Tytuł oryginału:

Kampferlebnisse aus dem Feldzuge gegen Polen

© Copyright

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2014

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

© All rights reserved

Tłumaczenie:

Maciej Tylec

Redakcja techniczna:

Paweł Grysztar

Redakcja techniczna:

Dariusz Marszałek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN:  978-83-7889-517-6

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

OD TŁUMACZA

Oddaję w państwa ręce tłumaczenie książki, która po raz pierwszy ukazała się w 1940 r. Na jej treść składają się relacje z bojów kampanii w Polsce, wybrane, opracowane i wydane przez Wydział Nauk Wojskowych (Kriegswissenschaftliche Abteilung) Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych (OKH). Wykorzystano w niej niektóre z relacji wcześniej publikowanych pod zbiorczym tytułem „Einzelschilderungen aus dem Feldzug in Polen 1939” na łamach przeglądu fachowego Militärwissenschaftliche Rundschau. W książce podzielone zostały one na siedem głównych rozdziałów, odpowiadających systematyce niemieckiego wykładu o taktyce.

Podczas lektury należy mieć na uwadze, iż wspomnienia w tej książce zawarte, jako spisywane przez bezpośrednich uczestników wydarzeń lub opracowane na podstawie ich sprawozdań, są relacjami subiektywnymi. Atmosfera w jakiej zostały opublikowane znajduje swe wyraźne odzwierciedlenie w oryginalnym wprowadzeniu do książki. Bez wątpienia miała ona wpływ na kształt niniejszego opracowania – publikacja ta spełniała również funkcje propagandowe, co z pewnością miało wpływ na wybór poszczególnych relacji i ich zawartość.

Mimo to zawarte w tej książce relacje i wspomnienia, przy traktowaniu ich – jak każdego źródła historycznego – z należytym krytycyzmem, stanowić mogą ciekawe, szczegółowe uzupełnienie informacji jakie o poszczególnych bojach są dostępne w źródłach polskojęzycznych. Warto zauważyć, że choć w ostatnich latach na polskim rynku wydawniczym ukazało się wiele wspomnień żołnierzy niemieckich, to w większości są to wspomnienia traktujące o późniejszych latach wojny – wobec czego polski Czytelnik rzadko ma możliwość zapoznania się z perspektywą drugiej strony walk kampanii w Polsce, zwłaszcza jeżeli chodzi o wspomnienia żołnierzy frontowych niższego stopnia. Opracowanie to może być również interesującym źródłem poznania ówczesnej taktyki niemieckiej, zasad dowodzenia i współdziałania poszczególnych rodzajów broni czy sposobów wykorzystania poszczególnych typów uzbrojenia. Choć fragmenty niektórych zawartych w tej książce relacji były już cytowane w polskojęzycznych opracowaniach historycznych, bariera językowa sprawiła, że wielu badaczy historii wrześniowych bojów nie miało dotąd możliwości zapoznania się z nimi w całości. Przy całej więc tendencyjności niemieckiego spojrzenia na przedmiotowe wydarzenia historyczne uważam, że publikacja opracowania przyczynić się do lepszego poznania dziejów kampanii 1939 r. w Polsce.

W tłumaczeniu zachowano oryginalny podział na akapity. O ile nie zaznaczono inaczej, przypisy pochodzą od tłumacza. Zachowano niemiecki system numeracji batalionów i dywizjonów oraz – co do zasady – niemieckie nazwy stopni wojskowych. Nazwy precyzyjniejsze, nazwy z zakresu terminologii taktycznej, nazwy funkcji lub odnoszące się do organizacji oddziałów podano obok ich polskich odpowiedników w oryginale, w nawiasach kwadratowych.

Bez informowania o tym Czytelnika poprawiono oczywiste błędy w pisowni nazw miejscowości, zarówno w samych relacjach jak i na szkicach sytuacyjnych. Zwrócić należy uwagę, iż autorzy relacji, w zdecydowanej większości zapewne nie znający języka polskiego, niekiedy nie orientowali się, że do czynienia mają z nazwami dwuczłonowymi, w konsekwencji posługując się tylko jednym członem nazwy geograficznej i do niego odnosząc swój opis. W wypadkach takich uzupełniono nazwy o brakujący człon, umieszczając go w nawiasie kwadratowym. Ilustrację relacji stanowią oryginalne mapy. Ich niekiedy mała czytelność wynika z użycia przez redakcję oryginalnego dzieła niskiej jakości map kopiowanych przez Niemców przed agresją na Polskę przy użyciu powielaczy.

Wydanie polskie opatrzono indeksem nazw geograficznych. Tam, gdzie konieczne było ujednoznacznienie nazwy, opierano się na obecnie obowiązującym podziale administracyjnym. Na końcu książki zamieszczono również objaśnienie symboli taktycznych pojawiających się na mapach i szkicach.

Maciej Tylec

WPROWADZENIE

Żołnierze frontowi relacjonują boje i przebieg walk kampanii 1939 roku w Polsce. Zamykają swe przeżycia bojowe w małych formach. Ich opisy pozwalają zapoznać się z różnorodnością sytuacji bojowych.

W zestawieniu tym tylko niewielu z nich może dojść do głosu.

Nierzadko dopiero po zaciętych zmaganiach odwaga w natarciu, twardy opór w obronie czy niestrudzona śmiałość w pościgu pozwoliły – w połączeniu ze znajomością żołnierskiego rzemiosła – wywalczyć zwycięstwo. Właśnie dowódcy niższego szczebla, gotowi do podjęcia odpowiedzialności i wysoce samodzielni, stworzyli podwaliny dla dużych sukcesów, ze zdecydowaniem i odwagą radzili sobie w sytuacjach krytycznych i niwelowali liczebną przewagę nieprzyjaciela wyższą wartością bojową.

Tylko dzielny naród może natchnąć swych żołnierzy frontowych bohaterskim duchem. Z dumą może też radować się z ich czynów. Towarzyszom boju niech powróci świadomość dobrze spełnionego obowiązku. Dla tych, którzy służyli w innych miejscach, niech działania bojowe w Polsce będą zachętą do takiej samej dzielności i wytrzymałości. Młodemu żołnierzowi czyny te niech będą nauką i przykładem, którego naśladownictwo jest świętym wysiłkiem. Niech wszystkich połączy niezachwiana wiara w niezwyciężoność niemieckiego żołnierza.

Tym samym niech żywa pozostanie pamięć o najlepszych żołnierzach frontowych: poległych.

1. NOC Z 31 SIERPNIA NA 1 WRZEŚNIA

Wieczór 31 sierpnia! Ciemność! Lekki deszcz!

Namioty zostały zwinięte. Wokół cisza. Jednak przez eter pędzi meldunek za meldunkiem.

Tam – lekkie stukanie menażek – krótki rozbłysk latarki – matowy poblask hełmów. Odgłos kroku wymaszerowującej 2. kompanii zostaje pochłonięty przez mglistą wilgoć tej nocy.

A więc nadszedł czas! Szara kolumna w milczeniu posuwa się naprzód. Wszędzie poważne, spokojne twarze. Od czasu do czasu żartobliwe słowo rzucone półgłosem. Pojazdy przejeżdżają obok z warkotem i znikają w ciągu kilku sekund. My maszerujemy...

Obsługi karabinów maszynowych nie czują pełnych skrzynek amunicyjnych. Nikt z obsługi moździerzy nie narzeka na ciężki sprzęt. Ręce stale odruchowo dotykają granatów.

O czym wszyscy, którzy maszerują obok mnie w kolumnie, mogą myśleć? – Ojczyzna, dom rodzinny, przyjaciele, kochana dziewczyna – wszystko to minęło... Przed nami noc, niepewność, walka! Przed nami wojna! I być może śmierć.

Ciągniki z brzękiem przejeżdżają obok nas. Niesamowite olbrzymy. Ciężkie lufy haubic baterii pokazują nam, że nie jesteśmy sami. Nie ma hurrapatriotyzmu! Nie ma powierzchownej ckliwości! Wszyscy rozumiemy twardą konieczność tej nocy i jako żołnierze niemieccy patrzymy faktom prosto w twarz! W Garnsee¹ ludzie stoją jeszcze na drodze. Dźwięk naszego kroku odbija się echem od domów. Na końcu miasteczka skręcamy i zmierzamy ku naszym podstawom wyjściowym. Dowódca kompanii [Kompanieführer²] wraca od dowódcy batalionu. Plutony zostają skierowane na miejsce. Zajęto podstawy wyjściowe. Ogrodzenia zostają przecięte, by o świcie nie zatrzymywały natarcia. Leżymy teraz na łące w wilgotnej trawie. Deszcz przeszedł w ciężką mgłę, kładącą się coraz niżej i niżej. Upływa godzina za godziną. Na wschodzie szarzeje dzień. Ostrożnie rozluźniamy kończyny, pokonujemy ogarniające nas zimno – i leżymy, i czekamy...

Mijają minuty! Wskazówka zbliża się do godziny 4.30. Wiemy, że zaraz załomoczą baterie, ciężkie pociski utorują nam drogę, ułatwią natarcie.

Jeszcze 3 minuty... 2 minuty... jeszcze 1... sekundy...

Godzina czwarta trzydzieści!

Nie pada żaden strzał! Napięte oczekiwanie! Cisza... Wszystkie kontury znikają we mgle. Ale czas biegnie niepowstrzymanie naprzód. Duża wskazówka dochodzi właśnie do dziewiątej. Teraz! Nagle pada strzał! Jeszcze jeden... Jeszcze jeden. Kolejny i kolejny. Sekundy później pociski wyją nad naszymi głowami, nieprzerwanym ciągiem lecą na terytorium wroga.

Pełni napięcia staramy się wzrokiem przebić mgłę. Wpatrujemy się tam, gdzie w którymś miejscu stoi niewidzialny, wielki mur – granica!

Zaczęła się wojna!

2. MARSZ DO BOJU

PIACH!

Ten przeklęty piach! Stopy stale i wciąż zapadają się aż po kostki. Do tego bezlitośnie palące słońce! Dysząc wleczemy się naprzód. Karabin maszynowy gniecie w ramię, skrzynki amunicyjne naciągają mięśnie. Strumienie potu spływają nam po ciele i mieszają się z wirującym kurzem w czarnoszarą warstwę brudu. I tak już od wielu godzin. Czy ta droga nie ma końca? Wyschnięty język klei się do podniebienia. Manierka już dawno jest pusta. Ileż razy już nią potrząsaliśmy? Wciąż jednak na darmo – nie wypłynie ani kropla. Tylko nie dać za wygraną! To ostatnie o czym moglibyśmy pomyśleć. Każdy ukrywa swą słabość przed innymi. –

Wtedy ktoś pada. Zmęczony kładzie swój sprzęt w piach. Odpocząć – myśli – tylko chwilkę, tylko kilka sekund. Jednak kolega już jest przy nim i choć sam ma ciężko, bierze jego skrzynki, klepie go w ramię i dobrotliwie mówi: „Nie możesz tu zostać, jak sam nas dogonisz?”. – „Masz rację”. Głębokie westchnienie, potem wlecze się dalej. –

A słońce pali mocniej i piach staje się głębszy. Czy jeszcze jesteśmy ludźmi? Spoglądam na idącego obok. Szczerzy się do mnie szyderczo szara, umorusana twarz – albo to uśmiech, który chce powiedzieć: jeszcze daję radę, Kamerad! Nieświadomie wypowiadam do niego kilka życzliwych słów i kroczymy obaj dalej. Poza tym nikt nie mówi ani słowa. –

Słońce zniknęło za horyzontem. Otacza nas ciemność. Zmierzch był krótki. Kompania coraz wolniej maszeruje swą ciężką drogą. – Wtedy nagle – co to? Czy to jawa? Moje stopy nie czują już piasku. Links, zwei, drei, vier – twarda droga! – Rzeczywiście, pokonaliśmy piaszczystą pustynię!

MARSZ W&NBSP;NOCY

Jest to dzień po owym pamiętnym przekroczeniu Bugu. Kompania karabinów maszynowych w nocy ubezpieczała prawą flankę rozszerzonego przyczółka i popołudniu zbiera się przy nasypie kolejowym w pobliżu dużej, prowadzącej na Warszawę drogi. Żołnierze przykucają zmęczeni, owinięci w swe płachty namiotowe. Wtedy dają się słyszeć głośne wołania, parskają konie, słabe światła przemykają w ciemności. Po dziennym marszu z Wyszkowa dotarły wozy. Nic dziwnego, że konie są u kresu sił. Pokonać trzeba ostatnie piaszczyste wzniesienie. Ciężko obładowane wozy amunicyjne nie dają rady. „Pomocy!”. Strzelcy łapią za szprychy. Konie pienią się i parskają, koła skrzypiąc mielą głęboki po kolana piasek. Wszystkie wozy muszą dostać się na górę. Tam następuje krótki odpoczynek. Obiad wieczorem.

„Batalion – naprzód!”. Pojazdy już jadą, podkowy stukają na cementowych płytach wielkiej szosy. Odetchnięcie z ulgą, w końcu znowu twarda, prosta droga. Nocny marsz przez terytorium wroga. Kiedyż to było: kołysaliśmy się beztrosko w siodle, nuciliśmy piosenkę Lönsa³, a gdy światło księżyca osrebrzało ojczyste niwy, mieliśmy czas, by delektować się niepowtarzalnie pięknym widokiem cienistych konturów szarej kolumny marszowej. Romantyzm pozostawiamy za sobą, koniec z marzeniami! Trzymać się rzeczywistości, to wszystko! Zmysły są napięte aż do granic, bo już odbijamy w lewo, maszerujemy drogą gruntową. Powinna raczej zwać się drogą piaszczystą, o ile w ogóle można nazwać ją drogą. Zaczyna się las, ogarnia nas zupełna ciemność. Nie widzi się drogi, a tylko ją wyczuwa. Obręcze kół wozu z przodu to jedyny punkt odniesienia. Jeźdźcy już dawno zsiedli i brną obok koni. „Haaalt!”. … Krótki odpoczynek … „Marrsch!”. Dalej, ileż jeszcze? Obolałe nogi, piekące oczy, klejący się język, ciężki oddech. Ciało paruje, a wokół nocny chłód. Deszcz przybiera na sile. „Wszyscy są?” ... „Wszyscy są!”. Tylko nie dopuścić do rozczłonkowania kolumny! Odcinki marszu stają się krótsze, częstsze i dłuższe postoje. Tempo jednak się nie zmniejsza, wymaga od ludzi i koni wytężenia wszystkich sił. I znów postój, i znów marsz. Krok za krokiem, metr po metrze. Ile już kilometrów, ile jeszcze? Któż to wie? Konie pociągowe sapiąc napinają się w szorach, żołnierze półprzytomni wloką się dalej. Skąd bierze się cały ten piach? Z całym tym polactwem nie powinniśmy mieć nic wspólnego. Czyż nie buntuje się wewnętrzny leń? „Po prostu już więcej nie możesz!” Rzeczywiście już więcej byś nie mógł, gdybyś tylko nie musiał. My musimy i jeżeli... Wtedy znowu stop. „Rozbić namioty!” Nie został jeszcze wbity ostatni śledź, a żołnierze leżą, tak jak stali. Sen głęboki i bez marzeń sennych. „Wstawać!” – ktoś wrzeszczy obok mnie. Ale to przecież niemożliwe, przecież dopiero... „Na koń!”. Czy wszystko całkiem powariowało? Wszyscy klną, co jeden to rzęsiściej. Cóż to da? Pijany snem i trzęsąc się z zimna każdy zatacza się na swoim miejscu z nogami jak z ołowiu. Ruszamy dalej w bladym świetle poranka, przez pustkowia Polski, w stronę stolicy, której odcięcie przez nas od wschodu przynieść ma rozstrzygnięcie kampanii.

3. NATARCIE NA POZYCJE

NATARCIE III. BATALIONU 22. PUŁKU PIECHOTY NA POZYCJĘ UMOCNIONĄ NA KAMIEŃSKIEJ GÓRZE 2 WRZEŚNIA⁴

Kamieńska Góra na przestrzeni wielu kilometrów panuje nad otaczającym ją terenem, zwłaszcza w kierunku północno-wschodnim. Wznosząc się na 50 m, zapewnia możliwość rozległej obserwacji dróg podejścia od Krzynowłogi Małej i na pozycje wyjściowe w lasach na wschód od niej. Podciągając broń ciężką nacierający ma do dyspozycji tylko jedną⁵ drogę. Płasko wznoszący się teren udostępnia drogę natarcia dającą jedynie niewielką osłonę. Jej wartość znacznie zmniejszają flankujące stanowiska schronów bojowych na północnym zboczu Kamieńskiej Góry. Ze swymi ciężkimi zaporami i dobrze zamaskowanymi stanowiskami obserwacyjnymi oraz rozbudowanym systemem rowów strzeleckich Kamieńska Góra stanowi wschodni filar rejonu umocnionego Mława. Nie było więc zaskoczeniem, gdy później wzięci do niewoli polscy oficerowie oświadczali, że uważali ją za pozycję nie do zdobycia.

Gdy wzmocniony III. batalion 22. pułku piechoty, posuwając się w formacji rozwiniętej, z prawym skrzydłem przy drodze Krzynowłoga Mała-Rzęgnowo, dochodzi 2 września o godz. 8 na odległość 1000 m na południowy zachód od Krzynowłogi Małej, trafia pod ogień z okolicy wzgórza 195. Najwyraźniej jest ono obsadzone przez wysunięte posterunki nieprzyjaciela⁶. Zostaje on odrzucony w natarciu z marszu. Pozostawiając elementy umundurowania i wyposażenia oraz amunicję opuszcza mocno rozbudowaną i dominującą nad terenem pozycję. III. batalion po raz pierwszy rusza do ataku, pierwszy raz wypróbowane zostają karabiny maszynowe i ciężkie moździerze⁷. Wyczuwa się radość żołnierzy ze skuteczności ich ognia. Okrzyki przełożonych skierowane do żołnierzy, ich entuzjastyczne przez nich przyjęcie oraz ich wola walki dowodzą, że wyszkolenie i wychowanie okresu pokoju sprawdzają się tutaj, w sytuacji kryzysowej.

Dowódca batalionu wydaje rozkaz przejścia przez las i zatrzymania się na jego zachodnim skraju. Batalion pokonuje las bez oporu ze strony nieprzyjaciela. Rozkaz z pułku nakazuje batalionowi, by nie wychodził dalej na południowy zachód przez skraj lasu.

Przy pierwszym spojrzeniu na przedpole dostrzega się olbrzymi masyw panującej nad całym terenem Kamieńskiej Góry. Dzięki rozpoznaniu po obu stronach trasy marszu poczyniono – mimo znacznego ognia nieprzyjaciela – dość dokładne ustalenia co do rodzaju i położenia umocnień.

Wokół Kamieńskiej Góry przebiega potrójna linia zapór z drutu kolczastego, pomiędzy którymi rozsiane są pola potykaczy, a za nią dobrze rozbudowane rowy strzeleckie. Droga Kosiły-Żaboklik zablokowana jest trzema kozłami hiszpańskimi. Przed tą zaporą drogową przebiega szeroki na 6 m rów przeciwczołgowy. Na spadzistym zboczu północno-wschodnim, bezpośrednio na północ od drogi, znajduje się silnie umocnione stanowisko karabinu maszynowego, panujące nad drogą na północny wschód od Kosił. Na południe stamtąd znajduje się dobrze zamaskowany schron bojowy (2), kryjący ogniem flankującym południowe wyjście z Kosił i drogę Kosiły-Żaboklik, do około 300 m na południowy zachód od Kosił. Obok tych umocnień, na północ od drogi, około 1 km na południowy wschód od Żaboklika, znajduje się inny schron bojowy (4), nie leżący już w odcinku natarcia batalionu. Na wzgórzu 173 rozpoznano równie dobrze zamaskowany schron bojowy (3), także będący w stanie prowadzić flankujący ostrzał drogi Kosiły-Żaboklik. Ustalenia te, poczynione przez pododdziały rozpoznawcze [Spähtrupps], oraz zwiad innego rodzaju dają dokładny pogląd na system rowów strzeleckich i umocnień. Batalion stoi przed silne umocnioną pozycją polową, która – broniona przez zdeterminowanego nieprzyjaciela – każe spodziewać się ciężkiej walki.

Batalion zajmuje podstawy wyjściowe w osiągniętym lasku i okopuje się w oczekiwaniu na ogień artyleryjski nieprzyjaciela, który jednakże okazuje się rozproszony i słaby. W tym czasie z pułku dociera też rozkaz do przygotowania się. Stanowi on, że dywizja ma przełamać pozycję Kamieńska Góra. Artyleria zajmuje stanowiska ogniowe, zaczyna wstrzeliwanie się.

Pierwszym celem natarcia dla III. batalionu 22. pułku piechoty jest Żaboklik, drugim droga Rzęgnowo-Borkowo. Rozkaz do zajęcia rejonów wyjściowych oparty jest na następującym planie natarcia (szkice 1 i 2): 11. kompania naciera z drużyną ciężkich moździerzy z lasku około 300 m na północ od wzgórza 169 przez Kosiły-Żaboklik (jej pierwszy cel natarcia), 10. kompania z dwiema drużynami ciężkich moździerzy i plutonem ciężkich karabinów maszynowych: uderza z lasku 1 km na północny wschód od wzgórza 169 – pierwszy cel natarcia na południowy wschód od Żaboklika. Jeden pluton z 9. kompanii, zorganizowany w formie oddziału uderzeniowego [Stoßtrupp], ma przeprowadzić natarcie z lasku około 1 km na południowy wschód od wzgórza 169 na schron na wzgórzu 173, aby wyeliminować tę flankującą batalion pozycję. Reszta 9. podąża za 10. kompanią. Jako dalsze cele natarcia zostają wyznaczone: dla 11. kompanii wieś Rzęgnowo, dla 10. kompanii teren zaraz na południowy wschód od Rzęgnowa. Pomiędzy 10. i 11. kompanią podążać ma pluton ciężkich karabinów maszynowych. Oba podporządkowane batalionowi plutony lekkich dział piechoty mają zająć stanowiska w pobliżu lasku, w celu ubezpieczania i wspierania podejścia pozostałych oddziałów.

Początek natarcia zostaje wyznaczony na godz. 15. Batalion przygotowuje się do szturmu: rozpięte zostają kołnierze bluz mundurowych, a zbędne rzeczy pozostawione, granaty ręczne za pasy, saperki w dłoń, podpinki hełmów mocniej ściągnięte, podwójny zapas amunicji u żołnierzy i karabinów maszynowych.

Artyleria – trzy lekkie i jeden ciężki dywizjon – pokrywa ogniem pozycje nieprzyjaciela. Góra spowita jest dymem i płomieniami. Nieprzerwany huk i dudnienie. Adiutant batalionu stoi z zegarkiem w dłoni i liczy: jeszcze 5 minut, jeszcze 4, jeszcze 3, jeszcze 1 minuta. Wtedy dowódca batalionu woła: „Dziesiąta, ruszaj! Naprzód, na Polaków!”. Jak jeden mąż wszyscy podrywają się i wychodzą z lasu. W luźnych grupach⁸ strzelców 10. kompania idzie naprzód ze swym dowódcą [Kompaniechef] na czele, między nią i za nią sztab. W tym samym czasie naprzód prze 11. kompania. Równocześnie zaraz z tyłu dołączają się te oddziały 12. kompani, które nie są podporządkowane kompaniom strzeleckim. Oddział uderzeniowy 9. kompanii rusza ku przydzielonemu mu jako cel natarcia schronowi.

Ogień artylerii nieprzyjaciela nie może powstrzymać wyjścia z lasu, choć są też pierwsze straty – ranieni odłamkami granatów. Widać jak rozwinięte plutony nacierają niczym na poligonie. W pierwszej linii posuwają się ciężkie karabiny maszynowe, amunicyjni taszczą naboje, telefoniści swe bębny z kablami. Około 500 m na północny wschód od Kosił żołnierze trafiają na pierwsze serie karabinów maszynowych nieprzyjaciela. Nie ma jeszcze poważnych strat. Natarcie kontynuowane jest w luźnym szyku, od osłony do osłony. Wykorzystywane jest każde załamanie terenu.

Jak poszczególne kompanie pokonują ogień? 11. kompania: przeciw ogniowi flankującemu z kierunku północno-zachodniego dowódca kompanii [Kompanieführer] kieruje swoją drużynę ciężkich karabinów maszynowych i przydzieloną drużynę ciężkich moździerzy. Pod osłoną tej broni, która jednak tylko częściowo może przygwoździć nieprzyjaciela, plutony docierają do kąta martwego Kosił i posuwając się przez płonącą wieś osiągają południowo-zachodnie wyjście z miejscowości. Przy wdarciu się do wsi poniesiono straty od min przeciwpiechotnych, które Polak zakopał na drodze jako zaporę.

10. kompania: dowódca czołowego plutonu kieruje do walki z flankującym ogniem podporządkowaną mu drużynę moździerzy. Ogień z flanki odzywa się wciąż na nowo. Mimo to także i ta kompania przezeń przechodzi, choć musi się posuwać w szczególnie trudnym terenie – zupełnie odsłoniętym i nachylonym w kierunku flankujących pozycji nieprzyjaciela. W tym czasie drugi pluton ulokował się po lewej, obok pierwszego. Dowódcy plutonów kierują naprzód, przeciw pojawiającym się teraz od frontu nieprzyjacielskim karabinom maszynowym, podporządkowane im półplutony [Halbzüge]. Także lekkie moździerze piechoty zajmują się owym nieprzyjacielem. Pod tą osłoną ogniową udaje się poprowadzić natarcie dalej naprzód. Kompania osiąga nakazane cele natarcia na południe od Kosił i swymi czołowymi siłami znajduje się na wysokości południowego wyjścia ze wsi. W tym momencie następuje przestój, spowodowany ogniem od flanki ze schronów bojowych na północno-wschodnim zboczu Kamieńskiej Góry.

Batalion musi teraz pokonać zupełnie płaską przestrzeń, nad którą przeciwnik panuje silnym ogniem karabinów maszynowych, prowadzonym tak od frontu jak i ze skrzydła, ze schronów bojowych. Artyleria nie jest w stanie przygnieść ognia flankującego schronów. Pomoc sąsiada z prawej nie jest jeszcze odczuwalna. Ten od lewej nie pojawił się jeszcze na polu walki.

Dowódca batalionu staje przed pytaniem, czy w tych warunkach natarcie może być prowadzone dalej. Chce je kontynuować, bo w przypadku przestoju przełamanie pozycji nieprzyjaciela – co najmniej na ten dzień – stanie pod znakiem zapytania. Decyzja, by z wykorzystaniem broni własnej batalionu kontynuować natarcie i dokonać przełamania opiera się w znacznej mierze na przekonaniu o sprawności i agresywności oficerów, podoficerów i szeregowych.

Natarcie znów rusza. Pojawiają się przy tym znaczne straty, zwłaszcza w 10. kompanii i zachodzi niebezpieczeństwo, że natarcie utknie. Jednakże oficerowie, kilku Unferoffizierów i gotowi do poświęceń szeregowcy we wzorowy sposób pokonują ciężki ostrzał nieprzyjaciela i swym przykładem porywają za sobą oddziały. Poza tym na dowódców i oddziały pobudzająco działa fakt, że z tyłu, pod kątem 45 stopni z prawej, daje się w końcu słyszeć odgłos walki i widać sygnały świetlne naszego prawego sąsiada.

11. kompania, wykorzystując przydrożny rów, postępuje teraz szybko naprzód, usuwa na bok zapory drogowe na zboczu Kamieńskiej Góry i z powodzeniem kieruje tam przeciw Polakom zdobytą armatę przeciwpancerną. Jeden z oddziałów uderzeniowych 11. kompanii posuwa się w kierunku schronu (2), zaraz na prawo od drogi. 10. kompania przechodzi przez linię zasieków ciągnących się dalej na południe w stronę wzgórza 173, po czym zdobywa znajdujące się za nimi rowy strzeleckie, które nieprzyjaciel opuścił. Ustąpił stąd, gdy 10. kompania zbliżyła się na 300 m od jego pozycji.

Oddział uderzeniowy 9. kompanii początkowo zaległ w wyniku ognia prowadzonego ze skrzydła. Gdy zauważa to dowódca kompanii, udaje się na czoło oddziału uderzeniowego, który – czołgając się i idąc na czworakach przez ogień flankujący – zostaje poprowadzony przez niego naprzód. Dopiero na 300 m przed schronem oddział osiąga pole ziemniaków, po którym można przemieszczać się naprzód pojedynczymi skokami. Do schronu żołnierze podchodzą od lewej. Osłaniani ogniem lekkich moździerzy i ręcznych karabinów maszynowych dochodzą na odległość rzutu granatem. Pod ostrzałem moździerzy Polak opuszcza schron – gdy żołnierze docierają do niego, jest już pusty. Jedynie w rowach strzeleckich zostają zdobyte elementy umundurowania i ekwipunku. Dwa pozostałe plutony 9. kompanii zostają w tym czasie podporządkowane 10. kompanii, dla wzmocnienia jej siły bojowej i uzupełnienia strat.

Pod wrażeniem włamania i zwijania od południowego skraju pozycji na Kamieńskiej Górze siła oporu całej jej załogi wyraźnie teraz spada. Polacy wycofują się i ogień prowadzony ze schronów słabnie. W tej sytuacji czołowe plutony 11. oraz 10. kompanii, wraz z plutonami kompanii karabinów maszynowych tworzą grupy bojowe i uderzają dalej. Jedna z grup bojowych dochodzi na 500 m przed wieś Rzęgnowo. Za wzgórzami na zachód od niej Polak najwyraźniej trzymał w gotowości odwody. Rusza stamtąd do kontrataku ze wsparciem lekkich pojazdów pancernych⁹. Wobec tego grupa bojowa wycofuje się na zachodni skraj Żaboklika.

W tym czasie batalion osiągnął zachodni skraj Żaboklika – 11. kompanią na północ od drogi Kosiły-Rzęgnowo, 10. i 9. kompanią na południe od tej drogi. Wszędzie gorączkowo ustawiane są na stanowiskach miotacze min¹⁰ i moździerze. Zaczyna brakować amunicji. Tragarze zostają wysłani do wozów, które dopiero po dłuższych poszukiwaniach udaje się znaleźć za Kosiłami. W tym czasie amunicja zbierana jest od zabitych i rannych. Wobec tego, że dla dalszego natarcia brakuje wsparcia artyleryjskiego w kierunku Rzęgnowa, dowódca batalionu podejmuje decyzję o zatrzymaniu się. Utworzone zostają grupy obronne.

Batalion swoim udanym natarciem przełamał wschodni filar polskiej linii umocnień pod Mławą.

NATARCIE 1. KOMPANII 151. PUŁKU PIECHOTY NA LINIĘ SCHRONÓW POD MŁAWĄ 3 WRZEŚNIA¹¹

Dla 1. kompanii 151. pułku piechoty wojna rozpoczęła się od maszerowania. Pułk znajdował się w odwodzie korpusu. Walka artyleryjska i wznoszące się słupy dymu na kierunku południowo-wschodnim były podczas marszu ku granicy pierwszymi oznakami wojny. Na łące, na południowym wyjściu z pewnej małej, niemieckiej, nadgranicznej wioski, tłoczy się obozowisko z wieloma wozami: to Volksdeutsche którzy uciekli z Polski, wraz z częścią swego szybko zabranego dobytku. Na twarzach nader wyraźne ślady przeżytych kłopotów i strachu. Niemo pytające spojrzenia maszerujących obok żołnierzy spotykają się z takimi samymi spojrzeniami Volksdeutschów.

Podążamy wciąż dalej, jesteśmy w Polsce, nie muszą tego dowodzić sporadyczne drogowskazy i tablice opisujące lasy, już i tak świadczy o tym stan dróg i pól. Batalion zostaje zatrzymany pośrodku nadgranicznego lasu, na przesiece. Zrobiło się bardzo ciemno i odczuwalnie zimno. Dość blisko słychać wystrzały naszej własnej artylerii, która musi stać gdzieś w lesie. Od strony nieprzyjaciela gwiaździste niebo nocne czerwieni się od pożarów.

Na jeden znak maszerująca na czele batalionu 1. kompania znika na prawo z przesieki i leży, z karabinami w dłoniach, bezgłośnie na skraju lasu. „Dowódcy kompanii [Kompanieführer] do pana majora!”. W kilka minut zbieramy się wokół naszego dowódcy batalionu, aby dowiedzieć się o sytuacji i nanieść na nasze mapy odcinki dalszych etapów posuwania się batalionu. Sztab batalionu przenosi się do przodu, na południowo-wschodni skraj dużego lasu, w którego środku się znajdujemy – według informacji w celu skontaktowania się z czołowymi elementami oddziałów niemieckich, które mamy jeszcze tej nocy zluzować na ich stanowiskach przed nieprzyjacielem. Kompanie podciągnięte mają zostać dopiero na wyraźny rozkaz i wykorzystują krótki odpoczynek do przygotowania sprzętu, płaszczy, na wydanie kawy oraz racji żywnościowych. Jeszcze się z tym nie uporaliśmy, gdy jeden z kierowców zabiera nas bliżej frontu. W milczącym marszu, jak to tylko możliwe unikając pobrzękiwania ekwipunku, docieramy najpierw do południowego skraju lasu, gdzie oczekiwać mają nas grupy z luzowanego oddziału, mające skierować nas na stanowiska. Gdy ich nie odnajdujemy, po omacku docieramy do sztabu batalionu i dowiadujemy się tam, że na południe od nas, w przydzielonym batalionowi pasie boju, nie znajdują się już żadne własne oddziały – historia o zluzowaniu opierała się najwyraźniej na nieporozumieniu. Tym pilniejsza okazuje się dla batalionu konieczność podejścia po omacku, pod osłoną nocy, w kierunku wroga, tak by do świtu znajdować się już na nakazanej pozycji, okopanym i gotowym do obrony.

Kawałek przed opuszczoną Dźwierznią pierwsze ślady walki: około dziesięciu zabitych polskich żołnierzy – pośrodku i po obu stronach drogi. Odnosi się wrażenie, że wbiegli prosto w serię niemieckiego karabinu maszynowego. W milczeniu przechodzimy dalej obok poległych. Każdy oddaje się swoim myślom. Starym żołnierzom wielkiej wojny wobec tego widoku czas między wojnami wydaje się jak niebyły, a młodzi koledzy, w których stronę po raz pierwszy powiało tchnienie żołnierskiej śmierci, wiedzą już teraz z własnego doświadczenia, że wojna to nie manewry.

W końcu osiągnięta zostaje czołowa pozycja na południe od doliny Mławki i nawiązane połączenie ze znajdującym się po lewej sąsiednim pułkiem. Kompania okopuje się, jeden pluton na przedniej linii, na wzgórzach zaraz na południe od doliny Mławki, dwa pozostałe w głębi, mniej więcej na południowym skraju wsi Dźwierznia. Do świtu 3 września – niedzieli – cała kompania znika w dołach strzeleckich. Snopkami ze stojących wszędzie na skraju wsi stogów każdy urządził się tak przytulnie, jak tylko się dało. Kto nie został przydzielony do obserwacji nieprzyjaciela, śpi w swym dole, oczy zamykają się niemal same. Ledwie zrobiło się jasno, nagle, nad naszymi głowami rozlega się wycie i gwizdy, ale też przed nami i całkiem blisko naszych dołów, przede wszystkim jednak pociski lecą na opuszczoną Dźwierznię. Polska artyleria posyła nam pierwsze niedzielne pozdrowienia – dobrze, że jesteśmy okopani. Nasza artyleria odpowiada, dostaje jednak następnie tak silny ogień, że kilka razy musi zmieniać stanowiska. Długo jednak ten koncert – do którego także młodzi żołnierze szybko przywykają – nie trwa. Już około godz. 9 mamy wrażenie naszej przewagi ogniowej, Polak coraz rzadziej i mniej planowo ostrzeliwuje teren, nasze baterie musiały skutecznie go dosięgnąć.

Wczoraj wieczorem powiedziano nam, że przez niedzielę nie będziemy ruszać się z miejsca. Przed nami Polacy mają podobno silnie umocnioną pozycję schronów, na którą szturm ponoć zakończył się niepowodzeniem. Dlatego czołgi miały przeprowadzić natarcie okrążające na Mławę i w ten sposób zmusić Polaków do opuszczenia ich pozycji w schronach na północ od niej. Miało tak być do poniedziałku, czy teraz jednak będzie inaczej?

Tak jest, na wojnie wszystko jest niepewne, sytuacja zmienia się ciągle i przez to też nie dziwimy się, gdy około godz. 11 ruszamy dalej. Najpierw oba znajdujące się w głębi, na południe od Dźwierzni, plutony 1. kompanii podciągnięte zostają aż do wysokości czołowego 3. plutonu, na południe od Mławki. 1. pluton zostaje skierowany do zamknięcia luki między 1. i 7. kompanią przedłużając ugrupowanie na prawo, 2. pluton pozostaje jako odwód w dolinie Mławki.

Szczegółowa obserwacja nieprzyjaciela przez obie znajdujące się na przedniej linii kompanie strzeleckie – 1. kompanię z prawej, 2. kompanię z lewej – daje początkowo mało optymistyczny obraz dla naszego natarcia: na północnym skraju głębokiego na około 3 km lasu Polak na małym wzniesieniu przygotował wyposażoną we wszystkie nieprzyjemności pozycję schronu bojowego. Zgodnie z wynikami prowadzonej przez lornetkę obserwacji niczego tam nie brakuje: schron betonowy ze szczelinami obserwacyjnymi, dobrze zamaskowane, flankujące stanowiska ciężkich karabinów maszynowych w przylegających rowach strzeleckich oraz w koronach drzew znajdującego się z tyłu lasu. Przed tą pozycją znajdują się zamknięte zasieki, z zagradzającymi pojedyncze przejścia kozłami hiszpańskimi, wysunięte na północ stanowiska i jeszcze zapory przeciwpancerne z szyn kolejowych, wbetonowanych pionowo w pewnych odstępach oraz szerokie wykopy przed zaporą. Sporo więc jak na natarcie jednego batalionu piechoty z dwiema kompaniami strzeleckimi na pierwszej linii! Zwłaszcza, jeżeli uwzględni się jeszcze niekorzystne dla nacierającego ukształtowanie terenu. Wynika ono z konieczności zbiegnięcia przy rozpoczęciu natarcia ze wzniesienia w obniżenie, posuwania się przez około 800 m w tej zupełnie płaskiej dolince i wejścia ponownie na górę, w niewielkiej odległości przed zasiekami, w celu dokonania włamania¹².

Obserwację tę przerywa rozkaz batalionu – wprawdzie jeszcze nie do włamania się w samą linię schronów, ale jednak nakazujący podejście aż do ostatniego wysoko położonego wzniesienia terenu, przed zejściem w obniżenie. Dowódca batalionu osobiście wydaje rozkaz, dokładnie, w terenie, określając linię która ma zostać osiągnięta. – Ledwie wydał rozkaz, gdy od tyłu przybiega zdyszany goniec meldunkowy: „Pan Major raczy natychmiast podejść do aparatu, w celu odebrania ważnego rozkazu z pułku”. Major znika udając się na tyły, do telefonu, ja sam wzywam dowódcę plutonu z 1. kompanii i wydaję kompanii rozkaz podejścia aż do wskazanego w rozkazie batalionu odcinka terenu. Szyk kompanii w natarciu jak dotychczas: 1. pluton z prawej, 3. pluton z lewej, 2. pluton pośrodku, z tyłu, w odwodzie, tymczasowo jeszcze w dolinie Mławki. Wyznaczone zostają linie rozgraniczenia kompanii i plutonów. Ruszać natychmiast!

Tymczasem doszła godz. 12. Przeskakując właśnie naprzód z sekcją dowódcy kompanii [Kompanietrupp] i znajdując się na wysokości idącego naprzód po lewej stronie 3. plutonu, słyszę nagle dochodzący od tyłu szum i pomruk w powietrzu.

To, o czym my piechurzy dotąd tylko słyszeliśmy lub co widzieliśmy na filmach, przeżywamy tu osobiście, w sposób, jakiego nigdy nie zapomnimy. Zbliża się nasze lotnictwo. Bombowce nurkujące i myśliwce, klucz za kluczem, eskadra za eskadrą, musi to być cały pułk [Geschwader] albo jeszcze więcej! Nie liczymy, obserwujemy tylko i podziwiamy wspaniały popis niemieckiego lotnictwa, rozgrywający się teraz przed naszymi oczyma. Ledwie samoloty przeleciały nad nami na dużej wysokości, bombowce nurkujące rzucają się pędząc jak wściekłe na polską linię schronów. Klucz za kluczem gna ku ziemi, tak, że można byłoby pomyśleć, iż się w nią wbiją. Jednak ani o tym myślą! Z niepojętą niemal pewnością siebie nieustraszeni piloci na wysokości około 100 m znów podrywają swoje maszyny. Bomby już dawno się odczepiły – dokładnie je widzimy – i w kilka minut linia schronów wraz z leżącym za nią skrajem lasu spowita zostaje obłokami dymu i eksplozji. Ten spektakl w ciągu około 10 minut powtarza się jeszcze kilkakrotnie, przy ostatnim nalocie polskie przeciwlotnicze karabiny maszynowe najwyraźniej wyrywają się z początkowego osłupienia. Słyszymy wściekły ogień km-ów i widzimy jak nagle jednemu z naszych dzielnych sztukasów z silnika buchają płomienie, które szybko obejmują całą maszynę. Już ktoś odrywa się od niej do skoku ze spadochronem, dla innych jest już za późno. Słyszmy jeszcze tylko silny wybuch przy uderzeniu w las i widzimy ogromne słupy ognia wystrzeliwujące w niebo. – Śmierć lotnika! – Ale z powrotem na ziemię. Nadszedł czas: dalej na wroga. Nie ma wprawdzie rozkazu z batalionu, aby dokonać włamania w linię schronów, lecz to właśnie należy teraz uczynić! I to szybko, nim przeciwnik otrząśnie się z bombowego – tu w prawdziwym tego słowa znaczeniu – szoku. Bo jest jak sparaliżowany! Możemy się pokazać wyprostowani, iść zwykłym krokiem – ze strony nieprzyjaciela nie pada żaden strzał. A więc nic tylko naprzód! Pierwszy pluton dotarł już do lasu leżącego na prawym odcinku kompanii, w obniżeniu, ustawił na stanowiskach swoje karabiny maszynowe, już sam udałem się tam z sekcją dowódcy kompanii, by prowadzić stamtąd natarcie dalej, gdy dociera do mnie rozkaz z batalionu: natychmiast wycofać się z kompanią na pozycję wyjściową.

Czy dobrze słyszę? Wycofać się – teraz, gdy w najlepsze nacieramy, a ogień nieprzyjaciela niemalże całkiem ustał? – Jakież powody mogą leżeć u podstaw tego rozkazu?

Dobrze maskowani wspomnianym już laskiem wycofujemy się pojedynczo do pozycji wyjściowej. Ja sam biegnę do sztabu batalionu, aby odebrać dalsze rozkazy. Właśnie dyktowany jest nowy rozkaz natarcia. Określa w szczególności użycie ciężkiej broni piechoty, ciężkich karabinów maszynowych, dział piechoty i przeciwpancernych. Dowiadujemy się też, że wystartować ma jeszcze jeden atak bombowców nurkujących. Także artyleria ma wspierać nasze, ustalone na godzinę X, natarcie.

Krótką przerwę w walkach kompania wykorzystuje by coś zjeść. Kuchnia polowa zostaje podciągnięta aż do doliny Mławki, z każdej drużyny 1 do 2 ludzi przynosi w menażkach jedzenie aż na pierwszą linię. Pojedynczy, znajdujący się całkiem z przodu koledzy muszą jednak obyć się bez niego, bo Polacy znów intensywnie przeprowadzają uderzenia ogniowe.

Ja sam, po tym jak potwornie zmęczony docieram do stanowiska dowodzenia kompanii, zamykam na chwileczkę oczy i podrywam się dopiero, gdy telefonista przekazuje mi już odszyfrowaną wiadomość. Czytam: „Godzina X to 17.20”. Po niej artyleria ma jeszcze przez 15 minut pokrywać ogniem schrony, po czym zaraz nastąpić ma nasz szturm.

No, a więc dalej! Do 17.20 zostało jeszcze pół godziny. W największym spokoju dowódcy plutonów zostają wprowadzeni w swoje zadania, a z bronią ciężką, która w tym czasie dotarła w całości, jeszcze raz dokładnie omówiona zostaje kwestia osłony ogniowej. Trzy armaty przeciwpancerne mają prowadzić ogień do szczelin obserwacyjnych schronu, zaś dowódca plutonu ciężkich karabinów maszynowych otrzymuje polecenie uciszenia gniazd km-ów nieprzyjaciela. Taki sam rozkaz, z dokładnie określonymi celami punktowymi, ma przydzielony pluton lekkich dział piechoty.

Teraz nasza ciężka broń piechoty ma pierwszą podczas tej wojny okazję, by dowieść, że coś potrafi. Udowadnia to! Punkt 17.20 jej zionące zniszczeniem lufy rozpętują prawdziwy koncert piekielny. Pod osłoną tego uderzenia ogniowego 1. kompania rusza naprzód, po lewej, z tyłu towarzyszy jej druga. Przed osiągnięciem nieprzyjacielskich zasieków pokonać trzeba 600 do 800 m wolnej przestrzeni. Kompania przebywa tę odległość w niecałą godzinę, na zmianę przemieszczając się i prowadząc ogień.

Dzięki świetnemu wsparciu ogniowemu, zwłaszcza kompanii karabinów maszynowych, udaje się nam podejść z dość niewielkimi stratami. Nieprzyjemne są tylko flankujące gniazda karabinów maszynowych Polaków, trzymające się twardo i zacięcie mimo naszego wściekłego ognia. Pole łubinu, a dalej w stronę wroga pole ziemniaków, pomagają nam znaleźć w tym nieprzyjemnym ogniu względną osłonę. Każdy wtyka nos w ziemię tak głęboko jak tylko może, grzebiemy się w ziemi jak flądra w dnie Bałtyku. Mamy jedynie żal do naszej artylerii, która strzela za krótko. Ciągle musimy wystrzeliwać zielone race sygnałowe, aby osiągnąć przeniesienie ognia naprzód.

Tymczasem dochodzi godz. 18.30. Na prawo od nas na czerwono zachodzi słońce, pogodny dzień późnego lata chyli się ku końcowi. Osobliwe, że w tej sytuacji człowiek oddaje się jeszcze podziwianiu natury – tak jednak się dzieje i chyba jest to spowodowane zderzeniem przeciwieństw – idyllicznie pięknego zjawiska natury z jednej strony i pożogi wojny z drugiej. Ta ostatnia szaleje teraz wszędzie wokół. Wioska Piekiełko w prawym sąsiednim odcinku płonie, stogi przed nią buchają ogromnymi językami płomieni w niebo. Po prawej pierwszy pluton wycina już przejścia przez zasieki. Wtedy nagle odkrywam na lewo ode mnie naturalną lukę. Polacy nie domknęli już w tym miejscu zapory. A więc przez nią!

Kompania rzuca się dalej naprzód. O zmroku znajdującą się na odcinku 1. kompanii pozycję polskich schronów solidnie trzymamy w naszych rękach.

WSPÓŁDZIAŁANIE I. DYWIZJONU 2. PUŁKU ARTYLERII Z NACIERAJĄCĄ PIECHOTĄ NA ODCINKU WYTRYCH  1 WRZEŚNIA¹³

31 sierpnia wieczorem dociera rozkaz wkroczenia do Polski. Z zaciemnionymi reflektorami dywizjon wyrusza ze swojej kwatery i bardzo blisko granicy zajmuje przygotowane stanowiska. Wszystko przebiega jeszcze jak w czasie pokoju. Wielka narada nad kwestią, czy pojazdy silnikowe należy umieścić zaraz za stanowiskiem obserwacyjnym, czy też odstawić je dalej, czy możemy ulokować stanowisko dowodzenia dywizjonu w jednej z zagród, czy też nie. – Jakże często później śmialiśmy się z naszych ówczesnych trosk. – Jakże inaczej wszystko wyglądało w rzeczywistości później.

Koordynaty ognia pułku i naszego dywizjonu zostały wydane, dotarły meldunki o stanowiskach z baterii, zameldowano gotowość ogniową i tylko krótki sen oddziela nas jeszcze od wielkiego wydarzenia – pierwszych ostrych strzałów wojny.

Gęsta mgła kładzie się we wczesnych godzinach porannych nad krajobrazem. Mała wskazówka zegara przekroczyła cyfrę 4, zbliża się chwila ataku. Przed nami w dolinie płynie Kamionka, mała rzeka, która tutaj na wschodzie Pomorza stanowi granicę niemiecko-polską. Po tej stronie rzeki biegnie wielki trakt kolejowy Kolei Wschodniej z Berlina do Królewca, po którym teraz – tak, nie wydaje nam się – jedzie w stronę nieprzyjaciela przez obłoki mgły pociąg pancerny – ogromny w swej sylwetce, upiornie powiększony. Punkt 4.45 – w długich szeregach nasza piechota przeszła już przez nasze stanowiska obserwacyjne naprzód – na lewym odcinku zaczyna się przytłumione i ciągłe dudnienie silnego ognia artyleryjskiego. W naszym pasie natarcia jest nadal spokojnie i szybko nadchodzi rozkaz zmiany stanowiska. W mającym kształt wąwozu korycie rzeki, przy prowizorycznym moście z początku pojawiają się zastoje, jednak gdy przeszkoda zostaje pokonana idziemy szybko do przodu. Pułk piechoty maszeruje naprzód w gęstej mgle drogą Niwy-Zamarte-Ogorzeliny. Sztab dywizjonu pozostaje zaraz za sztabem pułku, sekcje dowódców baterii [Batterietrupps] z 1. i 3. baterii jadą zaraz za sztabem dywizjonu, podczas gdy 1. i 3. bateria po zmianie stanowisk włączyły się do kolumny marszowej dalej z tyłu za nami. 2. bateria, która – wykonując zadanie specjalne – podporządkowana jest II. batalionowi, znajduje się wraz z nim na szpicy pułku piechoty. We wioskach entuzjastyczne przyjęcie przez wyglądającą na znękaną ludność niemiecką, na drodze marszu poruszające się w przeciwnym kierunku kolumny uchodźców, które najpierw uciekłszy przed nami teraz znowu wracają, bo nasz marsz je wyprzedził, zaś z przodu toczą się już walki.

Sztab dywizjonu minął właśnie Ogorzeliny, gdy przed nami, przez utrzymującą się jeszcze mgłę, dudnią wystrzały lekkiej baterii. To może być tylko nasza 2. bateria, która zajęła stanowiska na wschód od Ogorzelin! Dowódca dywizjonu jedzie szybko naprzód i może rozpromienionemu oficerowi ogniowemu uścisnąć dłoń z okazji pierwszego ostrego strzelania dywizjonu podczas tej wojny. Wśród oficerów, podoficerów i żołnierzy zapanowuje powszechna radość, gdy po nowej komendzie w mgłę, na Ciechocin, leci seria bateryjna po 40 pocisków. Jest godz. 9.15.

Pojazdy nadal pędzą naprzód. Szpica piechoty, wraz opancerzonymi wozami rozpoznawczymi dotarła już daleko. Słońce przebiło się w końcu przez mgłę i gruba zasłona wokół nas powoli ustępuje. Sztab dywizjonu z sekcjami dowódców baterii 1. i 3. osiąga Sławęcin i jedzie początkowo na południe do wzgórza 174, by tam się zatrzymać. Dzięki wspaniałemu, rozległemu widokowi roztaczającemu się przed nami w tym momencie możemy się dobrze zorientować w sytuacji. Równocześnie nadchodzi meldunek, że własna piechota utknęła na linii Ciechocin-Folwark, Ciechocin-Obrowo przed, jak się wydaje, silniejszym nieprzyjacielem, tak, że odnosi się wrażenie, iż rzeczywiście chce on bronić się na umocnionych, znanych nam pozycjach polowych po drugiej stronie odcinka strumienia Wytrych¹⁴. Także sekcje dowódców baterii ze swymi licznymi pojazdami docierają na drogę w miejsce zaraz na zachód od punktu 174.

Powstają pierwsze większe zgromadzenia samochodów, co stwierdzamy z niezadowoleniem. Zostają wysłani gońcy w celu ściągnięcia maszerujących plutonów ogniowych do Sławęcina. Inny Unteroffizier otrzymuje polecenie sprowadzenia – również na wschodni skraj Sławęcina – kolumn remontowych i ściągniętych w zwartym szyku taborów dywizjonu. Ledwie z hałasem odjechali ostatni gońcy na motocyklach, gdy dociera dowódca pułku piechoty i przekazuje nam informacje o obecnej sytuacji wraz z najnowszymi rozkazami dywizji. Zgodnie z nimi Polak rzeczywiście szykuje się do obrony po drugiej stronie szerokiego odcinka strumienia. Pułk piechoty natrze na nieprzyjaciela na jego pozycji polowej przez ten odcinek. W tym celu podporządkowany zostaje mu I. dywizjon 2. pułku artylerii. 2. bateria znów znajduje się w dyspozycji dywizjonu. Podczas gdy adiutant wysyła do 2. baterii gońca z poleceniem: „Zmiana stanowiska baterii, sekcja dowódcy baterii uda się tutaj – do punktu 174, pozostała część baterii w okolicę zachodniego wyjazdu ze Sławęcina”, dowódca dywizjonu otrzymuje od dowódcy pułku piechoty rozkaz: „Pułk naciera, z II. batalionem w pierwszej linii, przez Obrowo, Siciny na Jeleńcz-Tuchółkę na broniącego się na umocnionej pozycji polowej nieprzyjaciela.

I. dywizjon 2. pułku artylerii zajmie w tym celu, wraz z obserwatorami, stanowisko na punkcie 157 (2 km na zachód od folwarku Ciechocin), ze stanowiskiem ogniowym zaraz na północny zachód od punktu 157 – tak, by natarcie mogło być skutecznie wspierane skoncentrowanym ogniem.

Stanowisko dowodzenia pułku piechoty również znajdować się będzie w pobliżu punktu 157”.

A więc nareszcie. Panuje wielka radość, że nastąpi akcja całego dywizjonu, każdy rwie się do walki. Dowódca 2. baterii przybywa z elementami swej sekcji dowódcy baterii na czas, tak by można było rozpocząć wydawanie rozkazów dywizjonowi. Na szczęście czas nie nagli. Masa pułku piechoty jest jeszcze daleko z tyłu i – częściowo pieszo – porusza się naprzód wzdłuż drogi marszu, nie należy więc liczyć się z rozpoczęciem natarcia przed godz. 13.30. A teraz jest godz. 11.

Po tym jak wszyscy dowódcy baterii zostali poinformowani o zamiarach i zadaniach pułku piechoty oraz dywizjonu, dowódca tego ostatniego wydaje krótki, nieformalny rozkaz: „Sekcje dowódców baterii i pluton łączności udają się ze mną naprzód; ja dokonam rozpoznania stanowisk dla dywizjonu! Baterie naprzód, do wyjazdu ze Sławęcina!”. Gońcy szybko udają się do baterii. Wszyscy wsiadają i cała gromada, teraz już około 40 pojazdów, z tyłu pluton łączności również z 20 pojazdami, rusza naprzód, drogą prowadzącą ze Sławęcina w kierunku wschodnim na Ciechocin. Tam osiągamy czołowe ubezpieczenia i wkrótce znajdujemy się przed naszą piechotą. Skręcając z drogi w kierunku południowym docieramy do, jeszcze niezajętego, wzgórza 157. Tylko kilku gońców motocyklowych jedzie z przodu, w roli skąpego ubezpieczenia. Dojeżdżamy do połowy wysokości wzgórza i wspinamy się na nie pieszo. U góry, pośrodku najwyższego punktu, znajdujemy odpowiednie miejsce dla stanowiska dowodzenia dywizjonu i dla Rufbatterie¹⁵. Mamy stąd wspaniały, rozległy widok. Przed nami cały odcinek, skąpany w jasnych promieniach słońca. Choć początkowo mamy jeszcze widok pod światło, to w miarę mijania kolejnych godzin słońce wędruje ku zachodowi, a w końcu za nasze plecy. Mamy szeroki widok na nieprzyjaciela i na wsie, które mamy ostrzeliwać. Również na nasze tyły mamy z tego wspaniałego wzgórza znakomitą panoramę, tak więc możemy teraz przystąpić dywizjonem do akcji, jakiej nie wyśniłaby sobie żadna inspekcja w czasach pokoju.

„Stanowiska obserwacyjne dywizjonu: 2. bateria po prawej, z przodu na tej górze, 3. bateria na lewo z przodu, 1. bateria (zarazem Rufbatterie) tutaj, także w tym miejscu znajduje się stanowisko dowodzenia dywizjonu. Stanowiska ogniowe – wskazane w terenie – zaraz za stanowiskami obserwacyjnymi”.

Szybko zostają jeszcze określone punkty przyłożenia dla przenośników współrzędnych celu [Zielgevierttafeln] oraz połączenia komunikacyjne i zaczyna się akcja. Pluton łączności dotarł, telefoniści już biegają i – gdy spojrzeć na pilnie pracujący sztab dywizjonu i szybko podjeżdżające baterie, jak i na ciepło wspaniałego dnia późnego lata – można byłoby pomyśleć, że trafiło się na inspekcję jednostki na poligonie. Koordynaty zostają naniesione i na szkicach dostarczone bateriom przez spieszonych gońców motocyklowych, zadania dywizjonu zostają jeszcze raz sformułowane pisemnie, rozdzielone zostają zadania ogniowe, sprawdzone połączenia, i w końcu baterie meldują telefonicznie: „Gotowe do otwarcia ognia”. Obserwacja przy pomocy lornety nożycowej początkowo nie pozwoliła dostrzec żadnego elementu pozycji polowej nieprzyjaciela. Zauważono natomiast jego ruchy we wsi Siciny. Naprzeciw nam stoi Pomorska Brygada Kawalerii, której część koni z koniowodami wydaje się tam znajdować. A więc przygotować nawałę na Siciny – każda bateria seria bateryjna po 40 pocisków (120 strzałów dywizjonu). Ze względu na efekt zaskoczenia zabroniono wstrzeliwania się. Dywizjon chce rozpocząć walkę ogniową jedną wielką nawałą. Nie ma jednak jeszcze pozwolenia na otwarcie ognia od piechoty, której jesteśmy podporządkowani. Jej bataliony pojawiają się teraz na naszych tyłach, z obu stron Sławęcina, idą w naszą stronę szerokim frontem – my czekamy na rozkaz do otwarcia ognia. Będzie to dla nas wielka chwila, ukoronowanie naszego szkolenia podczas pokoju. I wtedy nadchodzi rozkaz: „Dywizjon ma pozwolenie na otwarcie ognia”, a następnie: „Dowódcy baterii do aparatów”. Adiutant przekazuje: „Za 30 sekund nawała na Siciny, jeszcze 20 sekund”, dowódcy powtarzają: „Jeszcze 15 sekund” – niżej na stanowisku ogniowym kanonierzy trzymają cięgiel – „Jeszcze 10 sekund. Uwaga, ognia!”. Łup, łup, łup – wielka chwila, w nieprzerwanym huku 120 strzałów dywizjonu wylatuje z luf i gdy wszyscy z nabożną niemal uwagą nasłuchują szumu lecących salw, po drugiej stronie uderzają już nasze granaty. Seria po serii wybucha w wiosce. Mimo celowania według mapy strzały trafiają dokładnie, bez wyjątku. „Ogień dywizjonu leży dobrze”, przekazują telefoniści na rozkaz dowódcy dywizjonu. Efekt ostrzału obserwowany jest z wielką dumą. Galopujący jeźdźcy i szybko jadące wozy opuszczają spowitą gęstym dymem i ogniem wieś. Widzimy pierwszego nieprzyjaciela. Przekazywane są następne koordynaty. Znów jest to wioska, bo nie widać nic ze świetnie zamaskowanej pozycji polowej nieprzyjaciela. Kolejna nawała artyleryjska dywizjonu, która i tym razem dobrze trafia bez wstrzeliwania. Teraz pora na skraj lasu, w którym zameldowano ruchy. Wciąż jednak nie da się nigdzie dokładniej dostrzec nieprzyjaciela. Połączony ogień dywizjonu jest przenoszony niczym na długim ramieniu, dokładnie i szybko, aż baterie meldują rozpoznane cele i otrzymują pozwolenie strzelania bez rozkazu. Tak nasz dywizjon strzela dalej, podczas gdy za nami powoli zbliżają się w pełni rozwinięte bataliony piechoty, aż nagle od drugiej strony dobiega głuchy huk i daje się słyszeć szelest w powietrzu – wszyscy zamierają i patrzą w górę: pierwszy nieprzyjacielski ostrzał artyleryjski. Następnie daleko za nami wzbija się pierwszy czarny obłok, po którym po chwili następuje słaby huk. Uderzenie granatu! I znów wystrzał z przodu, znów szelest nad nami, uderza: nikt nie obserwuje już nieprzyjaciela. Wszystkie oczy skierowane są do tyłu, gdy za nami, między idącą naprzód piechotą, ląduje trzecie trafienie. Dziwnie jest obserwować, jak setki piechurów, zmierzających ku nam i na szerokiej przestrzeni wyglądających jak żołnierzyki, nagle zatrzymują się, i jak setki głów przy każdym pojedynczym wybuchu obracają się do tyłu, aż cała masa znów rusza naprzód, coraz bliżej nas. Znów uderzenie pocisku, tym razem już bliżej i z głośniejszym hukiem. Wszyscy idący znów się zatrzymują. Wszystkie głowy obracają się do tyłu jak na jednym sznurku, potem ruchy są nieco szybsze. Chcą wydostać się z – na razie jeszcze słabego – ognia polskiej artylerii. Kompanie wchodzą na naszą górę, mijają nasze stanowiska obserwacyjne i znikają przed nami. Polska artyleria strzela dalej. Początkowo są to jeszcze pojedyncze uderzenia. Kilka trafia blisko stanowiska ogniowego 2. baterii, potem ogień w rejonie dywizjonu przybiera na sile i z wyciem nadlatują pierwsze salwy. Trafienie w stanowisko ogniowe 3. baterii. Bateria melduje: „Nie ma rannych”. Czy dostrzeżono nasz dywizjon wraz ze stanowiskami ogniowymi? Przez chwilę przez głowy przemyka myśl o zmianie stanowiska. Potem jednak podjęta zostaje decyzja, by pozostać na obecnym stanowisku, wytrzymać – zwłaszcza ze względów wychowawczych. Znów uderzają granaty, tym razem w pobliżu stanowiska dowodzenia dywizjonu. Wszyscy zaraz chowają się jak na warunki wojenne przystało, zbliżającym gońcom woła się z daleka, aby zachowywali się jak na wojnie. Obserwatorzy gorączkowo wypatrują ognia wylotowego na obszarze zajętym przez nieprzyjaciela. Gdybyśmy tylko mieli przy sobie dywizjon obserwacyjny [Beobachtungsabteilung]! Wtedy 3. bateria melduje zauważone polskie stanowisko ogniowe (patrz szkic 2). W tej samej chwili seria trafia w jej stanowisko obserwacyjne. Dociera do nas potężny huk detonujących granatów. Połączenie telefoniczne zostało zerwane. Pieszy goniec dostarcza rozkaz ogniowy dla baterii. Wszystkie baterie dywizjonu strzelają intensywnie. Piechota z przodu naciera. Wysunięci obserwatorzy otrzymali komendę „strzelać bez rozkazu” i niebawem czarne kule naszych strzałów odbitkowych pojawiają się nad łąkami przed nami. Do walki ogniowej włącza się broń ciężka piechoty, połączony ogień dywizjonu znów uderza tu i tam. Mimo to polski ogień artyleryjski i opór polskich strzelców nie traci na sile. W oddali widzimy wycofującą się polską kolumnę marszową na koniach. Niestety, odległość jest dla naszych dział zbyt duża. Powszechny żal. Walka ogniowa przybiera na intensywności, nasze natarcie utknęło. Komunikaty radiowe wysuniętych obserwatorów meldują, że dobrze umocniony nieprzyjaciel jest trudny do dostrzeżenia. Zaczynający się powoli zmierzch utrudnia obserwację. Na horyzoncie wokół jaśnieją płonące wsie. Z przodu w niebo wzbijają się pierwsze race świetlne piechoty i oświetlają nieprzyjacielską pozycję, która wpaść ma w nasze ręce następnego dnia. Przyprowadzeni zostają pierwsi jeńcy, którzy jednogłośnie poświadczają duże oddziaływanie naszych strzałów odbitkowych na morale. Potem zmagania poniżej przed nami cichną, bateria prowadzi jeszcze ogień nękający, nadchodzi jednak koniec pierwszej walki, która tonie w szybko zapadającej nocy.

Współdziałanie armaty przeciwpancernej z nacierającą piechotą pod Wierzbnikiem 6 września

Mój półpluton armat przeciwpancernych podporządkowany jest dywizjonowi rozpoznawczemu¹⁶. Jadę z jednym z moich dział w straży przedniej [Vorhut], zaś reszta półplutonu podzielona jest między siły główne a tabor bojowy [Gefechtstroß].

Jest 6 września, około godz. 10. Dywizja kontynuuje swój marsz na północ, na Wierzbnik. Jadące pojazdy zostają szybko spowite nieprzeniknioną chmurą kurzu. Słońce pali bezlitośnie. Jedziemy kilometr za kilometrem, nie nawiązując kontaktu z nieprzyjacielem.

Nagle, mniej więcej około godz. 14, słyszę dochodzący od czoła odgłos walki. Kolumna natychmiast się zatrzymuje. Szpica najwyraźniej nawiązała kontakt z przeciwnikiem.

Dźwięki walki przybierają na sile. Polak omiata ogniem artylerii las po obu stronach drogi, nie wyrządzając jednak szkód. Pociski mniejszych kalibrów uderzają ze świstem o wierzchołki drzew, eksplodują z głośnym trzaskiem. Po kilku strzałach, po płaskości toru lotu i po tym, że są to pociski odłamkowe z zapalnikiem czasowym orientuję się, że możemy mieć do czynienia tylko z polską artylerią przeciwlotniczą. Każę opuścić drogę, schować się pojazdom i idę naprzód do dowódcy straży przedniej. Po około 80 krokach jestem na skraju lasu i widzę przed sobą małe wzniesienie terenu. Na drodze, na tylnym zboczu, stoją pojazdy plutonu strzelców motocyklowych ze straży przedniej. Strzelcy zsiedli i podjęli już walkę ogniową. Melduję się u dowódcy, znajdującego się na lewo od drogi, za wzniesieniem terenu. Stamtąd roztacza się następujący obraz pola walki: teren lekko opada, na długości około 500 do 600 m, aż do skraju Wanacji. Następnie znów lekko wznosi się aż do wysokości miejsca, w którym się znajdujemy. Domy ciągną się na lewo wzdłuż wzniesienia. Na drugim wzniesieniu terenu, dalej z prawej, widoczny jest Wierzbnik.

Na przednim zboczu wzniesienia terenu widzimy jeszcze pojedyncze pojazdy straży przedniej, a poniżej, na skraju miejscowości, w rowie, stoi trafiony wóz z działkiem 2 cm¹⁷, należący do pododdziału rozpoznawczego szpicy.

Strzelcy karabinów i karabinów maszynowych nieprzyjaciela ulokowali się w pierwszych domach i trzymają nas przy ziemi. Dwie polskie armaty przeciwpancerne na skraju drogi zwijają się szybko, gdy zostają wzięte pod ogień karabinów maszynowych. Na wprost, na wzniesieniu po drugiej stronie, stoją dwa okopane działa przeciwlotnicze¹⁸. Pociski z głośnym gwizdem lecą w naszą stronę, zmuszając nas do ukrycia się i uniemożliwiają podejście naszych strzelców motocyklowych.

Otrzymuję polecenie dla półplutonu armat przeciwpancernych: „Natychmiast rozpocząć zwalczanie dział przeciwlotniczych i w miarę możliwości zniszczyć je”.

Z lewej, na wzniesieniu terenu, jest mały lasek. To stamtąd trzeba byłoby wziąć się za działa. A więc dalej! „Przekazać: armata przeciwpancerna naprzód”.

Przy lewym rogu lasu znajduję półpluton ciężkich karabinów maszynowych, który informuję o moich zamiarach. Jak dotąd Polacy nie wzięli jeszcze tego lasku pod ogień, gdyż całkowicie zajmują ich leżący dalej na prawo strzelcy motocyklowi. Po krótkich poszukiwaniach znajduję małą, częściowo zarośniętą przesiekę, wspaniale nadającą się do moich celów. Nie muszę podchodzić na sam skraj lasu, a mogę zająć stanowisko na niej, około 35 kroków w głąb lasu od jego skraju. Śpieszę z powrotem do wskazanego w rozkazie punktu i znajduję tam wysłaną aż tutaj armatę przeciwpancerną. Nie jest to wprawdzie armata z mojego półplutonu, a armata ze straży przedniej podążającego za nami pułku piechoty, która omyłkowo dotarła za daleko i przez to szybciej jest do dyspozycji. Wprowadzam działonowego w sytuację. Trudno dostrzec polskie działa przeciwlotnicze, bo są okopane aż do wysokości ogniowej i świetnie zamaskowane. Każę działonowemu strzelać, sam zaś zajmuję się obserwacją strzelania i korektą.

„Lewe działo przeciwlotnicze – odległość 800 – Ognia!”.

Już trzeci strzał trafia. Widzimy jak polska obsługa porzuca działo. Przy prawym dziale trafia już drugi strzał, z takim samym skutkiem. Teraz Polak stał się bardziej uważny i otwiera do lasku silny ogień.

Zadanie wykonane. Każę natychmiast ukryć armatę. Strzelcy motocyklowi mają tym samym możliwość natarcia, które teraz postępuje bardzo szybko.

Podczas postępującego natarcia mam możliwość zobaczenia polskich dział. Przy pierwszym dziale postrzelana została optyka. Przy drugim trafione zostało lawetowanie, przez co unieruchomione zostały mechanizmy obrotowe działa.

WSPÓŁDZIAŁANIE 2. KOMPANII 23. PUŁKU PANCERNEGO Z NACIERAJĄCĄ PIECHOTĄ PODCZAS BITWY NAD BZURĄ 10 WRZEŚNIA¹⁹

10 września 2. kompania podporządkowana jest jednemu z pułków piechoty i jedzie, zmierzając od południowego wschodu, w kierunku Ozorkowa. Dudnienie dział zbliża się coraz bardziej i przybiera na sile. Naprzeciw nam idą nasze wycofujące się kolumny, pieszo i na pojazdach mijają nas ranni. Wkrótce dociera też i pułk piechoty, któremu podporządkowana jest kompania. Naprzód – przez Ozorków na Łęczycę – zostaje wysłane rozpoznanie na potrzeby dalekiego marszu. Na mapie widzę pod Łęczycą bardzo nieprzyjemny odcinek: szeroki na 2 do 3 km pas błot i bagien, przez który płynie Bzura. Polak, uderzając z Kutna na południe, przekroczył już tę linię znacznymi siłami. Marsz mojej kompanii w ramach pułku piechoty jest kontynuowany dalej, aż do punktu bardzo blisko na północ od Ozorkowa. Po prawej i po lewej stronie drogi dudnią wystrzały naszej artylerii i wybuchy polskich pocisków. Dowódca pułku przybywa od dowódcy dywizji i wydaje nam rozkaz do natarcia. Pułk odrzuci, zachowując styczność z sąsiednimi jednostkami, nieprzyjaciela na odcinku Bzury. 2. kompania stanowi punkt ciężkości [Schwerpunkt] pułku i poprowadzi II. batalion naprzód, aż do północnego skraju lasu, 1 km na północny zachód od Leśmierza. Bataliony już ciągną obok nas, aby zająć rejon wyjściowy na południe od Ozorkowa. Wszyscy zdjęliśmy nasze czarne bluzy mundurowe, podwinęliśmy rękawy koszul, rozpięliśmy je na piersi, zaś nasze szare furażerki naciągnęliśmy za uszy. Szalona furia i chęć walki ogarnia pancerną załogę. Teraz piechota dotarła do swych podstaw wyjściowych. Wycie i warkot silników drugiej [kompanii] rozbrzmiewa w Ozorkowie, gdy jedziemy za naszym II. batalionem. Serie karabinów maszynowych biją na prawo i lewo od naszej drogi domarszu. Ja – dowódca kompanii – wyskakuję z mojego czołgu i udaję się do dowódcy najbardziej naprzód wysuniętej kompanii piechoty. Wzajemne uzgodnienia i orientacja. Wielkie stogi pozwalają mi podciągnąć moje czołgi w pełni osłonięte ku przodowi, w bezpośrednie sąsiedztwo piechoty. Na pierwszej linii dokładne wprowadzenie moich dowódców plutonów w sytuację. Wtedy radiem i przez gońca nadchodzi rozkaz do natarcia. Plutony 2. kompanii za wielkim stogiem natychmiast ruszają naprzód na wroga, promieniście, szerokim frontem. W ciągu dziesięciu minut ogromna siła ognia czołgów zamienia liczne zagrody i stogi, z których odezwał się do nas ogień nieprzyjaciela, w morze płomieni. Niemiecka i polska artyleria huczy wokół naszych czołgów. Nie można już odróżnić jednej od drugiej.

Nie będąca w stanie dotrzymać nam kroku piechota zostaje daleko z tyłu. Na mój, wydany przez radio, rozkaz plutony zajmują stanowiska w wysokich polach kukurydzy i oczekują piechoty, szybko i prawie bez przeszkód postępującej naprzód pod naszą osłoną ogniową. Przed naszymi oczyma rozpościera się pole bitwy, którego nie mógłby namalować w jego straszliwym a zarazem pięknym kształcie żaden malarz. Znów mamy szczęście. Mimo uderzających w bliskim sąsiedztwie granatów wszystkich kalibrów, wystrzeliwanych przez obie strony, nie mamy żadnych strat. Zostaje już osiągnięty cel natarcia. Zapada ciemność. Grupuję kompanię bliżej i każę obsadzić skraj lasu. Ogień wszelkiego kalibru, prowadzony ze wszystkich stron na nasz las, jest nie do opisania. Mimo to piechurzy chcą pod osłoną nocy przedzierać się dalej. Dostrzegam bezsensowność takiej akcji, bo batalion ani z prawej ani z lewej nie ma styczności z innymi jednostkami. Dlatego przekazuję leżącemu obok mego czołgu oficerowi piechoty rozkaz pułku, że ten skraj lasu jest celem natarcia, który mieliśmy osiągnąć. Mimo potężnego ognia artylerii i zupełnych ciemności, na prośbę piechoty, decyduję się pozostać przy niej jeszcze 30 minut. Potem wycofuję kompanię w kolumnie marszowej przez płonące, słabo oświetlone pole walki, z powrotem na pozycję wyjściową za stogami. Tracimy jeden czołg – zostaje on w lasku u celu natarcia, jednak załodze udaje się uratować. Niestety sąsiednie jednostki są daleko z tyłu – wobec czego II. batalion z moją kompanią tkwią 5 kilometrów w głębi terytorium nieprzyjaciela. W związku z tym batalion musi w nocy z 10 na 11 września znów wycofać się na swoją pozycję wyjściową, aby nie zostać odciętym przez nieprzyjaciela. Na pozycji wyjściowej 2. kompanii przy stogach siana panują zupełne ciemności. Nawiązuję połączenie ze sztabem pułku i każę dostarczyć amunicję, paliwo i żywność, bo kompania podczas natarcia prawie zupełnie zużyła amunicję.

Jako, że trzeba też usunąć kilka uszkodzeń, kompania pracuje przez całą noc i o świcie 11 września znów jest gotowa do boju. Obserwując front nocą można się zorientować, że Polak posunął się naprzód na naszym lewym skrzydle. Patrząc na białe race sygnałowe (nasza pierwsza linia) odnoszę wrażenie częściowego oskrzydlenia od lewej. Tak, polskie zuchwalstwo sięga aż tak daleko, że na tyłach naszych czołgów na sztab pułku przeprowadzony zostaje napad z użyciem granatów ręcznych.

Wobec właśnie opisanej sytuacji wcześnie 11 września front musi zostać cofnięty jeszcze dalej. Moja kompania wycofana zostaje przez Ozorków i trafia znowu pod dowództwo batalionu [pancernego].

O godz. 7 kompania znajduje się na skraju lasu, 5 km na południowy wschód od Ozorkowa, gotowa do dalszych działań. Na zachód od Ozorkowa Polak posunął się na południe. Z lewej za nami uderza już polski ogień artyleryjski. Ostatni będący do dyspozycji oddział, dywizjon przeciwpancerny, zostaje skierowany przez dywizję do działań bojowych. Polak dużymi siłami dotarł do nasypu kolejowego na zachód od miejscowości Orła. Dywizjon przeciwpancerny musi wycofać się z ciężkimi stratami. Wtedy 2. kompania otrzymuje rozkaz zaatakowania Polaków na odcinku wycofującego się dywizjonu przeciwpancernego. Kompania już toczy się przez wieś Kowalewice, nie ma czasu do stracenia. Rozwija się z marszu i z największą prędkością pędzi w stronę odległego o 1,5 km lasu, położonego na północ od wsi Orła. W nasze czołgi uderza ogromna nawała ognia z drzew, z ziemi, z prawej, z lewej, z przodu. Jednak w tej sytuacji trzeba tylko iść naprzód i jeszcze raz naprzód. Kompania jest już na skraju lasu, niestety jednak z powodu podmokłego terenu musi nacierać po drogach przez las. Wtedy na skraju lasu, na wysokości Orłej, widzę niemieckiego żołnierza idącego wolno przez drogę – tak, by mógł być wyraźnie dostrzeżony przez czołgi. Przekazuję to kompanii przez radio i robię przy tym to, do czego chciał ten ukryty w niemieckim mundurze Polak doprowadzić: mianowicie, by czołgi nie strzelając, przekonane, że przed nimi znajdują się własne oddziały, zbliżyły się do Orłej. Kiedy teraz kompania osiąga wieś, ze wszystkich stron uderza w nasze pojazdy ogień przeciwpancerny różnych kalibrów. Zaczyna się morderczy pojedynek między czołgami i obroną przeciwpancerną. Szczególnie niebezpieczna jest dla nas zdobyczna niemiecka armata przeciwpancerna z polską obsługą, stojąca przy rogu domu. Obsługa koszona naszymi karabinami maszynowymi stale jest uzupełniana nowymi ludźmi, wyskakującymi z budynku. Jako ostatni strzela i ginie przy tej armacie polski podporucznik. Dwa czołgi zostają podczas tej rozstrzygającej i zaciętej walki trafione w baki. Załogom, po części ciężko rannym, mimo silnego ognia udaje się uratować – co brzmi prawie jak cud – i zostają przyjęte przez inne czołgi. Mimo silnego ognia załodze trzeciego czołgu, który utknął w bagnie, również udaje się przebić do tyłu. Trzy inne czołgi z przestrzelinami wracają z załogami bez ran. Pomyślny koniec tej ciężkiej walki 2. kompanii przyczynia się do udaremnienia polskiego przełamania i próby obejścia na południe od Kutna²⁰.

NATARCIE III. BATALIONU 63. PUŁKU PIECHOTY POD TOMASZOWEM LUBELSKIM 20 WRZEŚNIA²¹

19 września wieczorem III. batalion 63. pułku piechoty dociera do Huty Dzierążyńskiej i pozostaje tam do dyspozycji pułku za lewym skrzydłem pozycji obronnej.

Wiadomo było, że dwa silne zgrupowania nieprzyjaciela – pod Zamościem (20 km na północ) z jednej strony i pod Tomaszowem z drugiej – toczyły walkę z siłami pewnej dywizji lekkiej²². Trzeba było liczyć się z koniecznością interwencji pułku w kierunku Tomaszowa. Tam toczyły się lokalne walki trwającej od dwóch dni wielkiej bitwy lwowsko-tomaszowskiej. Oczekiwać należało, że przeciwnik podejmie próby przełamania się na wschód i północny wschód. Leżąca na południe od Huty Dzierążyńskiej Tarnawatka płonęła. Z okolic Tomaszowa słychać było głośny huk bitewny. Położone na południowy wschód wzgórze 325,8 ubezpieczała, szerokim frontem zwróconym na południe, kompania pionierów. Została ona przejściowo zepchnięta na północ przez polskie natarcie, ponownie jednak zajęła wspomniane wzgórze (szkic 1).

W tym czasie słychać było oddziały naszej artylerii strzelające w kierunku południowym, ze stanowiska ogniowego położonego zaraz na południowy wschód od Tarnawatki. Równocześnie nadeszła do pułku prośba o pomoc od wspomnianej wysuniętej kompanii pionierów. Meldowała, że w związku z dużym rozciągnięciem swych linii ubezpieczenia nie będzie w stanie powstrzymać w ciągu nadchodzącej nocy kolejnej polskiej próby przełamania. Prosiła o wsparcie.

Także dowódca artylerii dywizyjnej [Artillerieführer der Division] wyraził troskę o swoje baterie. Wobec tego III. batalion otrzymał rozkaz obsadzenia wzgórza 325,8 wzmocnioną kompanią.

Następnie dowódca batalionu przekazał ustnie następujące polecenie: „Silny nieprzyjaciel walczy zaciekle w rejonie Tomaszowa i ciągle podejmuje próby przełamania na wszystkie strony. W każdym czasie, zwłaszcza nocą, należy liczyć się z nowymi próbami przełamania, także w kierunku północnym i północno-wschodnim. Kompania pionierów szerokim frontem ubezpiecza wzgórze na południowy wschód od Tarnawatki (325,8). Poprosiła o posiłki. Naszą artylerię słyszy pan strzelającą na południe ze stanowiska ogniowego pod Tarnawatką (wskazane w terenie). Również ta artyleria wystawiona jest na działanie nieprzyjaciela.

Wzmocniona 9. kompania natychmiast uda się przez południowo-wschodnią część Tarnawatki na wzgórze tam z przodu i zapobiegnie przełamaniu się przeciwnika po obu stronach dużej drogi. Kompania ma zostać skierowana do obrony na prawo od dużej drogi, rozciągnięta aż do dużych jezior. Czaty bojowe [Gefechtsvorposten] przy rzece Wieprz. Wysłać rozpoznanie bojowe na południe. Znajdująca się na lewo od drogi kompania pionierów jest panu podporządkowana. Należy współdziałać z własną artylerią. Meldunki przesyłać przez stanowisko dowodzenia pułku do batalionu przez kolarza. Masa III. batalionu, do dyspozycji pułku, zajmie biwak kwaterunkowy [Ortsbiwak²³] w Hucie Dzierążyńskiej”.

O dalszej aktywności bojowej batalionu 20 września dowódca batalionu relacjonuje następująco:

„Tymczasem zapadła noc. Kazałem wzmocnionej 9. kompanii przemaszerować obok mnie, powiedziałem do nich jeszcze kilka zagrzewających słów, po czym udałem się do biwaku kwaterunkowego.

Około północy 9. kompania zameldowała, że zajęła wskazaną pozycję obronną i nawiązała łączność z kompanią pionierów i artylerią. W okolicy Tomaszowa ma najwyraźniej toczyć się walka. Słyszalny ma być stamtąd wzmożony ogień artyleryjski.

Około godz. 2 (szkic 2) III. batalion otrzymuje rozkaz natychmiastowego podejścia na wzgórza na południe od Tarnawatki i przejęcia całym batalionem zadania 9. kompani. Około godz. 3 batalion (bez wzmocnionej 9. kompanii, drużyna ciężkich moździerzy rozdzielona między 11. i 10. kompanię) wyruszył z biwaku naprzód drogą na Tarnawatkę. Po osiągnięciu południowo-wschodniej części miejscowości, która tymczasem spaliła się już dość mocno, kazałem zatrzymać batalion, wziąć z wozów polowych lekkie karabiny maszynowe, pobrać amunicję, granaty ręczne, amunicję sygnalizacyjną itd.²⁴. Czas, w którym batalion dokonywał tych czynności, wykorzystałem na skontaktowanie się z 9. kompanią i artylerią. Za radą dowódcy 9. kompanii podszedłem naprzód z batalionem aż do stanowiska dowodzenia 9. kompanii, około 500 m na południowy wschód od wschodniej części Tarnawatki. Również za jego radą zrezygnowałem ze skierowania do działań w nocy kolejnej kompanii strzelców i wysłałem jedynie elementy kompanii karabinów maszynowych i pluton dział piechoty.

10. kompanię umiejscowiłem w gotowości z tyłu po prawej, by móc ewentualnie użyć jej o świcie do obrony na prawej połowie odcinka obrony pozycji dotychczas obsadzonej przez 9. kompanię. Następnie nawiązałem łączność z dowódcą dywizjonu artylerii. Zgodnie z informacjami dowódcy 9. kompanii i dowódcy dywizjonu liczyć należało się z tym, że nieprzyjaciel (przypuszczalnie 1. pułk kawalerii i 1. pułk piechoty) znajduje się w lesie na zachód od Pańkowa i że silniejszy nieprzyjaciel tkwił w lesie na północ od Tomaszowa. Około godz. 4.30 dały się nagle słyszeć odgłosy silnego ognia artyleryjskiego i wzmożonego hałasu bitewnego – przypuszczalnie z okolicy na południe od Tomaszowa Lubelskiego.

Miało się wrażenie, że nieprzyjaciel chce się teraz przedrzeć na południe. Zameldowałem o swych przypuszczeniach telefonicznie i pisemnie pułkowi, zgłaszając również prośbę o wydanie zgody na pospieszenie przez III. batalion z pomocą walczącym o Tomaszów – poprzez natarcie w kierunku Tomaszowa.

Tak przygotowałem swój batalion, że natychmiast mogliśmy natrzeć lewym skrzydłem wzdłuż dużej drogi i poczyniłem odpowiednie przygotowania w porozumieniu z dowódcą dywizjonu artylerii.

O godz. 6.30 zadzwonił do mnie dowódca pułku i wydał następujący rozkaz:

„Zgoda udzielona, pułk naciera o godz. 7 z III. batalionem na zachód, a I. batalionem na wschód od drogi. Cel natarcia: wzgórza na południe od dużego lasu na północny zachód od Tomaszowa”.

Dla III. batalionu uzupełniająco wskazany został teren z licznymi sadzawkami, około 1 km na południe od leśniczówki Dąbrowa.

Następnie, na zapewniającym dobry widok wzgórzu, 1500 m na północ od Koziej Wólki, udzielam zgromadzonym dowódcom kompanii, dowódcy podporządkowanego plutonu dział piechoty i mającemu polecenie współdziałania z batalionem dowódcy dywizjonu [artylerii] następującego ustnego rozkazu do natarcia (szkic 3):

„Rozkaz batalionu do natarcia w kierunku Tomaszowa.

Pod Tomaszowem i na południe od niego wróg najwyraźniej prowadzi natarcie na południe – w celu dokonania tam przełamania. Nasz pododdział rozpoznawczy zameldował, że w Pańkowie nie ma nieprzyjaciela. Czy tkwi jeszcze w lesie na zachód od Pańkowa, czy znajduje się jeszcze w lesie na północny wschód od Tomaszowa wysłane pododdziały rozpoznawcze wciąż nie zameldowały. Należy liczyć się z jedną i drugą ewentualnością.

63. pułk piechoty naciera, z III. batalionem na prawo, I. batalionem na lewo od dużej drogi, w kierunku Tomaszowa, by doprowadzić do ostatecznego załamania się oporu nieprzyjaciela. Cel natarcia pułku – wzgórza na północ od Tomaszowa, cel natarcia III. batalionu – wzgórza zaraz na południe od leśniczówki Dąbrowa.

Najbliższy cel batalionu: pociągłe wzgórze z pojedynczymi zagrodami, 2,5 km przed nami.

Początek natarcia: godz. 7.

Nacierają:

W pierwszej linii po lewej 11. kompania, z lewym skrzydłem na drodze; droga należy do nas – rozciągnięcie 300 m. 10. kompania podąża za nią w odstępie 300 m, uszykowana występem w prawo, rozwinięta do natarcia.

9. kompania podąża, pozostając do mojej dyspozycji, z odstępem 500 m od środka batalionu, najpierw aż do małego lasku po drugiej stronie terenu bagnistego (800 m na południe od Koziej Wólki).

Drużyny ciężkich moździerzy nadal podporządkowane są kompaniom strzeleckim.

Kompania karabinów maszynowych słabymi siłami (półpluton) nadzoruje z pozycji na tym wzgórzu marsz naprzód batalionu przez teren bagnisty, rozbijając każdy pojawiający się opór nieprzyjaciela. Elementy te muszą być w stanie wyeliminować ewentualne flankujące oddziaływanie nieprzyjaciela z kierunku lasku na wschód od Pańkowa i mają być wcześnie podciągnięte za resztą oddziałów. Masa ciężkich karabinów maszynowych idzie naprzód z czołowymi kompaniami, by przy pojawiającym się oporze być od razu do dyspozycji do wsparcia natarcia. Chodzi mi przede wszystkim o to, by natarcie mogło być jak najszybciej kontynuowane z pierwszego celu natarcia batalionu przeciw skrajowi lasu po drugiej stronie.

Pluton dział piechoty, podporządkowany 11. kompanii, zespolony ma zostać z oddziałem uderzeniowym, nacierającym po drodze. Jego zadaniem jest zmiękczanie nieprzyjaciela i łamanie jego oporu ostrzałem bezpośrednim.

Dywizjon artylerii: wydaję zadanie wspierania postępów batalionu przez teren bagnisty – poprzez zwalczanie nieprzyjaciela pojawiającego się mniej więcej na wzgórzu tam i na skraju lasu po drugiej stronie, oraz wspierania natarcia.

Oddział łącznikowy artylerii [A.V.Kdo.²⁵] zostaje przy mnie. Musi istnieć możliwość neutralizacji jakiekolwiek ingerencji nieprzyjaciela z okolicy Pańkowa przeciw prawej flance batalionu.

Ja podążam w odległości 300 m za prawym skrzydłem 11. kompanii. Lokalizację następnego stanowiska dowodzenia przewiduję w domu tam (Kozia Wólka), albo przy pojedynczych wysokich jodłach w lesie na zachód od dużej drogi.

Łączność: z 10. i 11. kompanią drogą radiową”.

Podczas gdy dowódcy kompanii [Kompanieführer] i inni wydawali swoje rozkazy, jeden Unteroffizier z 11. kompanii z kilkoma kolarzami wyruszył na rozpoznanie na dużej drodze biegnącej do Tomaszowa z następującym zadaniem: „Chcę wiedzieć, czy przy dużej drodze jest nieprzyjaciel. Siła i rodzaj nieprzyjaciela?”.

O godz. 7 batalion rusza do natarcia. Przy schodzeniu w bagnistą dolinę pod Kozią Wólką i przy przekraczaniu terenu bagnistego nie jest ostrzeliwany. Gdy, podążając za prawym skrzydłem 11. kompanii, przekroczyłem błotnistą rzekę Wieprz, wrócił Unteroffizier z 11. kompanii z meldunkiem: „Wzdłuż całej drogi silny nieprzyjaciel. Ma się tam znajdować od 20 do 30 dział. Zaskoczyliśmy około 50 Polaków. Są eskortowani tam przez jednego z ludzi z mojego pododdziału rozpoznawczego w kierunku Tarnawatki. Zgodnie z zeznaniami jednego z jeńców na skraju lasu po drugiej stronie stoją na stanowiskach haubice polowe, mające pozwolić nam podejść na odległość 50 m i wykosić nas kartaczami”. Miałem wrażenie, że przy dużej drodze i na prawo od niej liczyć trzeba się z silnym oporem, i że powodzenie natarcia będzie tym większe, im szerzej będzie ono prowadzone. Wobec tego rozkazałem, by 10. kompania nawiązała lewym skrzydłem styczność z 11. kompanią i prowadziła natarcie na szerokości 500 m. Około godz. 7.45 10. kompania, a zaraz po niej 11. kompania, osiągnęły wskazany w rozkazie pierwszy cel natarcia batalionu – podłużne, porośnięte podszytem wzgórze z kilkoma skupiskami domów, około 1500 m na południe od Koziej Wólki (szkic 3). Sztab batalionu dotarł do wskazanej jako stanowisko dowodzenia batalionu grupy drzew, około 300 m na północ od prawego skrzydła 11. kompanii. 9. kompania, jako odwód batalionu mająca podążać zaraz za jego sztabem, szła z odstępem około 1000 m, gdyż ściągnięcie pojedynczych, rozstawionych szerokim frontem ubezpieczeń pociągnęło za sobą stratę czasu. W tym czasie przyprowadzono do mnie jeńca, mówiącego słabo po niemiecku. Również on zeznał, iż w lesie znajduje się silna artyleria, ale też, że jest tam piechota (kilka kompanii), oraz że elementy artylerii nieprzyjaciela zajmują stanowiska na leżącym naprzeciw skraju lasu, by przyjąć nas ogniem z najbliższej odległości. Uważałem ten podstęp przeciwnika za zupełnie możliwy. Wnioskując z ognia karabinów i karabinów maszynowych stwierdziłem ponadto, że skraj lasu obsadzony jest przez piechotę (strzelców na drzewach?). Z niezbitą pewnością stwierdzono obecność dwóch nieprzyjacielskich karabinów maszynowych, ulokowanych przy małej, drewnianej szopie na skraju lasu. Jako, że chciałem jeszcze mieć 9. kompanię bliżej siebie na okoliczność nadchodzącej walki, zdecydowałem się kontynuować natarcie dopiero po porządnym przygotowaniu artyleryjskim, skierowanym na nieprzyjaciela w lesie i na jego skraju. Poprzez pododdział łącznikowy artylerii oraz telefonicznie przez pułk poprosiłem o przeprowadzenie przygotowania artyleryjskiego na skraj lasu. Oprócz tego zażądałem od mającego polecenie współdziałania z batalionem dywizjonu, aby podciągnął jedną baterię zaraz za stanowisko dowodzenia batalionu – bym miał ją do dyspozycji do natychmiastowego zwalczania pojedynczych gniazd oporu. Pułk obiecał mi przygotowanie artyleryjskie od 8.30 do 8.45, z użyciem naszego lekkiego i jednego ciężkiego dywizjonu artylerii. Podciągnięto również jedną baterię.

W tym czasie batalion został przegrupowany do kontynuowania natarcia i całość jego broni ciężkiej została umieszczona na przedzie. Z okolicy dużej drogi słychać było silny ogień karabinów i karabinów maszynowych. Ze znajdującego się naprzeciw skraju lasu dobiegał sporadycznie ogień karabinów maszynowych i silny ogień karabinów (strzelcy na drzewach) – przeciw wszystkiemu, co tylko się poruszyło.

Około godz. 8.40 dowódca pułku przekazał mi, iż liczyć należy się z rokowaniami w sprawie kapitulacji. Zameldowałem, że po zakończeniu przygotowania artyleryjskiego i gdy tylko podciągnięta zostanie naprzód bateria o którą prosiłem, będę kontynuował natarcie. Około godz. 9 zameldowano mi, iż podciągnięta bateria za chwilę będzie gotowa do otwarcia ognia. 10. kompania zameldowała, że jedna bateria nieprzyjaciela opuszcza skraj lasu udając się w kierunku zachodnim i ostrzelana została przez 10. kompanię ciężkimi moździerzami i ciężkimi karabinami maszynowymi. Obserwator ze sztabu batalionu oraz 11. kompania zameldowały mi o bieganinie pojedynczych polskich strzelców na skraju lasu i jak im się wydawało wykruszaniu się obsadzającego skraj lasu nieprzyjaciela i obsług dział. Zdecydowałem się wówczas na natychmiastowe przejście do pościgu.

Krótko po godz. 9, 10. i 11. kompania ruszyły do natarcia na skraj lasu. Do strzelców odezwał się słaby ogień karabinów, a na lewym skrzydle 11. kompanii także karabinów maszynowych. Karabiny maszynowe nieprzyjaciela na skraju lasu znajdowały się pod celnym ogniem wysuniętej baterii. 10. kompania i prawe skrzydło 11. kompanii, które mogłem jeszcze osobiście zagrzewać do szybkiego uderzenia, płynnie zmierzały w kierunku skraju lasu. Przed lewym skrzydłem 10. kompanii, na skraju lasu, położony został ogień wysuniętej baterii albo jednej z baterii znajdującego się dalej z tyłu dywizjonu artylerii. Mimo wielokrotnego wystrzeliwania zielonych rac sygnałowych (zgodnie z ustaleniami zielone race oznaczały przeniesienie ognia artylerii o 2 km naprzód) nie udało się szybko wstrzymać ognia tej baterii. Aby uniknąć opóźniania pościgu i nie dać nieprzyjacielowi większej ilości czasu na stawienie nowego oporu, wydałem rozkaz, by także lewe skrzydło 10. kompanii kontynuowało pościg i w tym celu obeszło ogień naszych dział. W ten sposób pościg zachował tempo.

Podczas posuwania się batalionu przez las jego sztab znalazł się nagle na pierwszej linii – w luce powstałej w lesie pomiędzy 10. i 11. kompanią. Hałas walki na dużej drodze stracił na sile, w lesie słychać było jeszcze – często z bliskiej odległości – liczne strzały karabinowe (strzelcy na drzewach?). By nie zmylić kierunku, kazałem przekazać na prawo i lewo rozkaz: „Kierunek słońce”. Około 800 m na północ od południowego skraju lasu wysyłam jednego z Feldwebli ze sztabu batalionu na leśną drogę, w celu stwierdzenia, czy prowadzi ona na południe. Tam Feldwebel wpadł na grupę Polaków, położył strzałem polskiego oficera, po czym polscy żołnierze rzucili swe karabiny i poddali się. Wrócił z około 40 jeńcami. Dla ubezpieczenia sztabu batalionu wezwałem przed niego drużynę z podążającej tuż z tyłu 9. kompanii i wydałem jej polecenie oczyszczania lasu po obu stronach polnej drogi. Bez dalszego oporu – różni żołnierze polscy rzucili swe karabiny i poddali się – sztab batalionu dotarł równocześnie z czołowymi elementami 9. kompanii do południowego skraju lasu. Nie było jeszcze widać nic z 11. kompanii po lewej stronie. Dalej tkwiła w lesie. Jednakże z przodu, po prawej, elementy 10. kompanii posunęły się za daleko, przekraczając wskazany w rozkazie cel natarcia „skraj lasu”, skąd natarcie miało być kontynuowane dopiero po zapewnieniu niezbędnego wsparcia ogniowego. Ze sztabu batalionu było widać, że na wzgórzach znajdują się liczni strzelcy oraz karabiny maszynowe nieprzyjaciela, toczące walkę ogniową z 10. kompanią. Wielu nieprzyjacielskich strzelców, a także liczne karabiny maszynowe zaraz przed sztabem batalionu otwarły ogień flankujący na lewe skrzydło tych elementów 10. kompanii, które wysunęły się za bardzo naprzód. Pokazali nam cały swój bok. Aby odciążyć 10. kompanię i zająć leżące zaraz na południe od skraju lasu wzgórze – które okazało się panować nad terenem w kierunku Tomaszowa (ukazanych na szkicu sadzawek w większości nie ma, są to wyschnięte, częściowo jeszcze błotniste, głębokie niecki i obniżenia terenu) – zdecydowałem się natychmiast rzucić 9. kompanię w lukę między 10. a 11. kompanią.

9. kompania wyszła, rozwijając się z marszu, ze skraju lasu, ogniem karabinów i karabinów maszynowych pokryła flankę znajdujących się naprzeciw, zupełnie zaskoczonych Polaków, w kilka minut zajęła panujące nad terenem wzgórza i doprowadziła do szybkiego załamania się oporu nieprzyjaciela przed 10. kompanią. Tam część sił wzięła szturmem znajdujące się przed skrajem lasu, silnie obsadzone przez przeciwnika wzgórze. Następnie zdobyła baterię, która podczas natarcia skierowała swój ogień przeciwko 11. kompanii, a teraz była w połowie zaprzodkowana, a w połowie wciąż gotowa do otwarcia ognia. Oprócz tego zajęto jeszcze szturmem dalsze wzgórze, z którego roztaczał się szeroki widok na tomaszowską dolinę.

Na krótko przed godz. 10 cały batalion dotarł do panujących nad terenem wzgórz na północ od Tomaszowa, leżących u wskazanego w rozkazie pułku celu natarcia i był gotowy do dalszego pościgu. Uciekający na Tomaszów i odskakujący na wschód nieprzyjaciel został wzięty pod dostrzegalnie skuteczny ogień niszczący ręcznych i ciężkich karabinów maszynowych.

Podczas gdy wydawano krótkie rozkazy podciągnięcia plutonu dział piechoty oraz artylerii, z pułku nadszedł rozkaz, zgodnie z którym trwać miały rokowania co do kapitulacji. Nakazywał wstrzymanie ognia i utrzymanie osiągniętej linii.

Kilka godzin później – tymczasem z pól i zagród wyciągnięto jeszcze licznych jeńców – podano do wiadomości, że nieprzyjaciel ogłosił kapitulację. Natarcie pułku na artylerię nieprzyjaciela i tym samym na jego tyły pod Tomaszowem mogło przyczynić się do ostatecznej kapitulacji Polaków. Z pułku nadszedł rozkaz wystawienia na osiągniętej linii silnych ubezpieczeń i przejścia przez batalion na nadchodzącą noc do biwaku na polu walki.

Na podstawie przesłuchania wziętych do niewoli oficerów stwierdzono, że w lesie na północ od Tomaszowa znajdowało się około 20 dział. Część z nich miała zapewnić osłonę przed ewentualnym natarciem z północy – w tym baterie, które rzeczywiście miały zadanie i zamiar otworzyć do nas ogień niszczący dopiero z najbliższej odległości (50 m). W pasie natarcia III. batalionu, dla ochrony artylerii przed ewentualnym natarciem z północy, znajdował się nieprzyjacielski batalion. Podczas gdy znaczna część sił artylerii była już zmęczona walką i gotowa do poddania się, oficerowie wspomnianego batalionu byli zdecydowani stawiać opór do końca. Według zeznań szeregowców jeden z oficerów groził, że zastrzeli z pistoletu każdego, kto nie będzie walczył do ostatka. Wzięci do niewoli oficerowie, w sumie siedmiu, po części sprawiali wrażenie fanatyków. Wielu polskich oficerów zostało zastrzelonych przez naszych ludzi podczas walki. Jeden z oficerów, którego zapytałem, dlaczego dalej prowadzili tę beznadziejną walkę, odpowiedział, że walczyli o honor. Na informację, że stojąca naprzeciw dywizja skapitulowała i że to polski generał zaproponował kapitulację, był głęboko wstrząśnięty. Według zgodnych meldunków wszystkich kompanii polscy oficerowie, porucznicy i kapitanowie walczyli nadzwyczaj zaciekle. Według równie zgodnych zeznań jeńców skupiony ogień artylerii przeciw skrajowi lasu wywołał prawdziwą panikę. Jedna z nieprzyjacielskich baterii, zajmująca stanowisko na skraju lasu i mająca otworzyć ogień z najbliższej odległości, była stopniowo niszczona ostrzałem, i ta część dział oraz koni, która nie została zniszczona ratowała się ucieczką (najwyraźniej była to bateria która podczas ucieczki na zachód została dostrzeżona i wzięta pod ogień przez 10. kompanię). To, że batalion podczas walki w lesie, mimo niekiedy jeszcze naprawdę intensywnego ognia nieprzyjacielskich strzelców karabinowych, poniósł tylko niewielkie straty (w sumie 3 zabitych, 1 ciężko ranny, który zmarł i 6 lekko rannych), zawdzięczać należy głównie temu, że nieprzyjaciel wskutek naszego ognia artyleryjskiego i gwałtownego natarcia popadł w panikę i prowadził już tylko niecelny ogień. Przemawia za tym również stosunek zabitych, jakich doliczono się po obu stronach. Po naszej stronie 3, względnie 4, po polskiej – tylko w pasie natarcia 9. i 10. kompanii – około 100 zabitych.

W trwającym trzy i pół godziny natarciu przez 6,5 kilometrowy pas w głównej mierze zalesionego terenu, w którym nastąpiła około jednogodzinna przerwa na przeprowadzone w tym czasie przygotowanie do jego kontynuowania, batalion rozbił i zupełnie unicestwił nieprzyjacielski batalion piechoty i zniszczył silną artylerię. Do niewoli wzięto: 7 oficerów, 572 żołnierzy. Zdobyto: 16 dział, w tym działa ciężkiego kalibru, 9 armat przeciwpancernych, liczne lekkie i ciężkie karabiny maszynowe, karabiny, pojazdy, konie i inny sprzęt wojskowy.

NATARCIE Z OGRANICZONYM CELEM 2. KOMPANII 31. PUŁKU PIECHOTY, MIĘDZY WARSZAWĄ A MODLINEM 21 I 22 WRZEŚNIA²⁶

2. kompania 31. pułku piechoty w ciągu pierwszych 17 dni kampanii w Polsce pokonała 410 kilometrów, w tym około 125 w natarciu albo jako straż przednia ze sprzętem pobranym z wozów polowych. Trzykrotnie już rzucana była w decydujące punkty wielkiego boju okrążającego, który w ciągu 10 dni przetoczył się od terenów na zachód od Kutna na wschód, do łuku Wisła-Bzura. Teraz, 18 września, po ciężkich i zakończonych powodzeniem walkach o przeprawę przez Bzurę – toczonych w ramach własnej dywizji, mającej teraz znajdować się w odwodzie armii Blaskowitza – kompania zostaje wyłączona i przeniesiona w okolice na południe od Łowicza. Oczekiwany z utęsknieniem odpoczynek trzeba okupić 30 kilometrowym marszem.

Ciągłe walki i marsze sprawiły, że kompania znalazła się z daleka od swego taboru bagażowego [Gepäcktroß]. Nie można uczynić zadość pilnej potrzebie zmiany bielizny. Ludzie nie mają już skarpet, bo to co mają na nogach to resztki, dziura przy dziurze, które jakoś trzymają się jeszcze w całości. Koszule, ciemne od kurzu i potu, częściowo całkowicie odsłaniają plecy albo sięgają tylko do brzucha. Na butach dziury i rozdarcia, bo drut kolczasty, piach, woda i kamienie nie mogą być przeszkodą dla piechoty. Można tutaj wreszcie zgolić zarost, na którym pot i kurz utworzyły skorupę, w końcu jest możliwość umycia się! Żołnierze błogo wyciągają się przy ogniu i pieką gęś albo kurę, bo aprowizacji nie udało się dotrzymać tempa.

Wtedy nasz 31. pułk piechoty otrzymuje rozkaz podejścia forsownym marszem aż do Warszawy, aby tam w decydującym momencie włączyć się do działań. W ciągu nocy i następnego przedpołudnia, z pięciogodzinnym odpoczynkiem, pokonane zostaje 70 kilometrów.

20 września wreszcie dane jest nam zaznać wytęsknionego spoczynku nocnego. Po tym marszu, zaokrąglającym liczbę pokonanych kilometrów do 500, kompania odpoczywa wycieńczona na słomie i nie pyta, co będzie jutro. Nie ma pojęcia, że czeka ją najgorętszy bój w tej kampanii!

21 września o godz. 7 przy ulewnym deszczu pułk kontynuuje marsz przez Babice na Gać. Na wschodnim skraju miejscowości Klaudyn II stoi nasz dowódca batalionu [Bataillonsführer] i wydaje pospieszny, nieformalny rozkaz, nakazujący podejście do Gaci w szyku rozwiniętym. Mogę jeszcze skręcić moją nadchodzącą z południa kompanią i skierować ją na północny wschód, do wschodniej części Gaci – szkolna forma rozwinięcia z marszu. Nigdy nie sądziłem, że podczas wojny przyjdzie mi wydać taki podstawowy rozkaz szkoły oficerskiej. Dowiadujemy się, że nasza dywizja, uderzając naprzód przez nieprzyjaciela aż do Wisły, zdobyć ma pod Młocinami drogę biegnącą przy południowym brzegu Wisły, łączącą Warszawę z Modlinem, tym samym wbijając klin między Polaków znajdujących się pod Warszawą i Modlinem, by w pełni odciąć Warszawę. W tym celu dywizja ma o godz. 10 wyruszyć do natarcia z linii Gać-Laski, z lewym skrzydłem dywizji wysuniętym naprzód.

Ruszające najpierw lewe skrzydło dywizji i nasz dołączający się z prawej pułk nie napotykają początkowo żadnego oporu. Gdy podchodzimy do Gaci nie pada żaden strzał. Jednak przy zbliżaniu się do Placówki i Wólki Węglowej z odległości 500 m, szczególnie przy znajdującym się na lewo pułku piechoty, odzywa się bardzo silny ogień karabinów maszynowych, strzelców oraz moździerzy. Idziemy dalej na Placówkę. Z miejscowości odzywa się do nas ogień km-ów, z prawej flanki ogień artyleryjski i celny ogień karabinowy. Rzucając się szybko naprzód moja kompania zajmuje wschodni skraj miejscowości i najpierw staje wobec nieprzyjacielskiego moździerza i strzelców. Przy użyciu granatów ręcznych wykurzone zostają gniazda oporu w domach i piwnicach. Nie mamy czasu na wyciąganie jeńców z piwnic. Przyzwyczailiśmy się już też, że Polacy, których nie można w pośpiechu szturmu przeszukać, strzelają do nas od tyłu i rzucają granaty.

W środku wsi napotykamy na główny rów strzelecki. Pewien śmiały strzelec karabinu maszynowego staje wyprostowany w poprzek rowu i strzelając w ruchu czesze go ogniem, i zachodząc wroga z boku zabija około 15 znajdujących się w nim nieprzyjaciół. Agresywnie przedzieramy się przez wieś, podczas gdy z lewej w kompanię bije ogień flankujący. Lewej, sąsiedniej kompanii jeszcze brak – utknęła przy pierwszych domach. Dopiero teraz widać, jak silnie obsadzona jest Placówka; niespodziewanie odkrywa się zagrożenie z tyłu albo staje się przed grupą Polaków. Po raz drugi mam tutaj okazję uczynić użytek z mojego pistoletu. Unteroffizier M. sam wdziera się do jednej z zagród, staje nagle naprzeciw dużej liczby Polaków. Z zimną krwią rzuca granaty ręczne między właśnie składających się do strzału nieprzyjaciół. Stentorowym głosem wzywa do poddania się i jednego po drugim wygania uderzeniami kolby na wiejską drogę. Może wydać rozkaz odprowadzenia 31 jeńców!

Podczas walki w miejscowości moja kompania rozproszyła się, przed wyruszeniem dalej naprzód zbieram ją więc w zdobytym głównym rowie strzeleckim, uzupełniam i każę odprowadzić około 80 jeńców. W walkach o Placówkę znaczny udział miała artyleria. Obserwatorzy jednej z baterii, cały czas posuwający się ze mną naprzód, w najsilniejszym ogniu na pierwszej linii dzielnie montowali obok mnie swą radiostację, jak to już często bywało. Stale mogłem więc szybko wydawać rozkazy wzięcia pod ogień artyleryjski silnych punktów oporu lub zagród. Była to idealna współpraca obu rodzajów broni, do jakiej wprawdzie zawsze się dąży, jednakże nie zawsze się osiąga.

Podczas gdy lewy sąsiad związany jest jeszcze walką w miejscowości, prowadzę moją kompanię wraz z prawym sąsiadem naprzód, w kierunku leżącego na północny wschód od Placówki lasu, by się przez niego przebić. Jak często bywało, także i w tym lesie czyhają niespodzianki. W przerwach między nacierającymi oddziałami, elementy polskich oddziałów, w ogóle nie zdają sobie sprawy, że są z obu stron oskrzydlone i przeprowadzają przeciwuderzenia na wszystkie strony. Uderzają na tył mojego lewego plutonu, środkowemu plutonowi nagle od przodu lecą między strzelców granaty ręczne, z prawej pojawia się pojazd pancerny, zostaje jednak szybko zmuszony do odwrotu przez naszą dzielną armatę przeciwpancerną, od tyłu z lewej nadlatują między nas rykoszety ognia karabinów maszynowych sąsiedniej kompanii. Teraz, przy podążającym z tyłu na prawo od nas występem III. batalionie, rozpoczyna się jeszcze kontratak Polaków, starających się odciąć nasze śmiałe uderzenie ku Wiśle. Nie zdajemy sobie sprawy z ogromu niebezpieczeństwa – strzelanina na tyłach jest tak znanym nam odgłosem, że nie zwracamy na nią uwagi.

Dochodzi już godz. 16.30, gdy nasz batalion otrzymuje rozkaz, by nie zważając na sąsiadów zdobyć drogę biegnącą przy południowym brzegu. Przeprowadzamy szturm. W walce z bliska wyeliminowane zostają nieprzyjacielskie karabiny maszynowe. Przemykamy obok zabitych i rannych, którzy przed chwilą jeszcze strzelali. Pociski dziko śmigają wokół nas. Docieramy do biegnącego skośnie do drogi rowu. W nim kompania posuwa się dalej naprzód. W ten sposób jednak zbija się i nie wypełnia już swego pasa natarcia, luka z lewej robi się większa, Polak łapie naszą flankę, przede wszystkim z leżącego na lewo przed nami przy drodze majątku. Wtedy jako goniec pojawia się strzelec M. Wyprostowany szuka w deszczu kul, dostrzega mnie, zwykłym krokiem podchodzi do mnie, stuka – gdy pociski śpiewają swą pieśń – w słyszalny sposób obcasami i wyprostowany melduje mi nie mające końca zdanie. Mówię mu, by się schował, ale zdaje się mnie nie rozumieć. Po wykonaniu zadania znika, bez lęku rozglądając się po gołym wzgórzu, podczas gdy koło niego przelatuje rój pocisków.

W tym czasie przeprowadzono szturm na majątek przy drodze, wzięto wielu jeńców. Robi się ciemno; nasz (2. i 3. kompanii) zamiar wbicia klina aż do Wisły udaremniony zostaje przez rozkaz z batalionu, nakazujący oddać drogę i zająć pozycję obronną na południe, na wysokości lewego sąsiada. Gorzkie to uczucie – bez widocznego powodu musieć oddać punkt o który toczyliśmy ciężkie walki, zwłaszcza, iż wiemy, że natarcie trzeba będzie następnego dnia powtórzyć. Ostatecznie musimy się podporządkować i wydajemy rozkaz do wycofania się.

Ale wtedy rozpętuje się piekło! 3. kompania zostaje na lewym skrzydle zaatakowana od przodu, od lewej i od tyłu. Teraz odczuwalny staje się brak sąsiadów. Pod osłoną ciemności nieprzyjaciel może podejść blisko do wyczerpanych żołnierzy niezauważony. Nie da się odróżnić swojego od wroga. Mówiący po niemiecku Polacy wołają „Hurra, nicht schießen!” i wprowadzają tym samym jeszcze większy niepokój, bo nikt nie chce poranić swoich ludzi. Na moim prawym skrzydle i od przodu zaczyna się nowe przeciwuderzenie i teraz pilnowanych tylko przez 2 żołnierzy 40 jeńców, których nie można było jeszcze przeszukać, rzuca schowane w kieszeniach płaszczy granaty ręczne i strzela do nas z pistoletów i podniesionych karabinów. Wysilam oczy, nie mogę jednak się zorientować, kto jest swój a kto wróg. Wrzeszczę w masę: „Wszyscy dalej leżeć!”, ale część, jak rozkazano, opuściła już rów strzelecki w kierunku na tyły, by wycofać się do pozycji wyjściowej. Naturalnie wszyscy przyłączają się do nich i biegną pochyleni, podczas gdy ze wszystkich możliwych do pomyślenia stron prowadzony jest do nas dziki ogień. Gdy moi ludzie biegną tak w gęstej gromadzie, niektórzy obładowani ciężkimi moździerzami i skrzynkami, a za nami strzały, z prawej strzały, z lewej padają granaty ręczne, jestem w stanie dowodzić tylko siłami znajdującymi się tuż obok mnie, bo mój głos już się nie przebija.

Jeden z karabinów maszynowych najwyraźniej się na mnie uwziął, bo jako jedyny odziany w płaszcz, machając rękami, muszę dobrze wyróżniać się na horyzoncie. Na prawo i na lewo ode mnie tryska luźna polna ziemia, muszę przetrzeć sobie oczy. Zaraz przede mną idzie jeden z żołnierzy kompanii karabinów maszynowych; przez moje rozstawione do kroku nogi trafia go w stopę kula!

Nagle z ogrodzenia majątku przy drodze biegnącej przy południowym brzegu wyskakuje około 30 żołnierzy – to Polacy czy nasi? Biegną do nas na przełaj przez pole. Daję rozkaz by nie strzelać, przy tym całym bałaganie mogą to przecież być nasi; ale strzelają do nas dzielnie w biegu i rzucają granaty. Z braku białych posyłam czerwoną racę sygnałową, nie mogę jednak nic dostrzec. Mój dowódca kompanii [Kompanieführer] woła: „To Polacy!” i już wszyscy odpowiadają na ogień. I tak my ciągniemy na południe, a tamci na północ, mijamy się w biegu, strzelając i obrzucając się granatami – kuriozalny obraz. Teraz zaczyna się ogień naszej 1. kompanii, która dostrzegła tych biegnących z boku Polaków i strzela między nimi do nas!

Szybkim krokiem wszyscy starają się ujść z tego piekła. Wtedy, po tym jak głośno wrzeszcząc uciszyłem ogień 1. kompanii, dostrzegamy jej czołowych strzelców. Zbieram moje plutony. Najpierw jest to tylko 70 ludzi, potem coraz więcej, meldują się wszyscy trzej dowódcy plutonów. 400 m na południe od drogi znajdują się teraz 1. i 2. kompania i chcą utworzyć „jeża”. Nasza wysunięta pozycja obrony okrężnej [Igelstellung] znajduje się za daleko z przodu od pułku i jest zbyt odosobniona. Około godz. 23 otrzymuję rozkaz wycofania się jeszcze dalej, tak by nawiązać styczność z naszym III. batalionem; tak też się dzieje. Okopujemy się. Noc jest niespokojna.

Wróg zostaje rozbity 22 września o godz. 11, z wykorzystaniem całej artylerii dywizji, która ześrodkowuje swój ogień z robiącą wrażenie siłą najpierw na majątku, następnie zaś na samych Młocinach. Ruszamy kwadrans później, o 11.15. Tocząc lekką walkę z mocno wstrząśniętym nieprzyjacielem szybko osiągamy drogę biegnącą przy południowym brzegu, oczyszczamy południowo-wschodnią część Młocin i docieramy aż do Wisły. Z satysfakcją spoglądam na płynącą przede mną upragnioną rzekę. Zwracamy się na wschód ku Warszawie i okopujemy się do obrony; widzimy wieże i domy stolicy. Pułk sąsiadujący z nami z lewej zwraca się frontem w kierunku Modlina. Nasze zadanie zostało wykonane.