyd. II, Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2019, s. 76-83 i 89-90. Oddział wydzielony mjr. Starży-Majewskiego składał się z improwizowanego batalionu sformowanego z nadwyżek 8 ppLeg., w składzie dwóch kompanii piechoty i dwóch plutonów ckm, improwizowanego plutonu armat przeciwpancernych (ppanc.) 37 mm, improwizowanej baterii artylerii lekkiej 75 mm, dwóch szwadronów spieszonej kawalerii z OZ Wielkopolskiej BK z Kraśnika, plutonu kolarzy i plutonu konnego. 6 września na rozkaz Naczelnego Wodza WP drewniany most w Annopolu wysadzono, a jego pozostałości spalono.

³⁷ PSZ, t. 1, cz. 2, Przebieg działań od 1 do 8 września, Londyn 1954, s. 653. Transporty 3 DPLeg. wyładowano między Lublinem a Dęblinem, natomiast transporty 12 DP i 36 DPRez. w rejonie Sandomierza i Rozwadowa nad Sanem.

³⁸ IPMS, sygn. B.I.85/A, Przebieg działań armii „Lublin” od 4 do 21 września 1939 roku. Relacja gen. dyw. Tadeusza Piskora (dalej: Relacja gen. Piskora), s. 2.

³⁹ J. Odziemkowski, 8 Pułk Piechoty Legionów, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 1993, s. 37; H. Żelewski, Dzieje bojowe 8 Pułku Piechoty Legionów w walkach obronnych 1939 r., Wydawnictwo KUL, Lublin 1984, s. 67; P. Zarzycki, 3 Pułk Artylerii Lekkiej Legionów, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 2005, s. 25-26.

⁴⁰ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja kpt. Stefana Dziewickiego, I adiutanta 9 ppLeg., z wojny 1939 r. (dalej: Relacja kpt. Dziewickiego), s. 2; Zbiory Specjalne Biblioteki Naukowej WBBH (dalej: ZSBN WBBH), sygn. II.3.146, M. Golik, Kronika 3 dywizji piechoty Legionów w wojnie polsko-niemieckiej 1939 r., maszynopis, s. 28-29.

⁴¹ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja mjr. Czesława Naruszewicza, dowódcy II dywizjonu 3 P.Art.Lekkiej, z okresu kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Relacja mjr. Naruszewicza), s. 2; IPMS, sygn. B.I.76/C, Relacja ppor. Stefana Piechoty adiutanta II dywizjonu 3 palLeg. z wojny 1939 r. (dalej: Relacja ppor. Piechoty), s. 2; ZSBN WBBH, sygn. II.2.26, Relacja kpt. Janusza Bobkowskiego oficera sztabu 3 DPLeg. o działaniach 3 dywizji piechoty Legionów w wojnie obronnej 1939 r. (dalej: Relacja kpt. Bobkowskiego), s. 20; ZSBN WBBH, sygn. II.2.437, Relacja oficera zwiadowczego dyonu II/3 pułku artylerii lekkiej por. rez. Zygmunta Grucy z obrony przeprawy przez środkową Wisłę pod Puławami we wrześniu 1939 r., s. 2. Porucznik Gruca podaje, że kompania piechoty obsadziła przyczółek mostowy.

⁴² Por. Jerzy Kuszewicz, dowódca 1 baterii 1 samochodowego dywizjonu artylerii przeciwlotniczej. Sprawozdanie z działalności podczas kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Relacja por. Kuszewicza), [w:] Polska obrona przeciwlotnicza 1939, cz. 3, Relacje, A. Wesołowski (red. nauk.), CAW, IPMS, Warszawa 2013, s. 32.

⁴³ Ppor. Klemens Wesołowski, oficer zwiadowczy baterii motorowej artylerii przeciwlotniczej nr 7. Relacja z kampanii wrześniowej, [w:] Polska obrona przeciwlotnicza…, cz. 3, s. 322. Baterie motorowe artylerii plot. 40 mm typ A (31 baterii) składały się z czterech plutonów. Pluton uzbrojony był w jedną armatę plot. 40 mm Bofors wz. 36 oraz wyposażony w dwa ciągniki gąsienicowe C2P i radiostację N2. Baterie typu A były przeznaczone dla czynnych dywizji piechoty oraz 10 BK (zmot.).

⁴⁴ S. Maksimiec, Warszawska Brygada…, s. 83, 94. Kompanie przeciwlotniczych karabinów maszynowych typ B były dwuplutonowe lub czteroplutonowe po cztery ckm każdy. Nie posiadały własnych środków transportowych.

⁴⁵ P. Zarzycki, 3 Pułk Artylerii…, s. 26.

⁴⁶ S. Maksimiec, Warszawska Brygada…, s. 108.

⁴⁷ Relacja kpt. Władysława Łubieńskiego, [w:] PSZ, t. 1, cz. 2, s. 630; R. Szubański, Polska broń pancerna w 1939 roku, wyd. III, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2004, s. 216. W 1965 r. nazwę m. Łysobyki zmieniono na Jeziorzany.

⁴⁸ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 363.

⁴⁹ Po niepowodzeniach zdobycia z marszu mostu na Wiśle w Puławach niemiecka 29 Dywizja Piechoty Zmotoryzowanej większością swoich sił została zwrócona frontem na zachód w rejon Zwolenia w celu likwidacji resztek oddziałów Południowego Zgrupowania Armii „Prusy”, przez co zmniejszyła się jej aktywność nad Wisłą pod Puławami. Od tej pory jej działania polegały głównie na patrolowaniu zachodniego brzegu rzeki i nękaniu obrony polskiej ogniem artylerii.

⁵⁰ S. Maksimiec, Armia „Lublin”…, s. 111-112.

⁵¹ Dowódca 101 kplotkm – NN, dowódca 102 kplotkm – kpt. rez. Jan Przyboś.

⁵² Nazwa pluton półstały odnosiła się przede wszystkim do sprzętu, gdyż będące na ich uzbrojeniu armaty plot. 40 mm wz. 38 różniły się podstawą od armat plot. wz. 36. Plutony te miały własne środki transportu w postaci różnych wersji samochodów Polskiego Fiata. Półstałym plutonem nr 1504 dowodził ppor. Kornaus, a plutonem nr 1505 plut. pchor. rez. Edward Wrona.

⁵³ Mjr Alfons Fengler, dowódca 1 samochodowego dywizjonu artylerii przeciwlotniczej. Sprawozdanie z działalności podczas kampanii wrześniowej 1939 r., [w:] Polska obrona przeciwlotnicza…, cz. 3, s. 21.

⁵⁴ Por. rez. Janusz Makarczyk, Dziennik działań baterii motorowej artylerii przeciwlotniczej 40 mm nr 22 (dalej: Relacja por. Makarczyka), [w:] Polska obrona przeciwlotnicza…, cz. 3, s. 413; Kpt. Wacław Rutkowski, referent opl czynnej Dowództwa OPL OK V [Kraków]. Relacja o udziale w kampanii wrześniowej (dalej: Relacja kpt. Rutkowskiego), [w:] Polska obrona przeciwlotnicza…, cz. 2, Relacje, s. 303; S. Truszkowski, Działania artylerii przeciwlotniczej w wojnie 1939 r., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1978, nr 2, s. 215 i 224.

⁵⁵ S. Maksimiec, Armia „Lublin”…, s. 112.

⁵⁶ ZSBN WBBH, sygn. II.2.11, Relacja ppłk. Antoniego Sikorskiego o działaniach Grupy „Sandomierz” w kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Relacja ppłk. Sikorskiego), s. 2-3; Sandomierz (6-14 IX 1939), [w:] Boje polskie 1939. Przewodnik encyklopedyczny, K. Komorowski (red. nauk.), Wydawnictwo Bellona, Wydawnictwo Rytm, Warszawa 2009, s. 361. Zadaniem Grupy „Sandomierz” było:

1) zabezpieczenie mostów i przepraw na Wiśle w 40-kilometrowym pasie od Baranowa (włącznie) do Zawichostu (wyłącznie) poprzez obsadzenie ich, zabarykadowanie i przygotowanie do zniszczenia;

2) dozorowanie przydzielonego odcinka rzeki i prowadzenie rozpoznania na zachód od Wisły;

3) umożliwienie własnym wojskom wycofania się za Wisłę;

4) podporządkowanie sobie wszystkich luźnych oddziałów znajdujących się w rejonie odpowiedzialności;

5) nawiązanie i utrzymywanie łączności z sąsiadami na północy i południu.

⁵⁷ ZSBN WBBH, sygn. II.2.11, Relacja ppłk. Sikorskiego, s. 9-10.

⁵⁸ Ibidem, s 4.

⁵⁹ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.19, Relacja kpt. Tadeusza Lisowskiego, dowódcy I batalionu 164 pp, z kampanii wrześniowej 1939 r., s. 123.

⁶⁰ L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 24, P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 197, 210.

⁶¹ A. Zbyszewski, Odwroty, wyd. VI, Wydawnictwo MON, Warszawa 1984, s. 322-323; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 24.

⁶² ZSBN WBBH, sygn. II.2.11, Relacja ppłk. Sikorskiego, s. 5-6; S. Maksimiec, Armia „Lublin”…, s. 206; Sandomierz (6-14 IX 1939)…, s. 361. 94 pprez., dowodzony przez ppłk. Gancarza, składał się z: I batalionu mjr. Symonowicza, II batalionu kpt. Serednickiego, III batalionu kpt. Szymczykiewicza, 163 kompanii ppanc., plutonu zwiadowców konnych i plutonu kolarzy. Pułk obsadził odcinek „Sandomierz” od Zawichostu do Wielowsi (9 km na północ od Tarnobrzega). W skład 164 pprez., dowodzonego przez mjr. Hołubowicza, weszły: I batalion kpt. Lisowskiego, II batalion por. Michała Lenarta, III batalion mjr. Kruczkowskiego, IV batalion ppłk. Wyziny (batalion marszowy 15 DP) i 36 kompania ppanc. II batalion 54 pp mjr. Mokrzyckiego został podporządkowany bezpośrednio ppłk. Sikorskiemu. Major Hołubowicz 10 września objął dowództwo 164 pprez. po rannym 6 września ppłk. Styrczuli. Pułk obsadził odcinek „Tarnobrzeg” od Wielowsi do Baranowa. Dywizjon artylerii zajął stanowiska ogniowe w rejonie Sokolniki - Wielowieś.

⁶³ W skład 5 Dywizji Pancernej (5. Panzer-Division) wchodziły: 8 Brygada Pancerna (Panzer-Brigade 8 – 15 i 31 pułk pancerny [czołgów] [Panzer-Regiment 15 i Panzer-Regiment 31] – po dwa bataliony czołgów), 5 Brygada Strzelców (Schützen-Brigade 5 – 13 i 14 pułk strzelców zmot. [Schützen-Regiment 13 i Schützen-Regiment 14] – po dwa bataliony strzelców), 116 pa (Artillerie-Regiment 116 – dwa dywizjony lekkich haubic 105 mm i dywizjon ciężkich haubic 150 mm), 8 oddział (batalion) rozpoznawczy (Aufklärungs-Abteilung), 53 oddział (batalion) przeciwpancerny (Panzerabwehr-Abteilung 53), 89 batalion pionierów (Pionier-Bataillon 89), 77 oddział (batalion) łączności (Nachrichten-Abteilung 77), i 85 dywizyjny oddział transportowy (Divisions-Nachschubführer 85). Etatowo dywizja liczyła około 12 000 żołnierzy i posiadała na uzbrojeniu: 407 czołgów, 36 samochodów pancernych, 421 transporterów opancerzonych, 24 lekkie haubice, 12 ciężkich haubic, 8 dział piechoty 75 mm, 24 ciężkich moździerzy 81 mm, 48 dział ppanc. 37 mm, 12 działek plot. 20 mm. Stany rzeczywiste były niższe z powodu strat bojowych i marszowych. Dywizją dowodził gen. por. Heinrich von Vietinghoff-Schell. Zob. G. Tessin, Verbände und Truppen…, zweiter band, s. 293; J.J. Piątek, Polska broń pancerna w latach 1918-1939 na tle europejskim, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Oficerskiej im. Stefana Czarnieckiego, Poznań 2002, s. 153-154; M. Bryja, Artyleria niemiecka 1933-1945, Wydawnictwo Militaria, Warszawa 1996, s. 17 i 34; R. Szubański, Polska broń pancerna…, s. 82-83; C. Bishop, Niemieckie wojska pancerne w II wojnie światowej, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2009, s. 22. Według C. Bishopa posiadała 327 czołgów.

⁶⁴ ZSBN WBBH, sygn. II.2.11, Relacja ppłk. Sikorskiego, s. 17; Sandomierz (6-14 IX 1939)…, s. 363.

⁶⁵ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 407; M. Skierczyński, Organizacja przepraw GO „Śląsk” przez Wisłę pod Baranowem we wrześniu 1939 r., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1973, nr 1, s. 281. Wyrwa w moście wynosiła około 60 m.

⁶⁶ S. Maksimiec, Armia „Lublin”…, s. 204.

⁶⁷ ZSBN WBBH, sygn. II.2.11, Relacja ppłk. Sikorskiego, s. 20. W czasie ataku lotniczego 10 września eksplodował ładunek założony pod jednym z przęseł mostu kolejowego. Wybuch nie został spowodowany trafieniem bombą, lecz samoczynnym zapłonem lontu i eksplozją nie dość dobrze zabezpieczonego ładunku wybuchowego. Konstrukcja mostu została naruszona i nie nadawał się on do użytku. Łączność telefoniczna z Sandomierza do Lublina funkcjonowała sporadycznie na krótki czas.

⁶⁸ 39 Dywizja Piechoty Rezerwowa nie występowała w pokojowej strukturze WP. Została zmobilizowana w II rzucie mobilizacji powszechnej w dniach 4-7 września. Gotowość mobilizacyjną miała osiągnąć dziesiątego dnia mobilizacji, czyli 9 września, skróconą następnie do 6 września. Służby dywizji miały osiągnąć gotowość czternastego dnia mobilizacji. Zgodnie z planem mobilizacyjnym składała się z: 93, 94 i 95 pprez., 51 pal rez., 56 bsap rez., 14 samodzielnej kompanii ckm, 50 kompanii telefonicznej, kawalerii dywizyjnej i służb. Dywizję zmobilizowano w następujących garnizonach: dowództwo dywizji i 50 kompanię telefoniczną zmobilizowało Centrum Wyszkolenia Piechoty (CWPiech.) w Rembertowie; 93 pprez.: dowództwo, pododdziały pułkowe i I batalion zmobilizował 72 pp (28 DP) w Radomiu, II batalion – 8 ppLeg. (3 DPLeg.) w Lublinie, III batalion – 15 pp (28 DP) w Dęblinie; 94 pprez.: dowództwo, pododdziały pułkowe i I batalion zmobilizował 2 ppLeg. (2 DPLeg.) w Sandomierzu, II batalion – 3 batalion strzelców w Rembertowie, III batalion – 9 ppLeg. (3 DPLeg.) w Zamościu; 95 pprez.: dowództwo, pododdziały pułkowe i I batalion zmobilizował 22 pp (9 DP) w Siedlcach, II batalion – 34 pp (9 DP) w Białej Podlaskiej, III batalion – 7 ppLeg. (3 DPLeg.) w Chełmie; 51 pal rez.: dowództwo i I dywizjon armat 75 mm zmobilizował 28 pal w Zajezierzu k. Dęblina, II dywizjon armat – 3 palLeg. w Zamościu, III dywizjon haubic 100 mm – 18 pal w Ostrowi Mazowieckiej; 56 bsap rez. typ IIb – 6 bsap w Brześciu nad Bugiem. Ponadto 15 pp zmobilizował 14 samodzielną kompanię ckm. Kwatera główna dywizji, kompania sztabowa i kompania kolarzy zostały zmobilizowane przez CWPiech. w Rembertowie. Kawalerii dywizyjnej i służb mobilizowanych przez DOK nr II dywizja nie otrzymała. Tabory mobilizowane przez kadrę 2 Dywizjonu Taborów w Tomaszowie Lubelskim do dywizji nie dotarły. Zmobilizowana w Lublinie kompania sanitarna także do dywizji nie dotarła (weszła w skład Armii „Lublin”). W trakcie mobilizacji zmieniono przydział III dywizjonu 51 pal do 41 DPRez., w zamian do 39 DPRez. skierowano III dywizjon 61 pal rez. (6, 7 i 9 bateria; 6 bateria armat zastąpiła 8 baterię haubic) zmobilizowany przez 9 pal w Siedlcach. 56 bsap nie dołączył do dywizji (pozostał w Brześciu), natomiast 50 kompania łączności została skierowana do obrony Warszawy, a w zamian dywizja otrzymała dwa plutony radiotelegraficzne. Zmobilizowane w Radomiu: dowództwo 93 pprez. (dowódca – ppłk Stanisław Kowalski) i I batalion (dowódca – mjr Jerzy Wierzbowski) zostały włączone do Grupy „Kielce” płk. dypl. Kazimierza Glabisza i nie weszły w skład 39 DPRez. Z kolei zmobilizowane w Sandomierzu: dowództwo 94 pprez. (dowódca – ppłk Bolesław Gancarz) i I batalion (dowódca – mjr Władysław Symonowicz) weszły w skład Grupy „Sandomierz”, a zmobilizowany w Rembertowie II batalion (dowódca – mjr Kazimierz Mazurkiewicz) został skierowany do obrony Warszawy. 39 DPRez. walczyła we wrześniu 1939 r. w innym składzie. 7 września rozpoczęła koncentrację na obszarze operacyjnym Armii „Lublin” w rejonie Michów - Kamionka - Przytoczno - Baranów. Wobec częstych bombardowań i zniszczenia linii kolejowych dowódca dywizji zarządził dotarcie poszczególnych batalionów do rejonu koncentracji marszami pieszymi. Jadący transportem kolejowym z Zamościa III batalion 94 pprez. został w Lublinie zbombardowany i poniósł znaczne straty. Dalszą drogę odbył marszem pieszym. Dywizja przeznaczona dla Armii „Prusy” pozostawała w dyspozycji Naczelnego Wodza WP. 8 września została podporządkowana gen. Piskorowi. Zob. R. Rybka, K. Stepan, Najlepsza broń: plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja, Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, Warszawa 2010, s. 1106, 1132, 1138, 1160, 1162.

Wobec włączenia części pododdziałów dywizji do innych zgrupowań 39 DPRez. wystąpiła w działaniach wojennych w odmiennym składzie od przewidzianego w planie mobilizacyjnym, a mianowicie:

1) piechota: 9 ppLeg. (bez I batalionu), III batalion i pluton artylerii piechoty 8 ppLeg. oraz II batalion 93 pprez.; 94 pprez. – drużyna dowódcy pułku sformowana z drużyny przydzielonej dowódcy 51 pal z adiutantem i łącznością, III batalion 94 pprez., III batalion 93 pprez. i III batalion 95 pprez.; 95 pprez. (bez III batalionu) i batalion marszowy 15 pp z Dęblina;

2) artyleria: I i II dywizjon 51 pal, II i III dywizjon 3 palLeg., 81 dywizjon artylerii lekkiej (81 dal – przeznaczony dla SGO „Narew”), III dywizjon 61 pal (6, 7 i 8 bateria) oraz 3 dac;

3) saperzy: 3 bsap.

Dywizje rezerwowe były słabsze od dywizji czynnych – nie posiadały dywizjonu artylerii ciężkiej, baterii artylerii plot., plutonów artylerii w pułkach piechoty, kompanie ppanc. w pułkach piechoty miały od czterech do sześciu armat ppanc. (oprócz 33 i 36 DPRez., których kompanie ppanc. w pułkach miały po dziewięć armat), słabsze liczebnie były też bataliony saperów.

⁶⁹ IPMS, sygn. B.I.82/A, płk dypl. Bronisław Duch, dowódca piechoty dywizyjnej 39.D.P. Załącznik do zeszytu ewidencyjnego (dalej: Relacja płk. Ducha), s. 8; CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja dowódcy 6 baterii 61 pal ppor. Stanisława Walczaka z kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Relacja ppor. Walczaka), s. 1; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 76. III dywizjon 61 pal, dowodzony przez kpt. Wilkosza, jednocześnie dowódcę 7 baterii, wyruszył 7 września ze Stoku Lackiego pod Siedlcami i 11 września dotarł do rejonu Dęblina. Marsz z Siedlec przez Łuków do Dęblina odbył nocami z powodu zagrożenia atakami lotnictwa niemieckiego.

⁷⁰ ZSBN WBBH, sygn. II.2.86, Relacja dowódcy 39 rezerwowej dywizji piechoty gen. bryg. Brunona Olbrychta o działaniach dywizji we wrześniu 1939 r. (dalej: Relacja gen. Olbrychta), s. 2; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 371.

⁷¹ II batalion 95 pprez. zmobilizowany przez 34 pp w Białej Podlaskiej w wyniku zagrożenia nalotami lotniczymi w nocy z 7 na 8 września opuścił koszary i pomaszerował do wsi Cicibór (4 km na północ od Białej Podlaskiej), a następnie do lasu koło wsi Rogoźniczka (8 km na północny wschód od Międzyrzeca Podlaskiego). W nocy 9 września batalion ruszył na południe w kierunku Radzynia, omijając od wschodu Międzyrzec.

⁷² PSZ, t. 1, cz. 3, s. 380. Składnica w Stawach mimo wielokrotnych nalotów lotniczych, ostrzału artyleryjskiego i działalności dywersyjnej nie odniosła większych zniszczeń. Z zapasów tej składnicy od pierwszych dni wojny wyposażano jednostki mobilizowane. Poza tym realizowała wszelkie zapotrzebowania ośrodków zapasowych nawet z odległych DOK nr III [Grodno] i DOK nr VI [Lwów], o ile tylko przysłały własne środki transportowe. Wszystkie te zapotrzebowania nie rozładowały jej zawartości. Część uzbrojenia artyleryjskiego i strzeleckiego przetransportowano do pobliskich lasów. Cały czas składnica wydawała duże ilości uzbrojenia i amunicji, które były wywożone z Dęblina głównie transportem kolejowym na wschód do zaimprowizowanych składnic polowych. Dzięki ofiarności kolejarzy Niemcom nie udało się całkowicie sparaliżować węzła dęblińskiego. Uzbrojenie i amunicję ładowano również na samochody, autobusy i wozy taborowe. Swoje uzbrojenie uzupełniały w składnicy oddziały przemieszczające się w pobliżu Dęblina oraz zbierane w punktach zbornych grupy rozbitków z Armii „Prusy”. Mimo to w składnicy znajdowały się jeszcze znaczne ilości uzbrojenia, amunicji i innych zapasów, których nie było czym ewakuować.

⁷³ ZSBN WBBH, sygn. II.2.86, Relacja gen. Olbrychta, s. 2; P. Bieliński, 33 i 41 Dywizja Piechoty, [w:] Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918-1939, t. 38, Wydawnictwo Edipresse Polska S.A., Warszawa 2019, s. 7.

⁷⁴ ZSBN WBBH, sygn. II.2.11, Relacja ppłk. Sikorskiego, s. 20.

⁷⁵ L. Głowacki, Działania wojenne..., s. 128.

⁷⁶ ZSBN WBBH, sygn. II.2.11, Relacja ppłk. Sikorskiego, s. 22; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 426. Według PSZ nastąpiło to 12 września. Chodziło o most kolejowy na Sanie pod m. Kępa Rzeczycka koło Rozwadowa.

⁷⁷ Wymienione rozkazy przywiózł kurier w nocy z 9 na 10 września do DOK nr II w Lublinie, skąd odesłano je do sztabu Armii „Lublin” w Dzbeninie. Zob.: PSZ, t. 1, cz. 3, s. 366-367; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 233-234. Zadaniem Pana Generała jest:

1) Zbierać wszystkie oddziały przechodzące przez Wisłę na północ i południe od Wieprza do linii Solec Sandomierski - Krasnystaw.

2) Uporządkować te oddziały.

3) Po krótkim odpoczynku skierować na Chełm i Krasnystaw.

W Chełmie organizuje się kolumna samochodowa w składzie 120 autobusów, która zostanie oddana do dyspozycji Pana Generała celem dalszego przewiezienia piechoty. Pod osobistą odpowiedzialnością Pana Generała należy zorganizować punkty zbierające oddziały pod dowództwem energicznych oficerów, którzy zajmą się ich przeorganizowaniem i uporządkowaniem. Jak najszybciej należy zorganizować wyżywienie z pomocą dowódcy OK II.

⁷⁸ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja ppłk. Tyszyńskiego, s. 11; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 372; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 170; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 235; L. Siemion, Na wzgórzach Roztocza, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1978, s. 12. Punkt zbiórki w Łukowie nie rozpoczął działalności z powodu zajęcia miasta przez Niemców 12 września.

⁷⁹ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja ppłk. Tyszyńskiego, s. 11; IPMS, sygn. B.I.84/F, Relacja ppłk. Stanisława Gumowskiego z Grupy płk. Bratro (dalej: Relacja ppłk. Gumowskiego), s. 1; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 170.

⁸⁰ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 369.

⁸¹ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja kpt. Mikołaja Linsenbartha, oficera artylerii GO gen. Kruszewskiego, z wojny 1939 r. (dalej: Relacja kpt. Linsenbartha), s. 2; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 369 i 372; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 170; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 235.

⁸² CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja ppłk. Tyszyńskiego, s. 11; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 372.

⁸³ CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.48, Odwodowa Armia „Prusy”…, s. 26; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 332-333; A. Zawilski, Bitwy…, s. 309; T. Jurga, Obrona Polski…, s. 453; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 163. Oficerowie sztabu Północnego Zgrupowania Armii „Prusy” 6 września zostali podzieleni na grupy i wysłani do poszczególnych miast nad Wisłą celem organizowania przepraw, aby ułatwić wycofanie się oddziałom armii na wschodni brzeg rzeki. Zob. CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja kpt. Linsenbartha, s. 2.

⁸⁴ Moja służba Niepodległej. Wspomnienia pułkownika dyplomowanego Józefa Szostaka, D. Koreś (przedmowa i oprac. nauk.), Instytut Pamięci Narodowej, Wrocław-Warszawa 2019, s. 363; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 347; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 339; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 242; L. Mitkiewicz, Kawaleria samodzielna Rzeczypospolitej Polskiej w wojnie 1939 roku, Związek Kawalerzystów i Artylerzystów Konnych w Ameryce Północnej, Toronto 1964, s. 221; D. Koreś, Józef Szostak „Filip”, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2019, s. 32.

⁸⁵ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 348; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 339; L. Mitkiewicz, Kawaleria samodzielna…, s. 222.

⁸⁶ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 348 i 362; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 339; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 69; Według Z. Gnat-Wieteski (Brzumin-Maciejowice. Obrona przepraw przez Wisłę we wrześniu 1939 roku, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 2000, s. 25) saperzy wysadzili most w momencie, gdy znajdowały się na nim dwa czołgi niemieckie.

⁸⁷ ZSBN WBBH, sygn. II.3.82, W. Porczyński, Kronika działań Wileńskiej Brygady Kawalerii w wojnie obronnej 1939 r., maszynopis, s. 29-30; L. Mitkiewicz, Kawaleria samodzielna…, s. 223.

⁸⁸ Moja służba Niepodległej…, s. 363-364; D. Koreś, Józef Szostak…, s. 33.

⁸⁹ ZSBN WBBH, sygn. II.3.82, W. Porczyński, Kronika działań Wileńskiej Brygady Kawalerii…, s. 31-32; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 349-350; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 339; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 71; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 244-245; L. Mitkiewicz, Kawaleria samodzielna…, s. 223-224.

⁹⁰ Artyleria konna w kampanii wrześniowej 1939 roku, J. Boguski (oprac. i red.), Polska Fundacja Kulturalna i Związek Artylerzystów Konnych na Obczyźnie, Londyn 1976, s. 78; L. Mitkiewicz, Kawaleria samodzielna…, s. 224; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 263-265.

⁹¹ ZSBN WBBH, sygn. II.3.82, W. Porczyński, Kronika działań Wileńskiej Brygady Kawalerii…, s. 32; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 361-362; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 246.

⁹² CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja ppłk. Tyszyńskiego, s. 14; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 352-353; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 241.

⁹³ ZSBN WBBH, sygn. II.2.394, płk Wacław Szalewicz, Organizacja i walki utworzonej 13 Brygady Piechoty pod Chełmem, Hrubieszowem, Tomaszowem Lubelskim, Krasnobrodem i Tereszpolem (dalej: Relacja płk. Szalewicza), s. 1; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 371; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 334-335; Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej, t. 1. Wojna obronna Polski 1939, M. Cieplewicz, T. Jurga, E. Kozłowski i inni (oprac.), Wydawnictwo MON, Warszawa 1979, s. 502-504; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 262; T. Jurga, Obrona Polski…, s. 445; W. Markert, 77 Pułk Strzelców Kowieńskich, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 2002, s. 31. Według płk. Szalewicza na wschodni brzeg Wisły przeprawiło się około 1,5-2 tys. żołnierzy 13 DP.

⁹⁴ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Zarys działań 13 DP w kampanii wrześniowej - relacja kpt. Janusza Górskiego, II oficera sztabu 13 DP (dalej: Relacja kpt. Górskiego), s. 133; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 351; A. Zawilski, Bitwy…, s. 310; W. Jarno, 13. Dywizja Piechoty…, s. 143-144; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 237-239; R. Szubański, Polska broń pancerna…, s. 214; P. Bieliński, 44 Pułk Strzelców Legii Amerykańskiej, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 2010, s. 37-38. W nocy z 6 na 7 września 13 bsap wraz z 13 dac i 13 baterią motorową artylerii plot. 40 mm został wysłany do Maciejowic celem zorganizowania przeprawy przez Wisłę i jej osłony.

⁹⁵ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja kpt. Górskiego, s. 138; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 351-352; Polski czyn zbrojny..., t. 1, s. 505; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 337-338; A. Zawilski, Bitwy…, s. 310; T. Jurga, Obrona Polski…, s. 456; W. Jarno, 13. Dywizja Piechoty…, s. 149-151; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 239-240; P. Bieliński, 44 Pułk Strzelców…, s. 39-40; P. Zarzycki, 13 Kresowy Pułk Artylerii Lekkiej, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 1998, s. 29-30. Według kpt. Górskiego do Wisły dotarło około czterech batalionów piechoty, batalion saperów, cztery baterie artylerii lekkiej, 15 dział ppanc. i siedem czołgów.

⁹⁶ ZSBN WBBH, sygn. II.2.394, Relacja płk. Szalewicza, s. 1; W. Jarno, 13. Dywizja Piechoty…, s. 160, 179; P. Bieliński, Kombinowana Dywizja generała Wołkowickiego, [w:] Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918-1939, t. 44, Edipresse Polska S.A., Warszawa 2019, s. 8. Po ciężkim bombardowaniu Lublina w dniu 9 września i zniszczeniu centrali telefonicznej gen. Piskor wraz ze sztabem Armii „Lublin” przeniósł się do Dzbenina.

⁹⁷ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja szefa sztabu 13 dywizji piechoty ppłk. dypl. Kazimierza Siudowskiego o działaniach dywizji we wrześniu 1939 r., s. 5; CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja kpt. Górskiego, s. 138; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 375; W. Jarno, 13. Dywizja Piechoty…, s. 164-165; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 238-240, 259-261, 269-270; P. Bieliński, 44 Pułk Strzelców…, s. 40. Zgrupowanie płk. Zubosz-Kalińskiego liczące ok. 2 tys. ludzi zostało rozbite pod Falenicą przez oddziały niemieckiej 11 DP w dniach 19-20 września podczas próby przebicia się do Warszawy.

⁹⁸ W momencie gdy grupy rozbitków z Odwodowej Armii „Prusy” dotarły do Wisły, dojścia do mostów były w większości zablokowane przez niemieckie oddziały wydzielone. W dniach 9-11 września mosty w Maciejowicach, Dęblinie, Puławach i Solcu zostały wysadzone. Oprócz mostów i stałych przepraw promowych na Wiśle środkowej istniało także wiele niestałych przepraw promowych. Nie były one jednak w pełni przydatne do przeprawy większych grup ludzi i sprzętu z powodu braku dróg dojazdowych, niewielkiej wyporności oraz przestarzałych rozwiązań technicznych i konstrukcyjnych.

⁹⁹ PSZ, t. 1, cz. 2, s. 641.

¹⁰⁰ R. Szczerkowski, Udział 163. rezerwowego pułku piechoty w kampanii polskiej 1939 roku, Instytut Pamięci Narodowej, Wrocław-Warszawa 2019, s. 65-70.

¹⁰¹ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja płk. Mariana Turkowskiego, dowódcy 3 DPLeg., z działań dywizji w kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej Relacja płk. Turkowskiego), s. 79; ZSBN WBBH, sygn. II.3.146, M. Golik, Kronika 3 dywizji piechoty…, s. 38-39; A. Zawilski, Bitwy…, s. 297-298.

¹⁰² CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja płk. Turkowskiego, s. 80; CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.48, Odwodowa Armia „Prusy”…, s. 39; PSZ, t. 1, cz. 2, s. 646.

¹⁰³ PSZ, t. 1, cz. 2, s. 644.

¹⁰⁴ CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.48, Odwodowa Armia „Prusy”…, s. 37; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 248; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 358.

¹⁰⁵ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja płk. Turkowskiego, s. 80; CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.48, Odwodowa Armia „Prusy”…, s. 39; IPMS, sygn. B.I.76/C, Płk dypl. Jan Korkozowicz, Dca Piech. Dyw. 3 D.P.Leg. Sprawozdanie ze służby, pełnionej na froncie w czasie kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Relacja płk. Korkozowicza), s. 5; ZSBN WBBH, sygn. II.3.146, M. Golik, Kronika 3 dywizji piechoty…, s. 46; PSZ, t. 1, cz. 2, s. 646; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 357-358; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 51; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 274.

¹⁰⁶ IPMS, sygn. B.I.76/C, Relacja płk. Korkozowicza, s. 5.

¹⁰⁷ IPMS, sygn. B.I.76/C, Relacja płk. Korkozowicza, s. 5-6; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 358; A. Zawilski, Bitwy…, s. 299.

¹⁰⁸ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja płk. Turkowskiego, s. 81-82; IPMS, sygn. B.I.76/C, Relacja płk. Korkozowicza, s. 6-8; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 359-360; A. Zawilski, Bitwy…, s. 300-302; T. Jurga, Obrona Polski…, s. 460-461; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 53; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 281-285. Pułkownik Korkozowicz (s. 8) tak usprawiedliwiał swoje słabe dowodzenie: Objąwszy dowództwo w momencie klęski i rozprzężenia, nie byłem w możności uczynić więcej ponad to, co przy największych wysiłkach jedynie uczynić można było, t.j. przerzucić resztki oddziałów za Wisłę.

¹⁰⁹ PSZ, t. 1, cz. 2, s. 649; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 286. Określa on rozpad 3 DPLeg. jako jedną z najbardziej kompromitujących sytuacji w kampanii wrześniowej. Straty dywizji były duże, ale istniały całkowicie nienaruszone struktury oddziałowe. Gdy zabrakło dowódcy dywizji, zawiedli zarówno dowódca artylerii dywizyjnej płk Tatar, jak i dowódca piechoty dywizyjnej płk Korkozowicz oraz dowódcy niższych szczebli.

¹¹⁰ IPMS, sygn. B.I.76/C, Relacja płk. Korkozowicza, s. 8; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s 367; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 248; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 341.

¹¹¹ L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 57-59; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 364-366; A. Zawilski, Bitwy…, s. 302-304; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 320-323.

¹¹² CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.3, Relacja oficerów z I/163 pp, s. 203; ZSBN WBBH, sygn. II.3.97, H. Zieliński, Zarys kroniki działań 36 dywizji piechoty i jej oddziałów nieskoncentrowanych w kampanii wrześniowej 1939 r., maszynopis, s. 19-20; PSZ, t. 1, cz. 2, s. 650-651; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 366-367; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 249; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 312; R. Szczerkowski, Udział 163. rezerwowego pułku piechoty…, s. 74-79.

¹¹³ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 344; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 249-250; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 313-314; R. Szczerkowski, Udział 163. rezerwowego pułku…, s. 80-81.

¹¹⁴ ZSBN WBBH, sygn. II.2.26, Relacja kpt. Bobkowskiego, s. 21; ZSBN WBBH, sygn. II.3.146, M. Golik, Kronika 3 dywizji piechoty…, s. 62; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 345; H. Żelewski, Dzieje bojowe 8 Pułku Piechoty…, s. 68; J. Odziemkowski, 8 Pułk Piechoty…, s. 35; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 341.

¹¹⁵ ZSBN WBBH, sygn. II.2.26, Relacja kpt. Bobkowskiego, s. 21.

¹¹⁶ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 343; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 341.

¹¹⁷ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 372; P. Zarzycki, Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy”…, s. 339; L. Głowacki, A. Sikorski, Kampania wrześniowa na Lubelszczyźnie w 1939 roku, cz. 1, Zarys ogólny, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1966, s. 58; J. Wróblewski, Armia „Prusy”…, s. 267.

¹¹⁸ Pod taką nazwą występuje ona w zachowanych dokumentach z września 1939 r.

¹¹⁹ 1 Dywizja Piechoty Legionów była jedną z 30 czynnych dywizji piechoty w Siłach Zbrojnych II RP. Dowództwo i jej oddziały stacjonowały w Wilnie. Dowodził nią gen. bryg. Wincenty Kowalski. Została uzupełniona rezerwistami w dniach 24-27 sierpnia 1939 r. w drugim rzucie mobilizacji alarmowej. Składała się z: 1, 5 i 6 ppLeg., 1 palLeg., 1 dac, 1 bsap i 1 baterii motorowej artylerii plot. 40 mm typ A. Poza taborami pułkowymi dywizja miała otrzymać osiem kolumn taborowych. Zmobilizowano w alarmie tylko cztery kolumny taborowe, pozostałe mobilizowane w mobilizacji powszechnej do dywizji nie dotarły. 2 września dywizja została rozlokowana w rejonie Brok - Ostrów Mazowiecka - Wyszków i weszła w skład GO „Wyszków” dowodzonej przez gen. Kowalskiego, jednocześnie dowódcę 1 DPLeg. 3 września została skoncentrowana w lasach koło Długosiodła. 6 września stoczyła ciężkie walki w obronie linii Narwi pod Pułtuskiem i Gnojnem, zakończone 7 września odwrotem przez Wyszków za Bug. W dniach 8-9 września broniła linii Bugu od Wyszkowa (włącznie) do ujścia Liwca. Szerzej: IPMS, sygn. B.I.66/A, Działania 1. Dyw. Piech. Leg. i Grupy Operac. „Wyszków”. Relacja historyczna gen. bryg. Wincentego Kowalskiego, d-cy dyw. i Gr. Oper. z kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Relacja gen. Kowalskiego), s. 1-62; ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja z kampanii wrześniowej 1939 roku kpt. dypl. Henryka Pohoskiego – oficera operacyjnego 1 Dywizji Piechoty Legionów (dalej: Relacja kpt. Pohoskiego), s. 1-24; J. Odziemkowski, 1 Dywizja Piechoty Legionów, [w:] E. Domański, E. Kospath-Pawłowski, P. Matusak i inni, 1 Dywizja Piechoty w dziejach oręża polskiego, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 1998, s. 66-73.

¹²⁰ 33 Dywizja Piechoty Rezerwowa nie występowała w pokojowej strukturze WP. Została zmobilizowana w dniach 24-27 sierpnia 1939 r. w mobilizacji alarmowej na terenie DOK nr III i DOK nr I [Warszawa] na bazie Brygady Korpusu Ochrony Pogranicza (KOP) „Grodno” w Grodnie, pułku KOP „Wilno” w Wilnie, Centralnej Szkoły Podoficerów KOP (CSP KOP) w Osowcu i 32 dal w Rembertowie. Zgodnie z etatem miała się składać ze: 133, 134 i 135 pprez., 32 pal rez., 43 bsap rez. i służb. Dowództwo, sztab i kwatera główna zostały zmobilizowane przez Brygadę KOP „Grodno”. 133 pprez. w całości został zmobilizowany przez pułk KOP „Wilno” (I batalion zmobilizował batalion KOP „Nowe Święciany”, II batalion – batalion KOP „Niemenczyn”, III batalion – batalion KOP „Troki”). 134 pprez. został zmobilizowany następująco: dowództwo, pododdziały pułkowe i I batalion przez batalion KOP „Orany”, II batalion przez batalion KOP „Sejny”, a III batalion przez 41 pp (29 DP) w Suwałkach. 135 pprez. w całości zmobilizowała CSP KOP w Osowcu. 32 pal rez. zmobilizował 32 dal w Rembertowie (dowództwo, I i III dywizjon) oraz CSP KOP (II dywizjon). 43 bsap rez. zmobilizowała kompania saperów KOP „Grodno”, a kawalerię dywizyjną zorganizował szwadron kawalerii KOP „Olkienniki”. Kompanię telefoniczną kablową nr 44, pluton łączności kwatery głównej i drużynę parkową łączności zmobilizowała kadra 3 batalionu telegraficznego w Grodnie, a pluton radio – Pułk Radiotelegraficzny w Warszawie. Batalion saperów został zorganizowany według starego typu – typ IIb bez kompanii zmotoryzowanej i kolumny pontonowej, ale z kolumną saperską. Zob. R. Rybka, K. Stepan, Najlepsza broń…, s. 1106, 1138, 1160, 1163.

Dywizją dowodził płk dypl. Tadeusz Zieleniewski szef Wojskowego Instytutu Geograficznego w Warszawie. Zmobilizowana dywizja została skoncentrowana 31 sierpnia 1939 r. w rejonie Czerwonego Boru. 135 pprez. z II dywizjonem 32 pal stanowił samodzielne zgrupowanie i wraz z batalionem fortecznym „Osowiec” obsadził odcinek „Osowiec”. Do dywizji nie dołączył. 33 DPRez. weszła w skład SGO „Narew”, stanowiąc jej odwód. Do 3 września nie brała udziału w walkach. 6 września została wraz z 41 DPRez. skierowana do uderzenia na Różan i wyparcia Niemców za Narew. W nocnej walce jej oddziały przemieszały się z oddziałami 41 DPRez. i wzajemnie ostrzelały. W walkach z niemieckimi oddziałami piechoty Korpusu „Wodrig”, wspartych czołgami Dywizji Pancernej „Kempf” obie dywizje poniosły duże straty i zostały rozczłonkowane, ulegając częściowo panice. III batalion 134 pprez. został rozbity, a jego resztki włączono do I batalionu. 33 DPRez. w nieładzie wycofała się w kierunku Wyszkowa i 7 września została skoncentrowana w rejonie Trzcianki w sile pięciu batalionów o stanach osobowych sięgających około 70% i sześciu baterii artylerii (24 działa), bez taborów i większości służb. Następnie wycofała się za Bug i 8 września została włączona do GO gen. Kowalskiego. Obsadziła Bug na odcinku Tuchlin - Brok o długości ok. 20 km. Następnego dnia we współdziałaniu z batalionem z 41 DPRez. zlikwidowała niemiecki przyczółek na Bugu pod Brańszczykiem, lecz podobne działanie pod Brokiem zakończyło się niepowodzeniem.

¹²¹ 41 Dywizja Piechoty Rezerwowa podobnie jak 33 DPRez. nie występowała w pokojowej strukturze WP. Została sformowana na podstawie planu mobilizacyjnego „W” w mobilizacji mieszanej na terenie DOK nr I. Zasadnicze siły dywizji (siedem batalionów piechoty i jeden dywizjon artylerii) sformowano w mobilizacji alarmowej (niejawnej), w grupie jednostek oznaczonych kolorem niebieskim, natomiast pozostałe oddziały (dwa bataliony piechoty i dwa dywizjony artylerii oraz jednostki pozadywizyjne) w I rzucie mobilizacji powszechnej. Mobilizację rzutu alarmowego rozpoczęto 24 sierpnia 1939 r., natomiast pozostałych elementów 31 sierpnia 1939 r. Gotowość bojową dywizja miała osiągnąć w czternastym dniu mobilizacji, tj. 13 września.

Zgodnie z etatem w skład dywizji miały wejść: 114, 115 i 116 pprez., 61 pal rez., 61 bsap rez. oraz służby. Dowództwo, sztab, kwaterę główną i 114 pprez. w całości, a ponadto dowództwo 116 pprez., I batalion i pododdziały pułkowe zmobilizowano w Szkole Podchorążych Piechoty w Komorowie k. Ostrowi Mazowieckiej. 115 pprez. (bez III batalionu) został zmobilizowany w Ośrodku Wyszkolenia Rezerw Piechoty w Różanie, a III batalion przez 13 pp (8 DP) w Pułtusku. II batalion 116 pprez. został zmobilizowany przez 71 pp (18 DP) w Zambrowie, a III batalion przez 33 pp (18 DP) w Łomży. 61 pal rez. zmobilizowano: dowództwo i I dywizjon przez Mazowiecką Szkołę Podchorążych Rezerwy Artylerii w Zambrowie, II i III dywizjon przez 9 pal w Siedlcach i Białej Podlaskiej. W trakcie mobilizacji zmieniono przydział III dywizjonu. Do 41 DPRez. skierowano III dywizjon 51 pal rez., a III dywizjon 61 pal rez. do 39 DPRez. 61 bsap rez. starego typu – typ IIb – został zmobilizowany przez 1 bsap w Modlinie. Kompania telefoniczna nr 52 (bez plutonu radio, który zmobilizował Pułk Radiotechniczny w Warszawie), pluton łączności kwatery głównej i drużyna parkowa łączności zostały zmobilizowane w Centrum Wyszkolenia Łączności w Zegrzu. Kawalerii i służb dywizja nie otrzymała. Nie posiadała zorganizowanych tyłów, szpitala polowego, ośrodków zaopatrzenia i ewakuacji. Zob. R. Rybka, K. Stepan, Najlepsza broń…, s. 1106, 1138, 1161, 1163; T. Łuniewski, 41 Dywizja Piechoty…, s. 53-60.

Dowództwo 41 DPRez. objął gen. bryg. Wacław Piekarski, szef Departamentu Piechoty w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Dywizja weszła w skład odwodu Naczelnego Wodza – GO „Wyszków”. Do 1 września zmobilizowano około 70% oddziałów i pododdziałów dywizji, a 6 września brakowało jeszcze batalionu piechoty (III batalion 115 pprez.), dywizjonu artylerii (II dywizjon armat 61 pal – nie dołączył do dywizji) oraz większości służb i taborów. Od 4 września dwa bataliony 115 pprez. z I dywizjonem 61 pal broniły przedmościa pod Różanem, jeden batalion był w Pułtusku, a pozostałe oddziały znajdowały się w rejonie Brok - Ostrów Mazowiecka. 5 września oddziały dywizji rozpoczęły przegrupowanie do rejonu Długosiodła w celu obsadzenia linii Narwi. Pod naporem niemieckim 6 września 115 pprez. opuścił Różan. Z powodu braku saperów (batalion saperów nie dotarł do dywizji) nie zniszczono mostu, co ułatwiło Niemcom sforsowanie Narwi. Tego dnia dywizja została podporządkowana SGO „Narew” i wraz z 33 DPRez. otrzymała zadanie wyrzucenia Niemców za Narew. Brak rozpoznania i sprzeczne rozkazy doprowadziły do chaosu, przemieszania z oddziałami 33 DPRez. i wzajemnego ostrzelania, co w konsekwencji doprowadziło do jej rozbicia w nocnej walce z 6 na 7 września i utraty dwóch batalionów piechoty oraz jednego dywizjonu artylerii. Z powodu zniszczenia mostu w Broku dywizja wycofała się za Bug przez mosty (drogowy i kolejowy) w Wyszkowie, obsadzając rzekę między ujściem Liwca a Tuchlinem w sile siedmiu batalionów piechoty przy stanach sięgających około 50% stanu wyjściowego i pięciu niepełnych baterii artylerii (12 dział). III batalion 115 pprez. z Wyszkowa skierował się w kierunku Warszawy i do pułku nie dołączył. Do dywizji dotarły resztki rozbitego nad Narwią II batalionu 114 pprez. oraz służby i tabory, zmobilizowane w późniejszym terminie. 7 września dywizja została podporządkowana Armii „Modlin”, a następnego dnia włączona do GO gen. Kowalskiego.

¹²² Mazowiecka Brygada Kawalerii dowodzona przez płk. dypl. Jana Karcza wchodziła w skład Armii „Modlin”. Składała się z: 1 pułku szwoleżerów Józefa Piłsudskiego, 7 pułku ułanów lubelskich im. gen. Kazimierza Sosnkowskiego, 11 pułku ułanów legionowych im. marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza, 3 batalionu strzelców, 1 dywizjonu artylerii konnej (cztery baterie) i 11 dywizjonu pancernego. 1 września broniła pozycji koło Mławy. Stanowiła prawe skrzydło obrony 20 DP pod Mławą i zabezpieczała ją przed obejściem przez oddziały niemieckie. Zagrożona okrążeniem w nocy z 1 na 2 września wycofała się na drugą linię opóźniania w rejonie Rudno Jeziorowe - Łanięta - Drążewo. Po ciężkich walkach z przeważającym przeciwnikiem w nocy z 2 na 3 września brygada wycofała się na kolejną linię opóźniania pod Przasnysz. Jej odwrót odsłonił prawe skrzydło obrony 20 DP pod Rzęgnowem, zmuszając Armię „Modlin” do opuszczenia pozycji mławskiej. 3 września w wyniku ciężkich walk z DPanc. „Kempf” i 1 Brygadą Kawalerii została zmuszona do odwrotu w kierunku Pułtuska. 4 września została podporządkowana dowódcy GO „Wyszków” z zadaniem obrony linii rzeki Narwi. 7 września, w ramach odwrotu GO „Wyszków”, wycofała się za Bug przez Wyszków, obsadzając rzekę od Wyszkowa do Serocka. Szerzej: M. Pacut, Mazowiecka Brygada Kawalerii…, s. 20-65.

¹²³ CAW, Akta Wojska Polskiego 19.06. - 28.09.1939 r., sygn. II.1.4, Wytyczne Naczelnego Wodza dla dowódców Armii „Warszawa” i „Modlin” o nowej organizacji dowodzenia, Brześć n. Bugiem, 9 IX 1939 r., L.dz. 9/13/III Op., k. 30; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 108; L. Głowacki, Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939, wyd. V, Wydawnictwo MON, Warszawa 1985, s. 107-108. Generał Przedrzymirski rano 10 września otrzymał rozkaz Naczelnego Wodza, zgodnie z którym zachodnie zgrupowanie Armii „Modlin” aż po Zegrze włącznie przechodziło pod rozkazy gen. dyw. Juliusza Rómmla. Generał Przedrzymirski miał objąć dowództwo nad dotychczasową GO „Wyszków” i na rozkaz Naczelnego Wodza wycofać ją znad Bugu do rejonu Kałuszyna.

¹²⁴ Utworzona 31 sierpnia 1939 r. GO „Wyszków”, jako odwód Naczelnego Wodza, miała działać zaczepnie z przedmościa na dolnej Narwi w kierunku zachodnim na Ciechanów lub Modlin na skrzydło przeciwnika nacierającego na Warszawę, na korzyść Armii „Modlin” lub w razie potrzeby wesprzeć SGO „Narew”. Ewentualnie miała bronić dolnej Narwi na styku między tymi związkami operacyjnymi. Nie opracowano na piśmie planu działania GO. Planowany na jej dowódcę gen. bryg. Stanisław Skwarczyński nie objął dowództwa, gdyż 2 września został wyznaczony na dowódcę Południowego Zgrupowania Odwodowej Armii „Prusy”. Jej dowództwo objął gen. Kowalski, jednocześnie dowódca 1 DPLeg. Pierwotnie w jej skład miały wejść: 1 DPLeg., 35 i 41 DPRez., pociąg pancerny nr 55 i I dywizjon 2 pułku artylerii ciężkiej. Ostatecznie w jej skład weszły: 1 DPLeg., 41 DPRez., a później 33 DPRez. GO „Wyszków” została skoncentrowana w rejonie Ostrów Mazowiecka - Goworowo - Wyszków - Brok, na styku Armii „Modlin” i SGO „Narew”. 3 września została podporządkowana gen. Przedrzymirskiemu, który zamierzał uderzyć siłami GO z Różana przez Maków Mazowiecki w celu ułatwienia odwrotu 8 i 20 DP spod Mławy. W związku z tym rozpoczęła koncentrację w rejonie na wschód i południowy wschód od Różana. Z rozkazu szefa Sztabu NW zaniechano akcji zaczepnej, a GO miała bronić linii Narwi. 4 września podporządkowano jej Mazowiecką BK z Armii „Modlin”. 6 września 41 DPRez. została włączona do SGO „Narew”, a GO „Wyszków” zmieniła nazwę na GO gen. Kowalskiego. 7 września w rejonie Wyszkowa gen. Kowalski przejął dowodzenie nad rozbitymi i zdezorganizowanymi pozostałościami 33 i 41 DPRez. i na rozkaz gen. Przedrzymirskiego wycofał wszystkie siły za Bug przez mosty w Wyszkowie. Zorganizowały one obronę rzeki na odcinku od Broku do Serocka. 8 września gen. Kowalskiemu podporządkowano ponownie 41 i 33 DPRez., które wyłączono ze składu SGO „Narew”. W związku z decyzją Naczelnego Wodza o zwinięciu całego północnego skrzydła frontu i odwrotu w kierunku południowo-wschodnim 9 września wieczorem kurier od marsz. Śmigłego-Rydza mjr dypl. Kazimierz Napieralski przekazał gen. Kowalskiemu rozkaz do opuszczenia przez podległe mu wojska linii Bugu i wycofania się przez Sokołów Podlaski w kierunku na Białą Podlaską. Szerzej: IPMS, sygn. B.I.66/A, Relacja gen. Kowalskiego, s. 25-60; ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja kpt. Pohoskiego, s. 24.

¹²⁵ C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska..., s. 195; A. Zawilski, Bitwy…, s. 204.

¹²⁶ Rosyjsko-niemiecki projekt digitalizacji niemieckich dokumentów w archiwach Federacji Rosyjskiej, Fundusz 500, Dokumenty niemieckie z II wojny światowej (dalej: Dokumenty niemieckie), Inwentarz 12451 - Naczelne Dowództwo Sił Lądowych (OKH) (dalej: OKH), Teka 31, Codzienne raporty operacyjne OKH na temat sytuacji na froncie polskim, a także na Zachodzie (01. 09. 1939 - 31. 12. 1939) (dalej: Raporty operacyjne OKH), Sztab Generalny, Gen St d H Nr. 4063/39, g.Kdos.Op.Abt. (IV), Komunikat sytuacyjny z dnia 10. 9. 1939 r., godz. 12.30, s. 18, wwii.germandocsinrussia.org [dostęp: 6.03.2020]; CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front północny (Armia gen. Przedrzymirskiego, SGO „Narew” 10-13 września 1939 r.), s. 120-123; A. Zawilski, Bitwy…, s. 207.

¹²⁷ CAW, Opracowania WBH 1939-1945, sygn. II.4.24, Front północny (Armia gen. Przedrzymirskiego…), s. 122; Rozkaz dowódcy Grupy Armii „Północ” do dowódcy 3 armii o zadaniach dla armii i 19 korpusu, 10. 09. 1939 r. [Olsztyn], [w:] Wojna obronna…, s. 699, dok. nr 336; Dokumenty niemieckie, Inwentarz 12451 - OKH, Teka 31, Raporty operacyjne OKH, Sztab Generalny, Gen St d H Nr. 4063/39, g.Kdos.Op.Abt. (IV), Komunikat sytuacyjny z dnia 10. 9. 1939 r., godz. 12.30, s 19, wwii.germandocsinrussia.org [dostęp: 6.03.2020]; H. Guderian, Wspomnienia…, s. 64-65; A. Zawilski, Bitwy…, s. 209-216; C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska…, s. 196-198; F. Majorkiewicz, Działania SGO „Narew” w kampanii 1939 r., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1960, nr 2, s. 245-246; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 186-187; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew 1939 , s. 67-72; C. Grzelak, Wrzesień 1939…, s. 163-164. Do walki o przełamanie polskich pozycji pod Wizną Niemcy skierowali potężne siły: 1210 oficerów, 21 800 podoficerów i szeregowych, 350 czołgów, 166 dział polowych, 195 dział ppanc., 288 ckm i 648 lkm. Siły polskie pod Wizną składały się z 3 kompanii „Wizna” batalionu fortecznego „Osowiec” pod dowództwem kpt. Władysława Raginisa, 8 kompanii 135 pprez. dowodzonej przez kpt. Wacława Schmidta i rezerwowej kompanii saperów z plutonami wzmocnienia: plutonem artylerii piechoty, dwoma plutonami artylerii pozycyjnej i plutonem ckm. Siły obrońców Wizny liczyły: 20 oficerów, 700 żołnierzy, 6 dział 75 mm, 24 ckm, 18 rkm i 2 karabiny ppanc. 135 pprez. (33 DPRez.) zgodnie z rozkazem gen. bryg. Józefa Olszyny-Wilczyńskiego, dowódcy OK nr III, w nocy z 8 na 9 września pomaszerował z Osowca przez Mońki do Knyszyna, gdzie rozpoczął załadunek na wagony kolejowe. Nad ranem 9 września otrzymał rozkaz gen. Olszyny-Wilczyńskiego powrotu do Osowca, zajęcia stanowisk obronnych nad Biebrzą i przyjścia z pomocą walczącej załodze odcinka „Wizna”. Pułk natychmiast ruszył marszem forsownym do Osowca, docierając do celu nad ranem następnego dnia. W trakcie marszu był bombardowany przez lotnictwo niemieckie. Wysłany autobusami i samochodami ciężarowymi do wsparcia obrony Narwi pod Wizną I batalion 135 pprez. z 4 baterią artylerii i plutonem ppanc. z powodu zniszczenia mostów i przepustów na drodze Osowiec-Strękowa Góra część trasy musiał przebyć pieszo. Rano 10 września dowódca pułku dotarł motocyklem do lasu w rejonie m. Laskowiec (3 km na północ od Strękowej Góry). W tym czasie niemieckie kolumny pancerno-motorowe drugorzutowej 3 DPanc. przeprawiły się już przez Narew, kierując się na Jeżewo. Z powodu ogromnego zmęczenia żołnierzy dowódca pułku rozkazał dowódcy I batalionu mjr. Stanisławowi Nowickiemu opanować przeprawę po zapadnięciu zmroku. Po powrocie do Osowca przed południem ppłk Tabaczyński otrzymał rozkaz opuszczenia Osowca, zabrania jak największej ilości żywności i amunicji, a następnie marszu do stacji załadowczych: Kamienna Nowa przy linii kolejowej Augustów - Grodno i Czarna Wieś przy linii kolejowej Białystok - Sokółka. Zob.: IPMS, sygn. B.I.16, ppłk Tadeusz Tabaczyński, „Wizna”. Uwagi do relacji (dalej: Relacja ppłk. Tabaczyńskiego), s. 36-40; F. Majorkiewicz, Działania SGO „Narew”…, s. 249-250; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 107-108.

¹²⁸ Dokumenty niemieckie, Inwentarz 12451 - OKH, Teka 31, Raporty operacyjne OKH, Sztab Generalny, Gen St d H Nr. 4073/39, g.Kdos.Op.Abt. (IV), Komunikat sytuacyjny z dnia 11. 9. 1939 r., godz. 11.30, s. 21, wwii.germandocsinrussia.org [dostęp: 6.03.2020]; H. Guderian, Wspomnienia…, s. 66; J. Boucher, Broń pancerna w wojnie, Wydawnictwo MON, Warszawa 1958, s. 98-99; F. Majorkiewicz, Działania SGO „Narew”…, s. 260-262; Polski czyn zbrojny…, t. 1, s. 607.

¹²⁹ Batalion forteczny KOP obsadzał odcinek „Osowiec” i „Wizna”.

¹³⁰ C. Młot-Fijałkowski, Relacja dowódcy Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew” o przygotowaniach terenu i działaniach Grupy, [w:] Wrzesień 1939 w relacjach…, s. 259; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 58; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 185-186; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 94; A. Aksamitowski, Militarna rola Narwi w kampaniach wojennych XX wieku, Wydawnictwo Akademii Obrony Narodowej, Warszawa 2006, s. 384.

¹³¹ H. Guderian, Wspomnienia…, s. 64. To z inicjatywy gen. Guderiana zmieniono kierunek działania XIX KPanc.

¹³² Dokumenty niemieckie, Inwentarz 12451 - OKH, Teka 31, Raporty operacyjne OKH, Sztab Generalny, Gen St d H Nr. 4073/39, g.Kdos.Op.Abt. (IV), Komunikat sytuacyjny z dnia 11. 9. 1939 r., godz. 11.30, s. 21, wwii.germandocsinrussia.org [dostęp: 6.03.2020].

¹³³ Ibidem.

¹³⁴ ZSBN WBBH, sygn. II.3.90, K. Ważyński, Kronika bojowa 41 Dywizji Piechoty Rezer. w kampanii polsko-niemieckiej 1939 r., maszynopis, s. 42; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 36; J. Geresz, Działania wojenne…, s. 35-37. DPanc. „Kempf” weszła w skład I KA dopiero 15 września, po zakończeniu walk z 1 DPLeg.

¹³⁵ Dowódca GO „Wyszków” gen. Kowalski otrzymał 9 września wieczorem rozkaz do natychmiastowego opuszczenia Bugu i marszu w kierunku południowo-wschodnim na Brześć nad Bugiem i Białą Podlaską. Rozkaz ustny przywiózł mjr. Napieralski, kurier ze Sztabu NW. Następnie dotarł do niego gen. bryg. Otton Krzisch, dowódca artylerii SGO „Narew”, z rozkazem ustnym Naczelnego Wodza do odwrotu w razie niemożności utrzymania linii Bugu oraz z rozkazem pisemnym gen. Młot-Fijałkowskiego, któremu od 8 września podlegała GO „Wyszków”, do obrony Bugu do czasu uzyskania współdziałania z wycofującymi się znad Narwi oddziałami SGO „Narew”. Marszałek Śmigły-Rydz oczekiwał oderwania się od nieprzyjaciela 1 DPLeg. i Mazowieckiej BK wraz z podporządkowanymi 33 i 41 DPRez., po czym przemieszczenia się szybkimi marszami, bez wdawania się w walki wiążące, w rejon Brześć - Biała Podlaska. Generał Kowalski postanowił wykonać rozkaz Naczelnego Wodza i o świcie 10 września oddziały GO „Wyszków” rozpoczęły odwrót. Z powodu braku łączności o tym fakcie nie został powiadomiony gen. Przedrzymirski, który o odwrocie dowiedział się od dowódcy Mazowieckiej BK około godz. 4.00 10 września. O godz. 6.00 otrzymał radiogram od Naczelnego Wodza o odwołaniu rozkazu do odwrotu i utrzymania linii Bugu. Z powodu braku łączności z gen. Kowalskim rozkaz gen. Przedrzymirskiego o powrocie nad Bug przekazał gen. Kowalskiemu oficer sztabu Armii „Modlin” dopiero około godz. 8.30, gdy oddziały GO gen. Kowalskiego po opuszczeniu stanowisk nad Bugiem znajdowały się w marszu. Powrót nad Bug był już nierealny, gdyż oddziały niemieckie przekroczyły rzekę pod Brokiem i Wyszkowem. Rozkaz gen. Przedrzymirskiego zdołał zatrzymać w marszu Mazowiecką BK, która przyjęła ugrupowanie obronne w rejonie na północ od Tłuszcza. W tej sytuacji gen. Przedrzymirski przed południem rozkazał gen. Kowalskiemu odejście w nakazanym kierunku i osiągnięcie Kałuszyna w trzech dziennych etapach. 11 września gen. Przedrzymirski otrzymał pisemny rozkaz ze Sztabu NW, zgodnie z którym zadaniem jego armii był odwrót na południe i opóźnianie nieprzyjaciela po ogólnej osi Kałuszyn - Łuków - Parczew, aby jak najdłużej osłaniać Warszawę z kierunku północno-wschodniego. Szerzej: IPMS, sygn. B.I.19/A, Wyjaśnienia udzielone 18.I.46 przez gen. bryg. Przedrzymirskiego, d-cę A. Modlin, s. 12-14; IPMS, sygn. B.I.66/A, Relacja gen. Kowalskiego, s. 60-65; ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja kpt. Pohoskiego, s. 25-27; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 101, 104-105; P. Bieliński, 39 i 41 Dywizja…, s. 70-71.

¹³⁶ Właściwa nazwa dywizji to „Panzerverband Ostpreussen”. Nazwa „Kempf” (Panzer-Division „Kempf”), została przyjęta od nazwiska jej dowódcy gen. mjr. Wernera von Kempfa. Dywizja składała się z jednostek Wehrmachtu i SS. W skład improwizowanej DPanc. „Kempf” wchodziły: 7 pułk pancerny (czołgów) (Panzer-Regiment 7, dwa bataliony – sześć kompanii czołgów), pułk piechoty SS „Deutschland” (zmot.) (SS-Regiment „Deutschland”, trzy bataliony piechoty zmot.), pułk artylerii SS (SS-Artillerie-Regiment – trzy dywizjony lekkich haubic 105 mm i dywizjon ciężkich haubic 150 mm), 511 oddział (batalion) przeciwpancerny (Panzerabwehr-Abteilung 511), oddział (batalion) rozpoznawczy SS (SS Aufklärungs Abteilung), 2 batalion przeciwlotniczych karabinów maszynowych SS (2-SS-Fla-MG-Bataillon), 505 batalion pionierów (Pionier-Bataillon 505), batalion łączności (Nachrichten-Abteilung) i dywizyjny oddział transportowy (Divisions-Nachschubführer). W chwili wybuchu wojny posiadała na uzbrojeniu: 162 czołgi, 21 samochodów pancernych, 36 lekkich haubic polowych 105 mm, 12 ciężkich haubic polowych 150 mm, 10 lekkich dział piechoty 75 mm, 48 dział ppanc. 37 mm, 12 działek plot. 20 mm i 8 ciężkich moździerzy 81 mm. Stany rzeczywiste były niższe z powodu strat bojowych i marszowych. Zob. J.J. Piątek, Polska broń pancerna…, s. 153-154; M. Bryja, Artyleria niemiecka…, s. 17 i 34; A. Stefanowicz, Nie taki diabeł straszny jak go malują! (niemiecka broń pancerna w 1939 r.), „Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej”, t. IX, nr 69, Londyn, styczeń-marzec 1973, s. 344. Według R. Szubańskiego (Polska broń pancerna…, s. 83) dywizja posiadała 150 czołgów i 22 samochody pancerne.

¹³⁷ IPMS, sygn. B.I.15/E, Relacja kpt. Świętosława Jatelnickiego, dowódcy 9 baterii 32 pal, a następnie III dywizjonu, z kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Relacja kpt. Jatelnickiego), s. 47; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 115; C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska…., s. 202; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 109; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 256. Lotnictwo niemieckie zniszczyło 8 baterię 32 pal.

¹³⁸ IPMS, sygn. B.I.15/A, płk dypl. Tadeusz Zieleniewski, Moje działania wojenne w kampanii 1939 r. (dalej: Relacja płk. Zieleniewskiego), s. 6; IPMS, sygn. B.I.15/E, Relacja kpt. Franciszka Bornstaedta adiutanta 32 pal rez., a następnie dowódcy I dywizjonu 32 pal (dalej: Relacja kpt. Bornstaedta), s. 7; IPMS, sygn. B.I.19/D, płk art. Adam Sawczyński dowódca AD 41 dyw. piech. rez. Działania Armii „Modlin” do czasu jej wejścia w skład Frontu Północnego gen. Dęba-Biernackiego (1-15.IX.39.) (dalej: Relacja płk. Sawczyńskiego), s. 83; CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front północny (Armia gen. Przedrzymirskiego…), s. 132; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 116; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 209-210; A. Zawilski, Bitwy…, s. 357.

¹³⁹ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 115; Piechota 1939-1945. Materiały uzupełniające do „Księgi chwały piechoty”, wydanej w 1939 r. w Warszawie, H. Barański, T. Kryska-Karski (red.), z. 13, Londyn 1973, s. 26-27; ZSBN WBBH, sygn. II.3.90, K. Ważyński, Kronika bojowa 41 Dywizji Piechoty..., s. 45; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 110; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 253; P. Bieliński, 39 i 41 Dywizja…, s. 79.

¹⁴⁰ CAW, Relacje złożone przez uczestników wojny 1939 r., sygn. II.3.21, Relacja kpt. Ryszarda Romana, dowódcy 4 kompanii 115 pprez. 41 DPRez., z kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Relacja kpt. Romana), s. 106-107; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 108; P. Bieliński, 39 i 41 Dywizja…, s. 787.

¹⁴¹ L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 109; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 209-210; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 116; J. Geresz, Działania wojenne…, s. 33; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 254; T. Łuniewski, 41 Dywizja Piechoty…, s. 63; P. Bieliński, 39 i 41 Dywizja…, s. 91.

¹⁴² IPMS, sygn. B.I.69/A, gen. bryg. Wacław Piekarski. Skrót działań 41 dp (dalej: Relacja gen. Piekarskiego), s. 3; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 132; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 116; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 254-255; T. Łuniewski, 41 Dywizja Piechoty…, s. 65.

¹⁴³ IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 84; ZSBN WBBH, sygn. II.2.108, Relacja mjr. Bronisława Wagnera szefa sanitarnego 41 DPRez. z września 1939 r. (dalej: Relacja mjr. Wagnera), s. 95; CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front północny (Armia gen. Przedrzymirskiego…), s. 132; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 209-210. Oddział płk. Grabczyńskiego nie dołączył do dywizji.

¹⁴⁴ ZSBN WBBH, sygn. II.3.90, K. Ważyński, Kronika bojowa 41 Dywizji Piechoty..., s. 44; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 210; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 329; R. Roguski, Południowe Podlasie w systemie obronnym II Rzeczypospolitej w latach 1918-1939, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2010, s. 236.

¹⁴⁵ IPMS, sygn. B.I.19/B, ppłk sap. inż. Leon Aleksander Schmidt-Borucki dowódca saperów Armii „Modlin”. Załącznik do zeszytu ewidencyjnego (dalej: Relacja ppłk. Schmidt-Boruckiego), s. 33; IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 90; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 117; A. Zawilski, Bitwy…, s. 358; C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska..., s. 202; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 265, 272; Piechota 1939-1945…, z. 13, s. 27.

¹⁴⁶ IPMS, sygn. B.I.24/D, ppłk Władysław Mączewski dowódca 11 P. Uł. Leg. Maz. BK. Relacja z kampanii w Polsce - wrzesień 1939 r. (dalej: Relacja ppłk. Mączewskiego), s. 6; IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 92; ZSBN WBBH, sygn. II.3.150, W. Porczyński, Kronika Mazowieckiej Brygady Kawalerii w wojnie obronnej 1939 r., maszynopis, s. 12; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 212; D. Prokopiuk, Mazowiecka Brygada Kawalerii w latach Drugiej Rzeczypospolitej i w kampanii wrześniowej 1939 r., Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2014, s. 281; M. Pacut, Mazowiecka Brygada Kawalerii…, s. 68-69; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 110.

¹⁴⁷ IPMS, sygn. B.I.15/E, Relacja kpt. Bornstaedta, s. 7; IPMS, sygn. B.I.15/E, Relacja kpt. Jatelnickiego, s. 48; IPMS, sygn. B.I.15/A, Relacja płk. Zieleniewskiego, s. 6; IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 90-91; ZSBN WBBH, sygn. II.3.88, K. Ważyński, Działania 33 Dywizji Piechoty Rezer. w kampanii polsko-niemieckiej 1939 r., maszynopis, s. 33; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 119; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 211; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 109; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 329; Księga pamiątkowa artylerii polskiej 1914-1939, K.L. Galster (oprac.), Nakładem Koła Oficerów Artylerii Polskiej na Obczyźnie, Londyn 1975, s. 292; P. Zarzycki, 32 Dywizjon Artylerii Lekkiej, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 1998, s. 19. Zginął m.in. dowódca 32 pal ppłk dypl. Tadeusz Tabiszewski. Straty III dywizjonu wyniosły około 40 zabitych i rannych.

¹⁴⁸ IPMS, sygn. B.I.15/C, Sprawozdanie z kampanii 1939 r. mjr. Tadeusza Hordta dowódcy I batalionu 134 pprez. (dalej: Relacja mjr. Hordta), s. 11; IPMS, sygn. B.I.15/B, Fragment dziennika kpt. Olgierda Wojdata dowódcy II baonu 133 pprez. (dalej: Relacja mjr. Wojdata), s. 5-6; IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 91; IPMS, sygn. B.I.15/B, Relacja por. Tadeusza Michała Bujarskiego dowódcy 1 kompanii I batalionu 133 pprez. (dalej: Relacja por. Bujarskiego), s. 7; ZSBN WBBH, sygn. II.3.88, K. Ważyński, Działania 33 Dywizji Piechoty…, s. 33; Piechota 1939-1945…, z. 12, Londyn 1973, s. 7; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 174; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 329.

¹⁴⁹ Grupa bojowa „K” dowodzona przez obersturmbannführera SS Matthiasa Kleinheisterkampa składała się z: III batalionu pułku piechoty SS „Deutschland”, III dywizjonu pułku artylerii SS, dwóch kompanii czołgów i batalionu rozpoznawczego 1 DP.

¹⁵⁰ IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 90.

¹⁵¹ Ppłk sł. st. Julian Andrzej Sosabowski, dowódca piechoty w obronie Brześcia. Załącznik do zeszytu ewidencyjnego (dalej: Relacja ppłk. Sosabowskiego), [w:] SGO „Polesie” w dokumentach i wspomnieniach, cz. 2, Służby, obrona Brześcia, Dywizja „Kobryń”, A. Wesołowski (red. nauk.), CAW, IPMS, Warszawa 2014, s. 278.

¹⁵² IPMS, sygn. B.I.69/A, Relacja gen. Piekarskiego, s. 4; IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 91-92; ZSBN WBBH, sygn. II.3.90, K. Ważyński, Kronika bojowa 41 Dywizji Piechoty…, s. 43; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 127; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 212; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 329; E. Noiński, Bitwa pod Kałuszynem 11-12 września 1939 roku. Karta chwały oręża polskiego w kampanii wrześniowej, „Rocznik Mińsko-Mazowiecki” 2008, z. 16, s. 43; Piechota 1939-1945…, z. 13, s. 27; P. Bieliński, 39 i 41 Dywizja…, s. 71.

¹⁵³ ZSBN WBBH, sygn. II.3.90, K. Ważyński, Kronika bojowa 41 Dywizji Piechoty..., s. 43; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 120-121; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 116; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 212 i 214. Major Lis z plutonem łączności pomaszerował w kierunku Dęblina. Po dotarciu do miasta wraz z plutonem załadował się do pociągu z bronią i amunicją, dojechał do Chełma, a następnie 18 września pod Sawinem dołączył do dywizji.

¹⁵⁴ IPMS, sygn. B.I.19/B, Relacja ppłk. Schmidt-Boruckiego, s. 33; IPMS, sygn. B.I.19/B, mjr dypl. art. Stanisław Witold Mayer, Oddział III Dowództwa Armii „Modlin”. Sprawozdanie z kampanii wrześniowej w Polsce w r. 1939 (dalej: Relacja mjr. Mayera), s. 6; IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 92; I. Wądołkowski, Z relacji o organizacji i działaniach Armii „Modlin”, [w:] Wrzesień 1939 w relacjach…, s. 276; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 129; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 110.

¹⁵⁵ IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 91; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 120; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 328; J. Geresz, Działania wojenne…, s. 34; T. Łuniewski, 41 Dywizja Piechoty…, s. 65; A. Karlikowski, Wrzesień 1939 r. w powiecie mińskim i gminie Jakubów, „Rocznik Mińsko-Mazowiecki” 2004, t. 12, s. 80.

¹⁵⁶ IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 91; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 328; P. Bieliński, 39 i 41 Dywizja…, s. 79. T. Łuniewski (41 Dywizja Piechoty…, s. 65) twierdzi, że zgrupowanie ppłk. Fili znajdowało się w lesie, ale w rejonie Sokołowa Podlaskiego.

¹⁵⁷ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 120; L. Głowacki, Działania wojenne…, s. 174; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 328; P. Bieliński, 39 i 41 Dywizja…, s. 79.

¹⁵⁸ IPMS, sygn. B.I.24/C, Relacja mjr. Wojciecha Pohoskiego zastępcy dowódcy 7 P.UŁ. Mazow. BK (dalej: Relacja mjr. Pohoskiego), s. 16; IPMS, sygn. B.I.24/D, Relacja ppłk. Mączewskiego, s. 7; IPMS, sygn. B.I.24/D, mjr Bohdan Wieczorkiewicz I zastępca dowódcy 11 pułku ułanów Legionowych. Sprawozdanie z kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Relacja mjr. Wieczorkiewicza), s. 16; IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 96; IPMS, sygn. B.I.24/E, płk. dypl. J. Boguski, Zarys działania 1 dywizjonu artylerii konnej im. gen. Józefa Bema w kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Zarys działania 1 dak w kampanii wrześniowej), s. 9; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 124-125; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 212; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 111; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 276; M. Pacut, Mazowiecka Brygada Kawalerii…, s. 70-71; D. Prokopiuk, Mazowiecka Brygada Kawalerii…, s. 282-283; P. Zarzycki, 1 Dywizjon Artylerii Konnej im. gen. Józefa Bema, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 1999, s. 26; A. Karlikowski, Wrzesień 1939…, s. 80.

¹⁵⁹ IPMS, sygn. B.I.66/A, Relacja gen. Kowalskiego, s. 66-68; ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja kpt. Pohoskiego, s. 24-27; IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 85; CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front północny (Armia gen. Przedrzymirskiego…), s. 124; Polski czyn zbrojny…, t. 1, s. 608; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 250.

¹⁶⁰ IPMS, sygn. B.I.69/A, Relacja gen. Piekarskiego, s. 3; ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja kpt. Pohoskiego, s. 27-28.

¹⁶¹ IPMS, sygn. B.I.66/A, Relacja gen. Kowalskiego, s. 69-70; ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja kpt. Pohoskiego, s. 29-32; IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 92-93; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 122-124; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 212-213; Polski czyn zbrojny…, t. 1, s. 609; C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska…, s. 202; C. Grzelak, Wrzesień 1939…, s. 167; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 111; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 272; W. Chocianowicz, Dzieje 1 Pułku Artylerii Lekkiej Legionów Józefa Piłsudskiego, Nakładem b. żołnierzy pułku, ich rodzin, przyjaciół i subskrybentów, Londyn 1967, s. 487. Generał Przedrzymirski postanowił pozostawić Mazowiecką BK na przedpolu 1 DPLeg., która w nocy z 11 na 12 września miała przegrupować się na linię stawów na południowy wschód od Kałuszyna i tam zorganizować przejściową obronę. Z kolei Mazowiecka BK miała opóźniać przed frontem 1 DPLeg., kierując się w rejon stawów Suchocin - Gałki (3 km na północ od szosy Kałuszyn - Siedlce).

¹⁶² IPMS, sygn. B.I.66/A, Relacja gen. Kowalskiego, s. 70; ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja kpt. Pohoskiego, s. 32-33; IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 95; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 125; A. Zawilski, Bitwy…, s. 430; W. Chocianowicz, Dzieje 1 Pułku Artylerii…, s. 487; S. Truszkowski, Działania 1 DP…, s. 183; Kałuszyn (11-12 IX 1939), [w:] Boje polskie…, s. 144; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 113; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 280-281.

¹⁶³ ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja kpt. Pohoskiego, s. 33; IPMS, sygn. B.I.24/D, Relacja mjr. Wieczorkiewicza, s. 21-22; IPMS, sygn. B.I.24/D, 11 Pułk Ułanów Legionowych w bitwie pod Kałuszynem. Relacja por. Andrzeja Żylińskiego, s. 3-6; S. Truszkowski, Działania 1 DP…, s. 185; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 126; A. Zawilski, Bitwy…, s. 430; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 114; C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska…, s. 202; W. Chocianowicz, Dzieje 1 Pułku Artylerii…, s. 488; M. Misiewicz, Wrześniowe boje 1 DPLeg., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1996, nr 4, s. 38; Kałuszyn (11-12 IX 1939)…, s. 145. Dowodzący szwadronem dowódca 2 plutonu i jednocześnie zastępca dowódcy szwadronu por. rez. Andrzej Żyliński źle zrozumiał rozkaz płk. Engela „kawaleria naprzód” i wydał komendę do szarży. Dowódca pułku chciał, żeby szwadron maszerujący na końcu kolumny przesunął się do przodu, a nie szarżował na Niemców w mieście. Szwadron poniósł duże straty w koniach, z 85 koni zostało tylko 33, ale straty ułanów były o wiele mniejsze.

¹⁶⁴ ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja kpt. Pohoskiego, s. 34; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 126; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 214; W. Chocianowicz, Dzieje 1 Pułku Artylerii…, s. 488; J. Strychalski, Bitwa pod Kałuszynem (11-12.IX.1939), nakładem autora, Siedlce 1985, s. 11; S. Truszkowski, Działania 1 DP..., s. 185; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 114-115; Kałuszyn (11-12 IX 1939)…, s. 145-146; E. Noiński, Bitwa pod Kałuszynem…, s. 44.

¹⁶⁵ ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja kpt. Pohoskiego, s. 34; IPMS, sygn. B.I.19/D, Relacja płk. Sawczyńskiego, s. 95; S. Truszkowski, Działania 1 DP…, s. 188; M. Misiewicz, Wrześniowe boje…, s. 39; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 213-214; A. Zawilski, Bitwy…, s. 430; W. Chocianowicz, Dzieje 1 Pułku Artylerii…, s. 488-489; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 115; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin”…, s. 281-282; Kałuszyn (11-12 IX 1939)…, s. 146.

¹⁶⁶ IPMS, sygn. B.I.66/A, Relacja gen. Kowalskiego, s. 70-71; ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja kpt. Pohoskiego, s. 34; CAW, Maszynopisy WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front północny (Armia gen. Przedrzymirskiego…), s. 135-137; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 125; M. Schmal, 6 pułk piechoty…, s. 103-104; S. Truszkowski, Działania 1 DP…, s. 185-188; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 213-214; A. Zawilski, Bitwy…, s. 430; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 115-116; C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska…, s. 203; J. Geresz, Działania wojenne…, s. 36; E. Noiński, Bitwa pod Kałuszynem…, s. 48; Kałuszyn (11-12 IX 1939)…, s. 146. Według J. Strychalskiego (Bitwa pod Kałuszynem…, s. 34) straty 6 ppLeg. wyniosły 420 oficerów i żołnierzy zabitych oraz rannych: I batalion – 140, II batalion – 80, III batalion – 200. Według R. Szubańskiego (W sprawie szarży pod Kałuszynem, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1989, nr 3, s. 551) zginęło 120 żołnierzy niemieckich, a 84 dostało się do niewoli. Po bitwie oddział kawalerii niemieckiej z 1 BK opanował Jakubów, w którym znajdował się punkt opatrunkowy 1 DPLeg. Ranni żołnierze wraz z płk. Engelem dostali się do niewoli. W odwecie za klęskę pod Kałuszynem Niemcy zamordowali kilkudziesięciu rannych i około 100 wziętych do niewoli żołnierzy 1 DPLeg. Zob. ZSBN WBBH, sygn. II.2.9, Relacja kpt. Pohoskiego, s. 36.

¹⁶⁷ IPMS, sygn. B.I.3/A, cz. 1, Relacja płk. dypl. Józefa Jaklicza, zastępcy Szefa Sztabu Naczelnego Wodza, z kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Relacja płk. Jaklicza), s. 187; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 100-101; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 88-89. Według P. Dymka gen. Młot-Fijałkowski otrzymał rozkaz do odwrotu dopiero rano 9 września.

¹⁶⁸ C. Młot-Fijałkowski, Relacja dowódcy Samodzielnej Grupy Operacyjnej…, s. 259; IPMS, sygn. B.I.13/A, Relacja gen. bryg. Ottona Krzischa dowódcy artylerii SGO „Narew” (dalej: Relacja gen. Krzischa), s. 20; IPMS, sygn. B.I.13/A, ppłk dypl. art. Stanisław Podkowiński szef sztabu SGO „Narew”. Relacja z działań w 1939 roku (dalej: Relacja ppłk. Podkowińskiego), s. 6; IPMS, sygn. B.I.13/A, kpt. dypl. sap. Felicjan Majorkiewicz pomocnik szefa Oddziału II SGO „Narew”. Załącznik do zeszytu ewidencyjnego. Opis działań i wypadków wojennych (dalej: Relacja kpt. Majorkiewicza), s. 16; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 183; L. Głowacki, Obrona Warszawy…, s. 101; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 90; A. Kuprianis, Generał brygady Czesław Młot-Fijałkowski (1892-1944), Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2004, s. 232-233. SGO „Narew” otrzymała rozkaz niezwłocznego odwrotu na wysokość Armii gen. Przedrzymirskiego i nawiązania z nią łączności, a następnie opóźniania natarcia nieprzyjaciela w ogólnym kierunku na Wysokie Mazowieckie - Brańsk - Wysokie Litewskie - Brześć.

¹⁶⁹ IPMS, sygn. B.I.13/A, Relacja gen. Krzischa, s. 20; IPMS, sygn. B.I.13/A, Relacja kpt. Majorkiewicza, s. 16; Polski czyn zbrojny…, t. 1, s. 608; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 89.

¹⁷⁰ IPMS, sygn. B.I.18/A, Relacja gen. bryg. inż. Zygmunta Podhorskiego dowódcy Suwalskiej Brygady Kawalerii (dalej: Relacja gen. Podhorskiego), s. 30; IPMS, sygn. B.I.18/C, Dziennik bojowy 1.puł.Krechowieckich im. płk. Bolesława Mościckiego, s. 10-11; IPMS, sygn. B.I.13/A, Relacja kpt. Majorkiewicza, s. 17; IPMS, sygn. B.I.13/A, Relacja ppłk. Podkowińskiego, s. 6; IPMS, sygn. B.I.14/B, Sprawozdanie płk. dypl. art. Jana Bigo dowódcy artylerii dywizyjnej z działalności bojowej 18 dywizji piechoty (dalej: Relacja płk. Bigo), s. 4; A. Zawilski, Bitwy…, s. 419-421; C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska…, s. 200; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 94; R. Szubański, Pancerne boje września, Wydawnictwo ZP Grupa Sp. z o.o., Warszawa 2009, s. 142; A. Kuprianis, Generał brygady Czesław Młot-Fijałkowski…, s. 234-238.

¹⁷¹ IPMS, sygn. B.I.13/B, Relacja ppor. rez. Lucjana Paffa dowódcy 2 plutonu 9 kompanii ckm plot. typ A, s. 7-9; F. Majorkiewicz, Działania SGO „Narew”…, s. 247-248; A. Zawilski, Bitwy…, s. 426; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 94; A. Kuprianis, Generał brygady Czesław Młot-Fijałkowski…, s. 239. Według P. Dymka i A. Kuprianisa Wysokiego Mazowieckiego broniły 7 i 8 kplotkm. Dowódca 8 kplotkm – NN, a dowódca 9 kplotkm – por. Franciszek Skowronek. Kompanie przeciwlotniczych km typu A składały się z czterech plutonów po cztery ckm każdy i posiadały własne środki transportu w postaci 21 wozów konnych i 45 koni.

¹⁷² IPMS, sygn. B.I.13/A, Relacja kpt. Wojciecha Krasodomskiego komendanta Kwatery Głównej SGO „Narew”, s. 197-199; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 94; A. Kuprianis, Generał brygady Czesław Młot-Fijałkowski…, s. 239.

¹⁷³ CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front północny (Armia gen. Przedrzymirskiego…), s. 134; C. Młot-Fijałkowski, Relacja dowódcy Samodzielnej Grupy Operacyjnej…, s. 259; IPMS, sygn. B.I.13/A, Relacja ppłk. Podkowińskiego, s. 6-7; IPMS, sygn. B.I.13/A, Relacja kpt. Majorkiewicza, s. 19; IPMS, sygn. B.I.13/A, Relacja mjr. Tadeusza Błońskiego dowódcy łączności SGO „Narew”, s. 98-100; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 189-191; C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska…, s. 200; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 904-95; C. Grzelak, Wrzesień 1939…, s. 165.

¹⁷⁴ IPMS, sygn. B.I.14/B, Relacja płk. Bigo, s. 5; Polski czyn zbrojny…, t. 1, s. 610; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 95.

¹⁷⁵ IPMS, sygn. B.I.17/B, Relacja gen. bryg. Ludwika Kmicic-Skrzyńskiego dotycząca walk Podlaskiej Brygady Kawalerii (dalej: Relacja gen. Kmicic-Skrzyńskiego), s. 19; IPMS, sygn. B.I.17/B, Relacja mjr. dypl. Juliusza Szychiewicza, szefa sztabu Podlaskiej BK, z kampanii 1939 r., s. 7; A. Zawilski, Bitwy…, s. 423.

¹⁷⁶ 20 Dywizja Piechoty Zmotoryzowana (20. Infanterie-Division [mot.]) należała do tzw. 1 fali (1. Welle) mobilizacyjnej najbardziej wartościowych (kadrowych) dywizji piechoty Wehrmachtu (35 dywizji piechoty, 4 dywizje piechoty zmotoryzowane i 3 dywizje górskie). W jej skład wchodziły: trzy pułki piechoty zmot. (69, 76, 90 ppzmot. – Infanterie-Regiment 69 [mot.], Infanterie-Regiment 76 [mot.], Infanterie-Regiment 90 [mot.] – po trzy bataliony), 20 pa (Artillerie-Regiment 20 [mot.] - trzy dywizjony lekkich haubic 105 mm), I dywizjon 56 pa (I. Abteilung-Artillerie-Regiment 56 [mot.] - dywizjon ciężkich haubic 150 mm), 20 oddział (batalion) rozpoznawczy (Aufklärungs-Abteilung 20 [mot.]), 20 oddział (batalion) przeciwpancerny (Panzerabwehr-Abteilung 20 [mot.]), 20 batalion pionierów (Pionier-Bataillon 20 [mot.]), 20 oddział (batalion) łączności (Nachrichten-Abteilung 20), 20 dywizyjny oddział transportowy (zmot.) (Infanterie-Divisions-Nachschubführer 20) i 20 batalion zapasowy (Feldersatz-Bataillon 20). Etatowo dywizja liczyła około 16 500 żołnierzy i posiadała na uzbrojeniu: 36 lekkich haubic polowych 105 mm, 12 ciężkich haubic polowych 150 mm, 18 lekkich dział piechoty 75 mm, 6 ciężkich dział piechoty 150 mm, 54 ciężkie moździerze 81 mm, 75 armat ppanc. 37 mm, 12 działek plot. 20 mm, 30 samochodów pancernych i 38 transporterów opancerzonych. Stany rzeczywiste były niższe z powodu strat bojowych i marszowych. Zob. G. Tessin, Verbände und Truppen…, vierter band, s. 134; M. Bryja, Artyleria niemiecka..., s. 17, 33; idem, Piechota niemiecka 1939-1945, Wydawnictwo Militaria, Warszawa 1999, cz. 1, s. 15, cz. 2, s. 65.

¹⁷⁷ W związku z zagrożeniem prawego skrzydła XIX KPanc. przez 18 DP dowództwo korpusu zawróciło z Siemiatycz większość sił 20 DPZmot. i skierowało do rejonu Zambrowa. W Siemiatyczach pozostał batalion rozpoznawczy zabezpieczający most kolejowy na Bugu.

¹⁷⁸ IPMS, sygn. B.I.18/A, Relacja gen. Podhorskiego, s. 29; F. Majorkiewicz, Działania SGO „Narew”…, s. 253; Polski czyn zbrojny…, t. 1, s. 610; A. Zawilski, Bitwy…, s. 422; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 97-99. Według P. Dymka o godz. 6.00 III batalion 71 wykonał natarcie na Zambrów, zakończone niepowodzeniem, a o godz. 10.00 71 pp przeprowadził natarcie na miasto trzema batalionami.

¹⁷⁹ IPMS, B.I.14/C, Relacja kpt. art. Zygmunta Branickiego dowódcy plutonu artylerii piechoty 33 pp (dalej: Relacja kpt. Branickiego), s. 36; IPMS, sygn. B.I.14/C, Sprawozdanie por. Adama Łempickiego z przebiegu działań 5 kompanii II batalionu 33 pułku piechoty (dalej: Relacja por. Łempickiego), s. 21; ppor. rez. Andrzej Bolesław Pławski, dowódca I plutonu baterii motorowej artylerii przeciwlotniczej nr 18. Relacja o działalności 18 samodzielnej zmotoryzowanej baterii plot. 40 mm, 18 DP (dalej: Relacja ppor. Pławskiego), [w:] Polska obrona przeciwlotnicza…, cz. 3, s. 377; Polski czyn zbrojny…, t. 1, s. 610; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 191; A. Zawilski, Bitwy…, s. 424; T. Jurga, Obrona Polski…, s. 593-594; Zambrów (11-13 IX 1939), [w:] Boje polskie…, s. 474.

¹⁸⁰ IPMS, sygn. B.I.18/A, Relacja gen. Podhorskiego, s. 28; F. Majorkiewicz, Działania SGO „Narew”…, s. 251-252; Polski czyn zbrojny…, t. 1, s. 611, A. Zawilski, Bitwy…, s. 423; T. Jurga, Obrona Polski…, s. 594; Zambrów (11-13 IX 1939)…, s. 474-475; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 104.

¹⁸¹ IPMS, sygn. B.I.17/B, Relacja gen. Kmicic-Skrzyńskiego, s. 19; IPMS, sygn. B.I.17/G, Relacja płk. Tadeusza Falewicza dowódcy 9 pułku strzelców konnych (dalej: Relacja płk. Falewicza), s. 24; IPMS, B.I.17/F, płk. dypl. J. Boguski, Działania 14 Dywizjonu Artylerii Konnej w kampanii wrześniowej 1939 r. (dalej: Działania 14 dak w kampanii wrześniowej), s. 40; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 105.

¹⁸² IPMS, B.I.14/C, Relacja por. Łempickiego, s. 22; IPMS, sygn. B.I.13/A, Relacja ppłk. Podkowińskiego, s. 7; F. Majorkiewicz, Działania SGO „Narew”…, s. 254; T. Jurga, Obrona Polski…, s. 594; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 105.

¹⁸³ CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front północny (Armia gen. Przedrzymirskiego…), s. 137; M. Porwit, Komentarze..., cz. 2, s. 193-194; C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska…, s. 200; Polski czyn zbrojny…, t. 1, s. 611; A. Zawilski, Bitwy..., s. 423-424.

¹⁸⁴ CAW, Opracowania WBH 1939-1946, sygn. II.4.24, Front Północny (Armia gen. Przedrzymirskiego…, s. 138; IPMS, sygn. B.I.16, Relacja ppłk. Tabaczyńskiego, s. 40; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 194-195; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 105.

¹⁸⁵ W skład 3 Dywizji Pancernej (3. Panzer-Division) wchodziły: 3 Brygada Pancerna „Berlin” (Panzer-Brigade 3 „Berlin” – 5 i 6 pułk pancerny [czołgów] [Panzer-Regiment 5 „Wünsdorf”, Panzer-Regiment 6 „Neuruppin”] – po dwa bataliony), batalion szkolny (doświadczalny) czołgów – trzy kompanie (Panzer-Lehr-Abteilung), 3 Brygada Strzelców „Eberswalde” (Schützen-Brigade 3 „Eberswalde” – 3 pułk strzelców zmot. [Schützen-Regiment 3] – dwa bataliony strzelców oraz 3 oddział [batalion] motocyklowy [Kradschützen-Abteilung 3]), 75 pa (Artillerie-Regiment 75) – dwa dywizjony lekkich haubic 105 mm, II dywizjon 110 pa (II. Abteilung-Artillerie-Regiment 110) – dywizjon ciężkich haubic 150 mm, 3 oddział (batalion) rozpoznawczy (Aufklärungs-Abteilung [mot.] 3), 3 oddział (batalion) przeciwpancerny (Panzerabwehr-Abteilung 3), 39 batalion pionierów (Pionier-Bataillon 39), 39 oddział (batalion) łączności (Nachrichten-Abteilung 39) i 83 dywizyjny oddział transportowy (Divisions-Nachschubführer 83). Etatowo dywizja liczyła około 12 000 żołnierzy i posiadała na uzbrojeniu: 372 czołgi, 36 samochodów pancernych, 421 transporterów opancerzonych, 24 lekkie haubice polowych 105 mm, 12 ciężkich haubic polowych 150 mm, 8 lekkich dział piechoty 75 mm, 24 ciężkich moździerzy 81 mm, 48 dział ppanc. 37 mm, 12 działek plot. 20 mm. Stany rzeczywiste były niższe z powodu strat bojowych i marszowych. Dywizją dowodził gen. por. Leo Freiherr Geyr von Schweppenburg. Zob. G. Tessin, Verbände und Truppen…, zweiter band, s. 173; J.J. Piątek, Polska broń pancerna…, s. 148-149; M. Bryja, Artyleria niemiecka…, s. 17 i 34; R. Szubański, Polska broń pancerna…, s. 82-83; C. Bishop, Niemieckie wojska pancerne…, s. 17. Według R. Szubańskiego dywizja posiadała 375 czołgów i 38 samochodów pancernych, według C. Bishopa 391 czołgów: 5 pułk panc. – 160, 6 pułk panc. – 158, a szkolny batalion panc. – 73.

¹⁸⁶ H. Guderian, Wspomnienia…, s. 67.

¹⁸⁷ IPMS, sygn. B.I.17/B, Relacja gen. Kmicic-Skrzyńskiego, s. 20; IPMS, sygn. B.I.17/F, płk. J. Boguski, Działania 14 dak w kampanii wrześniowej, s. 41; F. Majorkiewicz, Działania SGO „Narew”…, s. 254; M. Porwit, Komentarze…, cz. 2, s. 194; Polski czyn zbrojny…, t. 1, s. 611; P. Dymek, Samodzielna Grupa Operacyjna Narew…, s. 105; A. Kuprianis, Generał brygady Czesław Młot-Fijałkowski…, s. 241-242.

¹⁸⁸ Grupa Mostowa została utworzona 4 września rozkazem Naczelnego Dowódcy Saperów i Fortyfikacji WP gen. bryg. Mieczysława Dąbkowskiego. Jej zadaniem była obsługa techniczna mostów na Wiśle od Warszawy do Nowego Korczyna. W jej skład weszły wydzielone kompanie i plutony wystawione przez Batalion Mostowy w Kazuniu: cztery zmotoryzowane kompanie mostów ciężkich (11, 12, 15 i 16), częściowo zmotoryzowane dwie ciężkie kolumny pontonowe (15 i 16), dwa plutony przepraw rzecznych (11 i 13), dwa improwizowane plutony minierskie z Centrum Wyszkolenia Saperów w Modlinie. Koncentracja Grupy Mostowej miała zostać ukończona do 6 września, a organizacja wewnętrzna do 7 września. Dowódcą grupy został mianowany ppłk sap. Teodor Zaniewski, dowódca Batalionu Mostowego. Kompanie zostały rozmieszczone na wschodnim brzegu rzeki w pewnej odległości umożliwiającej szybki dojazd do przeprawy. W przypadku uszkodzenia któregoś z mostów powinny szybko dojechać i przystąpić do naprawy. Grupa Mostowa została podporządkowana dowódcy Armii „Lublin” gen. Piskorowi. Początkowo dowództwo grupy stacjonowało w Puławach, a od 6 września w m. Sarny nad Wieprzem (10 km na wschód od Dęblina). Nie dotarły do grupy przeznaczone dla niej: kompania marszowa i kompania rezerwowa saperów z Puław oraz pluton elektrotechniczny i dwa plutony silnikowe: z Nowego Dworu Mazowieckiego oraz z Modlina. Szerzej: IPMS, sygn. B.I.1/C, Sprawozdanie gen. bryg. Mieczysława Dąbkowskiego z działalności przed wojną i w czasie wojny w myśl Rozkazu Komendanta Obozu WP w Băile Herculane Nr. 11/40 z dn.18.I.1940 r., opracowane w Băile Herculane 9.II.1940 r. (dalej: Relacja gen. Dąbkowskiego), s. 25; A. Piątkowski, Grupa Mostowa saperów w pierwszych dniach wojny (wyjątek z historii Batalionu Mostowego), „Saper”. Biuletyn Stowarzyszenia Saperów Polskich Na Obczyźnie, nr 88, Londyn (grudzień) 1975, s. 33; Z. Cutter, Polskie wojska saperskie w 1939 r. Organizacja, wyposażenie, mobilizacja i działania wojenne, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie, Częstochowa 2003, s. 211; J. Pająk, Saperzy Drugiej Rzeczypospolitej, nakładem autora, Warszawa 1991, s. 135; P. Zarzycki, Batalion Mostowy, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 1996, s. 25-26; Z. Gnat-Wieteska, Rzeka Wisła i jej rola w kampanii wrześniowej, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 2012, s. 63-66.

¹⁸⁹ IPMS, sygn. B.I.1/C, Relacja gen. Dąbkowskiego, s. 26.

¹⁹⁰ PSZ, t. 1, cz. 3, s. 365; Z. Cutter, Polskie wojska saperskie…, s. 213; J. Pająk, Saperzy…, s. 137; P. Zarzycki, Batalion…, s. 33.

¹⁹¹ 6 września po południu został wysadzony most na Wiśle w Annopolu, 9 września po południu – most w Dęblinie, a wieczorem most pod Maciejowicami, 10 września przed południem – most w Puławach, a 11 września wieczorem most w Solcu Sandomierskim.

¹⁹² IPMS, sygn. B.I.111/B, Baon Mostowy - Grupa Mostowa, relacja ppor. inż. Jerzego Ślewińskiego, s. 5; PSZ, t. 1, cz. 3, s. 368, 652; Z. Cutter, Polskie wojska saperskie…, s. 214; P. Zarzycki, Batalion…, s. 33.

¹ Warunki terenowe i klimatyczne Polski, cz. 1, Ukształtowanie terenu, Ministerstwo Obrony Narodowej, Sztab Generalny WP, Warszawa 1982, s. 7.

² Ibidem, s. 64.

³ Ibidem; J. Rytel, Studium geografii wojskowej Polski i terenów ościennych, Oficerska Szkoła Artylerii, Toruń 1926, s. 536.

⁴ S. Lencewicz, Wielka Geografia Powszechna. Polska, Wydawnictwo Trzaska, Evert i Michalski Sp. Akc., Warszawa 1937, s. 327; T. Rawski, Charakterystyka wojskowo-geograficzna Lubelszczyzny, [w:] Lubelszczyzna w najnowszej historii wojskowej: materiały z sesji zorganizowanej w 43 rocznicę bitwy w lasach Janowskich i w Puszczy Solskiej, J. Snitko-Rzeszut (red.), Z. Święcicki (red. nauk.), Rada Naukowo-Społeczna Partyzanckiego Parku Pamięci Narodowej „Lasy Janowskie”, Wojskowy Instytut Historyczny, Tarnobrzeg 1988, s. 39.

⁵ S. Lencewicz, Wielka Geografia…, s. 326; J. Kondracki, Geografia regionalna Polski, wyd. II, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 292.

⁶ Zbiór drożni na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, cz. 1, Obszar południowo-wschodni, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Sztab Generalny - Oddział III, Warszawa 1927, s. XXX; Warunki terenowe..., cz. 2, Grunty, Warszawa 1981, s. 62.

⁷ Wśród kryteriów podziału przeszkód wodnych podstawą każdego z nich jest stopień trudności w jej pokonaniu. Pod względem szerokości przeszkody wodne dzielą się na: strumienie – do 30 m, wąskie – od 30 do 50 m, średnie – od 50 do 150 m, szerokie – od 150 do 300 m oraz bardzo szerokie – ponad 300 m. W zależności od głębokości dzielą się na: płytkie – do 1,5 m, średniej głębokości – od 1,5 do 3 m, głębokie – od 3 do 7 m oraz bardzo głębokie – ponad 7 m. Zob. H. Stasiewicz, W. Łaski, Topografia wojskowa, Wydawnictwo MON, Sztab Generalny WP, Warszawa 1983, s. 45.

⁸ A. Bujak, Środowisko a działania bojowe na terytorium Polski, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2000, s. 96. W zależności od stopnia trudności podczas forsowania przeszkody wodne dzielą się na: łatwe do sforsowania – szerokość do 100 m, głębokość do 1,5 m, twarde dno, przyległy teren dostępny również poza drogami; trudne do sforsowania – szerokość do 300 m, głębokość do 2,5 m, dno muliste, podmokły lub zabagniony przyległy teren w 50% utrudniający dostęp do przeszkody; bardzo trudne do sforsowania – szerokość powyżej 300 m, głębokość ponad 2,5 m, przyległy teren podmokły lub zabagniony, stromość brzegów powyżej 20° przy wejściu i powyżej 15° przy wyjściu z wody dla czołgów, a dla innych pojazdów odpowiednio 12° i 6°.

⁹ Zbiór drożni..., cz. 1, s. XXXI.

¹⁰ J.W. Dyskant, Wojenne flotylle wiślane 1918-1939, Wydawnictwo Rytm, Warszawa 1997, s. 28; Warunki terenowe..., cz. 1, s. 86; R. Umiastowski, Terytorium Polski pod względem wojskowym, część wstępna i pierwsza, nakładem autora, Warszawa 1921, s. 231.

¹¹ Zbiór drożni..., cz. 1, s. 812; Warunki terenowe..., cz. 3, Przeszkody wodne, Warszawa 1982, s. 28.

¹² J.W. Dyskant, Wojenne flotylle…, s. 29; R. Umiastowski, Terytorium Polski…, s. 231; T. Rawski, Charakterystyka wojskowo-geograficzna..., s. 43.

¹³ Warunki terenowe..., cz. 3, s. 27; W. Lidwa, Cechy szczególne działań taktycznych prowadzonych na ziemiach wschodnich, [w:] Działania militarne na Mazowszu i w Polsce północno-wschodniej, W. Wróblewski (red. nauk.), Departament Systemu Obronnego MON, Wojskowy Instytut Historyczny AON, Wydawnictwo „Comandor” Agencja Reklamowo-Wydawnicza, Warszawa 2000, s. 454.

¹⁴ CAW, Dowództwo Okręgu Korpusu nr II (dalej: DOK II), sygn. I.371.2.87, Mapa dróg województwa lubelskiego - zasięg DOK II na dzień 1 IV 1936 r.; Zbiór drożni..., cz. 1, s. 812; J. Freilich, Królestwo Polskie jako teren strategiczny: studjum wojskowo-gieograficzne, nakładem autora, Warszawa 1911, s. 44.

¹⁵ Zbiór drożni..., cz. 1, s. 803; Warunki terenowe..., cz. 3, s. 70.

¹⁶ J.W. Dyskant, Wojenne flotylle…, s. 27; R. Umiastowski, Terytorium Polski…, s. 232.

¹⁷ CAW, DOK II, sygn. I.371.2.87, Mapa dróg województwa lubelskiego - zasięg DOK II na dz. 1 IV 1936 r.; Zbiór drożni..., cz. 1, s. 804.

¹⁸ W. Lidwa, Warunki działań taktycznych prowadzonych na obszarze Polski południowo-wschodniej, [w:] Działania militarne…, s. 481.

¹⁹ Zbiór drożni..., cz. 4, Obszar północno-zachodni, Warszawa 1927, s. 737. Mosty drogowe na Krznie na ważniejszych drogach znajdowały się w Łukowie, Starej Wsi, Polskiej Woli, Rzeczycy, Międzyrzecu Podlaskim (trzy mosty), Białej Podlaskiej, pod Woskrzenicami, w Malowej Górze i Neplach. Mosty kolejowe znajdowały pod m. Turze Rogi koło Łukowa i pod Międzyrzecem na Krznie Południowej (żelazne) oraz pod Białą Podlaską (drewniany).

²⁰ Zbiór drożni..., cz. 1, s. 790.

²¹ Ibidem, cz. 1, s. XXXII.

²² Ibidem; J. Kondracki, Geografia regionalna…, s. 293.

²³ S. Lencewicz, Wielka Geografia…, s. 236; J. Kondracki, Geografia regionalna…, s. 292.

²⁴ Pojęcie „lasy” (masywy leśne) stosowane jest do opisu obszarów całkowicie pokrytych lasami lub tych, gdzie większość rejonu jest lesista i gdzie ruch pojazdów jest w większości ograniczony do dróg, przesiek, wyrębów oraz luk pomiędzy poszczególnymi kompleksami leśnymi.

²⁵ Charakterystycznymi oznakami określającymi taktyczne właściwości lasów są następujące dane: wielkość i gęstość kompleksu leśnego, zwartość koron, średnia grubość i wysokość drzew, rodzaj drzewostanów oraz występowanie dróg, przesiek, większych polan, terenów podmokłych itp.

²⁶ Warunki terenowe..., cz. 4, Lasy, Warszawa 1981, s. 23.

²⁷ Łęgi – lasy wilgotne, które rosły przeważnie na zalewanych dnach dolin lub torfowiskach.

²⁸ Warunki terenowe..., cz. 4, s. 32.

²⁹ CAW, DOK II, sygn. I.371.2.87, Instrukcja o postępowaniu władz wojskowych przy załatwianiu spraw leśnych i współpraca dowódców Wielkich Jednostek, L.dz. 2474/Tjn./Las z dnia 24 VIII 1933 r., k. 2.

³⁰ Ibidem, k. 3. Wszystkie lasy województwa lubelskiego, na obszarze zewnętrznym o powierzchni większej od 30 ha, na wschód od linii Tomaszów Lubelski - Chełm - Parczew, niezależnie od tego, czy były zwartymi kompleksami, czy też składały się z odosobnionych, należących do jednego właściciela kompleksów, zostały przez DOK nr II zgłoszone jako lasy ochronne, w myśl Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 VI 1927 r. (lasy o specjalnym znaczeniu dla obrony państwa).

³¹ Przygotowanie lasów Lubelszczyzny jako przeszkód operacyjnych i taktycznych, w pasie od Włodawy do Hrubieszowa, było jednym z elementów wdrażania planu „Wschód” na wypadek agresji ze strony Związku Sowieckiego. Natomiast nie przeprowadzono żadnych przygotowań pod tym względem na zachodzie regionu na wypadek agresji ze strony Niemiec.

W zależności od wysokości i grubości drzew las dzieli się na:

1) podrost (młody zagajnik) – wysokość drzew do 1 m;

2) zagajnik – wysokość drzew 1-3 m, a ich grubość do 5 cm;

3) las młody – wysokość drzew 4-6 m, a grubość 5-15 cm;

4) las średnio dojrzały – wysokość drzew 6-10 m, a ich grubość do 20 cm;

5) las stary – drzewa o wysokości ponad 10 m i grubości ponad 20 cm.

³² Przygotowanie lasów do obrony polegało na:

1) zachowaniu w stanie nienaruszonym wszystkich większych kompleksów leśnych, które stanowiły przeszkody dla ruchu sił agresora;

2) spotęgowaniu niedostępności lasu, względnie odpowiedniej jego części poprzez wzrost powierzchni i gęstości podszycia;

3) pozostawieniu licznych małych lasów, taktycznie ważnych;

4) wytrzebieniu małych lasków, taktycznie nieprzydatnych do obrony;

5) stworzeniu dogodnych warunków obrony i polepszenia warunków obserwacji na liniach naturalnych (rzeki, bagna, lizjery lasów). Utrzymaniu zalesienia na brzegach tych linii, przeznaczonych do obrony i wylesieniu pasów do 3 km szerokości na przeciwległych brzegach;

6) zachowaniu lokalnych zabagnień.

³³ Działania bojowe w lesie znacznie różnią się od działań na terenach otwartych. Środowisko leśne posiada różnorodne czynniki, które wpływają na organizację i prowadzenie działań bojowych. Teren lesisty utrudnia obserwację i orientację, pogarsza warunki łączności, utrudnia wskazywanie celów i współdziałanie różnych broni. Las zagospodarowany charakteryzuje się większą liczbą przesiek, dróg i polan, grunt w nim był z zasady osuszony oraz oczyszczony z zarośli i chrustu. W takim lesie łatwiej jest się orientować, poruszać oraz prowadzić działania bojowe niż w lesie naturalnym (niezagospodarowanym), w którym występują gęste zarośla i wiatrołomy, zbyt mała liczba dróg i przesiek.

³⁴ A. Bujak, Środowisko a działania…, s. 70.

³⁵ Przejezdność lasu zależy od gęstości i grubości drzew. Jeżeli odstępy między drzewami są większe niż 8 m, las jest łatwo przejezdny na przełaj. Przy odstępach od 6 do 8 m las jest trudno przejezdny. Odstępy między drzewami mniejsze niż 6 m sprawiają, że las jest nieprzejezdny dla samochodów, natomiast dla czołgów – tylko z powaleniem drzew, jeśli grubość pni na to pozwala. Przyjmuje się, że czołgi mogą przejechać na przełaj przez las, jeżeli średnica drzew w centymetrach na wysokości 1,3 m nie przekracza połowy ogólnego ciężaru czołgu w tonach. Pojedyncze drzewa mogą być powalone przez czołgi, jeżeli jego waga w tonach jest większa od średnicy drzewa w centymetrach.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.