Tytuł oryginału

Between the Oder and the Elbe. The Battle for Berlin 1945

Copyright © 2013 by J.J. Fedorowicz Publishing Inc.

Copyright for Polish edition Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2015

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

All rights reserved

Tłumaczenie:

Juliusz Tomczak

Redakcja:

Rafał Mazur

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-734-7

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

WSTĘP

Napisano wiele książek o ostatnich walkach o Berlin, lecz autorzy niemal wszystkich z nich skupili się na wydarzeniach wokół Kancelarii Rzeszy Hitlera. Właściwie żaden z nich nie podjął próby wkroczenia do dżungli chronologicznej sekwencji wydarzeń, które rozegrały się w toku walk na froncie, ponieważ jest to niezwykle trudne zadanie. Ośmieliłem się podjąć taką próbę. Szczególnie pomocne okazały się dla mnie dokumenty Grupy Armii Weichsel, które niedawno zostały zwrócone przez Stany Zjednoczone do Bundesarchiv-Militärarchiv we Fryburgu i które mogłem wykorzystać przy pisaniu tej pracy. Z tego powodu mogłem ukazać przebieg walk każdego dnia i wpleść osobiste przeżycia byłych żołnierzy frontowych. Obrazu tego dopełniły opublikowane i nieopublikowane wspomnienia i relacje dowódców różnych szczebli. Niemniej jednak celem tej pracy nie jest osiągnięcie absolutnej poprawności, z powodu nie zawsze wiarygodnych źródeł. Wiem z doświadczenia, że nawet dzienniki bojowe, szczególnie zaś te z ostatniej fazy wojny, bywały manipulowane. Zdarzały się przypadki odnotowanych „kontrataków nieudanych z powodu najsilniejszej obrony nieprzyjaciela”, gdy w rzeczywistości żadne kontrataki nie miały miejsca.

Dokumentacja Grupy Armii Weichsel urywa się 28 kwietnia. Po tej dacie nieznany oficer sztabowy przez kilka dni sporządzał odręczne notatki. Wobec tego przebieg wydarzeń po 28 kwietnia 1945 roku został zrekonstruowany głównie na podstawie mniej lub bardziej subiektywnych relacji uczestników. Dotyczy to szczególnie kilku ostatnich dni walk w Berlinie, co do których raporty są mocno rozbieżne. Któż myśli o dacie, spogląda na zegarek, czy też odnotowuje nazwy ulic, gdy jedyne, co się liczy, to przetrwanie?

Przez lata szczegółowych badań próbowałem przedstawić możliwie dokładny obraz. Było to możliwie jedynie dzięki pomocy wielu naocznych świadków, od prostego strzelca po generała. Składam im szczere podziękowania! Szczególne podziękowania dla Bundesarchiv-Militärarchiv we Fryburgu oraz Bibliothek für Zeitgeschichte w Stuttgarcie.

Oby książka ta rzuciła światło na niedawną historię i przypomniała cierpienia oraz śmierć torturowanych ludzi, cywilów, uchodźców i żołnierzy, i oby wyciągnięto z niej lekcję, by za wszelką cenę zapobiec przyszłym wojnom.

Gummersbach, lato 1980

Wilhelm Tieke

ROZDZIAŁ I
TŁO WYDARZEŃ

Pod koniec 1944 i na początku 1945 roku Anglicy i Amerykanie zażądali od Sowietów rozpoczęcia nowej ofensywy na wschodzie, by zmniejszyć nacisk na ich własne siły, do jakiego doprowadziła ofensywa w Ardenach. Jak sami często później podkreślali, Sowieci – którzy zaplanowali już kolejną, wielka ofensywę, lecz nie ustalili jeszcze daty – przybyli z pomocą aliantom zachodnim. Na początku stycznia 1945 roku Grupa Armii Mitte obsadzała front długości 570 km, od rejonu na południe od Kłajpedy, po ujście Narwi do Bugu. Od południa sąsiadowała z Grupą Armii A, której około 500-kilometrowy front rozciągał się po wschodni skraj Rudaw Słowackich.

12 i 13 stycznia pięć rosyjskich „frontów” (grup armii) rozpoczęło z przyczółków nad Wisłą i Narwią wielką ofensywę. Celem były Niemcy i ich stolica – Berlin.

Pierwsze uderzenie, skierowane przeciwko Grupie Armii A (Harpe), zostało wykonane przez 1. Front Ukraiński z przyczółka baranowsko-sandomierskiego. 4. Armia Pancerna (Graeser) została szybko zmiażdżona. 19 stycznia Rosjanie dotarli do Krakowa i kontynuowali marsz na Wrocław. Podczas gdy 2 Front Białoruski (Rokossowski) i 3. Front Białoruski (Czerniachowski) zaatakowały Prusy Wschodnie w celu zniszczenia znajdujących się tam 3. Armii Pancernej oraz 4. Armii, marszałek Żukow poprowadził 1. Front Białoruski z przyczółków na południe od Warszawy w głównym uderzeniu na zachód. Front ten miał jak najszybciej uchwycić przyczółek na Odrze w rejonie Frankfurtu i Kostrzyna, a stamtąd ruszyć na Berlin.

Dysponujące 2 200 000 żołnierzy 1. Front Ukraiński i 1. Front Białoruski otrzymały zadanie uderzenia w punkcie ciężkości. Stosunek sił pomiędzy Rosjanami a Niemcami wynosił 11:1 w piechocie, 7:1 w broni pancernej oraz 20:1 w artylerii.

1. Front Białoruski natychmiast zmiażdżył niemiecką 9. Armię, napotykając tylko nieskoordynowany opór nad Wartą i Notecią. Jedne po drugim padały feste Plätze (miejsca umocnione): Toruń, Grudziądz, Poznań, Bydgoszcz i Piła. Na wielu drogowskazach pojawiły się już napisy w cyrylicy: „Na Berlin!”. Berlin był celem, lecz przed stolicą znajdowała się jeszcze potężna przeszkoda wodna – Odra.

Niedobitki Grupy Armii Mitte przemieszczały się na zachód. Pomiędzy Pomorzem Wschodnim a Śląskiem nie było już ciągłego frontu. 21 stycznia 1945 roku Hitler rozkazał utworzenie nowej grupy armii, która miała otrzymać nazwę Weichsel¹, by załatać lukę. Początkowym zadaniem nowej grupy armii (dowództwo nad którą objął Himmler) było ponowne nawiązanie łączności pomiędzy niemieckimi armiami w Prusach Wschodnich i na Górnym Śląsku poprzez kontrataki, oraz odbudowa niemieckiego frontu na rzece, której nazwę nosiła. Kiedy okazało się to niemożliwe, Grupa Armii Weichsel otrzymała rozkaz zgromadzenia wszystkich rozbitych jednostek pomiędzy Wisłą a Odrą. Miała stworzyć linię obrony na starej granicy Rzeszy na Pomorzu, na linii Warty i Odry, kierując wszystkie dostępne jednostki i dowództwa na ten obszar.

Wehrkreise (Okręgi Wojskowe) w pobliżu frontu (Pomorze, Berlin-Brandenburgia, Śląsk i Saksonia) wysłały wszystkie dostępne siły Ersatzheer (Armii Rezerwowej) oraz Volkssturmu na front. 24 stycznia specjalny pociąg wiozący dowództwo oraz nowego dowódcę Grupy Armii Weichsel, Himmlera, dotarł do Deutsch-Krone². Rosjanie nadeszli jeszcze zanim udało się wydać pierwsze rozkazy, wobec czego dowództwo Himmlera musiało udać się z powrotem na zachód.

Jednostki pancerne i piechoty Żukowa kontynuowały niepowstrzymany pochód na zachód. 2 lutego 1945 roku Oberkommando des Heeres (OKH – Naczelne Dowództwo Armii), które odpowiadało za prowadzenie wojny na wschodnim teatrze działań (i którego szefem był generał pułkownik Guderian), wydało następującą dyrektywę dla Grupy Armii Weichsel:

Zadaniem Grupy Armii Weichsel jest zatrzymanie na Odrze nieprzyjaciela posuwającego się wzdłuż obu brzegów Warty w kierunku na Berlin, oraz wzmocnienie wszelkimi dostępnymi siłami czołowych pozycji na linii Odry aż po Schwedt. (…)

Następujące dywizje w trakcie formowania – Döberitz, Kurmark i 30 Januar zostaną natychmiast przydzielone do Grupy Armii. Sytuacja wymaga, by gotowe, mieszane Kampfgruppen³ z tych dywizji zostały niezwłocznie wysłane do obrony Odry, zgodnie z wytycznymi Grupy Armii. Dywizje te mają zostać utworzone w strefie przyfrontowej. (…)

3 lutego 1945 roku czołowe elementy wojsk marszałka Żukowa dotarły do Odry na północ od Kostrzyna. W ciągu następnych dni, po podciągnięciu dodatkowych sił, 1. Front Białoruski utworzył dodatkowe przyczółki na Odrze po obu stronach Kostrzyna oraz na północ od Fürstenberg (Vogelsang). Niemiecka 9. Armia trzymała się nad Odrą resztkami sił i sprowadziła posiłki. Pomiędzy jej północnym skrzydłem a 2. Armią w Prusach Zachodnich ziała 100-kilometrowa luka. III (germański) Korpus Pancerny SS (Steiner) został przerzucony morzem z Kurlandii w rejon Stargard-Reetz, by ją zamknąć. Personel przeniesiony ze sztabu tego korpusu utworzył dowództwo 11. Armii Pancernej SS. Po wchłonięciu posiłków, nowo powstała 11. Armia Pancerna SS miała zamknąć lukę na Pomorzu Zachodnim wykonując uderzenie na osi północ-południe, wymierzone w długą, północną flankę sił Żukowa, atakując tyły 1. Frontu Białoruskiego, stojącego nad Odrą pod Frankfurtem i Kostrzynem.

Żukow, który zdał sobie sprawę z tych zamiarów wobec swojej północnego skrzydła, podciągnął na zagrożony obszar nową armię oraz rozkazał swoim czołowym elementom nad Odrą przejść do obrony. W międzyczasie na zachodzie niemiecka ofensywa w Ardenach zakończyła się porażką. Zgromadzone z mozołem rezerwy zostały zmarnowane. Guderian nalegał, by uwolniona 6. Armia Pancerna SS (Dietrich) została jak najszybciej skierowana z zachodu na wschód, by opanować kryzysową sytuację, jednakże Hitler wysłał tę armię na Węgry. Był przekonany, że właśnie tam – a nie nad Odrą, czy też u bram Berlina – dojdzie do rozstrzygającej bitwy.

Zaimprowizowana i przyspieszona niemiecka ofensywa na Pomorzu Wschodnim (Operacja Sonnenwende – „przesilenie”) rozpoczęła się 16 lutego 1945 roku i musiała zostać odwołana 21 lutego. Zuchwałe marzenie o okrążeniu na wielką skalę poprzez ataki z Pomorza Zachodniego i ze Śląska, które miało doprowadzić do zniszczenia sił rosyjskich nad Odrą, było mrzonką.

W wyniku rosyjskiej ofensywy utracono Prusy Wschodnie. Niemiecki front na tym obszarze został rozerwany na początku marca. Niemiecka 2. Armia stoczyła swoją ostatnią bitwę u ujścia Wisły. Lewe skrzydło Grupy Armii Weichsel zostało zepchnięte nad dolną Odrę. W nocy 20 marca 1945 roku III (germański) Korpus Pancerny SS (Unrein) ewakuował przyczółek pod Altdamm⁴. Szczecin znalazł się w zasięgu rosyjskiej artylerii. Odra i Nysa stanowiły ostatnią niemiecką linię obrony na wschodzie. Niewiele zostało z „Wielkich Niemiec”.

Od początku lutego 1945 roku 9. Armia odpowiadała za obronę odcinka Odry od Schwedt po Grünberg⁵ na Śląsku. Armią tą dowodził generał piechoty Theodor Busse. Przydzielono do niej Korpus Oder⁶ (SS-Obergruppenführer von dem Bach-Zelewski) pod Schwedt, CI Korpus Armijny (utworzony z zastępczego Dowództwa Korpusu III pod rozkazami generała Berlina) w pobliżu Kostrzyna, V Korpus Górski SS (SS-Obergruppenführer Krüger) w pobliżu Frankfurtu, oraz XXXX Korpusu Pancernego (generałvon Knobelsdorf) pod Crossen⁷.

Do tych dowództw korpusów wysyłano wszystkie możliwe posiłki, szczególnie zaś jednostki zapasowe i Volkssturmu, by utrzymać linię Odry. Dla przykładu Okręg Wojskowy III (Berlin-Brandenburgia) wysłał 303. Dywizję Piechoty Döberitz oraz 309. Dywizję Piechoty Berlin (utworzoną jako pułk wartowniczy) nad Odrę, oraz sformowane z ośrodków szkoleniowych i jednostek zapasowych dywizje pancerne Jüteborg, Müncheberg i Kurmark.

To właśnie małe i najmniejsze jednostki obsadzały i broniły linii Odry w tych krytycznych, lutowych dniach. Dowodzone były przez oficerów najniższego stopnia, którzy działali nie czekając na rozkazy. Bohaterami tych pierwszych kilku godzin byli bezimienni podporucznicy, porucznicy, kapitanowie i ich oddziały.

Utworzenie przez Rosjan przyczółka w pobliżu Görlitz w dniu 5 lutego, oraz późniejsze zdobycie pasma wzniesień Reitwein oraz wioski Reitwein, przejść miało do annałów historii wojskowej. Tam właśnie, na szczycie grzbietu na zachodnim brzegu Odry, Żukow ustanowił później swój punkt obserwacyjny. Wzniesiony tam pomnik przypomina o ostatniej bitwie o Niemcy i o Berlin.

12 marca, po bitwach pod Reitwein i pod Kostrzynem, nastąpiła przerwa w walkach. Po podciągnięciu odwodów Hitler zamierzał wyprowadzić z przyczółka pod Frankfurtem uderzenie skierowane na tyły sił rosyjskich rozmieszczonych przed Kostrzynem. Realizacja tego planu została wstrzymana po prezentacji sytuacji dokonanej przez generała pułkownika Heinriciego, który 21 grudnia przejął z rąk Himmlera dowodzenie Grupą Armii Weichsel. Zamiast tego podjęta została próba przedarcia się do otoczonej twierdzy Kostrzyn siłami nowo przybyłego XXXIX Korpusu Pancernego (Decker). Rozpoczęty 24 marca atak załamał się, podobnie jak kolejny, przeprowadzony z Gorgast. Mało tego – rosyjskie przyczółki zostały połączone.

30 marca, po całkowitej utracie starówki w Kostrzynie, Hitler postanowił za rekomendacją Grupy Armii Weichsel wstrzymać wszystkie planowane ataki i przedsięwziąć wszelki możliwe środki mające na celu obronę przed spodziewaną wkrótce ofensywą rosyjską.

We wspomnieniach sowieckiego marszałka Żukowa oraz dowódcy jednej z jego armii, generała Czujkowa, poruszona została kwestia dlaczego po dotarciu na początku lutego do zamarzniętej Odry 1. Front Białoruski nie kontynuował natychmiast marszu na Berlin. Czujkow był zdania, że Berlin upadłby, ponieważ w owym czasie był właściwie nie broniony. Żukow dostrzegł jednak niebezpieczeństwo z Pomorza Wschodniego dla głębokiego, północnego skrzydła 1 Frontu Białoruskiego, i nie chciał podejmować ryzyka – najpierw należało zniszczyć zgrupowanie wojsk niemieckich na Pomorzu Wschodnim. Ponadto jego jednostki uderzeniowe były wyczerpane po pokonaniu 500 kilometrów. Zanim rozpocząć się mógł szturm Berlina, trzeba było podciągnąć zaopatrzenie, ciężką artylerię i dodatkowe siły, jak również zbudować wysunięte lotniska.

¹ Wisła (przyp. tłum.)

² Wałcz (przyp. tłum.)

³ Grupy bojowe. W tekście zachowano pisownie oryginalną, podobnie jak w przypadku Gruppe (przyp. tłum.)

⁴ Dąbie (przyp. tłum.)

⁵ Zielona Góra (przyp. tłum.)

⁶ Korpus Odrzański (przyp. tłum.)

⁷ Krosno (przyp. tłum.)

ROZDZIAŁ II
DOWÓDCA GRUPY ARMII WEICHSEL I JEJ DOWÓDZTWA OPERACYJNE

Okazało się, że wyznaczony przez Hitlera dowódca nowo utworzonej Grupy Armii Weichsel, Reichsführer-SS i dowódca Armii Rezerwowej, Heinrich Himmler, nie potrafił dowodzić tak wielkim związkiem operacyjnym na froncie. O wiele za późno, bo 20 marca 1945 roku, generał pułkownik Guderian zwolnił Himmlera z dowództwa Grupy Armii Weichsel. Jego miejsce zajął były dowódca 1. Armii Pancernej, generał pułkownik Heinrici.

Niepozorny, siwowłosy Heinrici urodził się w roku 1885. Ten syn wschodniopruskiego pastora został wychowany w atmosferze żołnierskiego pojęcia honoru w pruskich akademiach wojskowych i dzięki kompetencjom oraz doświadczeniu, awansował na dowódcę armii. Chociaż pracował już wcześniej w Ministerstwie Reichswehry przy odbudowie armii niemieckiej, nigdy nie zrobił wielkiej kariery. W liście do autora z 21 października 1976 roku generał wojsk pancernych Hasso von Manteuffel, który był podwładnym wielu wysokich rangą dowódców wojskowych, napisał o Heinricim:

Generał pułkownik Heinrici był bardzo szanowany przez żołnierzy jako człowiek i jako żołnierz. Wyróżniało go przede wszystkim to, że (w przeciwieństwie do Schörnera który uważał, że liczy się tylko jego własne zdanie) rozważał problem i dopiero wówczas podejmował decyzję. Kiedy już Heinrici podjął decyzję i wydał rozkazy, podkreślał, że oczekiwał ich wykonania. Można go było ciągle znaleźć w najgorętszych miejscach, gdzie zawsze służył wsparciem moralnym i praktycznym. Nigdy się nie oszczędzał i zawsze był blisko swoich wojsk. Rozumiał obawy oraz potrzeby swoich żołnierzy i potrafił osądzić, do czego były zdolne mocno przeciążone zadaniami siły. Jego rozkazy były jasne, stanowcze i poparte wiedzą fachową. Heinrici górował charakterem i był ponadprzeciętnym dowódcą polowym. Wielokrotnie napotykał sprzeciw, gdyż swobodnie wyrażał własne zdanie, nawet wobec Hitlera, OKW i OKH. Z powodu swojej głębokiej religijności należał do Kościoła Morawskiego i zawsze nosił przy sobie wyciągi z Biblii; nie był w dobrych stosunkach z Hitlerem. Jedynie z powodu swoich zdolności dowódczych Heinrici otrzymywał trudne przydziały w działaniach obronnych w latach 1942 i 1943. W przeciwieństwie do innych, Heinrici był miły dla podwładnych. Szczególnie w sytuacjach kryzysowych okazywał się osobą trzeźwo myślącą i zasłużył na najwyższe uznanie.

Kwatera główna Grupy Armii Weichsel znajdowała się w koszarach w pobliżu Birkenhain, na południe od Prenzlau w Uckermarck. Pułkownik Sztabu Generalnego von Rucker był kwatermistrzem. Kontrola na wszystkich szczeblach spoczywała w ręku szefa sztabu, generała porucznika Kinzela. Pułkownik Sztabu Generalnego Eismann był pierwszym oficerem sztabu generalnego, a jego adiutantem był podpułkownik Sztabu Generalnego Harnack. Adiutantem był pułkownik Dickmann, oficerem sztabowym artylerii – pułkownik Klinke, dowódcą wojsk inżynieryjnych – generał porucznik Dinter, dowódcą łączności wyższego szczebla – generał porucznik Meltzer. Łączność utrzymywano w większości w oparciu o nadal funkcjonującą sieć pocztową. Komendę nad rejonem obronnym Świnoujście sprawował były Harko¹ 3. Armii Pancernej, generał porucznik Ansat, którego stanowisko dowodzenia znajdowało się w Misdroy. Współpracował blisko z dowódcą bazy marynarki wojennej w Świnoujściu, komandor Rieve, którego stanowisko dowodzenia znajdowało się w Ahlbeck. Rejon obrony Świnoujście był bezpośrednio podporządkowany dowództwo Grupy Armii Weichsel.

Grupa Armii Weichsel składała się z dwóch armii (armia zaś składała się z kilku korpusów, które z kolei składały się z kilku dywizji. Grupa armii była największym niemieckim związkiem operacyjnym podczas II wojny światowej). Rozmieszczona na północy 3. Armia Pancerna dowodzona była przez generała wojsk pancernych Hasso von Manteuffela. Urodzony w 1897 roku Hasso von Manteuffel jako młody oficer wziął udział w I wojnie światowej. Podczas II wojny światowej był dowódcą pułku, a następnie dowódcą 7. Dywizji Pancernej i wreszcie Dywizji Grenadierów Pancernych Grossdeutschland. W styczniowym numerze z 1977 roku periodyku stowarzyszenia weteranów Korpusu Pancernego Grossdeutschland („Alte Kameraden”) znaleźć można takie słowa: „Pod jego zdolnym dowództwem dywizja wzięła udział w ciężkich bitwach obronnych w Rumunii, pod Targul i pod Jassami. Walki te, jak również przebicie się w rejonie Kłajpedy, pod Wilkowischken, były szczytowymi momentami jej służby”.

Po sprawowaniu tego dowództwa dywizji, von Manteuffel dowodził korpusem, a następnie 5. Armią Pancerną, która dokonała najgłębszego przełamania podczas ofensywy w Ardenach. 11 marca 1945 roku von Manteuffel przejął z rąk generała Rausa dowodzenie nad 3. Armią Pancerną. Pod wieloma względami generał von Manteuffel przypominał swojego przełożonego, generała porucznika Heinriciego. Obaj dobrze ze sobą współpracowali, a później, za obopólną zgodą, poprowadzili swoje wojska do niewoli brytyjskiej i amerykańskiej.

Kwatera główna 3. Armii Pancernej znajdowała się w Rollwitz, miejscowości położonej wprost na południe od Pasewalk. Jej szefem sztabu był pułkownik Sztabu Generalnego Müller-Hillebrandt, oficerem operacyjnym był podpułkownik Ludendorff, a Harko (313) – generał major Fröhlich (od 1 kwietnia 1945).

Rozmieszczoną na południowym skrzydle grupy armii 9. Armią dowodził generał piechoty Theodor Busse. Busse wywodził się ze starej szkoły Sztabu Generalnego i w 1941 roku był pierwszym oficerem sztabu generalnego feldmarszałka Mansteina, a następnie jego szefem sztabu. Z tymi dwoma nazwiskami nierozerwalnie związany jest podbój Krymu i znakomite dowodzenie Grup Armii Don (przemianowaną później na Süd). Następnie Busse dowodził korpusem armijnym, a wreszcie, od 21 stycznia 1945 roku, 9. Armią, która została odbudowana z jego szczątków, i na której czele bronił w krytycznych chwilach linii Odry. Busse był potężnie zbudowanym mężczyzną; małomówny i szorstki, za pozorami owej szorstkości ukrywał swoje uczucia wobec żołnierzy piechoty, z której to broni się wywodził i z którą na stałe się związał. Bogowie wojny przygotowali dla niego i jego armii najtrudniejsze chwile podczas ostatniej bitwy o Niemcy.

Kwatera główna była kilkakrotnie przenoszona i na początku kwietnia 1945 roku znajdowała się w Bad Saarow nad Scharmützelsee. Pułkownik Sztabu Generalnego Schanebeck był kwatermistrzem 9. Armii, generał major Hölz – szefem sztabu, pułkownik Sztabu Generalnego Hoefer – oficerem operacyjnym, a generał porucznik Wissmath – Harko (307), lecz od 10 kwietnia 1945 roku funkcję tę przejął od niego pułkownik Schräpler.

W drugiej połowie kwietnia 1945 roku rozwój sytuacji na froncie doprowadził do utworzenia Grupy Operacyjnej Steiner, której zadaniem była osłona długiej, odsłoniętej flanki 3. Armii Pancernej. Urodzony w 1896 roku w Ebenrode w Prusach Wschodnich generał Waffen SS Steiner wziął udział w I wojnie światowej jako młodszy oficer, po czym służył we wschodniopruskim pułku piechoty Reichswehry. Przeniesiony w 1935 roku do SS-Verfügungstruppe (SSVT) został tam dowódcą pułku na początku II wojny światowej. W 1941 roku Steiner utworzył złożoną z ochotników pochodzących z sześciu krajów europejskich Dywizję SS Wiking. Dywizja ta wyróżniła się podczas kampanii na wschodzie. W 1943 roku utworzył III (germański) Korpus Pancerny SS, który spisał się znakomicie w walkach pod Leningradem, w Estonii i Kurlandii, a następnie na Pomorzu Wschodnim. Steiner stał się prawdziwym przywódcą i ojcowską postacią dla swoich ochotników ze wszystkich stron Europy.. W Prusach Wschodnich utworzył dowództwo 11. Armii z elementów sztabu swojego korpusu. Kiedy pod koniec marca 1945 roku sztab armii został przeniesiony w góry Harzu, zażądał oddania swojej ochotniczej kadry dowódczej III (germańskiego) Korpusu Pancernego SS. Podczas odbudowy swoich jednostek kwatera główna Steinera znajdowała się w Steinhöfel, 15 kilometrów na północny zachód od Angermünde.

Hitler ogłosił miasta Szczecin, Kostrzyn i Frankfurt nad Odrą twierdzami, chociaż nie spełniały one takich wymogów. Komendantem twierdzy Szczecin był generał major Brühl, Twierdzy Kostrzyn – generał porucznik Waffen-SS Reinefahrt, a Twierdzy Frankfurt nad Odrą – generał major Biehler. Twierdze zostały podporządkowane bezpośrednio dowództwo Grupy Armii Weichsel, lecz ich komendantom polecono koordynować ściśle działania z odpowiednimi dowództwami armii i korpusów.

¹ Harko (Höherer Artillerie-Kommandeur) – dowódca artylerii szczebla operacyjnego (przyp. tłum.).

ROZDZIAŁ III
RZUT OKA NA FRONT ODRZAŃSKI

W krytycznych dniach lutego 1945 roku generał piechoty Busse dokonał cudu utrzymując linię Odry i, dysponując zupełnie niedostatecznymi liczebnie i materiałowo siłami, powoli tworzył nową armię. Bohaterami tych krytycznych dni byli oficerowie oraz jednostki niższego i najniższego szczebla. Nowo utworzone sztaby dopiero powoli obejmowały ścisłą kontrolę nad tymi jednostkami. Jako przykład prześledźmy tworzenie Dowództwa Korpusu CI.

Generał artylerii Wilhelm Berlin był równy Guderianowi (od lipca 1941 szefowi sztabu OKH)¹ pod względem stopnia i pozycji. Pod koniec stycznia 1945 roku generał Berlin niespodziewanie otrzymał rozkaz Führera, by zebrał wszystkie dostępne jednostki artylerii przeciwlotniczej i rozmieścił je w roli artylerii na froncie nadodrzańskim. 30 stycznia generał Berlin pojechał ze swojej kwatery głównej w Wünsdorf na stanowisko dowodzenia 9 Armii w Golzow, gdzie generał Busse zreferował dla niego sytuację. Jednostki rezerwowe rzucane na linię frontu tworzyły właśnie nowy front wschodni. Jedyną zdolną do walki jednostką była 25. Dywizja Grenadierów Pancernych i jako taka musiała ciągle interweniować w kryzysowych sytuacjach. Berlin został zwolniony z dotychczasowego przydziału, a dowódca Grupy Armii Weichsel, Himmler, poinformował go, że miał zostać dowódcą nowego korpusu armijnego.

Berlin miał udać się do Dowództwa Okręgu Wojskowego Eberswalde, by tam oczekiwać na szczegółowe rozkazy. Po przybyciu na miejsce generał Berlin przekonał się, że sztab Korpusu Nadodrzańskiego, przemianowanego później na CI Korpus Armijny, miał zostać sformowany we Wriezen. 2 lutego zameldował się nowy szef sztabu, pułkownik Sztabu Generalnego Danke, oficer operacyjny, major Sztabu Generalnego Wetze oraz liczni inni oficerowie, głównie z kwatermistrzostwa. Generał Berlin wybrał na swoją kwaterę główną Schloss (zamek) Harnekop, gdzie kiedyś mieszkał feldmarszałek Haeseler. Kwatermistrzostwo rozlokowało się w Schloss Prötzel. 3 lutego o 8:00 nowo utworzone dowództwo korpusu armijnego przejęło sektor frontu pomiędzy Hohensaaten a Kostrzynem.

Do CI Korpusu przydzielono 25. Dywizję Grenadierów Pancernych, Dywizję Döberitz (przemianowaną później na 303. Dywizję Piechoty) oraz 606. Dywizję Piechoty (zbieraninę jednostek rezerwowych i Volkssturmu). 8 lutego do korpusu dołączyła formująca się w oparciu o Pułk Wartowniczy Grossdeutschland Dywizja Gross Berlin, przemianowana później na 309. Dywizję Piechoty.

Generał Berlin pisał na ten temat w liście do autora z 26 czerwca 1977:

Liczne szkoły armii lądowej i Luftwaffe zostały rozwiązane, a personel i słuchacze skierowany do służby frontowej z powodu braku ludzi i sprzętu. Przykładowo, korpusowi przydzielono 1235. Pułk Podchorążych, który nie był odpowiednio przeszkolony ani wyposażony do walki. Przydzieliłem ten pułk do odwodu korpusu i przeniosłem na jego odcinek doświadczonych podoficerów i oficerów z innych dywizji, by pomogli w jego szkoleniu. Gdy pułk został uznany za jednostkę zdolną do walki, został mi odebrany w celu zażegnania kryzysu pod Frankfurtem nad Odrą. Nigdy więcej nie widziałem mojego utworzonego z mozołem odwodu.

Jeszcze gorsza była sytuacja ze skierowanym do mnie personelem rozwiązanych szkół lotniczych. Był to bardzo dobry materiał ludzki, lecz zupełnie nie nadający się do walki na lądzie. Moim zamiarem było utworzenie z tych jednostek dobrego odwodu. Plany te pokrzyżował Göring, który chciał po wojnie utworzyć z nich nowe szkoły, i rozkazał, by żołnierzy tych nie kierować na wschód od Starej Odry bez jego wyraźnego rozkazu oraz by nie mieszać ich z jednostkami Feldheer (armii polowej). Rozkaz ten nigdy nie dotarł. Ci biedni faceci, uzbrojeni w stare francuskie karabiny z pięcioma nabojami na lufę, bez kuchni polowych itp., przygotowywali pozycje i schrony za Starą Odrą. Wszystkie moje wysiłki mające na celu udzielenie im pomocy zawiodły z powodu kwestii prestiżowych.

Generał pułkownik Heinrici i jego dowódcy armii byli zgodni ze wszystkimi dowódcami jednostek, że Berlina i Niemiec należało bronić na linii Odry. Wiedzieli, że Niemcy przegrają wojnę, chyba że w ostatniej chwili uda się zawrzeć porozumienie z Brytyjczykami i Amerykanami. Nad Odrą i w Berlinie żywiono wiele nadziei i krążyło wiele plotek o takim porozumieniu, lecz było to myślenie życzeniowe. Próba nawiązania kontaktu z mocarstwami zachodnimi w celu politycznego rozwiązania konfliktu nie interesowała Hitlera. Jak wiemy obecnie, propozycja taka nie mogłaby spotkać się z pozytywnym odzewem, ponieważ Brytyjczycy, Amerykanie i Rosjanie byli zjednoczeni w wysiłkach zmierzających do bezwarunkowej kapitulacji Niemiec. Od generała Waffen-SS Steinera wiadomo, że próbował wywrzeć wpływ na Himmlera, by ten zwrócił się do mocarstw zachodnich za pośrednictwem Szwedów. Szef wydziału VI SD (zagranicznego)², Schellenberg również próbował przekonać Himmlera do tej koncepcji.

Steiner był jednak zdania, że działania te miały sens tylko przy równoczesnych próbach negocjacji z aliantami zachodnimi; wspierał go w tej kwestii jego adiutant, krewny byłego ministra spraw zagranicznych von Blomberga, Standartenführer dr Riedwig. Steiner wysłał oficerów ze swojego sztabu do Bad Wiessee, gdzie feldmarszałek przebywał na emeryturze, by nakłonić go do udania się do jego synowej w Lüneburg, w celu przekonania feldmarszałka Montgomery’ego (którego kwatera znajdowała się w tej okolicy) do marszu na Berlin i zajęcia miasta przed Rosjanami. Jednym z wysłanych w charakterze kurierów oficerów był Hauptsturmführer Sidon. Stwierdził on, że była mowa o dyktaturze wojskowej pod przywództwem Blomberga. Blomberg zaprzeczył i wyjaśnił, że nadal uważał się za związanego przysięgą, przez co nie mógłby wziąć udziału w takim przedsięwzięciu bez zgody Hitlera³.

Gdy 22 marca 1945 roku⁴ generał pułkownik Heinrici objął dowodzenie Grupą Armii Weichsel, Himmler dał mu do zrozumienia, że nadszedł czas na negocjacje z mocarstwami zachodnimi, oraz że podjął już stosowne kroki. Będąc dowódcą polowym, Heinrici wiedział bardzo niewiele o wielkiej polityce i odczuł pewną ulgę, gdy usłyszał od Himmlera, że rozstrzygające wydarzenia miały miejsce na zachodzie⁵. Z tego punktu widzenia obrona Odry miała dla Heinriciego sens i miał nadzieję, że Anglicy i Amerykanie będą kontynuowali marsz w głąb Rzeszy oraz że wkroczą do Berlina przed rozpoczęciem rosyjskiej ofensywy. Wiedział z całą pewnością, że jego nadodrzański front może wytrzymać tylko pięć lub sześć dni po rozpoczęciu wielkiej ofensywy rosyjskiej.

W ciągu bezsennych nocy Heinrici rozważał wszystkie scenariusze wydarzeń, jakie mogły czekać jego grupę armii. Podjął już decyzję, że w razie przełamania pomiędzy Frankfurtem nad Odrą i Kostrzynem, przemieści swoje dwie armie obok Berlina do Meklemburgii, by tam stworzyć nowy front. Nie chciał wystawiać Berlina na cierpienia związane z wielką bitwą lub oblężeniem.

Aby zapewnić niemieckim żołnierzom wsparcie moralne, wielki admirał Dönitz, marszałek Rzeszy Göring, Reichsführer-SS Himmler, oraz dowódcy grupy armii oraz poszczególnych armii wizytowali jednostki rozmieszczone na froncie nadodrzańskim. Hitler przeprowadził ostatnią wizytę na froncie w dniu 3 marca 1945 roku. Ku zaskoczeniu jego świty, kazał swojemu kierowcy, Kempce, zawieźć się do dowództwa CI Korpusu w Harnekop. Towarzyszyła mu tylko niewielka grupa.

Generał Berlin złożył Hitlerowi raport o sytuacji na północnym skrzydle 9. Armii w zamku starego Haeselera. Dostrzegalny pesymizm został odsunięty na bok optymizmem Hitlera. Ci, którzy przyglądali się uważniej, zorientowali się, że Hitler jest załamany, czego nie mogły zamaskować nawet jego umiejętności oratorskie. Był zgarbiony, powłóczył nogami, ciągle trzęsła mu się ręka.

Po krótkiej rozmowie z dowódcą 9. Armii, generałem Buss’em, który był również obecny, Hitler wyraził życzenie odwiedzenia stanowisk dowódczych dywizji CI Korpusu Armijnego. Na stanowisku dowodzenia 303. Dywizji Piechoty jej dowódca, generał Hübner zameldował Hitlerowi o kursach rozpoczętych, by natchnąć wszystkich aż po ostatniego grenadiera ideami narodowosocjalistycznymi. Zdawało się to interesować Hitlera bardziej niż raport sytuacyjny. Stamtąd Hitler udał się na stanowisk dowodzenia 309. Dywizji Piechoty, gdzie meldunek złożył mu pułkownik Voigtsberger. Następnie Hitler powrócił do Berlina

Kierowca Hitlera, SS-Sturmbannführer Erich Kempka, który nazywał go po prostu „szefem”, opisał podróż na front⁶, lecz pomylił się co do daty – generał Berlin odnotował, że doszło do niej 3 marca 1945 roku:

Wszędzie, gdzie nas rozpoznano, żołnierze tłoczyli się wokół samochodu. Obecność samego Hitlera dała im nową nadzieję w sytuacji, którą uznali już za beznadziejną. W drodze powrotnej Hitler siedział obok mnie pogrążony w myślach. Na jego twarzy odmalowywała się głęboka powaga. Nie odezwał się ani słowem. Nigdy później Hitler nie wsiadł do żadnego samochodu.

103. Polowy Pułk Szkolny SS dowodzony przez SS-Obersturmbannführera Langa od ewakuacji przyczółka pod Altdamm zajmował pozycje pod Brüssow – mieście położonym pomiędzy Szczecinem a Prenzlau. Jednostka odpowiadała za dostarczanie uzupełnień dla III (germańskiego) Korpusu Pancernego SS. Od początku marca 1945 roku w pułku tym służyli dwaj porucznicy ze Szkoły Oficerskiej Heer w Poznaniu. Po pełnej przygód podróży przez zajęte przez Rosjan tereny, dotarli do wojsk niemieckich w Stargardzie. Zostali włączeni do Pułku Norge Dywizji Grenadierów Pancernych SS Nordland. Szanse na dotarcie do ich macierzystego Okręgu Wojskowego Arnsberg były znikome, ponieważ tacy „podróżni” byli z reguły zagarniani przez formujące się jednostki alarmowe. Porucznikom złożono propozycję zaciągnięcia się do Dywizji Grenadierów Pancernych SS Nordland. Wahali się przed podjęciem takiej decyzji, ponieważ mieli zastrzeżenia wobec Waffen SS. Wkrótce jednak musieli zmienić zdanie. Duch bojowy i braterstwo broni Waffen SS, które odczuli już pierwszego dnia, mimo że byli ludźmi z zewnątrz, jak również beznadziejność ich „podróży”, sprawiły, że postanowili zostać. Trafili do 103. Polowego Pułku Szkolnego SS w stopniu Untersturmführera – jeden jako adiutant batalionu, drugi zaś jako oficer uzbrojenia pułku. Ów drugi oficer, Untersturmführer Klostermann, w barwny sposób opisał swojemu przyjacielowi Hekcerowi wrażenia z jednostki. Za pozwoleniem Klostermanna, Hecker udostępnił je autorowi.

W połowie marca 1945 Klostermann został przeniesiony jako dowódca plutonu do nowo utworzonej Instruktorskiej⁷ Kompanii Podoficerskiej (Hauptsturmführer Thomalla) w pułku. Tam poznał Untersturmführera Heckera, który również był dowódcą plutonu w tejże kompanii. Klostermann napisał o Heckerze:

Hecker jest starym żołnierzem Waffen SS, był z kompanią od 1936 roku. Polska, Francja i Rosja – wziął udział jako piechur we wszystkich tych kampaniach. W ten sposób awansował na kolejne stopnie. Został oficerem w Kurlandii i został tam po raz pierwszy poważnie ranny. Ma rozległe doświadczenie a jego wiedza wojskowa jest bez zarzutu. Poza tym, mimo że ma niemal 30 lat, nie uległ żadnym zwyczajnym wojskowym zachowaniom. Jest naprawdę jednym z tych ludzi, którzy – chociaż nie są żołnierzami z upodobania – potrafią zapewnić poczucie znaczenia działaniom armii.

Krótko przed Wielkanocą pułk przeniósł się do Gramzow – wioski położonej około 30 kilometrów na południe od Brussow, pomiędzy autostradą a mokradłami Randow. W tych dniach zaszła dziwna zmiana w naszych poglądach, które Untersturmführer Gerbig, oficer polityczny⁸, umacnia w organizowanych dla nas pogadankach.

Pełna świadomość, że ostatnią przeszkodę na drodze armii sowieckich trzeba ustanowić tutaj, na Odrze, zawęziła nasz punkt widzenia na sytuację wojenną do zasadniczej kwestii zapobieżenia zajęciu przez Rosjan środkowych Niemiec. Każdy z nas pojmuje, jakie porządki zapanują w Europie, jeśli Sowieci sforsują Odrę i zdobędą Berlin, i nagle zaczynamy odkrywać wspólne interesy łączące nas i mocarstwa zachodnie. Całkowity zwrot, którego spodziewamy się w polityce aliantów, zdaje się nam po uważniejszym przyjrzeniu nie być pierwszym przykładem koniecznego realizmu w historii świata. Nikt jednak nie powiedział nam, że potężna kampania propagandowa doprowadziła światową opinię publiczną do stanu, w którym postrzega ona Niemcy jako burzyciela pokoju i niszczyciela kultury, a po ich unicestwieniu otwarta zostanie droga do światowego pokoju i postępu.

My wiemy, że Armia Czerwona jest po drugiej stronie Odry i desperacko pragnie dotrzeć do Berlina i nad Łabę, oraz że wszelkie środki są dobre, by temu zapobiec.

Generał Waffen-SS Steiner odwiedził Pułk Szkolny Lang w pierwszym tygodniu kwietnia. Stwierdził wprost, że politycy zawiedli i żołnierze musieli poradzić sobie sami. Nawiązał do negocjacji z mocarstwami zachodnimi oraz potrzeby walki tylko przeciwko Rosjanom. Jak wiemy, Steiner czynnie działał w tej kwestii, lecz bezskutecznie. Wszyscy wrogowie Niemiec byli zgodni co do zmuszenia Niemiec do bezwarunkowej kapitulacji. Niemcy zostały już podzielone pomiędzy Rosjan a aliantów zachodnich.

Obergefreiter⁹ Vollmer z 267. Dywizji Piechoty napisał raport o formowaniu 3. Dywizji Piechoty Marynarki na wyspie Wolin. Dowódca 1. Dywizji Piechoty Marynarki, Bleckwemm, służył w niej wcześniej jako dowódca pułku. Po odniesieniu ciężkiej rany, Vollmer został wysłany do ośrodka uzupełnień, a stamtąd na Pomorze Wschodnie wraz z nową grupą bojową. Ciernista droga Vollmera obejmowała trudne odwroty z Grupą Korpuśną von Tettau, przez przyczółek mostowy pod Dievenow¹⁰, na wyspę Wolin. Tam pozostałości jego jednostki, Ośrodka Zapasowego 234. Pułku Artylerii, zostały przydzielone w charakterze artylerii do formowanej właśnie 3. Dywizji Piechoty Marynarki. Piechotę marynarki tworzono z jednostek rezerwowych i szkół, a składała się głównie z młodych, świeżo powołanych do służby żołnierzy.

Chrzest bojowy młodej dywizji, dowodzonej przez oficerów z doświadczeniem frontowym, doprowadził do wyparcia Rosjan z maleńkiej wyspy Gristow, znajdującej się na Zalewie Szczecińskim. Wysunięty obserwator artyleryjski kierował ogniem dział na rejony koncentracji Rosjan pod Cammin.

3. Dywizja Piechoty Marynarki zajęła pozycje na wschodnim brzegu wyspy Wolin oraz na wyspie Gristow, gdzie kontynuowała szkolenie. Przydziały broni, amunicji i wyposażenia były równie niedostateczne, jak wszędzie indziej w tym okresie. Niemiecki przemysł wojenny nie był już w stanie nadrabiać ogromnych strat w sprzęcie.

402. Dywizja Szkolna stacjonowała na wyspie Uznam i borykała się tam z takimi samymi niedostatkami, jak 3. Dywizja Piechoty Marynarki. 402. Dywizja Szkolna została utworzona z jednostek rezerwowych i ośrodków szkoleniowych z Pomorskiego Okręgu Wojskowego; żołnierze ci byli kiepsko zaopatrzeni w żywność. Dowódcy jednostek rozkazali nocne furażowanie obejmujące ląd stały, dzięki czemu młodzi żołnierze mogli przynajmniej uzupełnić swoje racje ziemniakami, które nadal można było znaleźć w dużych majątkach ziemskich.

Szeregowemu Kopiskemu należy się nasza wdzięczność za relację o Panzer-Jagdkommandos¹¹. Nowo utworzone Panzer-Jagdverbände składały się z pięciu do dziesięciu cyklistów wyposażonych w Panzerfausty. Po dokonaniu rekonesansu rozmieszczano kilka takich grup przeciwko nieprzyjacielskim czołgom. Za fasadą obiecującej nazwy tych oddziałów kryła się improwizacja, która nie mogła zrównoważyć braku czołgów i armat przeciwpancernych, a już tym bardziej ich zastąpić. Pan Kopiske napisał na ten temat autorowi w liście z 3 października 1976 roku:

Pisanie tej relacji zabrało nieco czasu. Uczyniłem to z radością, w nadziei, że Panzer-Jagdkommando Klose zostanie wspomniane w Twojej książce jako upamiętnienie moich poległych towarzyszy i jednostki, z którą związał ich los. Po to, aby ocalić od zapomnienia jednostkę, która prawdopodobnie nigdy nie doczeka się pomnika.

Relacja ta oddaje charakter wszystkich Panzer-Jagdkommandos, które miały zastąpić ciężką broń przeciwpancerną poprzez improwizację oraz rzucającą wyzwanie śmierci odwagę. W relacji zawarty został opis epizodu ze Szczecina, które to miasto ogłoszone zostało „twierdzą”. Starszy szeregowy Kopiske, który nie kwalifikował się do służby z powodu ciężkiej rany, w styczniu 1945 roku zgłosił się na ochotnika ze swojego szczecińskiej ośrodka uzupełnień do czynnej służby i został przydzielony do Panzer-Jagdkommando Klose. Jednostką dowodził podporucznik Klose i miała siłę 1:54 (co oznacza 1 oficera i 54 żołnierzy). Została przydzielona do komendanta Twierdzy Szczecin i przydzielono jej numer poczty polowej.

Zakwaterowano nas w starych koszarach piechoty przy Linsingstrasse¹², w centrum miasta, i rozpoczęto intensywne szkolenie w niszczeniu z bliska czołgów przy użyciu panzerfaustów i panzerschrecków. Kadra składała się z doświadczonych żołnierzy Armii. Żołnierze jednostki byli rekrutami ze Szczecińskiego Ośrodka Uzupełnień oraz Waffen-SS. Była to zgrana gromada, panowała atmosfera wzajemnej pomocy i szybko zaczęła sprawnie funkcjonować.

Miasto opustoszało po tym, jak Rosjanie ruszyli do Altdam. Ewakuowano wszystkich, których nie dało się skierować do budowania umocnień polowych. Żandarmi stali przy drogach wyjazdowych i upychali cywilów do pojazdów, jeśli tylko starczyło miejsca. Ludzie w spokoju znosili swój los. Nie doszło do wybuchu paniki.

Rosjanie byli wówczas nad Grosse Regnitz – dopływem Odry – a Szczecin znalazł się w strefie przyfrontowej. Rosjanie mieli dobry widok miasta z wzgórz Podejucher. Wykorzystali to obserwatorzy artyleryjscy: pociski kalibru 172 mm¹³ kilkakrotnie spadły na nasze koszary, wyrywając w dachu ziejące dziury.

Do naszych baraków miała się wprowadzić kolejna jednostka, tak więc spakowaliśmy wszystkie manatki i przenieśliśmy się do znajdujących się na zachodnich przedmieściach Szczecina koszar 5. Pułku Strzelców. W koszarach tych przebywało już wielu ludzi – ostatnie rezerwy Niemiec. Policjantów szkolono w użyciu ciężkiej broni piechoty. Personel marynarki, ludzie w mundurach obrony przeciwlotniczej, w mundurach partyjnych – wszystkich szkolono w użyciu lekkiej broni piechoty i w walce na bliski dystans. W garażach byli węgierscy żołnierze służb tyłowych; brakło im ducha bojowego, lecz mieli całe góry tytoniu, co wzmocniło naszego ducha bojowego.

Tuż za naszymi koszarami brygady robocze kopały rów przeciwczołgowy, który biegł od placu defiladowego, pomiędzy wioską Krekow¹⁴ a koszarami, i przez otwarte pola ku Szczecinowi–Scheune. Rów przeciwczołgowy miał bronić podejść do zachodu – innymi słowy od tyłu twierdzy. Jeszcze dalej z tyłu, w Braunsfelde, okopano ciężkie działa przeciwpancerne przy skrzyżowaniach i rozwidleniach dróg. Przy rozwidleniu Wamlitzer i Krekower, w małym betonowym schronie znalazła się „osiemdziesiątka ósemka”¹⁵. Rosyjskie czołgi nie zdołają bezkarnie podejść do miasta od tyłu.

Szkolenie kontynuowano na Krekower Platz – wielkim terenie szkoleniowym garnizonu. Wykorzystywaliśmy mocno postrzelany T-34 do ćwiczeń z panzerfaustami i panzerschreckami.

Pewnego dnia sam komendant twierdzy zechciał sprawdzić poziom naszego wyszkolenia. Najwyraźniej usatysfakcjonowany, poinformował nas, że będziemy jego Haustruppe (czyli właściwie grupą specjalną) Później oddziały z naszej jednostki otrzymywały specjalne zadania, szczególnie rozpoznawcze.

Po długim czasie, podczas tych zadań miałem okazję raz jeszcze znaleźć się w centrum miasta. Jakże wszystko się tam zmieniło! Plac defiladowy – reprezentacyjna część miasta i duma szczecinian – pokryty był kawałkami szkła i dachówkami. Niemal wszystkie ulice miały zerwaną nawierzchnię. Transzeje biegły od placu defiladowego do Bramy Królewskiej, obok hali koncertowej i przez parki. Cesarz Wilhelm w postaci pomnika z brązu spoglądał na to wszystko z wysokości swego wierzchowca. Pobliska „Cafe Willi” – nazwa znajoma każdemu piechurowi, który służył w okolicy Szczecina – pozbawiona była szyb i dawnego blasku. Wzdłuż Odry, ciągnęły się szeregi domów przy Hakenstrasse i Lastadie¹⁶, zniszczonych w wyniku brytyjskich nalotów, obok starych fortyfikacji, które jednak nie zostały obsadzone, ponieważ HKL¹⁷ znajdowała się nadal nad Grosse Regnitz. Mosty na Odrze przygotowano do wysadzenia.

Nie widać było żywej duszy. Pustka przygnębiła mnie, gdyż pamiętałem to miejsce jako tętniące życiem. Nikt nie miał powodów, by przebywać w centrum; strzegła go żandarmeria polowa, podobnie jak Iwan¹⁸, który od czasu do czasu posyłał tam trochę pocisków.

Na wielkim silosie zbożowym, który był niegdyś symbolem portu, przebywali niemieccy obserwatorzy artyleryjscy; pewnego razu, przed jedną z misji, lustrowaliśmy stamtąd okolicę przez nożycową lornetę. Również port był pusty.

Tylko małe łodzie patrolowe przemykały od czasu do czasu po spokojnej powierzchni wody.

Dowodzona przez generała porucznika Ortnera 281. Dywizja Piechoty rozmieszczona była po obu stronach Szczecina i znajdowała się w obronie od czasu ewakuacji przyczółka mostowego pod Altdamm. 368. Pułk Grenadierów zajął pozycje pomiędzy linią kolejową Szczecin–Altdamm a ujściem Parnitz¹⁹ do Gross Regnitz. Od północy sąsiadował z nim 322. Pułk Grenadierów, zajmujący pozycje w Freihafen, na Vogelschutzinsel²⁰, oraz za zakotwiczonymi barkami odrzańskimi, jak również przy osadzonym na dnie lotniskowcu „Graf Zeppelin” w południowej części Jeziora Dąbie. Później został tam skierowany również 281. Batalion Fizylierów. Artyleria dywizyjna zajęła stanowiska w zachodniej części portu, ze stanowiskami obserwacyjnymi na silosie zbożowym i na innych wysokich budynkach. Do 281. Pułku Artylerii przydzielono dwa pułki artylerii przeciwlotniczej oraz dwa Ludowe Korpusy Artylerii²¹.

W ostatnich dniach marca 1945 roku, pomimo obecności rosyjskich obserwatorów artyleryjskich, na pozycjach i w schronach 281. Dywizji Piechoty panowała duża aktywność. Reperowano odzież, broń i wyposażenie. W piwnicach ocalałych domów działała elektryczność i był dostęp do bieżącej wody. Sieć telefoniczna była nadal nietknięta. Odbyło się wiele rozmów telefonicznych pomiędzy frontowymi żołnierzami a członkami ich rodzin w Pasewalk, Stralsund i Greifswald. Żony żołnierzy odwiedzały mężów na pozycjach i w schronach pod Szczecinem, na co dowódcy przymykali oko.

Pod wieloma względami świat był tam wywrócony do góry nogami: podczas gdy pociągi normalnie przywoziły zaopatrzenie z tyłów, tutaj ładowano je w nocy z magazynów portowych, po czym kierowano na tyły. Jeden z magazynów zawierał całą górę skondensowanej paszy dla koni. Żołnierze pozyskali duże ilości margaryny, oleju do smażenia oraz cukru z fabryki margaryny.

Na początku kwietnia 1945 roku bataliony forteczne były już dostatecznie przeszkolone, przez co mogły zluzować 281. Dywizję Piechoty. Dywizję przeniesiono do odwodu XXXII Korpusu Armijnego na zachód od Szczecina, gdzie wznowiła szkolenie uzupełnień z marynarki wojennej. Tam właśnie ukompletowano nowo sformowany, trzeci pułk dywizji – 281. Pułk Grenadierów. Ze składów zaopatrzenia, szczególnie zaś z tego w Güstrow, dywizja otrzymała broń piechoty, ekwipunek, sFH 18 (ciężkie haubice polowe) do uzbrojenia IV dywizjonu 218. Pułku Artylerii, oraz hetzery (gąsienicowe niszczyciele czołgów z działem 75 mm) dla batalionu przeciwpancernego.

W połowie kwietnia żołnierzom 281. Dywizji Piechoty wydano nowe mundury z zapasów duńskich, które różniły się barwą i krojem od mundurów niemieckich. Żołnierze musieli przyszywać do nich godła narodowe i dystynkcje.

Na podstawie żądania OKH by wszyscy dostępni żołnierze pełniący służbę w głębi kraju zostali skierowani do służby na froncie nadodrzańskim, i w porozumieniu z generałami Waffen-SS odpowiedzialnymi za uzupełnienia i sprzęt (Bergerem i Jüttnerem), z pozyskanego w ten sposób personelu SS sformowano batalion operacyjny (Einsatzbataillon). Marynarka i lotnictwo postąpiły w podobny sposób.

Wspomniany batalion SS dowodzony był przez posiadającego doświadczenie bojowe Sturmbannführera Wernera Rehdera, który przybył z frontu zachodniego. Rehder w następujący sposób opisał proces formowania, skład i wyposażenie tego batalionu:

Podoficerowie i żołnierze przybyli ze wszystkich zakątków Niemiec i zgromadzono ich w Oranienburgu. Stamtąd transporty ruszyły do Angermünde, gdzie spotkałem batalion. Była to pstrokata zbieranina, ostatnie zaciągi złożone z rekonwalescentów i na wpół-kalek, niezbędnego personelu, który został zwolniony, oraz pracowników biurowych, którzy siedzieli całą wojnę na tyłach. Panowała atmosfera przygnębienia. Do tego dochodziło niezwykłe uzbrojenie i wyposażenie: karabiny z niemal wszystkich krajów Europy i tylko kilka karabinów maszynowych.

W rozmowie z szefem służby uzupełnień Waffen-SS uzyskałem zapewnienie, że wkrótce dotrze dodatkowa broń i dywizjon artylerii, lecz nic nie dotarło. Pod koniec marca batalion przejął pozycje jednostek Volkssturmu nad Odrą w Friedrichsthal i w pobliżu tej miejscowości, na południe od Gartz. Żołnierze zaczęli natychmiast rozbudowywać i ulepszać niedostateczne pozycje. Na froncie panował spokój. Szerokie rozgałęzienia Odry i położone pomiędzy nimi łąki stanowiły naturalne przeszkody i zapewniały dobre pola widzenia.

Mocno pokiereszowana na Pomorzu Wschodnim Dywizja Grenadierów Pancernych SS Nederland odbudowywała się w rejonie Passow (pomiędzy Schwedt a Prenzlau). Złożony z dwóch batalionów 49. Pułk Grenadierów Pancernych SS De Ruyter został zgrupowany w jeden batalion pod dowództwem Sturmbannführera Petersena. Dowódca I batalionu 49. Pułku Grenadierów Pancernych SS De Ruyter, Sturmbannführer Unger, został przeniesiony jako oficer „do zadań specjalnych” do dowództwa pułku. Dowodzony przez Petersena batalion, oprócz wchłonięcia pozostałości I batalionu, otrzymał w Szczecinie 100 młodych żołnierzy z uzupełnień i pozostał pod oznaczeniem II batalionu 49. Pułku Grenadierów Pancernych SS De Ruyter.

Siostrzany 48. Pułk Grenadierów Pancernych SS General Seyffardt został po raz pierwszy zniszczony w Estonii. Następnie odbudowano go w powiecie człuchowskim. Odtworzony pułk wszedł do akcji w rejonie Schneidemühl podczas gorączkowych walk pomiędzy Wisłą a Odrą, daleko od reszty dywizji, i znów uległ zniszczeniu. Tylko niedobitki powróciły przez Odrę wraz z Grupą Korpuśną von Tettau. Pułk został odtworzony po raz trzeci w garnizonie na zachód od Odry. W jego składzie było tylko kilku „starych wygów”, pozostali żołnierze pochodzili z różnych jednostek rezerwowych Waffen-SS. Pułkiem dowodził Obersturmbannführer Scheibe.

Pozostałości 14. kompanii (przeciwlotniczej) 48. Pułku Grenadierów Pancernych przekształcono w 303. (503.) Korpuśną Baterię Przeciwlotniczą. Po uzupełnieniu ludźmi i sprzętem, bateria zajęła się głównie obroną przeciwlotniczą kwatery głównej III Korpusu Pancernego SS.

Częściowe obsadzenie frontu nadodrzańskiego w rejonie Gartz wymagało, by część tego odcinka przejęła Dywizja Nederland. Jedynym batalionem, który wchodził w grę, był Batalion Petersen, ponieważ osiągnął względną gotowość bojową, podczas gdy pozostałe bataliony dywizji dopiero formowano.

II batalion 49. Pułku Grenadierów Pancernych SS zajął pozycje na południe od Batalionu Rehder, który został przeniesiony do tegoż pułku jako jego I batalion. Dzięki temu 49. Pułk Grenadierów Pancernych SS De Ruyter Obersturmbannführera Lohmanna (stanowisko dowodzenia w Biesendahlshof) został ukompletowany; został przydzielony do 547. Dywizji Grenadierów Ludowych. Sturmbannführer Petersen napisał:

Pod koniec marca mój II batalion 49. Pułku Grenadierów Pancernych SS zluzował żołnierzy Volkssturmu w rejonie Gatow, naprzeciwko Fidduchow²², i otrzymał zadanie zwrócenia szczególnej uwagi na tzw. Oderquerfahrten oraz zdławienia w zarodku wszelkich prób przeprawy. Oderquerfahrten były to groble, które wystawały z nisko położonych, zalewowych obszarów nadodrzańskich. Umożliwiały Rosjanom podejście do naszych pozycji przy Oderdamm.

Dywizjon artylerii Hofera z naszej dywizji zajmował stanowiska za nami, po prawej, w rejonie Vierraden. Liczne ciężkie baterie przeciwlotnicze, które wcześniej broniły nieba nad Rzeszą, okopano bezpośrednio za nami na nadrzecznych wzgórzach, lecz brakowało im doświadczenia w walce na ziemi. Pomimo skoncentrowania licznych dział z obfitym zapasem amunicji, wsparcie, jakiego udzieliły owe baterie przeciwlotnicze piechocie, było – podobnie jak w późniejszych walkach – żadne. Działa i amunicja wpadły później w ręce Rosjan, ponieważ nie było dla nich transportu ani ciągników.

Nastroje moich ludzi nadal były dobre, pomimo ponurych perspektyw na przyszłość. „Stare wygi”, których ukształtowało wiele bitew, byli zrelaksowani i zajmowali się niezbędnymi, codziennymi czynnościami. W towarzyski sposób opiekowali się „nowymi”, którzy z kolei podziwiali „starych wygów”, czekając na swój chrzest bojowy. Przede wszystkim jednak panowała nadzieja odwrócenia losów wojny. Jak to się miało stać – tego nie wiedział nikt. Plotki krążyły licznie i padały na żyzną glebę nadziei.

Wszyscy żołnierze pracowali z wielkim zapałem przy polepszaniu sytuacji i codziennych obowiązkach. Tam, po drugiej stronie Odry, byli Rosjanie, a po naszej stronie, nieco dalej z tyłu, terkotały traktory, pracując na polach pomiędzy stanowiskami artylerii przeciwlotniczej. Nasze służby tyłowe podciągnięto bliżej jednostek bojowych. Z powodu braku pojazdów motorowych i paliwa zorganizowano kolumny o ciągu konnym. Nagle wszedłem w posiadanie prawdziwego konia wierzchowego, który zastąpił mój samochód, i często jeździłem z hrabią (który dosiadał angielskiego konia do polowań pełnej krwi) przez pola leżące w sektorze obronnym mojego batalionu.

W tych mrocznych dniach pewna liczba żon przybyła do mężów na froncie. Sieć telefoniczna na terenie Rzeszy nadal w pewnym stopniu działała. Amerykanie i Anglicy nadciągali z zachodu, i wiele żon znalazło się pomiędzy młotem a kowadłem. Zrozumiałe więc, że szukały jakiejś ochrony na kilka dni i wskazówek od swoich mężów.

Ostatni akt wielkiej tragedii rozpoczął się wraz z opadaniem poziomu wód. Z nadodrzańskich łęgów wynurzyły się pierwsze wyspy. Zostały zajęte przez Rosjan, którzy – znosząc zimną wodę – dopływali tam w nocy. Rosjanie ruszyli wszystkimi Oderquerfahrten, lecz zachowaliśmy czujność i zdołaliśmy ich powstrzymać. Pewnego ranka rosyjski czołg wjechał na tamę. Nie straciliśmy głowy. W naszym sektorze zapobiegliśmy utworzeniu przez Rosjan przyczółka na zachodnim brzegu Odry.

Dowodzona przez Oberststurmführera Wagnera 103. (503.) Bateria Obserwacyjna SS zaangażowana była w sektorze Schwedt-Gartz, gdzie prowadziła rozpoznanie baterii rosyjskich.

11. Ochotnicza Dywizja Grenadierów Pancernych SS Nordland została odtworzona na zachód od Schwedt. Stanowisko dowodzenia dywizji znajdowało się w Alt-Künkendorf. Stanowisko dowodzenia pułku artylerii było w Dobberzin, pułku pancernego – w Albrechtshöle, 23. Pułku Grenadierów Pancernych SS w Liepe, a 24. Pułku – w Hohenlandin.

Codziennie przybywały uzupełnienia – starsze roczniki z floty i Luftwaffe, z rozwiązanych dowództw w Rzeszy, oraz z jednostek szkolnych Waffen-SS. Pomimo dręczących myśli i pesymistycznych perspektyw, w jednostkach trwało szkolenie. Wyczerpany II batalion 24. Pułku Grenadierów Pancernych SS Danmark został odtworzony od podstaw, a jego kompanie osiągnęły liczebność 80 ludzi. 100 żołnierzy z pułku pancernego (sami starsi żołnierze z doświadczeniem frontowym), dla których nie było czołgów, stanowiło zastrzyk świeżej krwi dla tych kompanii.

Batalion był dowodzony przez Duńczyka, Pera Sörensena. Podobna sytuacja miała miejsce w III batalionie 24. Pułku (Sturmbannführer Ternedde) oraz w batalionach 23. Pułku Grenadierów Pancernych SS Norge. Podczas gdy Dywizja Nordland nadal znajdowała się w Kurlandii, pierwsze bataliony każdego pułku podporządkowano Dywizji Wiking na Pomorzu Wschodnim. Wraz z nią doczekały końca wojny.

7 kwietnia Dywizja SS Nordland otrzymała rozkaz zajęcia pozycji zaporowej oraz obronne stanowiska artylerii na zachód od Schwedt. Kompanie luzowano co 72 godziny. W rozkazie tym czytamy: „W ciągu dnia zachowanie całkowitej ciszy na pozycjach, w nocy budowa umocnień polowych oraz działania rozpoznawcze i łącznościowe w jednostkach rozmieszczonych nad Odrą”.

Kilka kilometrów na południe od Berkholz, na dominujących nad okolicą wzgórzach, znajduje się Karlshof; poniżej, w dolinie, płynie Odra i położone jest małe miasteczko Schwedt. Całość składa się na malowniczy krajobraz. Nic nie przypominało o wojnie, nie padł ani jeden strzał. Na Karlsberg znajdowało się centrum pozycji II batalionu 24. Pułku. Pozycje batalionu biegły łańcuchem wzgórz, ciągnąc się z północy na południe. Dowodzona przez Oberscharführera Pöscha 7. kompania rozmieszczona została nad małym jeziorem. Kilkaset metrów dalej na zachód, nad Pagelsee (jeziorem Pagel), Unterscharführer Steindor ze swoim nowo sformowanym plutonem szturmowym budował nowe stanowisko dowodzenia batalionu. Ciepłe kwietniowe słońce, małe, błękitne jezioro, otoczone lasami i łąkami, pozwalały żołnierzom zapomnieć o wojnie. W tym czasie Obersturmbannführer Klotz przejął Pułk Danmark.

Minęły pierwsze dni kwietnia. Wszystkie jednostki III (germańskiego) Korpusu Pancernego SS miały podobne przejścia, jak Pułk Danmark. Generał porucznik Unrein, który dowodził tym korpusem na Pomorzu Wschodnim, przekazał go znów generałowi Waffen-SS Felixowi Steinerowi. Generał porucznik Unrein objął dowodzenie Dywizją Clausewitz (jednostka ta znajdowała się dopiero w trakcie formowania), która została zebrana w rejonie Fallingbostel wraz z Dywizją Schlageter. Obie dywizje podlegały dowództwu XXXIX Korpusu Pancernego SS (Decker). Małą grupę brytyjskich ochotników, która została przydzielona do batalionu rozpoznawczego Dywizji Nordland, przeniesiono z powrotem do kwatery głównej III Korpusu Pancernego SS, a później użyto jej wraz ze służbami sanitarnymi. 16 kwietnia 1945 roku Dywizja Nordland otrzymała rozkaz pełnego obsadzenia pozycji zaporowej. Rozpoczęła się ostatnia bitwa.

Wiosną 1945 roku z elementów 1. Batalionu Zapasowego i Szkolnego Grenadierów Pancernych SS Spreenhagen sformowano Pułk Grenadierów Pancernych SS Falke. Początkowo pułk ten składał się tylko z kompanii strzeleckich. Na początku kwietnia 1945 dodano do nich kompanie broni ciężkiej z ciężkimi karabinami maszynowymi i moździerzami 81 mm.

Zadanie pułku polegało na ochronie Dowództwa Operacyjnego SS²³. Później oddano go do dyspozycji dowódcy 9. Armii. Pułk Falke miał trzy bataliony. Ich elementy zostały później przydzielone do 32. Dywizji SS 30 Januar, podczas dyslokacji tej jednostki. Pułkiem dowodził Obersturmbannführer Rosenbaum.

Warunki, w jakich szkolono młodych rekrutów w jednostce Spreenhagen zostały opisane w raporcie berlińskiego ochotnika Muhsa, który zameldował się w Leibstandarte Adolf Hitler i wstąpił do służby w wieku 17 lat:

Pożegnałem się z matką w Erkner, Pożegnałem się z matką w Erkner, końcowej stacji berlińskiej szybkiej kolei miejskiej, po czym dotarłem metrem do Fangschleuse. Zgromadzono już tam grupę młodych ludzi, którzy otrzymali wezwania do Spreenhagen.

Następnie odbyłem długi marsz pieszy przez zimowe lasy i przez zadrzewione brzegi Sprewy, do koszar pod brandenburskimi sosnami. Zwyczajne sprawy przy takim marszu: wydanie odzieży, marsz w łachmanach, owinięci kocami, przez lasy i pola. Kiedy zaczęło się ściemniać, usłyszeliśmy: „stać!”. Wszędzie wokół nas rozciągał się zimowy krajobraz, jak okiem sięgnąć nie widać było żadnego budynku. Zdumione, pytające twarze rekrutów.

Zamiast baraków, zakwaterowano nas w żałosnych, ziemnych schronach; po jednym plutonie na schron. Na prawo i na lewo od przejścia, po 15 ludzi, na górze i na dole – razem 60 ludzi. Na piętrowych pryczach były tylko resztki słomy. Wielkie papierowe worki służyły za śpiwory. W takich samych chowano zabitych w nalotach na Berlin. Wstawać dało się tylko w pewnej kolejności, ponieważ brakowało miejsca, by wszyscy mogli wstać równocześnie.

Następnego ranka, w zimny, styczniowy dzień, pojawiła się grupa ludzi w mundurach feldgrau różnych organizacji, z których pochodzili: dowódcy Hitlerjugend(HJ), studenci Napola (narodowej szkoły politycznej), Reichsarbeitsdienst (RAD – Służba Pracy Rzeszy), oraz cywilów. Oblodzona pompa dostarczyła wody. Niezbędne czynności osobiste odbywały się na Donnerbalken²⁴. Termin „szkolenie w warunkach frontowych” w rzeczywistości było usprawiedliwieniem braku baraków, zniszczonych w wyniku nalotów bombowych. Wszędzie panowały prymitywne warunki. Ludzie, którzy przebywali tam od pewnego czasu, wyglądali więc niechlujnie. Powiadali, że fryzjerzy, pranie i zmiana odzieży były nieznanymi sprawami. Od czasu do czasu odwiedzaliśmy saunę, po czym wracaliśmy do brudnych ubrań. Ziemniaki jedliśmy ze skórkami, ponieważ zaopatrzenie w żywność było kiepskie i mizerne. Nie było różnicy pomiędzy warunkami życia tam i na froncie.

Młodzi rekruci – niemal sami kandydaci na oficerów – wiedzieli, co ich czeka. Nie było hurrapatriotyzmu ani fanatyzmu. Wielu młodych ludzi straciło już rodzinne domy. Szkolenie prowadzono pod sloganem: „Chwal to, co czyni cię twardym!”. Dla tych z pośród nas, którzy byli w Hitlerjugend i zostali przeszkoleni w obozach szkolenia przygotowawczego do służby wojskowej według metod niemieckich, było szkolenie częściowo w oparciu o metody rosyjskie. Zamiast głośnych gwizdków dowódców, stosowano sygnały ręką i odgłosy ptaków.

Nasz batalion miał zostać wysłany w lutym, by uzupełnić szeregi I Korpusu Pancernego SS stacjonującego na przyczółku mostowym pod Gran na Węgrzech. Po kilku dniach bezczynnego oczekiwania, przeniesienie zostało odwołane i kontynuowaliśmy szkolenie. Pod koniec lutego kompania stała się 12. kompanią Pułku Falke (Untersturmführer Blond). Wydano nam plamiaste, polowe mundury kamuflażowe, używane przez Waffen-SS. Zwiększył się też zakres naszych obowiązków. Oprócz wielu dziennych i nocnych ćwiczeń oraz służby wartowniczej, musieliśmy budować przeszkody przeciwczołgowe na wielu drogach oraz ich pilnować. Gdy ogłaszano alarm bombowy dla Berlina, musieliśmy ruszać do rejonów koncentracji, ponieważ trzeba było brać pod uwagę możliwość nieprzyjacielskiego desantu z powietrza. Bardzo mało spaliśmy i byliśmy wyczerpani, a z powodu mizernych racji żywnościowych, również wychudzeni.

Mimo to wypełnialiśmy nasze obowiązki. Czasami zdarzały się zabawne rzeczy, z których długo się śmialiśmy. Kiedy maszerowaliśmy przez pryzmy węgla nad Sprewą, każdy wkładał bryłę do kieszeni. Dawało to 60 brył i zapewniało nam na kilka dni ciepło w schronie.

Wraz z początkiem wiosny odżyliśmy. Znów mogliśmy się porządnie umyć w zalanych żwirowniach. Nasza odzież wreszcie znów była sucha.

Polityczne pogadanki w wykonaniu NSFO nużyły nas. Znaliśmy już te tematy ze szkoły i HJ. Przesypialiśmy większość z nich. Pewnego razu przed frontem całego batalionu rozstrzelano 17-letniego dezertera, co bardzo nas przygnębiło. Wykroczenia były karane niesławnym „Sternmarsch” („gwiaździstym marszem”). Trzeba było nieść plecak wypełniony cegłami z jednego posterunku do drugiego, a przybycie na każdy potwierdzało pokwitowanie. Cegły ostatecznie oznaczano, bo zdarzało się zbyt wiele przypadków oszukiwania.

Na początku kwietnia po raz ostatni odwiedziła mnie matka. Powiedziała mi, że zauważyła w drodze z pociągu do koszar, że sprzed kwater zniknęły wszystkie ozdoby i slogany (symbole, runy). Wywnioskowałem stąd, że oczekiwano już rosyjskiego przełamania.

Kiedy towarzyszyłem matce w drodze powrotnej, w oddali na wschodzie usłyszeliśmy głuche dudnienie artylerii. Z zachodu przywiało smród spalenizny, i przez drogę nadlatywały ku nam nadpalone kawałki papieru. Na wschodzie była Odra, a na zachodzie Berlin.

Zanosiło się na burzę. Pomimo mrocznych perspektyw, my, młodzi, mieliśmy zapał do walki. Atmosfera była napięta. Czekaliśmy na ostatni alarm.

32. Ochotnicza Dywizja Grenadierów SS 30 Januar została rozmieszczona nad Odrą, w sektorze na południe od Franfurtu. Utworzono ją w krytycznych lutowych dniach z kadry i rekrutów Ośrodka Szkoleniowego SS Kurmark, jak również garnizonów SS z Lieberose, Grunow, Guben, Neuzelle oraz Szkoły Podchorążych SS Lauenberg. Proces formowania dobiegł końca na froncie. Na początku kwietnia 1945 roku dywizja składała się z 86., 87. i 88. Ochotniczych Pułków Grenadierów SS, każdy po dwa bataliony, oraz 86. Pułku Artylerii SS. Brak ciężkiej broni był szczególnie widoczny we wspomnianym pułku artylerii. Każdy z trzech dywizjonów miał tylko dwie baterie. Etat baterii przewidywał sześć dział, lecz w niektórych bateriach były tylko trzy działa. Obrona przeciwlotnicza Luftwaffe przysłana w charakterze posiłków nie była przeszkolona w walce na ziemi i była właściwie bezużyteczna. Ponadto występował ciągły brak amunicji.

Ściągnięty z Bałkanów V Korpus Górski SS przyprowadził włoskie działa szturmowe i czołgi, zgrupowane w 505. Kompanii Pancernej SS. Jednostka ta uległa powolnemu rozwiązaniu na Odrą, ponieważ z racji braku części zamiennych nie można było użyć włoskich pojazdów pancernych w walce.

W sektorze V Korpusu Górskiego SS obrona przeciwpancerna opierała się na 561. Batalionie Niszczycieli Czołgów (do zadań specjalnych), dowodzonym przez Hauptsturmführera Lobmeyera. Batalion ten rozrastał się powoli z 15. Kompanii Niszczycieli Czołgów SS (z 15. [1.łotewskiej] Dywizji SS). Kompania została utworzono na przełomie 1944/1945 roku przez Lobmeyera w Ośrodku Szkoleniowym Böhmen und Mähren i przeniesiona do 15. (łotewskiej) Dywizji SS w Prusach Wschodnich. Dotarła jednak tylko do Kostrzyna, gdzie została uzupełniona do pełnego stanu z transportów, które nie mogły już dostać się dalej na wschód. Następnie powoli osiągała stan batalionu. Przybyło więcej ludzi i jednostka została po raz pierwszy skierowana na front pod Frankfurtem nad Odrą. Po udanym użyciu w rejonie Guben, podporządkowano ją V Korpusowi Górskiemu SS. 561. Batalion Niszczycieli Czołgów SS kwaterował w koszarach na wschodnim przedmieściu Müllrose. Lobmeyer napisał:

Po niemal miesięcznej służbie na froncie, mieliśmy czas na odpoczynek oraz naprawy broni i wyposażenia. Wymieniono doświadczenia i batalion został zreorganizowany i przezbrojony w oparciu o doświadczenia wyniesione z zachowań nieprzyjaciela na niemieckiej ziemi. Ponadto prowadzono rozpoznanie dróg i terenu, jak również ustanowiono łączność ze wszystkimi istotnymi dla jego służby dowództwami. Współdziałanie podczas nieprzyjacielskich ataków było omawiane podczas rozmów z oficerami operacyjnymi ze sztabów wszystkich dywizji. Z rozkazu Dowództwa Operacyjnego SS z 20 marca 1945 roku batalion stał się mobilnym odwodem obrony stolicy. Pod tym kątem podjęto liczne środki zapobiegawcze. Batalion został krótko później przeniesiony do leśnego obozu na południe od Müllrose. Zakwaterowanie sprowadzało się do solidnych schronów ziemnych. Pod koniec marca batalion otrzymał rozkaz przejścia w podwyższony stan gotowości marszowej. Wszystko wskazywało na burzę. Początek wielkiej, rozstrzygającej bitwy, był bliski.

W podobnych okolicznościach Sturmbannführer Wöst tworzył siostrzaną jednostkę – 560. Batalion Niszczycieli Czołgów SS (do zadań specjalnych). Wziął on udział w walkach na zachód od Kostrzyna.

33. Dywizja Grenadierów Pancernych SS Charlemagne (1. francuska) została zniszczona na Pomorzu Wschodnim i tylko jej resztki (w składzie Grupy Korpuśnej von Tettau) dowodzone przez Brigadeführera dra Krukenberga zdołały przedrzeć się z Kołobrzegu i Dziwnowa do niemieckiego frontu na Odrze Zachodniej. Przechodząc przez Anklam, pozostałości te dotarły 17 marca 1945 roku w pobliże Neusterlitz, gdzie planowano odbudować dywizję. Jej stanowisko dowodzenia znajdowało się w Carpin.

Skierowana do niej jednostka rezerwowa wymaszerowała z Ośrodka Szkoleniowego Wildflecken, lecz nie dotarła do dywizji, z powodu pochodu Amerykanów w głąb środkowych Niemiec. Odbudowa Charlemagne nie udała się z powodu braku ludzi. Zdolna do walki jednostka w sile pułku została sformowana ze wszystkich elementów dywizji i kierował nią sztab Pułku Grenadierów SS Charlemagne przebywający w Grammertin. Pozostałe rejony kwaterowania to: szkoła bojowa dywizji w Georgendorf, batalion ciężki w Goldenbaum, 57. Batalion (pozostałości 57. Pułku) nad Furstensee, 58. Batalion w Wokuhl, batalion inżynieryjny w Drewin, kolumna transportowa i pluton naprawczy w Zinow. Wskutek tej ostatniej dyslokacji jednostki wielu Francuzów wzięło udział w bitwie o Berlin.

¹ Błędna data. Guderian objął tę funkcję od lipca 1944 roku (przyp. tłum.)

² SD-Auslandsnachrichtenchef (Sicherheits Dienst – Służba Bezpieczeństwa) (przyp. tłum.)

³ Por. Steiner, Die Armee der Geächteten, s. 224.

⁴ Błędna data – nastąpiło to 20 marca tegoż roku (przyp. tłum.)

⁵ Jürgen Thorwald, Das Ende an der Elbe, s. 24 i 59.

⁶ E. Kempka, Die Letzten Tage mit Adolf Hitler, s. 68.

⁷ Jednostki Lehr w tekście wydania polskiego występują jako „instruktorskie”, podczas gdy jednostki Ausbildung jako „szkolne” (przyp. tłum.)

⁸ Nationalsozialistischer Führungs-Offizier (NSFO) (przyp. tłum.)

⁹ Brak dokładnego polskiego odpowiednika tego stopnia w polskiej hierarchii wojskowej, stąd też w tekście będzie występował w oryginale. Najbliższym odpowiednikiem jest starszy szeregowy (przyp. tłum.)

¹⁰ Dziwnowo (przyp. tłum.)

¹¹ Panzer-Jagdkommando, Panzerjagd-Verbände: dosł. „grupy (oddziały) łowców czołgów”. Z racji bardzo nieostrego znaczenia terminu Kommando, pozostawiony został w oryginalnym brzmieniu niemieckim. Panzerjagdkommando etatowo odpowiadało drużynie piechoty i składało się z oficera, podoficera oraz 8 żołnierzy. Uzbrojenie miały stanowić karabiny szturmowe (Sturmgewehr 44) oraz panzerfausty. (przyp. tłum.)

¹² W większości przypadków, takich jak nazwy ulic (np. Hermannstrasse), placów (Potsdamer Platz), mostów (Weidendammer Brücke) czy kanałów (Landwehrkanal) zachowano oryginalną pisownię niemiecką, podobnie jak w przypadku numerowanych dróg państwowych (Reichsstrasse 109) (przyp. tłum.)

¹³ Tak w oryginale. Zapewne chodzi o pociski kalibru 122 albo 152 mm; artyleria sowiecka nie używała dział kalibru 172 mm (przyp. tłum.)

¹⁴ Właściwie: Kreckow; obecnie Krzekowo (przyp. tłum.)

¹⁵ Niemieckie działo kalibru 88 mm (8,8 cm) – przeciwlotnicze Flak 36 bądź też dedykowane przeciwpancerne PaK 43 (przyp. tłum.)

¹⁶ Ściśle: Grosse Lastadie. Obecnie jest to ul. Energetyków. Polska nazwa wyspy rzecznej Lastadie to Łasztownia (przyp. tłum.)

¹⁷ HKL (Hauptkampflinie) – główna linia obrony (przyp. tłum.)

¹⁸ Potoczne określenie żołnierzy rosyjskich (przyp. tłum.)

¹⁹ Parnica (przyp. tłum.)

²⁰ Port wolnocłowy i wyspa z rezerwatem ptaków (przyp. tłum.)

²¹ Volks-Artilleriekorps. Były to jednostki złożone z 5-6 dywizjonów i pomimo nazywania ich „korpusami” nosiły numery zapisywane cyframi arabskimi (przyp. tłum.)

²² Widuchowej (przyp. tłum.)

²³ SS-Führungs-Haupt-Amt (SS-FHA) (przyp. tłum.)

²⁴ W żołnierskim żargonie oznaczało to toaletę, a dosłownie – z oczywistych powodów – oznacza „grzmiącą belkę” (przyp. tłum.)

ROZDZIAŁ IV
SYTUACJA OGÓLNA

Na konferencji w Jałcie w lutym 1945 roku alianci nakreślili wytyczne dotyczące sposobu potraktowania Niemiec po bezwarunkowej kapitulacji. Plan przewidywał co następuje:

• Wyeliminowanie niemieckiego Sztabu Generalnego i całkowitą demilitaryzację;

• Zniszczenie niemieckiego przemysłu wojennego oraz rozebranie i przeniesienie fabryk w ramach odszkodowań;

• Zakazanie wszelkich organizacji partyjnych;

• Ukaranie zbrodniarzy wojennych;

• Oddzielenie Austrii i innych terytoriów niemieckich;

• Podział Niemiec na strefy okupacyjne i zarządzanie ich przez poszczególne mocarstwa;

• Podział Berlina na trzy (później cztery) strefy zarządzane przez Sojuszniczą Radę Kontroli – najwyższy organ władz okupacyjnych w Niemczech.

W Jałcie Stalin, Roosevelt i Churchill byli zgodni w kwestiach ogólnych dotyczących Niemiec, lecz za kulisami wystąpiła różnica zdań odnośnie powojennego ładu politycznego w Europie. Stawało się coraz bardziej oczywiste, że Związek Sowiecki chciał rozszerzenia swoich wpływów możliwie jak najdalej w głąb Europy Zachodniej. Churchill chciał temu zapobiec wszelkimi dostępnymi środkami, lecz wkrótce musiał zaniechać swoich planów wobec przyszłości Polski i Czechosłowacji. Stało się również jasne, że Związek Sowiecki nie odda żadnego z terenów zajętych na Bałkanach. Wobec tej rosnącej potęgi, pozbawiony wsparcia Roosevelta Churchill stwierdził później zrezygnowany: „Zarżnęliśmy niewłaściwą świnię!”.

Na początku marca 1945 roku Anglicy i Amerykanie dotarli do Renu na całej jego długości. 7 marca amerykańska 1. Armia zdobyła przyczółek nad Renem w Remagen. Na wschodzie front stał na Odrze i Nysie. Alianckie eskadry bombowców obracały w gruzy coraz więcej niemieckich miast; ustawicznie atakowane były linie kolejowe i mosty. Ruchy wojsk były ledwie możliwe.

Na Węgrzech, nad jeziorem Balaton, ostatnia niemiecka ofensywa, przeprowadzona przy użyciu ostatnich odwodów, została zatrzymana w pierwszej połowie marca. Nie zdołała doprowadzić do przegrupowania Rosjan i tym samym zmniejszenia nacisku na froncie nadodrzańskim. Wręcz przeciwnie – Rosjanie zajęli całe Węgry i wschodnią część Austrii, w tym Wiedeń.

Dowództwo niemieckiej grupy armii we Włoszech omawiało separatystyczne zawieszenie broni z emisariuszami aliantów w Szwajcarii.

W drugiej połowie marca armie amerykańskie dotarły ze swoich przyczółków nad Renem dalej w głąb serca Niemiec. Większość sił Grupy Armii Model została 1 kwietnia okrążona w rejonie Ruhry (kocioł w Zagłębiu Ruhry). Model zastrzelił się w lesie w pobliżu Kettwig. Podczas gdy wojska amerykańskie i francuskie posuwały się w głąb południowych Niemiec, trzy armie amerykańskie, jedna brytyjska i jedna kanadyjska posuwały się do środkowych i północnych Niemiec.

Różnica zdań pomiędzy kierownictwem wojskowym a politycznym Wielkiej Brytanii I Stanów Zjednoczonych ujawniła się w kwestii celów. Churchill i Montgomery optowali za zdobyciem Berlina; Eisenhower był niezdecydowany w tej sprawie, a Roosevelt, biorąc pod uwagę Rosjan, odrzucił ten pomysł.

Już podczas operacji „Market-Garden” ambitny Montgomery uznał Berlin za ostateczny cel. Kiedy wojska alianckie zbliżały się do Łaby, odkurzono te plany. Montgomery i brytyjski premier Churchill naciskali na zdobycie Berlina przez aliantów zachodnich, by zatrzymać rosyjskie wpływy na Odrze.

Rosjanie uważali szybki marsz Anglików i Amerykanów nad Łabę za poważne zagrożenie dla własnych planów wobec Berlina. Plotki zwiększały nieufność Stalina wobec mocarstw zachodnich. Nieufność ta osiągnęła punkt szczytowy po otrzymaniu 28 marca telegramu od Eisenhowera, który informował Stawkę¹o swoich zamiarach, czego nigdy wcześniej nie uczynił tak szczegółowo. Stalin podejrzewał podstęp, mający na celu zyskanie na czasie, i 29 marca odpowiedział w liście następującej treści:

Otrzymałem Twój telegram z 28 marca. Twój plan przecięcia wojsk niemieckich poprzez połączenie sił aliantów zachodnich z sowieckimi odpowiada dokładnie mojej własnej koncepcji. (…) Połączenie dwóch frontów ma mieć miejsce w rejonie Erfurt-Lipsk-Drezno, podczas gdy drugie w rejonie Wiedeń-Linz-Ratyzbona. Wojska sowieckie wykonają główne uderzenie w tych kierunkach. Berlin stracił dotychczasowe znaczenie strategiczne. Wobec tego sowieckie naczelne dowództwo zamierza użyć do ataku na Berlin wojsk drugiej kategorii. Główny atak sowiecki rozpocznie się prawdopodobnie w drugiej połowie maja².

Stalin próbował oszukać Eisenhowera tym telegramem, by zyskać na czasie i odciągnąć uwagę od swoich prawdziwych zamiarów wobec Berlina. Ściągnął do Moskwy dowódców 1. Frontu Białoruskiego i 1. Frontu Ukraińskiego, by ustalić szczegóły ataku na Berlin. Nie było mowy o „rozpoczęciu w połowie maja” czy „wojskach drugiej kategorii”.

Eisenhower rzeczywiście pomaszerował na Lipsk i Drezno, i mógł nawet rozważać przeniesienie punktu ciężkości swoich działań bardziej na południe, ponieważ zgodnie z postanowieniami z Jałty, Berlin i Brandenburgia miały przypaść Rosjanom.

31 marca Eisenhower wysłał do Montgomery’ego wiadomość radiową o następującej treści: „Być może zauważyłeś, że nie wspomniałem o Berlinie. Miejsce to jest dla mnie tylko nazwą geograficzną i nigdy nie interesowały mnie takie rzeczy. Moim celem jest zniszczenie sił zbrojnych nieprzyjaciela i złamanie jego oporu”. Montgomery skomentował to w swoich wspomnieniach: „Nie było sensu, bym dalej naciskał na tę kwestię. Pomiędzy nami wystąpiło już wcześniej wiele różnic zdań w ważnych sprawach, a poza tym było już na to za późno”. 1 kwietnia 1945 roku Churchill napisał do amerykańskiego prezydenta Roosevelta m. in.:

Nie ulega wątpliwości, że armie rosyjskie wkroczą do Wiednia i zajmą całą Austrię. Jeśli Rosjanie zdobędą również Berlin, nie mogą odnieść wrażenia, że przyczynili się w przemożny sposób do naszego zwycięstwa, a jeśli wrażenie takie zakorzeni się nierozsądnie w ich umysłach, mogą wpaść w nastrój, po którym możemy się spodziewać największych i najpoważniejszych trudności. Wobec tego moim zdaniem z politycznego punktu widzenia powinniśmy pomaszerować najszybciej, jak to możliwe, do wschodnich Niemiec i zdobyć Berlin, jeśli znajdzie się w naszym zasięgu³.

Churchill i Montgomery nadal czynili starania, by przekonać Amerykanów do marszu na Berlin. 7 kwietnia 1945 roku generał Eisenhower oświadczył przed Naczelnym Dowództwem Alianckich Sił Ekspedycyjnych (SHAEF)⁴:

Jeśli się okaże, że po zdobyciu Lipska będziemy mogli pójść na Berlin bez większych strat, wówczas tak właśnie postąpię. (…) Jestem pierwszą osobą, która przyzna, że wojna ta jest prowadzona w celach politycznych. Jeśli SHAEF uzna wysiłki alianckie mające na celu zdobycie Berlina za ważniejsze od względów czysto wojskowych, wówczas ochoczo zmienię zdanie i plany dla przeprowadzenia tak ważnej operacji⁵.

Wszyscy żołnierze niemieccy liczyli na taki obrót spraw. Obrona Odry miała sens z takiego punktu widzenia. Wielu żywiło ponadto złudną nadzieję, że Brytyjczycy i Amerykanie przyłączą się do walki przeciwko Rosjanom. Mimo że alianci zachodni i Rosjanie mogli nie zgadzać się co do nadrzędnych celów politycznych i militarnych, łączyło ich żądanie bezwarunkowej kapitulacji niemieckich sił zbrojnych i nie chcieli negocjować.

Nawet dowódca amerykańskiej 12. Grupy Armii, generał Bradley, oraz jego sztab, nie wykazywali zainteresowania Berlinem, mimo kierunku, w jakim się posuwała. Oficer prasowy 12. Grupy Armii napisał na ten temat: „Strefy były już naniesione na mapy. Otrzymaliśmy specjalne mapy dwa miesiące przed końcem wojny”. Bradley dodał: „Jeśli te strefy okupacyjne nie byłyby już ustalone, zgodziłbym się na szturm Berlina z przyczyn politycznych. Nie widziałem jednak sensu w ponoszeniu strat za miasto, które i tak musielibyśmy oddać Rosjanom”⁶.

W swoich wspomnieniach Eisenhower wyjaśnił ostateczne wyrzeczenie się Berlina olbrzymimi problemami zaopatrzeniowymi oraz związanymi z koniecznością sforsowania Łaby. Zamiast tego uznał bardziej wskazane przecięcie Niemiec na dwie części poprzez marsz do Łaby po obu stronach Lipska, a następnie oddzielne zajęcie północnych Niemiec i Bawarii. Chciał za wszelką cenę zapobiec powstaniu „Twierdzy Alpejskiej” oraz wynikających z tego długich działań oblężniczych.

Raz jeszcze Churchill próbował zmienić zdanie Eisenhowera:

Tak więc wolałbym, byśmy trzymali się planu ustalonego przy okazji forsowania Renu, tzn. aby 9. Armia amerykańska wraz z 21. Grupą Armii (Montgomery) ruszyła nad Łabę i dalej, do Berlina. Z pewnością nie stałoby to w sprzeczności z Twoim marszem w centralnym sektorze, który słusznie prowadzisz w ramach kontynuacji znakomitych działań Twoich armii na południe od Zagłębia Ruhry⁷.

Patrząc trzeźwym okiem, wojna o Niemcy była ostatecznie przegrana. Mimo to Hitler marzył o ostatniej, zwycięskiej bitwie na przedpolach Berlina; liczył na rozłam w obozie sojuszników pomiędzy aliantami zachodnimi i Rosjanami po śmierci amerykańskiego prezydenta Roosevelta.

Sowiecki marszałek Żukow napisał: „Podczas licznych rozmów prowadzonych pod koniec wojny z generałami amerykańskimi i angielskimi (…) okazało się, że plan zdobycia Berlina został zarzucony dopiero po tym, jak wojska sowieckie przełamały złamały niemiecki opór nad Odrą i Nysą potężnym kontratakiem”⁸. 29 marca 1945 roku marszałek Żukow udał się do Moskwy, by przedstawić Stalinowi ostateczny plan operacji berlińskiej. Wtedy to Stalin powiedział Żukowowi:

Niemiecki front na zachodzie wreszcie się załamał. Ewidentnie naziści nie mają zamiaru zrobić nic, by powstrzymać marsz wojsk alianckich. Wzmacniają jednak wszystkie swoje siły na wszystkich ważnych kierunkach przeciwko nam. Oto mapa. Spójrz na najnowsze raporty, jakie otrzymaliśmy o Niemcach. Mam przeczucie, że będziemy mieli wielką drakę na naszym froncie⁹.

Stalin miał rację! Niemiecka machina wojenna i państwowa nadal do pewnego stopnia działała. Większość niemieckich żołnierzy nadal czuła się związana przysięgą. Nadal liczyli na cud. Pomimo całej beznadziejności sytuacji, plotki o nowych inicjatywach, o nowych, tajnych broniach, krążyły wśród nich i podtrzymywały ostatnie iskry nadziei. Niemieccy żołnierze raz jeszcze zebrali wszystkie swoje siły by powstrzymać Rosjan nad Odrą i nie pozwolić im wedrzeć się dalej na zachód.

Stanowczo zbyt późna zmiana dowódcy Grupy Armii Weichsel, która rozmieszczona była nad dolną Odrą, miała w końcu miejsce 21 marca 1945 roku. Niekompetentnego Himmlera zastąpił generał pułkownik Gotthard Heinrici, dowódca armii z klasą.

W listach do historyka wojskowości Gosztony’ego Heinrici napisał o zmianie na stanowisku dowódczym oraz o sytuacji Grupy Armii Weichsel, oraz o swoim spotkaniu z Guderianem (który zreferował mu sytuację) w OKH w obozie Maybach w dniu 22 marca 1945. Guderian skarżył się na brak zrozumienia Führera w wielu kwestiach wojskowych i podał takie przykłady, jak „dlaczego nadal Kurlandia?”. Główną kością niezgody w owym czasie była planowany – a zdaniem Guderiana bezsensowny – atak z przyczółka pod Frankfurtem siłami pięciu dywizji. Guderian chciał zabrać ze sobą Heinriciego na naradę w Kwaterze Głównej Führera, lecz Heinrici odmówił, twierdząc, że nadal wiedział zbyt niewiele o sytuacji swojej Grupy Armii.

Heinrici natychmiast udał się do Grupy Armii Weichsel. Napisał na ten temat:

Pojechałem do kwatery głównej Grupy Armii, która znajdowała się w Prenzlau, 100 kilometrów na północny wschód od Berlina. Szybko się ściemniało, gdy dotarłem do stanowiska dowodzenia Himmlera – czegoś w rodzaju drewnianego bungalowu. Himmler powitał mnie uprzejmie (…). Przez 45 minut chaotycznie opowiadał, po czym rozdzwonił się telefon. Himmler słuchał przez chwilę, po czym bez słowa podał mi słuchawkę. Dzwonił generał Busse, który doniósł: „Rosjanie się przedarli i przecięli łączność z Kostrzynem”. Spojrzałem pytająco na Reichsführera-SS, lecz on tylko wzruszył ramionami i rzekł: „Jesteś dowódcą Grupy Armii. Wydaj niezbędne rozkazy!”. Nie miałem żadnych informacji o sytuacji poszczególnych armii. „Co proponujesz?” – zapytałem generała Bussego. „Trzeba odtworzyć front pod Kostrzynem kontratakiem!” – „Dobrze. Przyjadę jak tylko będę mógł; przygotuj atak!”. Gdy odłożyłem słuchawkę, Himmler powiedział: „Chciałbym powiedzieć ci coś osobiście!”. Poprosił mnie, bym przysiadł się do niego na kanapie i ściszonym głosem konspiratora mówił o swoich działaniach mających na celu nawiązanie kontaktu z zachodem. „Za pośrednictwem państwa neutralnego” – powiedział nerwowo. Błagał, bym niczego nie zdradził¹⁰.

Generał pułkownik Heinrici opisał następnie pierwsze wrażenia, jakie odniósł po przyjrzeniu się swoim armiom:

Zastałem korpusy, które nie były korpusami, oraz dywizje, które nie były dywizjami. Poza kilkoma wyjątkami miałem do czynienia z naprędce zebranymi i najróżniejszymi jednostkami, które w lutym uciekły w zamieszaniu wraz z cywilnymi uchodźcami przez Odrę, a teraz w wielkim pośpiechu je odbudowywano. Było tylko kilka rozproszonych, frontowych dywizji z doświadczeniem bojowym. (…) Obok jednostek Volkssturmu stali celnicy, bataliony alarmowe, łotewskie SS i własowcy.

Struktura dowodzenia wielu jednostek była również wadliwa. Na niższych i średnich szczeblach dowodzenia było wielu oficerów i podoficerów, którzy do tej pory doświadczyli tylko wojny za biurkiem na tyłach. Ponadto były jeszcze jednostki Luftwaffe i Kriegsmarine, które nie miały absolutnie żadnego doświadczenia w walkach na ziemi. Stan wojsk Grupy Armii Weichsel był wyjątkowo zróżnicowany, lecz to samo dotyczyło sytuacji z uzbrojeniem i wyposażeniem. (…) Występował brak ciężkiej broni piechoty, a w przypadku Volkssturmu nawet karabinów. Kiepsko wyglądało zaopatrzenie w amunicję i przede wszystkim w paliwo. (…)

Dalej Heinrici skarżył się, że Heimatheer (jednostki Heer znajdujące się w Niemczech), Luftwaffe, Kriegsmarine i Waffen-SS, a nawet poszczególne Gaue (prowincje), które kontrolowały Volkssturm, gromadziły ludzi i zasoby dla własnych celów, które wskutek tego nie mogły zwiększyć potencjału obronnego Grupy Armii¹¹.

Tak przedstawiała się ogólna sytuacja Grupy Armii Weichsel. Przyjrzyjmy się teraz szczegółowo wojskom i ich dyslokacji.

¹ Kwatera główna Najwyższego Naczelnego Dowództwa (ros. Ставка Верховного Главнокомандования) (przyp. tłum.)

² Gosztony, Peter, Der Kampf um Berlin 1945, s. 122.

³ Winston Churchill, Der Zweite Weltkrieg, Bern 1954, t. 6, s. 144

⁴ Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (przyp. tłum.)

⁵ Schukow, Erinnerungen und Gedanken, s. 575 i 576

⁶ Gosztony, op. cit., s. 107.

⁷ Gosztony, op. cit., s. 113.

⁸ Schukow, op. cit., s. 576 i 577.

⁹ Schukow, op. cit., s. 577.

¹⁰ Gosztony, op. cit., s. 96.

¹¹ Gosztony, op. cit., s. 98 i 99.

ROZDZIAŁ V
UGRUPOWANIE OBRONNE GRUPY ARMII WEICHSEL

Kwatera główna Grupy Armii Weichsel znajdowała się w koszarach Birkenhain na południe od Prenzlau w Uckermarck. U boku dowódcy grupy armii, generała pułkownika Heinriciego, byli szefowie sztabów: Kinzel (oficer operacyjny), pułkownik Sztabu Generalnego Eismann, oraz dodatkowi oficerowie sztabu generalnego poszczególnych broni i służb.

Rejon obrony (w zamieniającej się sytuacji Grupy Armii Weichsel podporządkowany bezpośrednio lub przydzielany 3. Armii Pancernej) został przyporządkowany Grupie Armii Weichsel, podobnie jak 3. Armia Pancerna oraz 9. Armia. Grupa Armii Weichsel obsadzała front nadodrzański od ujścia Odry do Bałtyku, po miejsce, gdzie do rzeki tej wpada Nysa.

Przyjrzyjmy się teraz poszczególnym armiom i ich jednostkom.

3. Armią Pancerną dowodził generał wojsk pancernych Hasso von Manteuffel. Jego szefem sztabu był pułkownik Sztabu Generalnego Müller-Hillebrandt, oficer operacyjny – podpułkownik Sztabu Generalnego Ludendorff. Stanowisko dowodzenia znajdowało się w Rollwitz, na południe od Pasewalk. Ten odcinek frontu mierzył około 170 kilometrów i sięgał wschodniego brzegu wyspy Wolin, biegnąc wzdłuż brzegów Zalewu Szczecińskiego i wzdłuż Odry do Hohenzollernkanal pod Hohensaaten. Na początku kwietnia 1945 roku front był obsadzony w następujący sposób (z północy na południe):

Sektor obrony Świnoujście (generał porucznik Ansat). Stanowisko dowodzenia w Misdroy¹.

Ansat miał współdziałać z dowódcą bazy marynarki wojennej w Świnoujściu (komandor Rieve, stanowisko dowodzenia w Ahlbeck)

• 3. Dywizja Piechoty Marynarki (pułkownik von Witzleben) na wschodnim brzegu wispy Wolin. Stanowisko dowodzenia w Misdroy;

• 402. Dywizja do zadań specjalnych² (generał Wittkopf). Stanowisko dowodzenia w Mellenthin. Dywizja była jednostką szkolną dla uzupełnień Pomorskiego Okręgu Wojskowego;

• Seekommandant Swinemünde³ (komandor Rieve). Stanowisko dowodzenia w Ahlbeck.

XXXII Korpus Armijny (generał porucznik Schack). Stanowisko dowodzenia w Polchak, z Gruppe Ledebur na wybrzeżu Zalewu Szczecińskiego, od Neuwarp do Ziegenort. Stanowisko dowodzenia w Mitzelburg.

• 549. Dywizja Grenadierów Ludowych (generał major Jank). Stanowisko dowodzenia w Falkenwalde. Sektor od Ziegenort do rejonu na północ od Szczecina;

• 281. Dywizja Piechoty (generał porucznik Ortner, od 21 kwietnia pułkownik Schmidt). Stanowisko dowodzenia w Szczecinie-Zachód. Odcinek frontu na północ i południe od Szczecina;

• Twierdza Szczecin (generał major Brühl).

Korpus Oder (SS-Obergruppenführer von dem Bach-Zelewski, później generał Hörnlein). Stanowisko dowodzenia w Schmölln.

• 610. Dywizja do zadań specjalnych (pułkownik Sommer, później pułkownik Fullriede – stanowisko dowodzenia w Pomellen). Rozmieszczona po obu stronach autostrady, na południe od Szczecina;

• Gruppe Wellmann (pułkownik Wellmann) (ze sztabu Dywizji Pancernej Holstein), stanowisko dowodzenia w Schönfeld. Odcinek frontu od rejonu na północ od Pargow, po Gartz na południu.

XXXXVI Korpus Pancerny (generał Gareis). Stanowisko dowodzenia w Görlsdorf.

• 547. Dywizja Grenadierów Ludowych (generał major Fronhöfer). Stanowisko dowodzenia w Heinersdorf. Odcinek frontu po obu stronach Schwedt;

• 1. Dywizja Piechoty Marynarki (generał major Bleckwenn). Stanowisko dowodzenia w Bölkendorf. Odcinek frontu od Criewen do Hohensaaten;

• 406. Korpus Artylerii Ludowej (pułkownik Bartels) rozmieszczony w sektorze Schwedt, głównie z 547. Dywizją Grenadierów Ludowych.

W trakcie odbudowy i jako odwody w sektorze 3. Armii Pancernej:

• Berlińsko-brandenburska 163. Dywizja Piechoty zniszczona na Pomorzu Wschodnim (przedarcie się Grupy Korpuśnej von Tettau przez Dziwnów) do początku kwietnia, następnie przeniesiona do 9. Armii;

• Dywizje SS Langemarck i Wallonien zniszczone na Pomorzu Wschodnim, rozmieszczone w rejon Rossow-Löcknitz-Brüssow;

• Jednostka Szkolna Wojsk Pancernych Ostsee (pułkownik Schmidt, później pułkownik Gerhard) w rejonie Penkun, przy autostradzie, za Gruppe Wellmann;

III (germański) Korpus Pancerny SS (generał porucznik Unrein, później generał Waffen-SS Steiner). Stanowisko dowodzenia w Steinhöfel.

• Dywizja SS Nederland (Wagner) w rejonie Passow (pomiędzy Schwedt a Prenzlau);

• Dywizja SS Nordland (Ziegler) w rejonie Angermünde;

• 18. Dywizja Grenadierów Pancernych (pułkownik Rauch) w rejonie Joachimsthal.

Do 3. Armii Pancernej przydzielone zostały elementy II Korpusu Artylerii Przeciwlotniczej (generał Odebrecht): 27. Dywizja Artylerii Przeciwlotniczej oraz Flak-Gruppe Gerhard przy autostradzie na południe od Szczecina.

9. Armia dowodzona była przez generała piechoty Theodora Bussego. Szefem sztabu był generał major Hölz, oficerem operacyjnym zaś pułkownik Sztabu Generalnego Hoefer. Kwatera główna w Bad Saarow nad Scharmützelsee.

Długość frontu wynosiła około 160 kilometrów. Odcinek rozpoczynał się pod Hohensaaten (3. Armia Pancerna) i kończył pod Wellmitz, gdzie Nysa wpadała do Odry. Dalej na południe znajdowała się 4. Armia Pancerna (Graeser) z Grupy Armii Mitte (Schörner).

Na początku kwietnia 1945 roku, od północy na południe, front był obsadzony w następujący sposób:

CI Korpus Armijny (generał Berlin). Stanowisko dowodzenia w Harnekop.

• 5. Dywizja Strzelców (generał Sixt). Stanowisko dowodzenia w Bad Freienwalde. Odcinek frontu od Hohensaaten do Lietzegöricke;

• 606. Dywizja Piechoty do zadań specjalnych (generał major Rosskopf). Stanowisko dowodzenia w Altgaul. Odcinek frontu od Lietzegöricke do Ortwig;

• 309. Dywizja Piechoty Gross-Berlin (generał major Voigtsberger). Stanowisko dowodzenia w Hardenberg, później w Quappendorf. Odcinek frontu od Ortwig do rejonu na północny wschód od Zechin.

XI Korpus Pancerny SS (generał Waffen-SS Kleinheisterkamp). Stanowisko dowodzenia w Heinersdorf.

• 9. Dywizja Strzelców Spadochronowych (generał Bräuer, później pułkownik Herrmann). Stanowisko dowodzenia w Platkow. Odcinek frontu po obu stronach Zechin;

• 20. Dywizja Grenadierów Pancernych (generał major Scholze). Stanowisko dowodzenia w Langsow;

• 303. Dywizja Piechoty Döberitz (generał Hübner, później pułkownik Scheunemann). Stanowisko dowodzenia na stacji kolejowej Fredersdorf. Odcinek frontu po obu stronach Sachsendorf;

• 169. Dywizja Piechoty (generał porucznik Radziej). Stanowisko dowodzenia w Alt-Zeschdorf. Rozmieszczona w sektorze Lebus.

Twierdza Frankfurt nad Odrą (generał major Biehler)

V Korpus Górski SS (generał Waffen-SS Jeckeln). Stanowisko dowodzenia w Müllrose.

• 286. Dywizja Piechoty (generał Raegener, następnie generał major von Rohde). Stanowisko dowodzenia w Kaisermühl. Dywizja rozmieszczona w sektorze Lossow-Brieskow;

• 32. Dywizja SS 30 Januar (Standartenführer Kempin). Stanowisko dowodzenia w Riessen. Sektor Wiessenau na północ od Fürstenberg;

• 391. Dywizja Bezpieczeństwa (generał porucznik Sickenius). Stanowisko dowodzenia w Bremsdorf. Rozmieszczona w sektorze Fürstenberg po Wellmitz.

Artyleria 9. Armii dowodzona była przez 4. Dowództwo Artylerii (do zadań specjalnych) (generał porucznik Wissmath, generał porucznik Kruse) oraz Harko 307 (pułkownik Schräpler).

• 408. Korpus Artylerii Ludowej (Adam) na północ od Seelow;

• 404. Korpus Artylerii Ludowej (Vogt) na południe od Seelow;

• II Korpus Artylerii Przeciwlotniczej otrzymał wytyczne, by koordynować działania 23. Dywizji Artylerii Przeciwlotniczej.

Następujące jednostki znajdowały się w sektorze 9. Armii, gdzie pełniły rolę odwodów lub odbudowywały się:

• 25. Dywizja Grenadierów Pancernych (generał major Burmeister) w rejonie na południe od Buckow;

• Dywizja Pancerna Müncheberg (generał major Mummert) w rejonie Müncheberg;

• Dywizja Grenadierów Pancernych Kurmark (generał major Langkeit). W jej skład wchodził także 502. Batalion Czołgów Ciężkich SS (Hartrampf). Dywizja rozmieszczona w rejonie Petershagen-Sieversdorf;

• 600. Dywizja Piechota (1. rosyjska – ROA) (generał Buniaczenko) na południe od Beeskow, w pobliżu Friedland.

W sektorze 3. Armii Pancernej front Grupy Armii Weichsel przebiegał nad Zalewem Szczecińskim i Odrą Zachodnią. Pozycje obsadzającej północny sektor 9. Armii przebiegały w centrum nad Odrą i za 15-kilometrowej szerokości nizinami nadodrzańskimi, na wysokim grzbiecie po obu stronach Seelow (pozycja Hardenberg), oraz na południe od Frankfurtu nad Odrą, tuż nad rzeką.

Około 20 kilometrów za główną linią Grupy Armii Weichsel znajdowała się Auffangstellung⁴; na północy, na odcinku 3. Armii Pancernej, była to Pozycja Wotan; na południu, w sektorze 9. Armii – Pozycja Wald.

Grupa Armii mogła wreszcie skupić się na zadaniach obronnych. Proces ten uległ przyspieszeniu, gdy pod koniec marca 1945 roku generał pułkownik Heinrici zdołał wreszcie przekonać Hitlera, by wstrzymać wszystkie przygotowania do ataku z przyczółka pod Frankfurtem. Odnośnie tej kwestii 21 marca 1945 roku wydano następujący Tajny Dokument Dowództwa (Geheime Kommandosache) dla wojsk:

(…) dyrektywy o przejściu do obrony.

1. Przygotowując się do swojej wiosennej ofensywy, nieprzyjaciel rozmieścił siły naprzeciwko sektora Grupy Armii Weichsel i musimy spodziewać się, że rozpocznie [ofensywę – przyp. tłum.] na początku kwietnia, z punktem ciężkości w rejonie Frankfurt-Schwedt.Po 7 kwietnia należy się spodziewać przybycia dodatkowych sił nieprzyjacielskich, które wcześniej były zaangażowane w rejonie Gdańska i Królewca. Nieprzyjaciel spróbuje rozszerzyć swoje obecne przyczółki lub utworzyć nowe na całej długości frontu Grupy Armii Weichsel przed rozpoczęciem wiosennej ofensywy.

2. Grupa Armii Weichsel ma przejść do obrony powstrzymując się od wszelkich działań zaczepnych.

(…)

6.Raz jeszcze kładziemy nacisk na przygotowania HKL przeciwko głównej ofensywie.

7. Kilka dni, jakie pozostały na przygotowania obronne przed rozpoczęciem ofensywy nieprzyjaciela należy wykorzystać szczególnie na budowę fortyfikacji polowych. To, czego nie da się osiągnąć w ciągu owych dni nie da się już zrobić później. Trzeba przeprowadzić specjalnie inspekcje pozycji tyłowych pomiędzy HKL a Pozycją Wotan, pozycji zaporowych, oraz przygotowań do wysadzenia mostów w strefie tyłowej. Nie wolno dopuścić by jacykolwiek żołnierze, którzy nie biorą udziału w walkach, nie zostali zaangażowani w budowę fortyfikacji polowych.

Podpisano: Heinrici

Korpus Oder rozmieszczony na południe od Szczecina zrodzony był z konieczności i miał tylko minimalną wartość bojową. Rozmieszczona w sektorze północnym 610. Dywizja Piechoty do zadań specjalnych składała się z pochodzącej głównie z Węgier i Rumunii 1. Brygady Strzelców Polizei, która obejmowała nieliczne oddziały niemieckie, lecz której żołnierze w większości nie władali językiem niemieckim. W raporcie 3. Armii Pancernej do dowództwa Grupy Armii Weichsel z 14 marca czytamy: „Korpus Oder jest właściwie słabą jednostką bezpieczeństwa; nie jest zdolny do obrony. Występuje brak zdolnej do walki piechoty, dowództw oraz sprzętu łącznościowego. Nie ma żadnej artylerii”.

Podobna sytuacja panowała w 600. Dywizji na południowym skraju frontu Grupy Armii Weichsel. Dywizją tą dowodził generał Buniaczenko. Została odtworzona w Ośrodku Szkoleniowym Kurmark (na północny wschód od Frankfurtu nad Odrą) wiosną 1945 roku i rozmieszczona pod Güstebiese nad Odrą. 12-13 marca 1945 roku bez powodzenia atakowała rosyjski przyczółek Erlenhof pod Fürstenberg. Po tym wydarzeniu rosyjski dowódca tej dywizji sprzeciwiał się jej dalszemu użyciu. Dywizja została wówczas przeniesiona do Grupy Armii Mitte (Schörner), do budowania fortyfikacji polowych za pozycjami 275. Dywizji Piechoty (V Korpus Armijny) pod Chociebużem. Gdy rozpoczęła się główna ofensywa rosyjska, dywizja kontynuowała marsz mający na celu połączenie z wojskami Własowa stacjonującymi w Czechosłowacji. Dowódca dywizji odpowiadał na wszystkie rozkazy napływające z dowództw niemieckich twierdząc, że będzie wykonywał tylko rozkazy od Własowa.

Przegląd dywizji 9. Armii ukazuje podobny obraz. Obok sprawdzonych dywizji, szybko odbudowanych i wyposażonych, stały młode jednostki z doświadczonymi kadrami oraz jednostki alarmowe i Volkssturmu o wątpliwej wartości bojowej.

Brak ciężkiej broni, szczególnie artylerii, stanowił wielką troskę Grupy Armii Weichsel. Było bardzo niewiele artylerii. W sektorze 3. Armii Pancernej artyleria składała się głównie z ciężkich dział przeciwlotniczych, wycofanych z obrony przeciwlotniczej niemieckich miast, które zostały rozmieszczone w stałych pozycjach (niekiedy betonowych stanowiskach). Tylko pod Schwedt obrona opierała się na ciężkich i superciężkich moździerzach z 406. Korpusu Artylerii Ludowej. W sektorze 9. Armii, gdzie spodziewano się punktu ciężkości, sytuacja była nieco lepsza. Na pozycjach na północ od Seelow rozmieszczony był 404. Korpus Artylerii Ludowej. W Bundesarchiv znajduje się notatka z podaną liczbą w luf w sektorze 9. Armii. Nasycenie artylerią na kilometr frontu przedstawiało się według niej następująco:

• CI Korpus Armijny6,2 lufy

• XI Korpus Pancerny SS10 luf

• V Korpus Górski SS2,8 lufy

Jak już wspomniano, dywizjony artylerii przeciwlotniczej II Korpusu Artylerii Przeciwlotniczej zostały użyte zarówno zgodnie ze swoim właściwym przeznaczeniem, jak i walki na ziemi.

Grupa Armii Weichsel dysponowała 828 pojazdami pancernymi, z których 719 było zdatnych do użycia bojowego.

Wsparcie powietrzne dla Grupy Armii zapewniała 4. Dywizja Lotnicza, która dysponowała około 300 samolotami. Zostały one użyte na minimalną skalę z powodu braku paliwa i kierowano je przeważnie przeciwko rosyjskim przyczółkom i skupiskom wojsk.

¹ Międzyzdroje (przyp. tłum.)

² 402. Dywizja Szkolna (przyp. tłum.)

³ Świnoujście (przyp. tłum.)

⁴ Termin ten z reguły oznaczał przygotowaną pozycję tyłową, służącą do wychwytywania i przejmowania wycofujących się wojsk (przyp. tłum.)

ROZDZIAŁ VI
STREFA OBRONY BERLINA

Po fiasku ofensywy w Ardenach Hitler opuścił swoją kwaterę główną w Ziegenberg (w Hesji) i przeniósł się do Kancelarii Rzeszy. W 1944 roku pod ogrodem Kancelarii Rzeszy zbudowano rozległy podziemny, betonowy kompleks – tzw. „Bunkier Führera”.

Dowództwa trzech rodzajów sił zbrojnych oraz Oberkommando der Wehrmacht (Najwyższe Dowództwo Sił Zbrojnych – OKW) znajdowały się w Berlinie i w pewnym sensie funkcjonowały niezależnie od siebie. Niekiedy rywalizowały pomiędzy sobą lub z aparatem partyjnym, któremu Hitler nadał znaczne kompetencje. Minister propagandy Rzeszy, Josef Goebbels, zostały ogłoszony komisarzem obrony Berlina.

Wiosną 1945 roku Berlin – stolica i centrum władz Niemiec – był już poważnie zniszczony wskutek alianckich nalotów. Pomimo alarmów bombowych, nalotów, bezsennych nocy, przemysł zbrojeniowy pracował dzień i noc. Do ludności nadal docierały wystarczające ilości żywności. Młody chłopiec z Berlina, Jürgen Muhs, opisał autorowi sytuację:

Berlin, Boże Narodzenie 1944! Miasto zostało w większości zburzone ustawicznymi, dziennymi i nocnymi atakami alianckich eskadr bombowców. Mimo to wszyscy wypełniają obowiązki na swoich miejscach, do których w wielu przypadkach można dotrzeć tylko z wielkim wysiłkiem i trudem. Młodzi chłopcy i dziewczęta, jeśli nie zostali ewakuowani w ramach KLV (Kinderlandverschickung – ewakuacja dzieci na wieś), są w dzień i w nocy w akcji. Wielu 14-16-letnich chłopców pomaga przy działach przeciwlotniczych. Inni chłopcy i dziewczęta pomagają przy uprzątaniu spalonych domów i opiekują się ofiarami nalotów w schronach.

Rosyjski pochód nad Odrę zrodził przejmujące poczucie zagrożenia w Berlinie. Z dnia na dzień miasto stało się centrum planowania dowództw wojskowych i poszczególnych ministerstw rządowych. Wiadomo było, że kolejna wielka ofensywa wymierzona będzie w Berlin, gdyż ten, kto kontrolował stolicę, kontrolował cały kraj. Hitler dążył do tego samego, gdy w 1941 roku ruszył na Moskwę. Berlin – miasto pozbawione jakichkolwiek umocnień – przygotowywano z wielkim pośpiechem do obrony.

Jako komisarz obrony dr Goebbels zażądał zaangażowania wszystkich sił cywilnych do budowy umocnień oraz mobilizacji Volkssturmu we współdziałaniu z jednostkami wojskowymi w mieście. Odpowiadał także za zapewnienie miastu wszelkiego niezbędnego zaopatrzenia.

1 lutego Wielki Berlin ogłoszony został strefą obrony. Pierwszym dowódcą Strefy Obrony Berlina został generał piechoty Joachim von Kortzfleisch, lecz dzień później zastąpił go generał porucznik Ritter von Hauenschild. Jego kwatera główna znajdowała się przy Hohenzollerndamm w pomieszczeniach dowództwa III Okręgu Wojskowego (Berlin-Brandenburgia), które wówczas nosiło nazwę Zastępcze Dowództwo Korpusu III. OKW rozkazało dowódcy Strefy Obrony Berlina budowę okopów strzeleckich, wszelkiego rodzaju innych fortyfikacji polowych, rowów przeciwczołgowych oraz barykad. „Völkischer Beobachter” (gazeta NSDAP) zaczął przygotowywać morale ludności na nadchodzącego wydarzenia: „Armia Czerwona połamie zęby na Berlinie”.

Generał porucznik Heuenschild zachorował (ciężki przypadek astmy sercowej) i trafił do szpitala w Bunkrze Zoo. 6 marca 1945 roku dowódcą Strefy Obrony Berlina został sprawdzony oficer frontowy, generał porucznik Reymann, który wcześniej rozważnie dowodził w Estonii 11. (wschodniopruską) Dywizją Piechoty.

7 marca Reymann i jego kierowca, kapral Schotte, wyjechali z dowództwa Okręgu Wojskowego Drezno do Berlina. Podczas podróży generał wypatrywał przygotowań do obrony, lecz oprócz kilku rozpoczętych blokad drogowych, żadnych nie zobaczył. Podobnie jak wiele innych miast ogłoszonych twierdzami, Twierdza Berlin nią tylko na papierze. Zacytujmy fragment tekstu autorstwa generała porucznika Reymanna, zatytułowanego Ich sollte Berlin verteidigen („Miałem bronić Berlina”):

Pojechałem bezpośrednio do Kancelarii Rzeszy. Od frontu Kancelarii Rzeszy, przy Vosstrasse, nadal panował porządek. Na stopniach stało dwóch wartowników z SS. Po raz pierwszy w życiu wszedłem do budynku, w którym rezydował Hitler i kapral na służbie u generała Burgdorfa (który pełnił funkcję Chef des Wehrmachts-Personal Amt – szefa Działu Personalnego Sił Zbrojnych) zaprowadził mnie do pomieszczenia w piwnicy.

Nie odpowiedziawszy na moje skargi, Burgdorf poszedł do adiutantury, by dowiedzieć się, czy mogę zameldować się u Führera. W międzyczasie usiadłem przy jego biurku, na którym leżały liczne papiery. Na wierzchu zauważyłem podpisany przez Hitlera dokument, w którym wyrażał zgodę na utworzenie dziesięciu dywizji Hitlerjugend z roczników 1928 i 1929. Byłem przerażony, ponieważ wiedziałem, że te niemal dzieci nie będą w stanie wytrzymać fizycznego i psychicznego obciążenia w walce.

Burgdorf wrócił i poprosił, bym udał się z nim. Zanim to uczyniłem, musiałem zdjąć pas z kaburą pistoletu i zostawić go. Od czasu próby zamachu z 20 lipca 1944 roku nie można było meldować się u Hitlera z bronią.

Przeszliśmy przez różne części Kancelarii Rzeszy, następnie długie korytarze, podziemne przejścia, i kawałek przez podwórze. Po około 15 minutach trafiliśmy do przedpokoju „Bunkra Führera”. Otwarły się żelazne drzwi. Przede mną stał Hitler. Nie był już tym samym człowiekiem, które widziałem ostatnio w 1939 roku, gdy dokonywał inspekcji Wału Zachodniego. Zgarbiony, spoglądał na mnie w górę, przyjął raport i polecił, bym podszedł bliżej.

Mały pokój miał wymiary około pięć na pięć metrów. Umeblowanie składało się z biurka, sofy, kilku krzeseł oraz stołu, na którym leżały mapy sztabowe. Oprócz Hitlera obecni byli dwaj młodzi oficerowie SS. Słabość Hitlera unaocznił wysiłek, jaki sprawiło mu dotarcie do krzesła. Chwycił swoją trzęsącą się, lewą rękę prawą dłonią i trzymał ją mocno.

Hitler mówił cicho, przez co musiałem uważnie go słuchać. To co mówił wydało mi się dość jasne i nie odniosłem wrażenia, że rozmawiam z osobą, która postradała zdolność logicznego myślenia. Rozmowa dobiegła końca po dziesięciu minutach. Hitler wstał, uścisnął mi dłoń, i zapewniał, ze pokłada we mnie całkowite zaufanie.

W drodze powrotnej do miejsca pracy Burgdorfa przeszedłem przez pomieszczenie, w którym w kilku grupach stali Keitel, Guderian i inny wysocy rangą oficerowie Heer i Waffen-SS; najwyraźniej miała się odbyć odprawa (codziennie odbywały się dwie odprawy, przy czym południowa przesuwała się coraz bardziej na godziny popołudniowe, podczas gdy wieczorna – na godziny nocne). Zabrałem z pokoju Burgdorfa pas i pojechałem z Schotte’em to Zastępczego Dowództwa Korpusu Hohenzollerndamm. Ta okolica nie była aż tak ciężko zbombardowana, jak centrum miasta.

Udałem się do szefa sztabu, generała majora Friebe, który miał mnie poinformować o trwających przygotowaniach Berlina do obrony. Jednakże Friebe wyjaśnił, że pracował tylko przy sprawach związanych z Zastępczym Dowództwem Korpusu, a obrona Berlina leżała w gestii generała porucznika von Hauenschilda i jego oficera operacyjnego, majora Sztabu Generalnego Sprotte’ego.

Wezwałem Sprotte’ego, który poinformował mnie, że do obrony Berlina dysponowaliśmy 125 000 ludzi. Było to 60 000 żołnierzy Volkssturmu, 30 000 żołnierzy artylerii przeciwlotniczej z Berlina i okolic, pułk wartowniczy, jednostki szkolne oraz kilka jednostek specjalnych, jak również dowództwa, jednostki policji oraz Hitlerjugend. Takie były siły, z jakimi miałem bronić Berlina¹.

W swojej znakomitej pracy generał porucznik Reymann poruszył wiele szczegółowych kwestii, które nie mogły zostać w całości uwzględnione w niniejszej książce.

Volkssturm składał się z mężczyzn w wieku od 50 do 60 lat. Większość z nich ubrana była w stroje cywilne z białą opaską, niektórzy zaś mieli mundury organizacji partyjnych. Tylko ⅔ z nich miało broń. Broń pochodziła ze zdobytych magazynów wszystkich państw europejskich. Zapas amunicji był bardzo mały. Wielu ludzi było w kiepskim stanie z powodu częstych, nocnych nalotów oraz niedostatecznego zaopatrzenia w żywność. Formowania i organizacji tych jednostek dokonywała partia (NSDAP), a za ich użycie na szczeblu taktycznym miało odpowiadać dowództwo wojskowe. Dowódcy kompanii i batalionów Volkssturmu byli mianowani przez kierownictwo partii. W rezultacie zachodziła dwutorowość i osobliwe sytuacje, w których starzy żołnierze z I wojny światowej byli dowodzeni przez ludzi, którzy nigdy nie byli żołnierzami. Brakowało jednostki pionierów, których zadania wykonywali Sprengmeistern („wysadzacze”). Łączność odbywała się głównie za pośrednictwem pocztowej sieci telefonicznej. Nieliczne przekaźniki radiowe znajdowały się wyłącznie w dowództwach wojskowych oraz bunkrach artylerii przeciwlotniczej. Rezerwiści policji wykonywali swoje obowiązki w poszczególnych dzielnicach dla utrzymania ładu i porządku. W razie zagrożenia mieli zostać zgrupowani w batalionach policyjnych i skierowani do walki w tych jednostkach.

1. Dywizja Artylerii Przeciwlotniczej generała majora Sydowa miała podczas działań obronnych wziąć udział w walkach na ziemi. Jednakże liczne baterie przeciwlotnicze zostały wycofane i znajdowały się na froncie odrzańskim, przez co obrona przeciwlotnicza stolicy uległa znacznemu osłabieniu. Ćwiczono w strzelaniu do zakotwiczonych celów na Mügelsee, tak żeby żołnierze baterii przeciwlotniczych zyskali przeszkolenie w walce naziemnej. Jednostką o wysokiej wartości bojowej był Batalion Panzer-Zerstörer² złożony z trzech zmotoryzowanych kompanii uzbrojonych w zamontowane na pojazdach Panzerschrecki.

9 marca 1945 roku generał porucznik Hellmuth Reymann wydał „ogólny rozkaz do przygotowań do obrony stolicy”. Odniósł się w nim do wszystkich możliwych scenariuszy, które miały się spełnić sześć tygodni później. W punkcie 1. (nieprzyjaciel) czytamy:

Należy się spodziewać następujących możliwości nieprzyjacielskich ataków na stolicę:

a) Atak z zaskoczenia (coup de main) nieprzyjacielskich jednostek, które się przedarły (czołówek pancernych) z desantami piechoty lub bez nich, bądź też piechotą towarzyszącą w innych pojazdach.

b) Planowane, systematyczne podejście jednostek pancernych i piechoty na szerokim froncie, prawdopodobnie w ścisłym współdziałaniu z potężnymi siłami powietrznymi (ataki terrorystyczne)

c) Oskrzydlenie miasta z dwóch stron i zamknięcie pierścienia.

d) Równoczesne użycie wojsk powietrznodesantowych (spadochronowych i szybowcowych)

Zgodnie z a, b i c ataki możliwe są zarówno w dzień, jak i w nocy.

Następne punkty dotyczyły przydziałów, sposobów walki oraz dowodzenia; wszystkie kończyły się podkreśleniem, że Berlina ma być broniony do końca.

Za frontem odrzańskim a przed Berlinem wyrosła druga HKL – Pozycja Wotan i Pozycja Wald. Przebiegała na linii Eberswalde–Buckow–Müncheberg–Fürstenwalde– Scharmützelsee. Za tą linią przebiegała pozycja zaporowa, biegnąca od Eberswalde, przez Strausberger See, Rüdersdorf do Märkisch Buchholz.

Zewnętrzna strefa zaporowa utworzona została z obronnych bastionów przed peryferiami Berlina, a jej jądrem miały być planowane punkty umocnione: Werneuchen, Münchehofe, Mittenwalde, Königs Wusterhausen, Klein Kienitz, Schönefeld, Gross Ziethen, Stahnsdorf, Gross-Beeren, Lichtenwalde, Drewitz, Reichssportsfeld, cytadela Spandau, Forst Hahneberg, Radeland, Birkenwerder, Velten, Stolpe, Tegel, i Bernau.

W kwestii sposobów walki we wspomnianym rozkazie czytamy:

a) Zewnętrzna strefa zaporowa:

Personel (siły obronne i zaporowe) rozmieszczony na zewnętrznym obwodzie (niebieskim) muszą zapobiec niespodziewanemu przełamaniu przez nieprzyjaciela linii zaporowej jednostkami pancernymi i szybkimi. (…) Wyspę Poczdam należy utrzymać jako fester Platz (utrzymać ją nawet jeśli zostanie okrążona)

b) Zewnętrzne strefy obrony:

Trzon naszych sił obronnych zostanie rozmieszczony w zewnętrznych strefach obronnych (…).

HKL Berlina przebiegała mniej więcej wzdłuż skraju miasta. Generał porucznik Reymann opisał ją w następujący sposób:

Wzdłuż Teltowkanal do jego ujścia do Sprewy w okolicy Grünau, stamtąd przez Müggelberge, przez Müggelsee, przez berliński Stadtforst (las państwowy) na wschód od Köpenick, wschodnim skrajem Mahlsdorf, Hohenschönhausen, północnym skrajem Weissensee, północnym skrajem Niederschönhausen, Reinickendorf, wschodnim brzegiem Haweli do Wansee. Później wysunięto pozycje do linii Spandau–Staaken–Seeburg–Gross Glienick–Ostrand Gross Glienicker See–Sakrower See–przed Sakrow, tak by ich obwód objął lotnisko Gatow.

Do wspomnianego wyżej rozkazu dodać należy:

c) Wewnętrzna strefa obrony:

Walka w wewnętrznej strefie obrony ma być prowadzona w taki sam sposób, jak w zewnętrznej strefie obrony. Należy utrzymać wewnętrzny pierścień obrony S-Bahn-HKL (berlińska okrężna linia szybkiej kolei miejskiej, biegnąca wokół centrum Berlina) (…).

Obrona Berlina została podzielona na osiem sektorów (oznaczonych literami od A do H), z których A, B i C zwrócone były na wschód. Stanowiska obrony poszczególnych sektorów zostały również wyznaczone. Wszystko zostało przemyślane i przelane na papier. Czy plan faktycznie zda egzamin, gdy zaczną się prawdziwe walki?

10 marca pod pomnikiem Unter den Linden odbyła się ostatnia ceremonia upamiętniająca żołnierzy poległych w I wojnie światowej (Heldengedenkfeier) z udziałem Göringa, delegacji żołnierskich oraz dygnitarzy cywilnych i wojskowych.

18 marca 1945 roku pułkownik Sztabu Generalnego Hans Refior został mianowany szefem sztabu Strefy Obrony Berlina. Dokonawszy wizytacji różnych jednostek i dowództw, kończąc w III Okręgu Wojskowego, 20 marca Refior złożył raport przed generałem porucznikiem Reymannem. Proces organizacji Strefy Obrony Berlina poczynił dalsze postępy. Siły dostępne do obrony miasta pod koniec marca zostały wymienione przez Refiora w jego Berliner Tagebuch:

• 1. Dywizja Artylerii Przeciwlotniczej (generał major Sydow) jest wyznaczona do obrony przeciwlotniczej stolicy i zostanie podporządkowana Strefie Obrony Berlina dopiero po rozpoczęciu fazy obronnej;

• Pułk Wartowniczy Grossdeutschland. 2 bataliony, 9 kompanii;

• Batalion strzelców krajowych (Landesschützen);

• Batalion policji;

• Kompania niesprawnych czołgów (Panzer-Schad-Kompanie), której pojazdy zostały okopane w przewidywanych punktach ciężkości nieprzyjacielskiego natarcia;

• Doświadczalny batalion przeciwpancerny (Panzerabwehr-Versuchs-Abteilung), złożony z oddziałów Inspektoratu Wojsk Pancernych dysponującymi pojazdami na podwoziach Volkswagen i czołgu Panzer I, z maksymalnie 6 Panzerschreckami na każdym pojeździe;

• Budowlany batalion pionierów (2 kompanie) ze specjalnym sprzętem do usuwania zniszczeń spowodowanych nalotami;

• Batalion pionierów (2 kompanie). Sformowany z oficerów, podoficerów i żołnierzy, którzy nie byli w stanie dotrzeć do swoich jednostek i zostali zatrzymani w Berlinie;

• 20 batalionów Volkssturmu I fali. Ich żołnierze pełnili już służbę w ciągu dnia, noce zaś spędzali we własnych domach.

• 20 batalionów Volkssturmu II fali, które miały zostać zgromadzone, gdy sytuacja stanie się poważna.

• 8 baterii Heer, z kadrą Heer i obsadą złożoną z członków Hitlerjugend. Były rozmieszczone głównie na wschodnich peryferiach, niektóre na pozycjach w Döberitz³.

19 marca Hitler wydał rozkaz o zniszczeniu całej infrastruktury drogowej, łącznościowej, przemysłowej i zaopatrzeniowej, która mogłaby zostać wykorzystana przez nieprzyjaciela. Oznaczało to wyeliminowanie niemal wszystkiego, co było niezbędne do życia mieszkańców Berlina oraz ludności całych Niemiec. Rozkazowi temu w dużym stopniu sprzeciwił się później minister Speer i nie był wykonywany przez tych dowódców wojskowych, którzy wybiegali myślami w przyszłość. Walter Warlimont napisał: „Nadszedł czas, gdy Hitler chciał nadać całej wojnie sens niszcząc naród niemiecki, ponieważ okazał się słabszym w walce na śmierć i życie”⁴.

20 marca 1945 roku londyńska rozgłośnia radiowa (BBC) nadała nagrane w Stanach Zjednoczonych przemówienie poety Thomasa Manna⁵, który pomstował na niemieckich przywódców i dał do zrozumienia, że nie można było z nimi negocjować. Ewidentnie była to reakcja na nieznane Hitlerowi inicjatywy pokojowe, które miały na celu sprzymierzenie Niemiec z zachodem i wspólną walkę z Rosjanami.

22 marca niemiecki minister skarbu, hrabia Schwerin von Krosigk, napisał o tym do Goebbelsa:

Nakazane skryte przeniesienie najwyższych ministerstw Rzeszy jest jednak dość zauważalne (…). Szczury opuszczają tonący okręt (…). Sieci nie mogą być tkane przez drugorzędnych delegatów ministerstwa spraw zagranicznych, którzy próbują nawiązać kontakt z drugorzędnymi pośrednikami. Oprócz wspomnianego już przeze mnie papieża, w Europie są tylko dwaj ludzie, którzy dzięki swojej pozycji i statusowi mogą odegrać rolę pośredników: Burckhardt (szwajcarski dyplomata; przed wojną komisarz Ligi Narodów w Gdańsku) w Szwajcarii oraz Salazar (głowa państwa w Portugalii) w Portugalii. Należałoby jednak wysłać ludzi wysokiej wartości i o pozycji na arenie międzynarodowej (…). Nie mamy jednak czasu do stracenia⁶.

Każdego poniedziałku w domu Goebbelsa, położonym w lekko uszkodzonej willi obok Bramy Brandenburskiej, odbywał się posiedzenie tzw. „wielkiej rady wojennej”, z udziałem przewodictwem generała porucznika Reymanna, nadburmistrza Steega, zastępcy gauleitera Schacha, najwyższego dowódcy SS i policji Hirsemeiera oraz przedstawicieli Luftwaffe, RAD i berlińskich przemysłowców. Generał porucznik Reymann napisał w swojej pracy o jednej z tych „wysokich rad wojennych”:

Zapytałem Goebbelsa co się stanie z ludnością Berlina w wypadku oblężenia i stwierdziłem, że narażanie kobiet i dzieci na niebezpieczeństwa walk stoi w sprzeczności z moimi przekonaniami. Goebbels odparł, że nie może być mowy o ewakuacji, ponieważ nie było ani miejsca, ani środków transportowych dla tak wielkiej liczby ludzi. Zaproponowałem, by ewakuować chociaż dzieci do lat dziesięciu oraz ich matki. Zdaniem nadburmistrza byłoby to około 120 000 osób. Również ta propozycja została odrzucona. Następnie zapytałem Goebbelsa o zaopatrzenie w mleko dla niemowląt, na co odparł, ze zapas puszkowanego mleka wystarczyć miał na trzy miesiące i że w odpowiednim czasie można sprowadzić do miasta krowy z gospodarstw wiejskich. Pozostało kwestią otwartą gdzie umieścimy krowy i skąd weźmiemy dla nich paszę. Kiedy poruszyłem ten temat w rozmowie z Hitlerem, spojrzał na mnie zdumiony i rzekł: „Co masz na myśli? W Berlinie nie ma dzieci w tym wieku!”.

Była to wskazówka, jak niewiele wiedział Hitler o prawdziwych warunkach bytowania berlińczyków. Wreszcie Goebbels zgodził się, by w berlińskich gazetach pojawiła się krótkie obwieszczenie. Zawierać miało informację, że każdy cywil niezdolny do służby wojskowej może opuścić miasto. Około 70 000 ludzi skorzystało z tej proklamacji.

Zupełnie niejasna była dla mnie również kwestia tego, czy zapewniono dostawy broni i amunicji na wypadek oblężenia. Chociaż w Berlinie był liczny przemysł zbrojeniowy, opierał się na materiałach sprowadzonych spoza miasta i dysponował tylko niewielkim zapasem surowców. Goebbels odpowiedział mi: „Teraz broń i amunicja trafia na front nadodrzański. Dostaniesz całą broń z kontynuowanej produkcji, jak tylko Berlin zostanie okrążony!”. Osiem dni później Goebbels znów zabrał głos w tej sprawie: „Jeśli bitwa o Berlin rozpocznie się dzisiaj, otrzymasz około 100 czołgów, 80 dział, kilka tysięcy karabinów maszynowych i moździerzy wraz z odpowiednią amunicją”.

Poprosiłem o to na piśmie. 28 marca ukończono 25 czołgów i trwały prace nad 75 kolejnymi. Podobnie przedstawiała się sytuacja z innymi rodzajami uzbrojenia.

Podczas jednej z ostatnich rozmów Goebbels zapytał mnie, gdzie założę swoje stanowisko dowodzenia, gdy rozpocznie się bitwa o Berlin. Odparłem: „Na początku pozostanę przy Hohenzollerndamm. Jeśli będę zmuszony opuścić to miejsce, przeniosę stanowisko dowodzenia do bunkra Armii Rezerwowej przy Bendlerstrasse!”. Goebbels odpowiedział na to: „Udam się do Bunkra Zoo. Dołącz tam do mnie!”. Odpowiedziałem: „Nie chcę tego robić! Może wtedy dojść do sytuacji, w której przywództwo polityczne i wojskowe zostanie wyeliminowane jednym ciosem. Poza tym, Bunkier Zoo jest już przepełniony około 15 000 ludzi, tak więc sprawowanie kontroli wojskowej jest praktycznie niemożliwe!”. Moje myśli wyrażone wobec Goebbelsa posłużyły do usprawiedliwienia odmowy. Jednakże głównym powodem, było to, że nie pragnąłem przebywać w jednym bunkrze z Goebbelsem, gdyż wówczas ustawicznie wtrącałby się on do moich spraw. Kilka dni później składałem Hitlerowi raport sytuacyjny. Hitler zadał podczas tego spotkania to samo pytanie dotyczące stanowiska dowodzenia i udzieliłem mu takiej samej odpowiedzi, jak Goebbelsowi. Z komentarzy Hitlera wywnioskowałem, że rozmawiał o tym z Goebbelsem. Hitler zgodził się z moim punktem widzenia i rzekł: „Masz rację. Opuszczę Berlin w ostatniej chwili, a wtedy będziesz mógł przejąć Kancelarię Rzeszy!”. Na początku kwietnia 1945 roku Hitler miał zamiar opuszczenia Berlina, zanim miasto zostanie okrążone. Trwały przygotowania do przeniesienia Kwatery Głównej Führera do południowych Niemiec.

Od czasu mojej odmowy dołączenia do Goebbelsa w Bunkrze Zoo jego stosunek do mnie uległ wyraźnemu ochłodzeniu. Był to również prawdziwy powód mojego późniejszego zwolnienia i nowego przydziału.

Aby w razie okrążenia Berlina w centrum miasta znalazło się lądowisko dla samolotów, generał porucznik Reymann uznał, że na taką ewentualność należy przygotować reprezentacyjną ulicę Berlina: Ost-West-Achse. 23 marca Hitler wydał stosowny rozkaz.

Gdy rozpoczęły się prace (demontaż brązowych latarni i pomników, oraz ścinanie drzew wzdłuż alei), minister uzbrojenia i amunicji, Albert Speer, interweniował i próbował zapobiec ich wykonaniu, ponieważ chciał odbudować Berlin po wojnie. Kolejny spór pomiędzy Speerem a Reymannem wybuchł na tle przygotowań do wysadzenia mostów, co miało wielkie znaczenie dla obrony. Na ten temat generał porucznik Reymann napisał:

Wszystkie ważne z wojskowego punktu widzenia mosty w Berlinie i otaczającym miasto obszarze zostały już przygotowane do wysadzenia przez mojego poprzednika. Miałem ciągle do czynienia z tą kwestią, ponieważ byłem świadom konsekwencji nie wysadzenia w porę mostu w Remagen. Odnośnie wszystkich berlińskich mostów wydano szczegółowe wytyczne, w których położono nacisk na ich zniszczenie wyłącznie w razie absolutnej konieczności. W tej sprawie zostałem wezwany na spotkanie ze Speerem.

W skromnie umeblowanym pokoju na stole leżała mapa miasta Berlina. Na mapie tej Speer pokazał mi mosty, które chciał wyłączyć ze zniszczenia. Było to dziesięć lub dwanaście najważniejszych mostów, takich jak Neubabelsberg oraz most na Haweli w Spandau. Zgłosiłem sprzeciw, ponieważ powodzenie lub załamanie obrony zależało od tych mostów. Raz jeszcze – jak miało to miejsce w przypadku Ost-West-Achse – Speer powołał się na rozkaz Hitlera o odbudowie i zapewnieniu Berlinowi zaopatrzenia po wojnie. Przez Hitlera udało mu się zapewnić usunięcie ładunków wybuchowych.

Ofensywa Anglików i Amerykanów przez Ren rozpoczęła się 23 marca 1945 roku. Niemiecki front zachodni załamał się. Wojska aliantów zachodnich parły niepowstrzymanie ku północnym i południowym Niemcom. Rosjanie przygotowywali się nad Odrą do szturmu na serce Niemiec.

25 marca Hitler rozkazał, by wszystkie wojska przebywające jeszcze w strefie tyłowej zostały przerzucone na front nadodrzański. 26 marca szef Sztabu Generalnego Armii, generał pułkownik Heinz Guderian został odwołany po sporze z Hitlerem i zastąpił go generał Hans Krebs. Z godziny na godzinę w otoczeniu Hitlera wzrastało napięcie i nerwowość. 31 marca Grupa Armii B (Model) została okrążona w Zagłębiu Ruhry i zmierzała ku zagładzie.

2 kwietnia Reichsführer SS bez gody Hitlera negocjował ze szwedzkim hrabią Bernadotte’em w Lubece w sprawie separatystycznego pokoju z mocarstwami zachodnimi.

4 kwietnia Armia Czerwona zajęła całe Węgry. Rozpoczęła się bitwa o Wiedeń. Zdławiono ostatnie ogniska niemieckiego oporu na Pomorzu Wschodnim i w pobliżu Gdańska. 9 kwietnia skapitulował Królewiec. 2. Front Białoruski Rokossowskiego został uwolniony i mógł przegrupować się ku Odrze. 10 kwietnia, podczas walk pod Ems, w ręce niemieckie wpadła kopia planu Operacji „Eclipse”. Wkrótce później niemieckie najwyższe dowództwo poznało jego treść. Na załączonej mapie Niemcy i Berlin były już podzielone na strefy okupacyjne. Szef Wydziału Operacyjnego, generał pułkownik Jodl, zabronił rozpowszechniania treści planu Operacji „Eclipse”, aby zapobiec masowym ucieczkom z planowych rosyjskich stref okupacyjnych. Mimo to, ludzie z kręgów „poinformowanych” rozpoczęli ucieczkę do „stref zachodnich”. W ramach „Eclipse” przewidziano również oddzielenie żołnierzy Waffen-SS (od stopnia Scharführera wzwyż) od jeńców z Wehrmachtu, oraz zamknięcie ich w specjalnych obozach (automatyczne aresztowanie).

W międzyczasie ludność Berlina kontynuowała prace przy wznoszeniu umocnień, lecz występował brak środków transportu, by sprowadzić ludzi na miejsca prowadzenia robót. Tylko raz udało się zgromadzić 70 000 ludzi, jak stwierdził Reymann, który napisał ponadto:

Do połowy kwietnia można było zbudować ciągły okop strzelecki, a w miejscach, gdzie spodziewano się natarć pancernych, nawet rów przeciwczołgowy. Z powodu braku drutu kolczastego, zasieki umieszczono tylko tam, gdzie droga przecinała pozycje. Najtrudniejsza była budowa linii obronnej opartej na kolei pierścieniowej⁷, ponieważ biegła głównie przez ruiny domów i zapewniała tylko wąskie pola ostrzału. Podczas podchodzenia nieprzyjaciela nieliczne dostępne miny miały zostać rozmieszczone na głównych drogach wiodących do miasta. Początkowo dysponowano kilkoma koparkami, lecz szybko zniknęły z powodu braku paliwa lub awarii.

Generał porucznik Reymann stracił część swoich sił wskutek Ost- und Westgotenbewegung (wszystkie jednostki bojowe miały zostać skierowane na front wschodni lub zachodni). Od samego początku podchodził do swojego przydziału jako naczelnego dowódcy Strefy Obrony Berlina ze sceptycyzmem, i trzeba mu wierzyć, gdy pisze: „(…) że nie mogłem wzbudzić w sobie żadnego entuzjazmu dla tego przydziału. Jednakże historia zna wiele takich przykładów (…). Pomyślałem o Wiedniu, który bronił się skutecznie przed szturmem tureckim (…). Podszedłem do nowego przydziału w sposób czysto wojskowy (…)”.

Od pierwszego dnia działania Reymanna były podkopywane przez Goebbelsa i podległych mu ministrów. Kolejne trudności wynikały z faktu, że strefa obronna była bezpośrednio podporządkowana Hitlerowi, który rzadko wydawał jasne rozkazy. Reymann napisał: „Tylko gdy raportuje Hitlerowi niekiedy otrzymuję pomoc przy podejmowaniu decyzji. Wobec tego naciskam generała Krebsa na inne zorganizowanie zależności systemu dowodzenia”.

Kłótnie o zależności w ramach systemu dowodzenia zostały ogólnie przedstawione przez szefa Verteidigungsbereich Berlina, pułkownika Sztabu Generalnego Refiora w jego Berliner Tagebuch: „Z OKH otrzymałem następującą odpowiedź na naszą prośbę: »Odpowiadamy tylko za front wschodni. Zwróć się do OKW«. OKW odpowiedziało: »Front berliński zwrócony jest na wschód. Odpowiada za was OKH!«”.

Na początku kwietnia 1945 roku wreszcie podporządkowano Strefę Obrony Berlina Grupie Armii Weichsel. Refior otrzymywał telefoniczną odpowiedź od jej szefa sztabu, generała porucznika Kinzela: „Grupa Armii ma dość problemów i nie interesuje się wami. Niech szalony Berlin gotuje się we własnym sosie! – Dogadajcie się z 9. Armią!”. Refior zatelefonował do szefa sztabu 9. Armii, pułkownika Sztabu Generalnego Hölza, i otrzymał następującą odpowiedź: „9. Armia stoi nad Odrą i utrzymuje Odrę! Polegniemy tutaj, jeśli będzie to konieczne. Nie możemy skierować żadnych sił do Berlina!”.

Nikt nie chciał mieć nic wspólnego z Berlinem, ponieważ wszyscy zdawali sobie sprawę z beznadziejności obrony miasta w razie upadku obrony na Odrze. „Berlina trzeba bronić nad Odrą!” – to była jedyna możliwość.

W Kwaterze Głównej Führera zajmowano się innymi problemami. Potrzeba zaradzenia możliwości przecięcia sił niemieckich marszem nieprzyjaciela z zachodu nad Łabę doprowadziła do wyznaczenia oddzielnych dowódców dla północnego i południowego rejonu obronnego Niemiec.

Reymann i jego sztab pozostali osamotnieni. Na szczęście zawsze byli świadomi sytuacji na froncie wschodnim. Oficer sztabu ds. wywiadu Strefy Obrony Berlina, major rezerwy dr Windthorst, współpracował dobrze ze swoim odpowiednikiem w 9. Armii. Każdego ranka raport o najnowszej sytuacji sił nieprzyjaciela lądował na biurku w sztabie Reymanna.

Nastroje ludności Berlina jasno określają: raport nr 25 pt. „Abteilung Wehrmachtspropaganda des OKW” (Wydział Propagandy Sił Zbrojnych OKW) oraz the „Gaupropagandaamt Berlin der NSDAP” (Wydział Propagandy NSDAP Gau Berlina)z okresu 30 marca – 7 kwietnia 1945 roku. Czytamy w nich:

Głównym tematem wszystkich rozmów jest ogólna ocena na temat katastrofalnej sytuacji na wszystkich frontach. Sytuację zawsze określa się mianem beznadziejnej. Szybkie postępy Anglików i Amerykanów, kontynuowanie nieprzyjacielskiej ofensywy powietrznej, spodziewana ofensywa na wschodzie, założenie, że nie będziemy w stanie przeprowadzić kontrofensywy na wschodzie, kolejne założenie, że nie dysponujemy żadną nową bronią ani rezerwami ludzkimi, oraz ciągle zmniejszająca się produkcja wojenna – oto główne elementy tej oceny. Nawet ludzie, o których wiemy, że zawsze zachowywali wiarę, właściwie porzucili wszelką nadzieję. Często podaje się spodziewane daty zakończenia wojny (…).

Niemiecka prasa i propaganda spotykają się z rosnącą nieufnością. Zbyt wiele sloganów okazało się nieprawdziwych (…).

Specjalne racjonowanie chleba doprowadziło do waśni (…). Niezgoda dominuje na przedmieściach, które nie otrzymują żadnych specjalnych racji, i których nie uwzględniono przy specjalnym racjonowaniu chleba. Odcięcie gazu doprowadziło do wielkiej troski (…) bowiem całe budynki czy ulice muszą polegać na piecach gazowych (…). Gospodynie domowe narzekają najczęściej na nie wydawanie środków czyszczących, gdyż od dłuższego czasu nie było proszku do prania (…).

Wykazywana jest wielka troska o sytuację lokalnej komunikacji. Robi się żal wszystkich pracujących Volksgenossen (narodowych towarzyszy), którzy mogą dotrzeć do swoich miejsc pracy tylko po kilku przesiadkach. Czekają i czekają jeszcze dłużej (…). W tramwajach znaleźć można więcej wskazówek na to, że berlińczycy stają się coraz bardziej poirytowani i nerwowi (…).

Pomimo pozorów spokoju, nastroje berlińczyków sięgnęły dna. To nie w stylu berlińczyków, by poddawać się przedwcześnie rozpaczy, lecz ogólnie rzecz biorąc daje się zaobserwować poczucie braku wyjścia. Jest więc zrozumiałe są wnioski, że kontynuowanie wojny prowadzi do niepotrzebnego rozlewu krwi. Wyraźnie widać zmęczenie wojną. Panuje obawa przed kolejnymi nalotami oraz zagrożeniem ataku Sowietów. Duch obrony jest słaby, ponieważ nikt nie ma żadnej nadziei na zmianę sytuacji i każdy zadaje sobie pytanie: po co to trwa? Z pewną dozą fatalizmu wspieranego wisielczym humorem, za którymi wielu skrywa rozpacz, stawiają czoła przyszłym wydarzeniom. Wiele kobiet nie widzi sensu w opuszczeniu Berlina. Dokąd miałyby się udać? Wszędzie jest niebezpiecznie I wszystko jest kwestią losu! Pozostaje też sposób, w jaki przywództwo usprawiedliwi nadzieję na dobre zakończenie. Większość ludzi całkowicie wyklucza rozłam aliantów przed podbiciem Niemiec. Jeśli już słychać jakiś głos nadziei, to dotyczy on dotarcia Anglików i Amerykanów do Berlina przed Rosjanami. Oczywiście berlińczycy wypełnią swój obowiązek jak zawsze, lecz powszechna opinia jest taka, ze wojna jest przegrana, chyba że zdarzy się cud⁸.

Wczesnym rankiem 12 kwietnia 1945 roku ogłoszono ewakuację władz Rzeszy, oznaczoną kryptonimem „Thusnelda”. W Berlinie pozostać mieli tylko ministrowie, sekretarze stanu oraz ich najbliżsi współpracownicy. Jeśli ktoś chciał walczyć, mógł zostać skierowany do wojska. Ludzie ci zostali wywiezieni z Berlina dwoma specjalnymi pociągami, które zakończyły bieg w Garmisch-Partenkirchen. Przy tej okazji wielu przywódców partyjnych i oficjeli, którzy nie należeli do ministerstw Rzeszy, również opuściło Berlin, pomimo rozkazu Goebbelsa: „Nikt zdolny do walki nie może opuścić miasta!”. Generał porucznik Reymann wydał dla wielu z nich dokumenty wyjazdowe, gdyż uznał, że gdyby pozostali, stanowili by tylko obciążenie dla obrony miasta. Reymann wskazywał, że liczba ich wynosiła około 2000.

Tego samego dnia do komendantów miast dotarł rozkaz o ich obronie. Kończył się stwierdzeniem, że wszystkie miasta miały być bronione do końca. Rozkaz ten został podpisany przez feldmarszałka Keitela, szefa OKW, Himmlera i Bormanna, i zawierał tylko ogólniki.

12 kwietnia 1945 roku zmarł prezydent Stanów Zjednoczonych, Franklin D. Roosevelt. Raz jeszcze wszystkie niemieckie nadzieje oparły się na rozłamie w sojuszu pomiędzy mocarstwami zachodnimi a Rosjanami. Podczas przerwy w toku nocnej narady z 13 kwietnia, Hitler otrzymał tę wiadomość od dziennikarza Lorenza z Niemieckiego Biura Informacyjnego. Hitler wybuchnął śmiechem i powtarzał: „Wiedziałem…”. Pod koniec narady podzielił się tą informacją z wszystkimi obecnymi. U wielu zakiełkowała nowa nadzieja, gdyż dostrzegali historyczną paralelę w postaci śmierci rosyjskiej carycy Elżbiety, sprzymierzonej z Austrią, która pociągnęła za sobą szczęśliwą odmianę wyniku wojny siedmioletniej toczonej o Śląsk przez Fryderyka II Wielkiego. „Zobaczycie, że Rosjanie poniosą pod Berlinem swoją największą klęskę” – powiedział zgromadzonym Hitler.

Kiedy 13 kwietnia Rosjanie zdobyli Wiedeń, w obieg puszczono slogan: „Berlin pozostaje niemiecki, a Wiedeń znów będzie niemiecki!”. Nie pozostało nic oprócz szumnie brzmiących haseł, by natchnąć niemieckiego ducha do obrony. Tego dnia Amerykanie dotarli już do Łaby pod Magdeburgiem i Wittenbergą. Ostatnia bitwa o Niemcy i o Berlin wkraczała w finałową fazę.

¹ Hellmuth Reymann, Ich solte Berlin verteidigen, maszynopis, Bundesarchiv Freiburg.

² W tekście nazwa tego rodzaju jednostek występuje w oryginale, podobnie jak Panzervernichtungstruppen. Jednostki złożone z gąsienicowych pojazdów pancernych (Jagdpanzer Abteilung) figurują jako bataliony niszczycieli czołgów, a dywizyjne jednostki złożone z holowanych armat przeciwpancernych i przeciwlotniczych oraz gąsienicowych niszczycieli czołgów lub dział szturmowych (Panzerjäger Abteilung) – jako bataliony przeciwpancerne (przyp. tłum.)

³ Hans Refior, Berliner Tagebuch (maszynopis).

⁴ Walter Warlimont, Im Hauptquartier der Wehrmacht, Frankfurt nad Menem 1962, s. 543.

⁵ Thomas Mann (1875-1955) był prozaikiem i eseistą (przyp. tłum.)

⁶ Klaus Scheel, Die Befreihung Berlins 1945, Berlin 1975.

⁷ Ringbahn – okrężna linia kolejowa, biegnąca wokół śródmieścia Berlina (przyp. tłum.)

⁸ National Archives USA, Alexandria, T77, rolka 1037, klatka nr 6 509 356 ff, za: Scheel, op. cit., s. 57-58.