© Copyright

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2012

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Katarzyna Mróz-Mazur

Redakcja:

Mariusz Promis

Redakcja techniczna:

Dariusz Marszałek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-61324-77-5

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

WSTĘP DO POLSKIEGO WYDANIA

Tak się dziwnie złożyło, że od momentu pierwszego wydania książki profesora Omana o armii księcia Wellingtona, walczącej w Hiszpanii minęło 100 lat. Nie jest to oczywiście zamierzonym działaniem, ale być może niektórzy z czytających tą pozycję zwrócą uwagę na ów zbieg okoliczności. Jest to pierwsze tłumaczenie dzieła Omana, jakie ukazuje się w naszym kraju. Zanim więc przejdę do zaprezentowania treści, chciałbym poświecić kilka słów autorowi.

Charles William Chadwick Oman, urodził się 12 I 1860 roku w Indiach. Był synem brytyjskiego plantatora. Ukończył historię na uniwersytecie w Oxfordzie, a w 1905 roku został profesorem na tajże uczelni, wykładającym historię nowożytną. W latach 1917-1921 był prezesem Królewskiego Towarzystwa Historycznego. W 1920 roku otrzymał tytuł szlachecki.

Jego badania obejmowały początkowo historię średniowieczną, ze szczególnym uwzględnieniem dziejów Wielkiej Brytanii. Już od początku interesował się historią wojskowości, gdyż jego pierwszym dziełem jest The Art of War in the Middle Ages, wydane w 1885 roku. Dopiero w wieku czterdziestu lat, jego badania przeniosły się nieco bliżej współczesności, co zaowocowało ukazaniem się w 1900 roku pracy England in the Nineteenth Century, a dwa lata później pierwszego tomu dzieła History of the Peninsular War, które do dziś jest niedoścignionym wzorem opracowania wojny w Hiszpanii. Napisałem niedoścignionym, gdyż Oman przeprowadził kompleksowe badania, studiując hiszpańskie, portugalskie, francuskie oraz niemieckie źródła i opracowania, zajmujące się walkami na półwyspie pirenejskim w latach 1807-1814. Oczywiście sięgnął również do archiwów brytyjskich. Siedmiotomowe dzieło, ukończone w 1930 roku jest jednym z najbardziej kompletnych opracowań militarnej historii tego okresu po dziś dzień. Właściwie nie sposób zajmować się walkami w Hiszpanii w epoce napoleońskiej nie sięgając wcześniej po wspomnianą pracę.

W międzyczasie profesor nie poprzestawał w badaniach tylko na epoce napoleońskiej. Wciąż powracał do mediewistyki pisząc książkę o Anglii w czasie wojny stuletniej – England and the Hundred Years War, 1327-1485 A.D., a także o powstaniu Wata Tylera – The Great Revolt 1381. W 1937 roku ukazało się jeszcze jedno wspaniałe opracowanie, jakim było A History of the Art of War in the Sixteenth century. Oman zmarł w Oxfordzie w 1946 roku.

Wellington’s Army 1809-1814 to pierwsza wydana w Polsce praca prezentująca obraz armii, którą dysponował brytyjski dowódca w Hiszpanii. W wielu opracowaniach poświęconych wojnom napoleońskim, jakie zostały wydane w naszym kraju częściowo poruszano już tą tematykę. Możemy do nich zaliczyć choćby Bitwę pod Talavera de la Reyna 27-28 Lipca 1809, napisaną przez Przemysława Gawrona, czy Armię brytyjską w latach 1793-1809 Tadeusza Klupczyńskiego. Pierwsza praca omawia jednak głównie samą bitwę i prowadzącą do niej kampanię (co jest zupełnie zrozumiałe zważywszy na tytuł), niewiele miejsca poświęcając samym wojskom. Dodatkowo jest to początkowy okres działalności Artura Wellesley’a w Hiszpanii, a więc jego oddziały nie zostały jeszcze w wyraźny sposób „wytresowane” jego ręką. Była to wciąż bardziej armia wspominająca generała Moore’a i jego „waleczny odwrót” (mimo, iż nie było w niej oddziałów biorących w niej udział) i z pewnością pragnąca ją pomścić. Także wspomniane później dzieło Tadeusza Klupczyńskiego, mówi więcej o brytyjskim pomyśle na wojsko, niż tym, co z nim dokonał Wellington na Półwyspie Pirenejskim. Pewne informację można znaleźć również w pracy Rafała Małowieckiego, dotyczących walk francuskiej Armii Portugalii w latach 1811-1812, która ukazała się w 2009 roku. Wytrwali badacze wojen napoleońskich dotarli z pewnością do biografii angielskiego wodza, których ukazały się aż cztery w naszym kraju¹. Jednak wszystkie te dzieła są raczej pracami popularnonaukowymi i nie ujmując nic zarówno im, jak i ich autorom w niewielkim stopniu zajmują się opisem wojsk, walczących przeciwko Francuzom w Hiszpanii. Właściwie nie korzystano w nich ze źródeł, które stanowiły absolutną podstawę dla Omana. I wreszcie najlepszą, choć niestety dość skromną ilościowo ocenę wojsk sprzymierzonych można znaleźć w nieuchwytnym zbiorze opisującym walki w Hiszpanii z udziałem Polaków, autorstwa ucznia Mariana Kukiela, M. Kujawskiego, Z bojów polskich w wojnach napoleońskich. Maida, Somosierra, Fungirola, Albuera, wydanym w Londynie w 1967. Pewne informacje można także znaleźć w niezawodnej Encyklopedii Wojen Napoleońskich Roberta Bieleckiego, która ukazała się w Warszawie w 2001 roku. Wszystko to jednak blednie w zestawieniu z literaturą anglojęzyczną, która z oczywistych powodów poświęciła mnóstwo pozycji zarówno swojemu najwybitniejszemu wodzowi epoki napoleońskiej, jak i narzędziom, z których korzystał.

Dzieło angielskiego historyka zajmuje się wszystkimi aspektami instrumentu, zwanego „Armią z Półwyspu”. Są w nim rozdziały poświęcone taktyce poszczególnych rodzajów broni, krótkie charakterystyki dowódców, którzy podlegali żelaznemu księciu, sojusznikom, którzy stanowili część składową sił, żołnierzom i oficerom, a także strategii działań. Omówiono również kwestie organizacyjne, wzbogacone dodatkami na końcu książki, zawierającymi opis zmian, następujących chronologicznie w poszczególnych jednostkach. Autor zajął się również mniej wesołymi elementami życia żołnierskiego (chociaż jak słusznie zauważył Henryk Brandt są przyjemniejsze zawody od rzemiosła żołnierskiego), jakim były sądy wojskowe i kara chłosty, będąca podstawowym środkiem dyscyplinującym wojsko brytyjskie. Przedstawiono również sprawy zaopatrzenia, transportu, armii w czasie marszu i organizacji tychże. Są także rozdziały opisujące mniej chwalebne karty walk, jakim były oblężenia, uzbrojenie i umundurowanie żołnierzy oraz kilkanaście stron odpowiadające na pytanie: czy wiara stanowiła istotny element w życiu żołnierzy brytyjskich. Na kilku stronach wspomniano również o roli kobiet w armii.

Ponieważ przekład z języka obcego na polski zawsze dostarcza powodów do krytyki zarówno pod adresem tłumacza jak i redaktora chcielibyśmy się zawczasu wybronić przed częścią z nich. Tak więc ogólnie przyjętą zasadą była wierność tłumaczenia, włącznie z zachowaniem wtrąceń z języka francuskiego, czy hiszpańskiego. Wszelkie tego rodzaju zwroty są pisane kursywą i tłumaczone w nawiasach. Na pewno wzbogaci to słownictwo, a czytelnikom znającym dany język umożliwi być może lepsze, niż nam się udało, uchwycenie istoty danych określeń. Ponieważ angielskie słownictwo wojskowe jest dość specyficzne, koniecznym było zdecydować się na kompromisowe rozwiązania. I tak angielski zwrot „rank and file” oznacza szeregowych i kaprali. Najczęściej w wypadkach obliczania strat podawano je osobno dla oficerów, sierżantów i reszty. Dlatego we wszystkich przypadkach, gdzie szeregowi występują w liczbie mnogiej, oznacza to również kaprali. Podoficerowie oznaczają sierżantów i starszych sierżantów, gdyż w tym okresie stopień kaprala zasadniczo nie był liczony jako podoficerski. W nazwach funkcji sztabowych czy w ogóle instytucji, co do których istniały wątpliwości jak przetłumaczyć pozostawiliśmy oprócz naszej wersji, także oryginale określenie dodane w nawiasach. Co do nazewnictwa jednostek to w armii brytyjskiej istniał dość specyficzny system. Prawie wszystkie pułki piechoty oprócz numeru posiadały nazwy własne, związane najczęściej z rejonem przeprowadzanej rekrutacji (przynajmniej teoretycznie, co wyjaśnia sam autor w dalszej części pracy), lub z pełnionymi zadaniami na polu walki (Rifles, Light Infantry itp.). Zostały one pozostawione w oryginalnym brzmieniu, żeby nie tworzyć jednostek „Czarnej straży”, albo „Leśnych strażników z Connaught”. Tak samo zrobiliśmy z oddziałami jazdy. Ponieważ w systemie brytyjskim jednostki kawalerii dzieliły się na trzy grupy, w każdej z nich były numerowane kolejno. Wyjątkiem była Gwardia, w skład której zaliczano trzy pułki: 1. i 2. Life Guards oraz Royal Horse Guard. Drugą grupę stanowili dragoni Gwardii, wbrew nazwie nie będący jednostkami wyborczymi. Byli oni zorganizowani w siedem pułków, z których część wzięła udział w walkach w Hiszpanii. I wreszcie ostatnią, najliczniejszą grupę stanowiła kawaleria liniowa licząca 32 pułki, z których część nie dotrwała do czasu walk z cesarską Francją. Można więc być pewnym, że wszystkie pułki powyżej numeru 32. dotyczą oddziałów piechoty.

Numeracja „1/43.” oznacza pierwszy batalion 43. pułku piechoty. Ponieważ tego rodzaju oznaczenia są stosowane w tym opracowaniu tylko w odniesieniu do jednostek piechoty, nie dodawaliśmy najczęściej nazwy jednostki. W przypadku oddziałów portugalskich zwrot „pułk liniowy”, „pułk piechoty liniowej”, są synonimami.

Artyleria, wojska inżynieryjne i pociągi, zostały pozostawione w oryginalnym nazewnictwie, za wyjątkiem sytuacji, kiedy nie używano ich oficjalnej nazwy. Ponieważ Oman ma skłonność do używania określenia „field artillery” zarówno na artylerię polową, jak i pieszą, staraliśmy się rozgraniczyć te pojęcia.

Postanowiliśmy również zachować pisownię z wielkiej litery niektórych określeń, takich jak „Półwysep”, „Żelazny Książę”, czy „Książę”. Oddaje to charakter narracji i ułatwia orientację, kim są dane postacie, czy miejsca. Wiadomo, że dla Brytyjczyków kanał La Manche, to po prostu „Kanał”.

Ponieważ w bibliografii Oman, nie wymienił opracowań, omawiając je w drugim rozdziale, rozszerzyliśmy jedynie ich opis w przypisach. W większości tych ostatnich zachowano jednak styl Omana, postępując inaczej (bardziej współcześnie) w przypisach od redakcji.

Praca napisana jest bardzo pięknym stylem i z łatwością się ją czyta. Erudycja nie jest tu przeszkodą, podobnie jak przypisy, które przedstawiają źródła, z których korzystał autor. Pewnym mankamentem jest za to na pewno dość mocne identyfikowanie się ze stroną brytyjską, co oczywiście nie dziwi, zważywszy na pochodzenie autora. Nie można zapominać, że żył on jeszcze w czasach imperium brytyjskiego „nad którym słońce nigdy nie zachodziło”. W kilku miejscach zachwiało to obiektywizmem w ocenie zarówno działań, jak i jakości wojsk. Ciekawe jest, że tego rodzaju spojrzeniem usprawiedliwia również powstanie licznej angielskiej literatury pamiętnikarskiej, gdyż wyolbrzymianie zagrożenia ze strony Francji do stopnia, mającego zakończyć istnienia państwa brytyjskiego, jest dość mocnym nadużyciem i o ile mogło być wytłumaczeniem dla otumanionych propagandą mas Anglików, nie przystoi profesorowi historii z Oxfordu. Trudno sobie chyba wyobrazić, żeby Francuzi (jak przepowiadał to kapitan Jack Aubrey) mieli po ewentualnym zajęciu Londynu wznieść tam gilotynę i kazać śpiewać Marsyliankę...

Dość specyficzne jest również podejście do źródeł francuskich, gdzie godne uwagi są te, które wypowiadają się pozytywnie o armii przeciwnika, a pozostałe niespecjalnie nadają się do wykorzystania. Szczególnie widoczne jest to w przypadku generała Foy’a, którego opracowanie dotyczące walk, jest stronnicze, ale biografia, wydana po śmierci, cytująca obszernie jego listy godna uwagi.

Autor ze wszystkich sił broni również Wellingtona, nie oskarżając go nawet w momentach popełnienia ewidentnych błędów w czasie oblężeń Badajoz i Burgos. O ile oczywiście nie był odpowiedzialny za brak wykwalifikowanego personelu wojsk inżynieryjnych, to z pewnością zdawał sobie sprawę, czym to grozi, podobnie jak próby zdobycia twierdzy, nie posiadając odpowiedniego parku oblężniczego.

Wnikliwy czytelnik bez problemu poradzi sobie z przeskoczeniem nad owymi, drobnymi uchybieniami, tym bardziej, że nie deprecjonują one jej wartości. Między innymi dlatego warto sięgnąć po tę pozycję, gdyż wojna hiszpańska, wciąż jest mało znanym epizodem walk okresu napoleońskiego, a zwłaszcza zaś te rejony działań, na których nie występowali Polacy. Jesteśmy zdania, że armia Wellingtona odegrała pewną rolę w pokonaniu sił napoleońskiej Francji. Nawet, jeśli nie była to decydująca rola, jakby chcieli niektórzy historycy zza kanału La Manche, to z pewnością była ona znacząca, zwłaszcza w kontekście walk na Półwyspie Pirenejskim.

Redakcja i wydawnictwo będą wdzięczni za wszelkie uwagi dotyczące książki, przesyłane ze strony czytelników.

Mariusz Promis

¹ Mowa o pracach G. Bidwella, Ten zły wódz Wellington, Warszawa 1968 i 1975, J. Meysztowicza, Żelazny książę, Warszawa 1978, M.K. Dziewanowskiego, Lord Wellington, pogromca Napoleona, Wrocław 1997, i Ch. Hibberta, Wellington, Warszawa 2001.

WSTĘP

Powstało już wiele publikacji na temat Wellingtona i jego słynnej armii na Półwyspie¹; ten tom jednak, jak sądzę, zawiera informacje nowe dla większości badaczy. Dotyczą one organizacji armii, jej życia codziennego i jej psychologii. Żeby zrozumieć dokonania ludzi Wellingtona, nie wystarczy tylko wczytać się w kroniki ich marszów i bitew. Na tych stronach spróbowałem zebrać uwagi o tych aspektach życia żołnierzy Wellesley’a, którymi nie zajmuje się żadna praca poświęcona taktyce i strategii – choć te dwie ostatnie kwestie również zostaną tu poruszone.

Specjalne podziękowania jestem winny mojemu przyjacielowi C.T. Atkinsonowi, członkowi oksfordzkiego Kolegium Exeter za to, że pozwolił mi użyć w „Załączniku II” doskonałej listy przedstawiającej skład brygad i dywizji armii na Półwyspie. Zawiera ona te same – choć znacznie wzbogacone – informacje, które znajdują się w jego artykule na ten sam temat, wydrukowanym 8 lat temu w Historical Review, oraz umożliwia czytelnikowi zapoznanie się z dokładnym składem wszystkich jednostek armii Wellingtona w okresie od kwietnia 1808 do kwietnia 1814 roku. Muszę także wyrazić swą wdzięczność wobec czcigodnego² Johna Fortescue, autora wielkiego dzieła History of the British Army – za udzielenie odpowiedzi na wiele pytań, które bez jego pomocy sprawiłyby mi wielką trudność. Spis alfabetyczny w mojej książce został sporządzony przez tę samą kochającą rękę, która pracowała przy tak wielu moich wcześniejszych publikacjach.

C. Oman

Oxford,

wrzesień 1912

¹ Skrótowe omówienie wydanej w Polsce literatury dotyczącej armii brytyjskiej w Hiszpanii zostało zawarte we wstępie do polskiego wydania [M.P.].

² Tytuł, którego używano w odniesieniu do Brytyjczyków mogących posługiwać się tytułem „sir” przed nazwiskiem [M.P.].

ROZDZIAŁ I
UWAGI WPROWADZAJĄCE O ARMII
BRYTYJSKIEJ NA PÓŁWYSPIE

Pracując przez ostatnich 5 lat nad historią wojny na Półwyspie, naturalną koleją rzeczy musiałem zgromadzić wiele notatek i mnóstwo różnorodnych informacji, które nie mają związku z właściwą kroniką wydarzeń rozmaitych kampanii z lat 1808-1814, ale same w sobie są interesujące i rzucają dodatkowe światło na ogólny przebieg wojny. Notatki te, z grubsza rzecz biorąc, odnoszą się albo do charakterystyki sławnej armii Wellingtona, która według jego własnych słów, „mogłaby pójść wszędzie i zrobić wszystko”, albo do mechanizmu jej funkcjonowania, czyli szczegółów zarządzania nią. Moim celem jest opowiedzieć na stronach tej książki o dowódcach i o tych, którymi dowodzono; o życiu codziennym, zachowaniach i zwyczajach armii biorącej udział w wojnie na Półwyspie, jak również o jej składzie i organizacji. Szeregowcom poświęcę nie mniej uwagi, niż oficerom. Znajdzie się nawet kilka stron na omówienie tego niezwykłego wielojęzycznego tłumu ciurów obozowych, którzy podążali tuż za armią i często przysparzali problemów, zaprzątających głowy nie tylko pułkowników i adiutantów, ale nawet samego Wielkiego Księcia.

Do zebrania wciąż pozostaje ogromna ilość interesujących materiałów, dotyczących wewnętrznego życia armii Wellingtona i znajdujących się w dokumentach urzędowych takich jak rozkazy dzienne, rozkazy ogólne, raporty pułkowe oraz protokoły sądów wojennych. W znacznie większym stopniu będę jednak korzystał z nieoficjalnych informacji, pochodzących z niezliczonych dzienników, pamiętników i z serii listów z epoki, które pozostawili po sobie uczestnicy tej wielkiej wojny. Nie pozostaną także pominięte kontrowersyjne pamflety, które wychodziły przez wiele lat, gdy tylko któryś z byłych członków armii znalazł w publikacjach takie stwierdzenia, które ten pierwszy uznał za krzywdzące dla niego samego, jego przyjaciół, pułku albo dywizji. Najsłynniejszą i największą z takich dyskusji jest ta koncentrująca się wokół książki „Peninsular War” Napiera. Pojawianie się kolejnych tomów tego dzieła zaowocowało ukazaniem się w druku wielu protestów, w tym pisanych przez najbardziej znaczących oficerów armii Wellingtona – nie tylko przez Lorda Beresforda który, darzony przez Napiera wielką antypatią i uważany za béte noir (fr. dosłownie czarne zwierzę, bydlę tu w znaczeniu „głównego winnego” wszelkiego zła – M.P.), odpowiadał historykowi w słowach czasem w sposób niezbyt godny, ale też przez Cole’a, Hardinge’a, D’Urbana i wielu innych. Ten zbiór „krytyk” – jak je określano – odnosi się głównie do sprawy walk pod Albuerą. Istnieją jednak także nie mniej interesujące, choć krótsze serie kontrowersyjnych pamfletów dotyczących konwencji z Cintry, odwrotu Moore’a, kampanii 1810 roku (Buçaco), szturmu Badajoz oraz innych tematów.

Pamiętniki i autobiografie stanowią, rzecz jasna, źródła najbardziej interesujące. Warto odnotować, że tych spisanych przez szeregowych żołnierzy jest niewiele mniej, niż pozostawionych przez ludzi ze stopniami oficerskimi. Jeśli istnieją tuziny dzienników i wspomnień pułkowników, kapitanów czy oficerów niższej rangi, to broszur autorstwa sierżantów, kaprali i szeregowców są całe dziesiątki. Wiele z nich to dzieła o staroświeckim uroku, wydane w lokalnych drukarniach – w Perth, Coventry, Cirencester, Louth, Asford, a nawet na Korfu. Bardzo często grono przyjaciół, wojskowych czy cywilów, nakłaniało bywającego w świecie weterana do przelania na papier opowieści, których z taką przyjemnością słuchało się w kantynie albo przy ogniu w wiejskiej gospodzie. Na ogół stanowią one bardzo ciekawą lekturę, ale często oddają raczej ducha czasów i atmosferę życia danego pułku, niż dokładnie relacjonują jego dawne dokonania. Kilka z tych bezpretensjonalnych historii spisanych przez weteranów wykazuje wszelkie pokrewieństwo z opowieściami „księcia tego rodu” – czarującego, ale i przepełnionego samouwielbieniem Marbota. Uznałem, że w „Załączniku” warto podać nazwiska autorów i tytuły najlepszych z tych publikacji. Parę z nich, przede wszystkim zaś broszura „Strzelca Harrisa” z 95. pułku Rifles, zdecydowanie zasługują na ponowne wydanie, ale wciąż jeszcze oczekują na ten zaszczyt. Być może dzięki duchowi pułkowego patriotyzmu pewnego dnia otrzymamy serię wznowień najlepszych żołnierskich opowieści¹.

Faktem godnym uwagi i ciągle jeszcze wymagającym wyjaśnienia jest, że to właśnie dokładnie z początkiem XIX wieku tak wielu brytyjskich szeregowców i oficerów zaczęło pisać dzienniki i wspomnienia. Nie chcę, rzecz jasna, twierdzić, że takie dzieła nie powstawały w wieku XVIII. Poza poważnymi pracami na temat historii militarnej autorstwa Kane’a, Stedmana² czy Tarletona³, istnieje rzeczywiście pewna liczba opowieści o własnych przygodach, napisanych przez oficerów – choćby przez Majora Rogersa „Rangera”⁴, albo elokwentnego i często dowcipnego, lecz niestety anonimowego autora dzienników, który walczył pod Culloden po stronie Księcia Cumberland – nie wspominając już o wątpliwej autentyczności pamiętnikach kapitana Carletona. Jednak dzieł z tego okresu jest niewiele, a jeszcze mniej jest tych napisanych przez szeregowców – chociaż istnieją listy żołnierzy jeszcze z czasów księcia Marlborough oraz kilka wartych wzmianki broszurek, jak na przykład wspomnienia Bristowa i Scurry’ego z Indii oraz dziennik sierżanta Lamba z czasów wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Z całkowitą pewnością można jednak powiedzieć, że w latach 1805-1815 w brytyjskiej armii pisano więcej niż w ciągu całego XVIII stulecia.

Jakie jest wyjaśnienie tego fenomenu? Jak sądzę, trzeba mieć na uwadze dwie główne przyczyny. Pierwszą z nich jest sam charakter kampanii⁵ Wellingtona, chwalebnych i podnoszących na duchu – dzięki czemu tak oficerowie, jak i szeregowcy odczuwali słuszną dumę i spisywali opowieści o własnych wyczynach z dużo większym zapałem niż poprzednie pokolenia żołnierzy armii brytyjskiej. Trzeba było być człowiekiem o szczególnie pogodnym usposobieniu, żeby chcieć spisać historię swoich przeżyć podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, będącej w dużej mierze ciągiem katastrof, czy choćby z czasów upadków i wzlotów wojny siedmioletniej, kiedy to na każde Minden czy Quebec przypadała jedna klęska, taka jak Ticonderoga czy Kloster-Kampen. Właśnie tej instynktownej niechęci do wspominania przegranych możemy przypisać to, że pierwsze kampanie armii brytyjskiej przeciw rewolucyjnej Francji, nieudane marsze i bitwy stoczone przez armię Księcia Yorku w latach 1793, 1794 i 1795 są relacjonowane w wyjątkowo niewielu wspomnieniach. O ile mi wiadomo, istnieją wyłącznie trzy takie źródła: miernej jakości, choć opatrzony cennymi przypisami – wiersz Officer of the Guards i szczere pamiętniki sierżanta Stevensona z pułku Scots Fusilier Guards⁶ oraz kaprala Browna z pułku Coldstream. To niezwykle mało, jak na tak długi ciąg walk, w których brało udział około 30 tys. brytyjskich żołnierzy i gdzie miały miejsce śmiałe dokonania w rodzaju Famars⁷ czy Villers-en-Cauchies⁸. Cała historia nie należała jednak do tych, na które jakikolwiek uczestnik walk spoglądałby wstecz z przyjemnością – i stąd, niewątpliwie, brak książek poświęconych wspomnieniom z tego okresu.

Wierzę jednak, że jest jeszcze inna, zupełnie odmienna przyczyna, dla której z początkiem XIX wieku nastąpił tak niezwykły rozkwit interesującej literatury poświęconej tematyce militarnej. Daje się zauważyć, że ten rozkwit z pewnością rozpoczął się niedługo przed początkiem wojny na Półwyspie – istnieje kilkanaście bardzo dobrych relacji z kampanii egipskiej 1801 roku, wojen w Indiach z okresu sprawowania urzędu gubernatora generalnego Indii przez lorda Wellesley’a⁹ oraz z krótkich walk zakończonych bitwą pod Maidą. Za przyczynę powstawania tak licznych relacji uważam fakt, że pokolenie które dorastało w napięciu wywołanym przez długą wojnę z rewolucyjną Francją było daleko poważniejsze i bardziej inteligentne niż to, które oglądało początek tego konfliktu, i że to pierwsze zdawało sobie sprawę z najwyższej wagi celu, o który walczyła Wielka Brytania, jak i z zagrożenia dla jej narodowej egzystencji. Imperium bywało wcześniej w niebezpieczeństwie, zarówno w okresie wojny siedmioletniej, jak i wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, ale nigdy nie miało wroga równie przerażającego i odrażającego jak jakobini z Czerwonej Republiki. Francję Robespierre’a darzono taką nienawiścią i bano się jej tak, jak nigdy nie lękano się i nie nienawidzono Francji Ludwika XV czy Ludwika XVI. Dla przeważającej części narodu brytyjskiego wojna z rewolucyjną Francją wkrótce stała się pewnego rodzaju krucjatą przeciw „trójgłowemu potworowi republikanizmu, ateizmu i bezprawia”. Odczucie, że Wielka Brytania musi walczyć nie tyle o imperium, ile o istnienie narodu i o wszystko, co w życiu istotne – religię, moralność, konstytucję, prawa i wolność – sprawiało, że ludzie żywili desperacką chęć walki, jakiej ich przodkowie nigdy nie odczuwali.

Jednym z wielu przejawów tej chęci było z całą pewnością pragnienie zdania relacji z własnego udziału w wielkiej rozgrywce. W taki tylko sposób mogę wyjaśnić zjawisko, że ówczesne dzienniki stają się tak dobre w miarę upływu wojny, w porównaniu z tym, co napisano wcześniej. Pamiętniki i wspomnienia powstałe później nie są brane pod uwagę w tym wywodzie, ponieważ zostały spisane i wydrukowane na długo po tym, jak wojna z Francją się zakończyła, a jej wielkie znaczenie stało się oczywiste. Obfitość dobrych źródeł napisanych i często posłanych do druku jeszcze w czasie wojny jest jednak zadziwiająca. Co do niektórych nie można żywić wątpliwości, że ich powstanie zawdzięczamy przyczynie, którą właśnie przedstawiłem. Sprawa ma się tak na przykład z całą pewnością z długimi i interesującymi dziennikami wojennymi lorda Lynedocha (sir Thomasa Grahama, bohatera bitwy pod Barrosą), dla którego wojna z rewolucyjną Francją była nie mniej, ni więcej, jak tylko krucjatą. Jak wyjaśnię później przy omawianiu jego niezwykłej kariery, wstąpił on do armii w wieku 44 lat, ustanowiwszy hipotekę na swoich dobrach ziemskich, żeby móc utworzyć batalion – i nagle, ze zwyczajnego deputowanego ze stronnictwa wigów, przeobraził się w człowieka wytrwale i zgodnie z nakazami własnego sumienia walczącego przeciwko Francji i francuskim ideom – ucieleśnianym poprzez szalone wybryki jakobinów w momencie przystąpienia przez Grahama do walki, czy też w skrajnym despotyzmie Bonapartego, jak to miało miejsce w latach późniejszych. Dziennik Grahama jest od początku do końca relacją człowieka, który czuje, że spełnia podstawowy obowiązek dobrego obywatela, robiąc co w jego mocy, by bić Francuzów, gdziekolwiek tylko można ich napotkać.

Przyjmuję, że ta sama idea leżała na sercu wielu ludziom mniej sławnym, którzy zabrali się do pisania w okresie tych dwudziestu burzliwych lat. Część z nich otwarcie mówi, że wstąpili do wojska wbrew swoim pierwotnym życiowym planom, ponieważ dostrzegli niebezpieczeństwo grożące państwu i z ochotą wzięli udział w stawianiu mu czoła. „Zagrożenie inwazją sprawiało, że każdy lojalista z zapałem przywdziewał czerwoną kurtkę”¹⁰.

Niektórzy autorzy czytanych przeze mnie pamiętników i listów, jak sir Hussey Vivian, zostaliby prawnikami, a inni znów politykami, lekarzami, urzędnikami czy kupcami – gdyby tylko nie wybuchła wielka wojna z Francją. Przypuszczam, że w porównaniu z poprzednimi okresami znacznie wówczas wzrosła liczba oficerów, którzy zaciągnęli się z przyczyn innych niż rodzinna tradycja nakazująca służyć w wojsku czy umiłowanie przygód. Znaczną część tej grupy stanowili ludzie z silną motywacją religijną – co, jak sądzę, w XVIII-wiecznej armii zdarzało się niezwykle wyjątkowo (choć musimy przy tym pamiętać także o pułkowniku Gardinerze)¹¹. Pewien młody autor dziennika zaczyna swoją relację od długiej modlitwy¹². Inny wyruszając na front pisze list pożegnalny do krewnych, w którym stwierdza, że „starając się wypełniać obowiązki żołnierza nigdy nie zapomina także o obowiązkach człowieka wierzącego: ten, kto pamięta o pierwszych, a drugie lekceważy, nie jest lepszy od cywilizowanego barbarzyńcy”.

Zdarzało się, że oficerowie biorący udział w wojnie na Półwyspie prowadzili spotkania modlitewne i zakładali stowarzyszenia religijne – co nie do końca cieszyło Księcia Wellingtona¹³, którego własny poważny i bardzo sztywny pogląd na sprawy wiary nie pozwalał mu tolerować „religijnego zapału” tak samo, jak wigowskim biskupom z epoki georgiańskiej. Niektóre z najciekawszych dzienników z okresu wojny wyszły spod pióra ludzi, którzy – jak na przykład Gleig, Dallas i Boothby – przyjęli święcenia, gdy walka dobiegła końca. Kilku autorów będących szeregowymi żołnierzami również wykazuje podobne skłonności. Kwatermistrz Surtees doświadczał cierpień bardzo bolesnego nawrócenia w trakcie kampanii 1812 roku i zauważył, że wspomnienia jego duchowych doznań przysłoniły wspomnienia przeżyć pułku z tego samego okresu¹⁴. W bardzo ciekawej książce irlandzkiego sierżanta z 43. pułku piechoty więcej stron jest poświęconych rozważaniom na tematy religijne, niż przemarszom i biwakom¹⁵. Inny tego samego rodzaju autor opisuje siebie na stronie tytułowej jako człowieka „od 21 lat służącego w Gwardii Pieszej, od 16 lat będącego podoficerem, od 40 lat – przywódcą klasy w Kościele Metodystów, raz ranionego i od dwóch lat będącego więźniem”¹⁶.

Podsumowując, skłonny jestem przypisywać tę znaczną poprawę ilości i jakości informacji o wewnętrznym życiu armii w drugiej fazie wielkiej walki z Francją nie tylko temu, że niebezpieczeństwo grożące imperium i wielka stawka rozgrywki rozpalały wyobraźnię wielu uczestników, ale nawet bardziej jeszcze faktowi, że w skład korpusu oficerskiego wchodziła znacznie większa niż kiedykolwiek wcześniej liczba ludzi poważnych i skłonnych do refleksji. Tak samo było – mutatis mutandis (łac. z zachowaniem wszelkich istniejących różnic – M.P.) – w przypadku szeregowców. Z najciekawszych informacji tylko kilka zostało podanych przez pogodnych, rozgadanych gawędziarzy, ludzi zupełnie innego gatunku, których do służby w wojsku przyciągnęła możliwość przeżycia żołnierskich przygód i którzy zdawali sprawę głównie z tych malowniczych czy komicznych stron życia w armii.

¹ Jedyną publikacją autorstwa szeregowego żołnierza, która doczekała się wznowienia w ciągu ostatnich 10 lat, jest książka Johna Shippa. Fitchett przedrukował natomiast kilka rozdziałów z dzieł Antona i innych autorów w swojej dość rozczarowującej książce Wellington’s Men.

² C. Stedman, The History of the Origin, Progres d Termination of the American War, London 1794. Dzieło ukazało się w dwóch tomach [M.P.].

³ Banastre Tarleton był podpułkownikiem angielskiej armii, walczącym w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Dowodził oddziałem znanym jako Legion Brytyjski, składającym się zarówno z piechoty jak i kawalerii. Brał udział w kilku ważniejszych bitwach na południowym teatrze działań. Był dobrym dowódcą, ale został zapamiętany, jako odpowiedzialny za dopuszczenie do tzw. masakry w Waxhaw, w czasie której zginęło ponad 100 amerykańskich żołnierzy. W 1787 roku w Dublinie ukazały się jego wspomnienia z tej wojny pt. History of the Campaigns of 1780 and 1781 in the Southern Provinces of North America. Po zakończeniu konfliktu w koloniach awansował, osiągając stopień pełnego generała. Chciał walczyć w Hiszpanii i prosił o dowództwo na tym obszarze. Zamiast niego wysłano jednak brata Richarda Wellesleya – Arthura. Jego postać była pierwowzorem pułkownika Tavingtona w filmie Patriota, Mela Gibsona [M.P.].

⁴ Prawdopodobnie chodzi o Journals of Major Robert Rogers, które ukazały się w Londynie w 1765 roku. Rogers był angielskim podpułkownikiem dowodzącym słynnymi Rangersami w czasie wojny siedmioletniej. Urodził się w Ameryce Północnej. Rangersi byli rekrutowani spośród twardej, obytej z bronią ludności pogranicza, która dorastała w ciągłych walkach z Indianami. Jednostka Rogersa walczyła głównie w rejonie Wielkich Jezior. W związku z nieregularnym charakterem prowadzonych działań, skłonnością do niesubordynacji oraz otrzymywaniem nagród pieniężnych za skalpy i jeńców, nie cieszyli się sympatią dowódców z jednostek liniowych. Do dziś w amerykańskich oddziałach rangersów obowiązują w nieco uwspółcześnionej formie zasady, wprowadzone przez Rogersa w 1757 roku (co nie oznacza, że otrzymują nagrody pieniężne za skalpy i jeńców) [M.P.].

⁵ Ponieważ wojna w Hiszpanii nazywana jest przez Brytyjczyków „wojną na Półwyspie”, a poszczególne lata, kampaniami danego roku, dlatego dla całości walk występuje liczba mnoga wspomnianego rzeczownika [M.P.].

⁶ Ta nazwa obowiązywała od 1831 roku. W czasie wojen napoleońskich był to 3. pułk Gwardii Pieszej lub 3. pułk Scots Guards [M.P.].

⁷ Bitwa z maja 1793 roku, w której 53 tysięczna armia austriacko-angielska pod dowództwem księcia Yorku pokonała 27 tysięczne wojska francuskie generała Lamarche’a. Francuzi stracili 3300 zabitych rannych i wziętych do niewoli, sprzymierzeni 1100 [M.P.].

⁸ To starcie miało miejsce w kwietniu 1794 roku. 300 kawalerzystów austriacko-angielskich rozbiło kilkutysięczne zgrupowanie wojsk francuskich. Według angielskich źródeł Francuzi stracili 1300 żołnierzy (głównie piechoty) z 7000 biorących udział w walce, a także 5 dział. Sprzymierzeni mieli 95 zabitych i rannych [M.P.]

⁹ Starszy brat księcia Wellingtona, Richard. Pełnił funkcję gubernatora w latach 1798-1805 [M.P.].

¹⁰ Kincaid, A Random Shots from a Rifleman, s. 8.

¹¹ James Gardiner był szkockim żołnierzem, który dosłużył się stopnia pułkownika w angielskiej armii. Za młodu prowadził rozwiązły tryb życia, ale w 1719 roku, w wieku 30 lat nawrócił się. Zmarł w wyniku śmiertelnej rany odniesionej w 1745 roku w czasie bitwy pod Prestonpans w powstaniu Jakobitów [M.P.].

¹² Był to Woodberry z 18. pułku huzarów.

¹³ Patrz interesujący rozkaz dzienny dotyczący oficerów głoszących kazania, wydany 6 lutego 1811 roku w Cartaxo.

¹⁴ Autor opisuje, jak „przewracał się na ziemi, doznając uczucia wewnętrznego rozdarcia, mając wrażenie, że ogarniają go męki piekielne, a nadzieja wydaje się znikać na zawsze”, Surtees, s. 172.

¹⁵ Swoją broszurkę zatytułował: Memoir of a Sergeant late of the 43rd Light Infantry, previously to and during the Peninsular War including an account of his Conversion from Popery to the Protestant Religion.

¹⁶ John Stevenson z pułku Scots Fusilier Guards [patrz przypis nr 6 – M.P.].

ROZDZIAŁ II
ŹRÓDŁA INFORMACJI
– LITERATURA DOTYCZĄCA
WOJNY NA PÓŁWYSPIE

Dobrze będzie zapewne przedstawić krótko główne źródła naszej wiedzy na temat wojny na Półwyspie. Jako pierwsze muszą zostać przywołane te oficjalne. Najważniejszym z nich są oczywiście raporty Wellingtona. Ukazały się one w dwóch seriach. Pierwsza, złożona z 12 tomów, została opublikowana przez pułkownika Gurwooda w latach 1837-1839, jeszcze za życia Księcia. Druga, czy też uzupełniająca seria w 15 tomach została wydana, wraz z ogromną ilością przypisów, przez drugiego Księcia Wellingtona między 1858 a 1872 rokiem.

Seria zredagowana przez Gurwooda jest źródłem absolutnie niezbędnym dla każdej osoby studiującej tematykę wojny na Półwyspie, ale stanowi męczącą lekturę i w żadnym razie nie może być nazwana dziełem kompletnym. Książę zakazał publikacji sporej liczby swoich, co bardziej poufnych listów, a fragmenty innych kazał pominąć. Żywił silne przekonanie, że sporo informacji może i powinno być utajnionych; ten fakt przysparza wielu problemów dzisiejszemu historykowi, który chciałby mieć dostęp nie tylko do oficjalnego i poddanego cenzurze obrazu wojny, ale uzyskać pełny wgląd w jej dzieje. Aby pokazać podejście Wellingtona do sprawy, wystarczy zacytować odpowiedź, jakiej udzielił Napierowi, kiedy ten poprosił o pozwolenie na wykorzystanie wszystkich dokumentów Księcia. „Nie mógł powiedzieć całej prawdy, nie raniąc uczuć wielu wartościowych ludzi i nie przyczyniając się do szerzenia niezgody. Rozwodząc się nad tematem, przytoczył wiele anegdot ilustrujących to stwierdzenie. Wskazał na błędy, popełnione przez generałów, a także na inne potknięcia które, zwłaszcza w wypadku Waterloo, w tak znacznym stopniu wpłynęły na jego własne operacje, że nie byłby wobec siebie samego sprawiedliwy, gdyby je zataił. Jednak, nadając im rozgłos, w niewdzięczny sposób sprawiłby, że wielu wartościowych ludzi darzono by mniejszym uznaniem, choć ich jedyną wadą była tępota”¹.

Przygotowane przez Gurwooda wydanie rozkazów dziennych Wellingtona zostało opublikowane mniej więcej 15 lat po tym, jak Napier zwrócił się ze swoją prośbą – ale wielu oficerów biorących udział w wojnie na Półwyspie wciąż żyło i Książę pozostawał przy swoim wcześniej wyrażonym zdaniu, że nie byłoby dobrym pomysłem ujawniać dawne kłótnie i stare błędy. W związku z tym, w przedrukowanych rozkazach brakuje całych akapitów, a tam, gdzie przypisuje się komuś winę albo udziela się nagany, w większości przypadków nazwisko danej osoby zostaje pominięte – co powoduje, że lektura jest wyjątkowo męcząca. Z irytacją czyta się na przykład, że „nic nie przysporzyło mi większych trosk podczas ostatnich operacji niż zachowanie podpułkownika X z pułku Y”² lub że „nie istnieją odpowiednie środki, którymi można by ukarać brak dyscypliny i naruszenia przepisów, jakich dopuszczają się generał brygady X i pułkownik Y”. Z kolei, gdy Wellington pisze do sekretarza do spraw nominacji rządowych w Sztabie Głównym: „Jestem wielce Panu zobowiązany za uwolnienie mnie od generała majora X i pułkownika Y. Widziałem się z generałem X i sądzę, że poradzi sobie dobrze, podobnie jak Y”³ albo że „X wydaje się szaleńcem”, a „Y nie jest zbyt mądry”, czytelnik popada w rozpacz. Jedyny sposób na to, aby dotrzeć do nazwisk – często należących do wojskowych wyższej rangi, którzy pojawiają się wielokrotnie w każdej relacji o wojnie na Półwyspie – jest udać się do archiwum, gdzie są przechowywane oryginały korespondencji, lub do Apsley House⁴, gdzie znajdują się prywatne listy. Jak na razie, niewiele osób ma dość wolnego czasu i cierpliwości, żeby się tego podjąć, więc opinie Wellingtona o jego oficerach pozostają praktycznie niedostępne.

Być może w 1837 roku wciąż należało pozostawić luki w tekście – a Gurwood bez wątpienia ściśle trzymał się nakazów Księcia. Nic jednak nie może usprawiedliwić niedbalstwa, jakim się wykazał przy redagowaniu opublikowanych przez siebie opasłych ksiąg. Brak jest spisów treści, a na stronach tytułowych poszczególnych tomów nie ma informacji o okresach, jakie obejmują. Żeby dowiedzieć się, który z nich zawiera list z listopada 1810 roku, należy wziąć tomy VI i VII, i sprawdzić daty ostatniego z rozkazów w pierwszym z nich oraz pierwszego rozkazu w drugim. Jeśli chcemy się dowiedzieć, ile pism zostało wysłanych do Grahama czy Spencera w roku 1811, nie ma innego wyjścia, jak tylko przejrzeć wszystkie strony obu tomów zawierających korespondencję z tamtego roku. Cała seria jest zaopatrzona w tak zwany Spis alfabetyczny, ale jest on w zasadzie bezużyteczny ze względu na małą liczbę terminów. Czytelnik na próżno będzie szukać nazw tak znanych miejsc jak Chaves, Casal Novo, Castello Branco, Vera lub St. Pierre, lub nazwisk takich jak Lapisse, Latour-Maubourg, Bonnet, Montbrun, Abadia, Penne-Villemur, O’Donnell, Del Parque, Erskine, Anson, Victor Alten, Barnard albo Beckwith. Z kolei znajdzie on tak bezsensowne hasła jak Lies, encouragement of (podżeganie do kłamstwa – przyp. tłum.) pod literą „L” czy Invincibility of British troops (niezwyciężoność brytyjskich wojsk – przyp. tłum.) pod literą „I”. Zapewne najbardziej groteskowym pojęciem w całej tej absurdalnej kompilacji jest „Lekka Dywizja”, do której została przypisana tylko jedna notka: „zadowalające działanie, w dniu 6 kwietnia 1811” – tak, jakby była to jedyna okazja, przy której należało wymienić tę zasłużoną jednostkę armii brytyjskiej. Pułki nie są wymienione w spisie, więc jeśli chce się sprawdzić, co Książę powiedział o 52. pułku albo o Black Watch, nie można tam znaleźć żadnej pomocnej informacji.

Gurwood dokonał jednak jeszcze jednego aktu manipulacji, znacznie gorszego niż nie umieszczenie spisu treści w książce czy stosownych haseł w Spisie alfabetycznym. Pominął bez wyjątku wszystkie dokładnie opracowane statystyki, które wcześniej były dołączone do raportów Księcia. Doskonałe tabele, które przedstawiały straty poszczególnych pułków i dywizji, zostały skrócone i przedstawiają ogół „zabitych, rannych i zaginionych” dla całej armii, bez rozbicia liczb na poszczególne jednostki. Nawet dwa niewielkie tomy autorstwa lorda Londonderry, stanowiące pierwszą próbę opracowania historii wojny na Półwyspie, podają bardziej użyteczne informacje dotyczące ogromnie ważnych kwestii sił i strat armii, niż cała publikacja przygotowana przez Gurwooda. Ten pierwszy autor słusznie bowiem zauważył, iż nic nie może być przydatniejsze czytelnikowi niż zamieszczona od czasu do czasu tabela, zawierająca strukturę i dane liczbowe dotyczące całej armii sprzymierzonych, oraz że szczegółowa lista strat poniesionych w bitwach takich jak Talavera czy Albuera jest niezbędna. Nie dostrzegający tego Gurwood wolał zamieścić wzmiankę, że „szczegółowe informacje o dywizjach, pułkach i batalionach zostały pominięte jako zbyt obszerne”⁵, kiedy zajmował się tak ważnymi statystykami. Nie zasługuje na specjalne podziękowania historyków za tę cenną opinię.

Z ogromną ulgą przechodzi się od fatalnie przygotowanej przez Gurwooda pracy do tomów Wellington Supplementary Dispatches, wydanych przez drugiego księcia Wellingtona między 1858 a 1872 rokiem. Chociaż seria zawiera względnie mało materiałów dotyczących wojny na Półwyspie, znajduje się w niej spora ilość rodzinnej i prywatnej korespondencji, która została celowo pominięta we wcześniejszej publikacji. Co więcej, redakcja tych tomów zasługuje na podziw: drugi książę wiedział, co jest istotne i co wymaga objaśnienia, załączył wiele cennych notatek, a mógł (skoro poprzednie pokolenie już w zasadzie odeszło) zarzucić politykę stosowania irytujących niedomówień, której trzymał się Gurwood. Ponadto dodał wiele listów napisanych nie przez jego ojca, lecz do niego, a ich treść rzuca światło na sens czasem enigmatycznych odpowiedzi poprzedniego Księcia, udzielanych jego korespondentom. Dołączono nawet kilka niezbędnych francuskich dokumentów. Ogólnie rzecz biorąc, tomy są doskonałe i sprawiają, iż chciałoby się, żeby wydania wszystkich dokumentów Wellingtona zostało zredagowane przez tę samą rękę.

Trzecia seria publikacji oficjalnych, chociaż „potrzebna dla zbawienia duszy” nie tak bardzo jak korespondencja Wellingtona, dla badacza wojny na Półwyspie jest bardzo cenna i ciągle wymaga opracowania. To siedmiotomowe wydawnictwo General Orders z lat 1809-1815, zawierające dokumenty z epoki, zebrane i wydane jeszcze w czasie trwania wojny; tomy z rozkazami z lat 1809-1810 ukazały się w 1811, tom z roku 1811 w roku 1812, i tak dalej. Ostatni tom, dotyczący Waterloo, spotkało to wyróżnienie, że został wydany przez British Military Press w Paryżu i wydrukowany „przez sierżanta Buchana z 3. pułku Gwardii Pieszej”. W General Orders znajdują się nie tylko dokumenty sensu stricto, w tym polecenia dla armii wydane przez głównodowodzącego, ale też m.in. bezcenne wyciągi z dokumentów wszystkich sądów wojennych poza pułkowymi, rejestr awansów, biuletyny wydawane przez oficerów dla pułków, przepisy dotyczące żołdu i racjonowania żywności oraz szczegółowe wskazówki wszelkiego rodzaju na temat organizacji, szpitali, dépôts, magazynów, tras przemarszu. Te tomy pozwolą zaspokoić ciekawość każdego, kto chciałby dowiedzieć się, którego dnia 42. pułk piechoty został przeniesiony z jednej dywizji do drugiej, kiedy dokładnie generał Craufurd otrzymał urlop, żeby załatwić sprawy prywatne w kraju, jaka była przyjęta wartość dolara hiszpańskiego czy portugalskiego cruzado novo w przeliczeniu na walutę brytyjską w różnych dniach, czy jaki dodatek wypłacano żołnierzowi, kiedy po upływie terminu służby zgadzał się przedłużyć ją na kolejny okres. Nie można tego nazwać interesującą lekturą, ale tego rodzaju danych nie znajdzie się nigdzie indziej.

Dostępna jest analogiczna sześciotomowa seria rozkazów ogólnych dla armii portugalskiej, zatytułowana Ordens do Dia. Przygotowana została przez marszałka Beresforda i zawiera wszelkie dokumenty przez niego podpisane. Jeśli osoba zgłębiająca temat wojny na Półwyspie jest zainteresowana karierą jednego z licznych brytyjskich oficerów służących w portugalskiej armii, musi szukać relacji o jego działalności właśnie w tych tomach. Nie jest łatwo z nich korzystać, ponieważ nie są wyposażone w roczne spisy alfabetyczne i trzeba wiele cierpliwości, żeby odnaleźć rozsiane po całej książce informacje o poszczególnych ludziach. Ta publikacja jest praktycznie niedostępna w Anglii. Mój przyjaciel z Lizbony z największym trudem i po długich poszukiwaniach zdobył dla mnie kopię – i nic nie wiem o tym, żeby po tej stronie Kanału była jakakolwiek inna. Jednakże tylko dzięki temu dziełu można prześledzić dzieje służby brytyjskich oficerów w armii portugalskiej. Każdego ranka należało publikować Ordem, a jeśli nie miało dojść do żadnych awansów czy nie miały się pojawić raporty sądów wojennych ani zarządzenia, szef sztabu Beresforda wydawał uroczyste oświadczenie o braku nowych wiadomości, jak to zacytowane poniżej:

„Quartel-General de Chamusca, 7 I 1811.

Nada de novo.

Adjutante-General Mosinho”.

Zdarzało się to przeciętnie dwa razy na tydzień.

Oprócz tych opublikowanych źródeł istnieje jeszcze olbrzymia ilość niewydanej korespondencji urzędowej, dotyczącej wojny na Półwyspie. Można ją odnaleźć w archiwum, w działach Ministerstwa Wojny, jak też Ministerstwa Spraw Zagranicznych czy Admiralicji. Jedną z zagadek systemu urzędowej klasyfikacji stanowi fakt, że wszelkiej dokumentacji na temat jeńców francuskich trzeba szukać w archiwach Admiralicji, pod nagłówkami Transport i Sprawy medyczne. Jeśli – jak się to od czasu do czasu zdarza – ktoś życzy sobie poznać nazwiska i dane francuskich oficerów wziętych do niewoli przy danej okazji i dane pułków z których pochodzili, na przykład podczas odwrotu Soulta spod Oporto albo szturmu Badajoz, musi udać się właśnie do Archiwum Admiralicji. Oficerów zawsze daje się zidentyfikować, jednak iście herkulesową pracą jest wyszukiwanie szeregowców, jako że umieszczano ich w dużych więzieniach w rodzaju Norman’s Cross, Porchester czy Stapleton i w grupach, których skład nie był w żaden sposób związany z ich przynależnością do danego pułku. Tydzień zabrałoby przeszukanie archiwów więziennych w celu ustalenia liczby szeregowców z 34. pułku piechoty lekkiej, wziętych do niewoli w Ciudad Rodrigo, ponieważ mogli oni zostać podzieleni na małe grupy, z których każda trafiła w inne miejsce. Wiele rejestrów więziennych straciło w międzyczasie okładki, a przy lekturze tych prawie nigdy nie przeglądanych i obrosłych kurzem tomów, można sobie porządnie ubrudzić palce.

Podczas gdy w druku ukazały się prawie wszystkie pisma Wellingtona, mało który z załączników dołączonych do każdego z tych dokumentów miał tyle szczęścia. Zawsze są one warte pobieżnego przejrzenia – a często okazują się też niezmiernie istotne. Przeważająca część korespondencji Sir Johna Moore’a z lordem Castlereagh oraz wiele raportów wydanych przez podwładnych Moore’a – Bairda, Leitha i lorda W. Bentincka – wraz z pewną liczbą tabel i statystyk opublikowano w wielkim tomie zatytułowanym Papers Relative to Spain and Portugal, Presented to Parliament in 1809. O ile mi wiadomo, brak jest podobnego wydawnictwa zawierającego dokumentację dotyczącą kampanii Grahama w Kadyksie w 1811 roku, czy operacji Maitlanda i Murray’a na wschodnim wybrzeżu Hiszpanii w latach 1813-1814. O tym drugim temacie można się jednak sporo dowiedzieć z olbrzymiego i pełnego cennych danych protokołu sądu wojennego, przed którym Murray został postawiony za fatalną klęskę poniesioną podczas oblężenia Tarragony. Szczegóły innych pomniejszych operacji na Półwyspie, dokonanych przez ludzi takich jak Doyle, Skerret, sir Home Popham i lord Blayney, są dostępne w rękopisie, łatwo osiągalnym dla badacza, ale nieczęsto przeglądanym. Dział Ministerstwa Spraw Zagranicznych w archiwum zawiera wiadomości wysoce cenne nie tylko dla badacza historii dyplomacji, ale i dla historyka wojskowości – ze względu na to, że Stuart, Vaughan, Henry Wellesley oraz inni przedstawiciele brytyjskiego rządu w Madrycie, Sewilli i Kadyksie oprócz swoich raportów przesyłali do Anglii także niezliczoną ilość hiszpańskich dokumentów. Wśród nich są nie tylko te urzędowe z okresu sprawowania władzy przez Radę Regencyjną, ale i prywatne, o wielkiej wartości: listy od generałów i mężów stanu, którzy – niezadowoleni z decyzji własnego rządu – informują agentów brytyjskich o swoim stanowisku. Jest też pewna liczba relacji z wojny, spisanych przez oficerów hiszpańskich, z determinacją odżegnujących się od odpowiedzialności za klęski ich kolegów. Z kolei politycy, w prywatnych i poufnych notatkach, podsuwają czasem ciekawe plany i intrygi. Opuszczając Kadyks, sir Charles Vaughan miał część tych poufnych dokumentów w swoim posiadaniu i nie przekazał ich później Ministerstwu Spraw Zagranicznych. Razem z jego prywatną korespondencją są przechowywane w Oksfordzie, w bibliotece Kolegium Wszystkich Świętych.

Skoro zajmujemy się tu armią brytyjską, a nie ogólną historią wojny na Półwyspie, nadmienię tylko, że tysiące nieopublikowanych papierów dotyczących armii Francji, Hiszpanii i Portugalii można znaleźć w Paryżu, Madrycie i Lizbonie oraz że badacz będzie tam zawsze mile widziany i potraktowany z uprzejmością. Warto może zaznaczyć – bo może się to okazać pomocne dla początkujących – że francuska dokumentacja wojskowa nie została zgromadzona w całości w jednym miejscu, lecz podzielona między Archiwa Narodowe i Archiwa Wojenne w Ministerstwie Wojny⁶. Jeśli danego zestawienia czy listu nie da się znaleźć w pierwszej z tych instytucji, być może zostanie ono odszukane w drugiej. W źródłach hiszpańskich jest wiele luk: relacje na temat części kampanii są pełne, natomiast na temat innych w zasadzie nie istnieją. Zadziwiająco mało jest na przykład dokumentów dotyczących katastrofalnej klęski pod Ocañą z 1809 roku; nie istnieje też ani jeden kompletny raport dzienny o stanie pułków i dywizji nieszczęsnej armii Ariezagi. Ponieważ nie trafiły one do zbiorów we Francji, przypuszczam, że cała urzędowa dokumentacja jego sztabu została przejęta podczas odwrotu i zniszczona przez niepojmujących jej wartości szabrowników. Wskutek tego przetrwało jedynie kilka raportów, przesłanych przez Ariezagę i paru jego podwładnych do hiszpańskiego Ministerstwa Wojny.

Tyle na temat archiwów urzędowych – co zaś do publikacji autorstwa poszczególnych uczestników wojny, trzeba wyraźnie rozgraniczyć te wydane w czasie albo bezpośrednio po zakończeniu kampanii, o których traktują, od spisanych lata później, czy to na podstawie sporządzanych na bieżąco notatek lub dzienników, czy bez nich. Pierwsza kategoria zasługuje naturalnie na szczególne zainteresowanie, jako że na relacjach nie odciska się wiedza o dalszym biegu wydarzeń. Oficer piszący o La Corunnie czy Talaverze, ale mający już w pamięci zwycięstwa pod Vittorią czy Waterloo, automatycznie spoglądał na całą wojnę w inny sposób, niż człowiek zapisujący relację o wczesnych kampaniach bez świadomości, co przyniesie przyszłość. Napotkane na początku przeszkody i trudności przedstawiają się jako znacznie groźniejsze w chwili zwątpienia i rozczarowania, niż wtedy, gdy postrzega się je przez pryzmat następujących po nich triumfów. Materiały z wczesnego okresu są w związku z tym nadzwyczaj cenne – nie ma ich jednak tak wiele, jak tych powstałych później, a te istniejące to przeważnie listy i dzienniki, których nie czyta się tak dobrze jak oficjalnych relacji. Wśród lepszych źródeł tego rodzaju można wymienić Journals of the Campaign of 1808-1809 Ormsby’ego i Ker-Portera, Journal of the Talavera Campaign Hawkersa, Diary of 1809-1812 Stotherta oraz dziennik generała MacKinnona, obejmujący okres tych samych 3 lat. Wszystkie one zostały opublikowane w ciągu kilku miesięcy od daty ostatniego figurującego w nich wpisu. Dalej plasują się książki zawierające relacje spisywane na bieżąco, opublikowane bez wprowadzania jakichkolwiek zmian w oryginalnym tekście – ale dopiero wiele lat po jego powstaniu. Najlepszą z nich, bo przedstawiającą twarde fakty – i to często takie, których nigdzie indziej się nie znajdzie – jest dziennik Tomkinsona z 16. pułku lekkich dragonów⁷. Oprócz niego można wymienić dziennik George’a Simmonsa z 95. pułku piechoty, wydany w 1899 roku pod tytułem A British Rifle Man⁸, dzienniki sir Williama Gomma z lat 1808-1815⁹, listy sir George’a Warre’a z lat 1808-1812¹⁰, które ujrzały światło dzienne dopiero dwa lata temu oraz Private Journal Larpenta, wydany w roku 1852¹¹.

Wszystkie one zostały zaopatrzone przez wydawcę w krótkie notki, ale w tekście nie wprowadzono żadnych zmian.

Te i inne, pomniejsze książki, napisane w okresie wojny, są najlepsze, jako że wiernie oddają ducha tamtych czasów. Znacznie jednak liczniejszą grupę stanowią dzieła, które – choć również są autorstwa uczestników wielkiej wojny z Francją – ukazały się po upływie dłuższego czy krótszego okresu od opisanych w nich wydarzeń. Stosunkowo mało jest naukowych opracowań historii wojny. Wysoki poziom doskonałej (choć nie wolnej od uprzedzeń) publikacji Napiera całkowicie zniechęcił do opisywania całej wojny innych potencjalnych autorów, którzy czuli, że brakuje im jego geniuszu i siły wyrazu. To prawdziwe nieszczęście, jako że ta jedna jedyna praca, z której muszą korzystać osoby badające historię wojskowości, wyszła spod pióra zaciętego stronnika konkretnej partii politycznej, stawiającego sobie za cel oczernianie rządu Torysów, darzącego przesadnym uwielbieniem Napoleona oraz mającego wielu osobistych wrogów w brytyjskiej armii i w związku z tym nie oddającego im sprawiedliwości w swoim dziele. Jednocześnie trzeba docenić jednak, że zostało ono napisane przez naocznego świadka wielu z opisywanych w nim kampanii, który zadał sobie też ogromny trud dotarcia do pozostałych uczestników tych wydarzeń oraz przetrząsnął tak francuskie, jak i brytyjskie papiery, jeśli tylko miał dostęp do urzędowych dokumentów. Napier ma swój indywidualny, doskonały styl, dzięki czemu History of the Peninsular War zalicza się do klasyków, tak samo jak History of the Great Rebellion Clarendona¹² – mimo iż badania wykazały, że w wypadku książki Napiera (podobnie jak i Clarendona), spora część opowieści wymaga jeszcze rekonstrukcji, a ogólna teza książki jest stronnicza¹³.

Jedyne pozostałe opracowania historii wojny to trzytomowa publikacja Southey’a, wydana w roku 1832, i dzieło lorda Londonderry¹⁴. Pierwsza z tych prac została napisana przez literata bez doświadczenia wojskowego, który nie był świadkiem wojny na Półwyspie i którego jedyną właściwie zaletę stanowiła dobra znajomość źródeł hiszpańskich – wobec których, niestety, był zbyt bezkrytyczny. Książka nie zyskała sobie popularności, ponieważ nie mogła konkurować z dziełem Napiera, jako że autorowi brakowało osobistej znajomości tematu, która była mocnym atutem publikacji tego ostatniego. Z kolei krótszemu już dziełu lorda Londonderry, wydanemu w dwóch tomach w 1829 roku, nie można odmówić zalet – ma ono jednak także wiele wad, jako że stale balansuje na granicy między pracą naukową a osobistymi wspomnieniami. Charles Stewart (lord Londonderry – M.P.) beztrosko przeskakuje przez te wydarzenia z okresu wojny, przy których nie był obecny. Wyraźnie nie zadał też sobie trudu zebrania wiadomości z pierwszej ręki. Z drugiej strony, książka jest wartościowa, bo przedstawia poglądy wysoko postawionego oficera sztabowego, który miał okazję patrzeć na wydarzenia z punktu widzenia członka Sztabu Głównego i miał swoje teorie oraz mocne przekonania co do ich racji. Atut stanowi tu również zamiłowanie autora do statystyk, w związku z którym w publikacji znalazło się wiele cennych załączników zawierających „raporty dzienne” i listy strat – dane, których u Napiera jest niewiele, a u Gurwooda nie ma wcale. Jako ogólna relacja, książka nie dorównuje pracy Napiera i – cokolwiek niezasłużenie – popadła w zapomnienie, tak samo jak obszerna publikacja Southey’a. Nie ma żadnych innych wartych wzmianki opracowań ogólnej historii wojny, napisanych przez autorów z tamtego okresu. Pomijam tu, naturalnie, źródła zagraniczne, które niewiele pomagają się dowiedzieć o armii brytyjskiej, choć do studiowania ogólnej historii wojny są niezbędne. Niedokończona Guerre de la Peninsule Foya – o ile można to ocenić na podstawie tomów, które zdążyły się ukazać przed śmiercią autora – byłaby dziełem ogromnie stronniczym. Opis wojsk brytyjskich w pierwszym tomie jest pełną wrogości satyrą i w szczególny sposób kontrastuje z wypowiedziami Foya na temat ich zalet, zawartymi w jego Journal, którego spora część została opublikowana parę lat temu przez Girod de l’Ain jako Vie Militaire du General Foy¹⁵. Po wszystkich tych oszczerstwach, jakimi Foy obrzuca armię brytyjską w swoim opracowaniu historii wojny, interesująco czyta się jego szczery list z 1811 roku, w którym autor przyznaje wyższość piechocie angielskiej nad francuską, jeśli chodzi o bitwy planowane na wybranym terenie o ograniczonym froncie. „Tę opinię zachowuję dla siebie”, dodaje, „i nigdy jej nie wyjawiłem – jako że konieczne jest, żeby szeregowiec nie tylko nienawidził przeciwnika, ale też nim pogardzał”¹⁶. Foy tak bardzo dbał o to, żeby jej nie ujawniać, że nikt, kto przeczytałby tylko jego historię wojny na Półwyspie, nie podejrzewałby go o posiadanie podobnego poglądu.

Inną francuską publikacją na temat ogólnej historii wojny jest Guerre d’Espagne marszałka Jourdana. Wydana została dopiero 10 lat temu przez wicehrabiego de Grouchy, chociaż spore jej fragmenty zostały wykorzystane w Life and Correspondence of King Joseph Bonaparte Ducasse’a. Książka Jourdana obejmuje okres całej wojny, aż do bitwy pod Vittorią, i jest warta uwagi ze względu na ostry i często uzasadniony krytycyzm autora wobec Soulta, Masseny, Marmonta, a również – w nie najmniejszym stopniu – wobec samego Napoleona. Autorowi nie udaje się natomiast należycie usprawiedliwić własnych działań. W autobiografii Marmonta przedstawiony jest tylko okres tych 15 miesięcy od maja 1811 do czerwca 1812, w ciągu których sprawował dowództwo (w Hiszpanii – M.P.); z kolei niezwykle ciekawe relacje Saint-Cyra i Sucheta dotyczą jedynie okresu ich własnej działalności w Katalonii i na wschodnim wybrzeżu Półwyspu. Saint-Cyr nie wspomina w ogóle o armii brytyjskiej, a Suchet opisuje swoje kampanie przeciw Maitlandowi i Murray’owi o wiele bardziej pobieżnie, niż wcześniejsze swoje zwycięstwa nad armiami hiszpańskimi¹⁷. Inne francuskie opracowania autorów z epoki lub naocznych świadków, to w większości monografie poświęcone poszczególnym kampaniom, w których piszący brali udział. Przykładem są tu pełna celowych nieścisłości praca Thiebaulta o Junocie w Portugalii, opublikowana w roku 1817 i Conquête d’Andalousie, en 1810-1812 oraz Campagnes de 1813-1814 Lapène’a (obie wydane w 1823, w różnej wielkości tomach), które mówią wyłącznie o armii Soulta. Wzmianki wymagają natomiast dwa ogólne opracowania autorstwa oficerów niemieckich – Schepelera, służącego w armii hiszpańskiej, oraz Riegla, walczącego po stronie francuskiej. Praca tego pierwszego ma szczególną wartość¹⁸.

Spośród historyków z Półwyspu dwaj zasługują na wyjątkowe zainteresowanie. Hrabia Toreno, hiszpański mąż stanu, który jako młody człowiek brał udział w wojnie, w 1838 roku opublikował trzy obszerne tomy dzieła, będącego – zaraz po książce Napiera – najlepszą pracą na temat wojny na Półwyspie. Toreno dysponuje wiadomościami z pierwszej ręki i jest znakomitym autorytetem w tej dziedzinie. Po jego publikację powinien zawsze sięgać ten, kto chciałby zapoznać się z wydarzeniami z punktu widzenia strony hiszpańskiej. Autor jest mistrzem detalu, a jednak potrafi odmalować szerszy obraz wydarzeń. Czasem należy mieć na uwadze, że jest on zwolennikiem konkretnej opcji politycznej i że niektórych spośród hiszpańskich generałów czy polityków faworyzuje, a innych (szczególnie La Romanę) darzy wrogością. Ogólnie jednak jest historykiem wielkich zalet i umiejącym wydać dobry osąd. Obok jego pracy trzeba wspomnieć pięć niewielkich tomów portugalskiego autora, José Accursio das Neves, wydanych w 1811, zaraz po odwrocie Masseny sprzed Linii Torres Vedras. Książka zawiera wyczerpujący i interesujący opis inwazji Junota na Portugalię oraz nieszczęść, jakie spadły na to królestwo i którym kres położyła Konwencja w Cintrze. To jedyna publikacja przedstawiająca szczegółowy obraz Portugalii roku 1808. Niestety, autor nie opracował do końca historii lat 1809-1810.

Zamykając temat dzieł nie będących pamiętnikami czy dziennikami, lecz publikacjami historycznymi sensu stricto, musimy jeszcze wymienić dwie doskonałe książki, angielską i francuską, poświęcone specjalnemu tematowi operacji oblężniczych. Obie monografie, napisane przez ekspertów, wybitnych oficerów inżynieryjnych – Journal od the Sieges in Spain 1811-1813 sir Johna Jonesa i Journaux des Sieges dans la Peninsule 1808-1813 pułkownika Belmasa – zostały wydane kolejno w 1827 i 1837 roku. Bardzo szczegółowe i zawierające wiele objaśnień, zaliczają się do najcenniejszych prac o wojnie na Półwyspie. Dzieło Belmasa jest szczególnie bogate w reprinty oryginalnych dokumentów związanych z oblężeniami oraz w dane statystyczne dotyczące garnizonów, strat, zużycia amunicji i tym podobnych zagadnień. Dzieła te są tak wyczerpujące i tak dobrze się uzupełniają, że niewiele nowych informacji na ten temat dodano po ich opublikowaniu. Dopiero przygotowana przez majora J. Lesliego świetna edycja Dickson Papers, która zaczęła się pojawiać kilka lat temu, powiększyła naszą wiedzę odnośnie brytyjskich operacji oblężniczych.

Zagadnienie opracowań historycznych napisanych przez autorów z okresu wojny oraz przez jej naocznych świadków zostało wyczerpane. Pozostaje zatem powiedzieć o gatunku literatury, obejmującym znacznie więcej pozycji i generalnie dużo ciekawszym z punktu widzenia osoby o zainteresowaniach bardziej ogólnych – to jest, o autobiografiach i wspomnieniach uczestników wojny, spisywanych po upływie od dziesięciu do czterdziestu lat od 1814 roku. Można by rzec „a imię ich legion” – i wciąż odkrywam kolejne. Wiele z tych wydawnictw wyszło w małym nakładzie spod prasy lokalnych drukarni – tak, że sama wiedza o ich istnieniu już odeszła w niepamięć. Wciąż jest dużo nieopublikowanych rękopisów tego rodzaju – tak we Francji, jak i w Anglii – i oczywiste jest, że do odkrycia pozostaje jeszcze wiele materiałów dotyczących tej wojny. Parę najciekawszych, takich jak autobiografia adiutanta Neya, Sprunglina¹⁹, czy ta napisana żywym stylem przez Blakeney’a z 28. pułku piechoty brytyjskiej²⁰, pojawiło się dopiero w przeciągu kilku ostatnich lat.

Te opowieści o własnych przeżyciach są przeróżnej wartości. Jedne z nich zawierają skrupulatnie przekopiowane zapiski z dzienników z okresu wojny. W innych znajdują się tylko fragmenty, najbardziej niezwykłe albo też najbardziej charakterystyczne incydenty, które autor zapamiętał z danej operacji, kiedy już mniej interesujące codzienne zajęcia zostały przez niego zapomniane albo przynajmniej rozmyły się w jego pamięci. Niestety, w podeszłym wieku często niełatwo przypomnieć sobie, co się naprawdę widziało, a o czym tylko zasłyszało. Nierzadko zdarza się, że piszący przedstawia się jako obserwator scen, przy których nie mógł być obecny, a jeszcze częściej, że pod daną datą zapisuje anegdotę całkowicie prawdziwą, która powinna jednak znajdować się pod inną. W kilku najlepiej czytających się opowieściach pomieszana zostaje kolejność wydarzeń, a przypis wyjaśnia, że dokładnych dat nie da się odtworzyć. We wspomnieniach Strzelca Harrisa, zawierających najbardziej malownicze szczegóły, zdarza się to stale. Opowieści o generale Robercie Craufurdzie i jego Lekkiej Dywizji płyną wartkim strumieniem, w którym często nie udaje się zachować porządku chronologicznego.

Innym czynnikiem, wpływającym na rozmycie się czy zafałszowanie wspomnień bywa to, że autor – pisząc wiele lat po upływie relacjonowanych zdarzeń – ma za sobą lekturę innych publikacji na ten temat i miesza wiedzę z drugiej ręki z tą zdobytą dzięki własnym przeżyciom. Praca Napiera ukazała się stosunkowo wcześnie i była tak powszechnie czytana, że całe jej fragmenty „wkradły” się do sporej ilości innych książek napisanych po 1830 roku. Niektórzy prości weterani wręcz ujawniają źródło swoich opowieści o wydarzeniach, których świadkami w żaden sposób być nie mogli, powtarzając całe zwroty czy aforyzmy Napiera, których nie da się nie rozpoznać. Zdarzali się i tacy, którzy zapełniali lukę we własnej pamięci, „pożyczając” streszczenia strony czy rozdziału z jego książki. Zawsze należy uważać, żeby nie wziąć za dowód prawdziwości jakiejś opowieści tego, że spotka się ją także u innego autora – bo może on tylko ją powtarzać. Dziennik sierżanta z 43. pułku, wspomniany powyżej²¹, zawiera nieznośną dawkę skróconych fragmentów z książki Napiera. O wiele bardziej jednak niezwykłe jest to, że wpływy pracy Napiera można odnaleźć u słynnego Marbota, który najwyraźniej czytał jej francuski przekład, dokonany przez Mathieu Dumasa.

Książki o własnych przygodach – jak możemy nazwać ten gatunek – mogą być z grubsza podzielone na trzy grupy, ze względu na to, jak wiarygodne źródła wiedzy stanowią. Pierwsza i najważniejsza kategoria to dzieła napisane na podstawie starych pamiętników lub dzienników. Wspomnienia są w nich ułożone w porządku, zgodnie z kolejnością zanotowanych na bieżąco wydarzeń, a autor przenosi na papier zapisane wcześniej informacje z pierwszej ręki i daje szczegółowe wyjaśnienia. Pozytywnymi przykładami są tu Rough Sketches of the Life of an Old Soldier Leacha²², Military Journal Lesliego z Balquhain²³, wbrew nazwie nie mający formy dziennika, ale stanowiący jedną ciągłą opowieść, oraz Rough Notes of Fifty Years’ Service sir George’a Bella²⁴. Wszystkie te publikacje zasadniczo mogą być traktowane jako pierwotne źródła wiedzy, jako że autorzy stwierdzają definitywnie, że pisali je w oparciu o swoje zapiski z czasów wojny. Można również ufać ich wiarygodności i oprzeć się o nie, jeśli natrafi się na rozbieżne wersje jakiejś historii, podane przez osoby, które przy pisaniu swoich wspomnień nie korzystały ze sporządzonych wcześniej zapisków. Jeśli zaś autorzy wspomnianych wyżej dzienników przestają pisać na podstawie materiałów z epoki, zwykle ostrzegają o tym czytelnika. Na przykład Leach przedstawia cenne materiały, dowodzące, że wyliczenia Napiera odnośnie długości i tempa marszu Lekkiej Dywizji do Talavery są nieścisłe, a wyniki – przytaczane w tak wielu wydanych po pracy Napiera publikacjach – wyolbrzymione. Leach nie był jednak świadom, że jego własne dane nie są zgodne z przedstawionymi przez Napiera. Powtarza więc również informacje tamtego, ponieważ swoją książkę opublikował kilkanaście lat po ukazaniu się drugiego tomu dzieła Napiera i, jak wielu innych członków Lekkiej Dywizji, uważał Napiera za autorytet i przyjął wcześniej stworzoną przez niego legendę jako „prawdę objawioną”. To sir Johnowi Bellowi²⁵, który służył pod Craufurdem, ale dołączył za późno, żeby walczyć pod Talaverą, przyszło rozbić tę bańkę mydlaną. Jednak dowód na to, że historia Napiera nie odpowiada faktom, nie stał się powszechnie znany, natomiast pierwotna legenda obiegła cały świat i wciąż przytaczana jest w poważnych pracach z dziedziny wojskowości, jako przykład niezrównanego tempa marszu.

Daleko mniej cenne od książek opartych na prywatnych dziennikach czy listach z epoki są te napisane długo po wojnie i wyłącznie z pamięci. Oczywiście, im później one powstały i im bardziej odległa jest data ich napisania od okresu, o którym traktują, tym mniej cenne źródło informacji stanowią. Jeśli chodzi o kwestię szczegółowych informacji, bardziej godna zaufania jest czarująca książka Gleiga The Subaltern, wydana już w 1825 roku, niż malownicza opowieść Blakeney’a napisana na dalekiej wyspie Paksos w 1835 roku. Z kolei publikacja Blakeney’a ma większą wartość niż przepełniona romantyzmem Seven Years of Campaigning Hennegana, opublikowana dopiero w 1847 roku, kiedy to wspomnienia rozmazały się po upływie 30 lat, a sama opowieść obrosła w informacje wątpliwej jakości i z drugiej ręki.

Moc ludzkiej pamięci jest różna; ludzie różnią się też pod względem zamiłowania do efektownych opowieści, nie będących wiernym zapisem osobistych doświadczeń. Ogólnie rzecz biorąc, musimy jednak przyjąć, że wartość relacji obniża się stopniowo z każdym rokiem, jaki upływa od danego wydarzenia do chwili przeniesienia opowieści o nim na papier.

Jako przykład na to, że wywołane starością niedołęstwo umysłu może doprowadzić do rozmycia się nawet najsilniejszego wspomnienia, można przywołać ciekawostkę, iż sam Wellington 20 lat po swojej ostatniej kampanii opowiedział dwóm swoim słuchaczom, jak odwiedził obóz Blüchera w nocy z 17 na 18 czerwca 1815 – co jest całkowicie niewiarygodne²⁶. Oczywiste jest, że było to echo wspomnienia jego wizyty w Sztabie Głównym armii pruskiej, która miała miejsce wczesnym popołudniem 16 czerwca i której liczne szczegóły są znane.

Słabnąca pamięć, zamiłowanie do urozmaiconych opowieści, szczypta narcyzmu i upodobanie do malowniczości wpłynęły negatywnie na wartość wspomnień wielu weteranów. Szczególnie osoby będące znanymi raconteur (gawędziarzami – przyp. tłum.) i powtarzające swoje historie wielokrotnie przed ich spisaniem wykazują skłonność do uromantyczniania ich. Klasycznym przykładem jest tu naturalnie Marbot, którego pamiętniki zawierają informacje w oczywisty sposób nieprawdziwe – na przykład, że to on doniósł Napoleonowi o madryckim Powstaniu Dos de Mayo, że w 1812 roku przemaszerował ze swoim pułkiem z Moskwy w okolice Połtawy i z powrotem (pokonując łącznie dystans 400 mil!) w ciągu mniej niż 2 tygodni i mając przy sobie konwój z zaopatrzeniem, lub że pod koniec bitwy pod Austerlitz widział, jak 6 tys. ludzi utonęło, kiedy załamał się pod nimi lód na stawie Zatczan²⁷. Marbot stanowi, rzecz jasna, skrajny przykład komicznego egotyzmu, ale można zacytować podobne (choć nie aż tak niezwykłe) historyjki z dzieł wielu jego współczesnych, którzy zabrali się za spisywanie swoich opowieści zbyt późno. Możemy tu wspomnieć choćby opis walk pod Aldea de Ponte autorstwa Thiébaulta, który twierdzi, że walczył przeciw 17-tysięcznym oddziałom angielsko-portugalskim i że zadał im straty w wysokości 500 ludzi, podczas gdy w rzeczywistości ścierał się z jedną brytyjską brygadą i dwoma portugalskimi batalionami, które łącznie straciły 100 ludzi²⁸. Relacja jest jednak tak długa i obfitująca w szczegóły, że gdyby nie miało się przed sobą źródeł brytyjskich, można byłoby sądzić, że czyta się wierny opis faktycznego przebiegu walki, a nie romantyczne wymysły, w jakie przerodziły się mgliste wspomnienia autora. Była to jedyna bitwa w czasie wojny na Półwyspie, w której Thiébault dowodził samodzielnie i co roku, w miarę jak się starzał, historia stawała się coraz bardziej upiększona.

W związku z tym nawet, jeśli czytamy późniejsze opowieści o wojnie na Półwyspie z zainteresowaniem i często odnosimy z tej lektury pewne korzyści, musimy zawsze z ostrożnością podchodzić do przedstawionych w nich informacji, zanim potraktujemy je jako fakty. Musimy na początek spróbować wyrobić sobie osąd, co do autora i jego skłonności do ulegania uprzedzeniom i wpływom. Czy był realistą, czy miłośnikiem romantycznych anegdot? Czy i jaka część podanych przez niego informacji jest niezgodna z relacjami powstałymi w okresie, o którym autor pisze – i znowu, jaka część tych jego informacji, które nie są w oczywisty sposób fałszywe, wydaje się nieprawdopodobna w świetle innych, autorytatywnych źródeł? Czy autor czytał wcześniej dużo książek, napisanych przez inne osoby na ten temat? Zazwyczaj dowodem tego są szczegółowe opowieści o wydarzeniach, przy których w żaden sposób autor nie mógł być obecny, oraz to, czy powołuje się on, czy nie na źródła, z których uzyskał wiadomości o tychże wydarzeniach. Tylko w wypadku, jeśli autor zdał ten egzamin z wyróżnieniem, można zacząć traktować go jako poważny autorytet i ufać mu jako źródłu informacji co do scen, których – według naszej wiedzy – był świadkiem. Wiele osób, które piszą o własnych przeżyciach, można potraktować jako wiarygodne źródła informacji na temat dziejów ich własnego batalionu – ale już nie jako dobre źródło jakichkolwiek innych wiadomości. Można nawet przyjąć jeszcze dalej idące ograniczenie, a mianowicie takie, że można tym osobom zaufać, kiedy opisują udane dni swojej ukochanej macierzystej jednostki, ale już nie wtedy, gdy mowa o momentach mniej udanych. Gdy chodzi o „nieodpowiednie incydenty”, nierzadko stosowaną praktyką jest nabieranie wody w usta. Odnośnie zaś wiadomości autorów o tym, co działo się poza danym pułkiem, trzeba pamiętać, że często krążyło sporo nie zasługujących na zaufanie plotek, które pozostały w ludzkiej pamięci nawet po wielu latach.

Ze wszystkich książek o pułkowych przygodach pierwsze miejsce przyznaję ciekawej i dobrze napisanej With the Connaught Rangers porucznika Grattana. Bez żadnej przesady można powiedzieć, że gdyby ten autor zabrał się do pisania pracy historycznej, to jego styl – żywy, ale pozbawiony przesady, i często wzniosły, lecz nie pompatyczny – uczyniłby z niego godnego rywala Napiera do tytułu klasyka. Jego opisy wyglądu i psychiki żołnierzy, maszerujących podczas szturmu Ciudad Rodrigo na wysunięte okopy, czy kryzysu w trakcie bitwy pod Salamanką, są równie doskonałe, jak którykolwiek wyjątek z dzieła Napiera. Wiele z ustępów z książki Grattana czytelnik bez wahania wziąłby za fragmenty publikacji autorstwa Napiera. Na nieszczęście Grattan posiada jedną z wcześniej wymienionych przeze mnie wad: ma w zwyczaju przedstawiać nie zasługujące na zaufanie informacje o epizodach, w których nie uczestniczył – w najlepszym razie podając czytelnikowi zbyteczne wiadomości, a czasem wprowadzając go w błąd. Z drugiej jednak strony, w kwestii działań 88. pułku piechoty pod Buçaco, Fuentes, Badajoz i Salamanką jest prawdziwym autorytetem – a ponadto, zawsze czyta się go z przyjemnością. Dwie inne dobre książki – The Subaltern Gleiga i Recollections of the Peninsula Moyle’a Sherera do pewnego stopnia dorównują pracy Grattana pod względem literackim, ale brak im mocy tego dzieła. W żywy sposób i wiernie opisują codzienne życie obozowe 85. pułku piechoty w latach 1813-1814 i 48. pułku piechoty w latach 1811-1813 – a ponieważ obie zostały opublikowane w ciągu 10 lat od zakończenia wojny (odpowiednio w 1825 i 1824 roku), pamięć autorów była wciąż dobra i można polegać na podanych przez nich faktach. Obie książki mają tę zaletę, że piszący je ściśle ograniczali się do przedstawiania osobistych doświadczeń, unikając powtarzania cudzych opowieści.

Kolejne pełne życia historie przygód – Adventures in the Rifle Brigade Kincaida²⁹, Autobiography sir Harry’ego Smitha i pamiętniki Blakeney’a (przez redaktora zatytułowane A Boy in the Peninsular War)³⁰, zostały napisane znacznie później, od 20 do 30 lat po bitwie pod Waterloo – co uwidacznia się nie tyle w braku szczegółów czy malowniczych opisów (jako że wszyscy ci autorzy umieli posługiwać się piórem), ile w doborze relacjonowanych wydarzeń. Wiele wspomnień o codziennym życiu pułku poszło w zapomnienie albo rozmyło się w pamięci autorów, a opisane zostały jedynie dni chwały, najbardziej niezwykłe osobiste doświadczenia czy też dziwaczne i groteskowe incydenty. Już samo to sprawia, że te książki czyta się dobrze – zawierają, można by rzec, wyłącznie „rodzynki” i stosunkowo mało tego mniej apetycznego „ciasta”. Harry Smith opowiada w zasadzie o swojej osobistej odysei z czasów kampanii lat 1812-1813, w której towarzyszyła mu jego bohaterska hiszpańska żona, poznana i poślubiona przez niego podczas szturmu Badajoz. Kincaid to humorysta: pamięta wszelkie komiczne incydenty, groteskowe sytuacje, kawały oraz niefortunne przygody, jakie przydarzyły się jemu lub jego towarzyszom broni. Zalewa czytelnika potokiem anegdot, luźno ze sobą powiązanych i tworzących opowieść, za której chronologię autor nie bierze odpowiedzialności. Książka jest bardzo zabawna, a prawdziwość kilku bardziej zdumiewających zdarzeń zostaje potwierdzona przez inne, bardziej autorytatywne źródła. Ogólnie jednak często wydaje się, że czyta się rozdział wyjęty z Charlesa O’Malley Levera albo innego staroświeckiego romansu o wojnie na Półwyspie. Książka Blakeney’a sprawia wrażenie solidniejszej, a autor wypełnia luki w naszej wiedzy na temat wielu zdarzeń, znanych nam tylko w ogólnym zarysie, podając malownicze szczegóły, które wydają się prawdziwe. Kilka razy jednak zorientowałem się, że jego relacja odbiega od tego, co znajduje się w dokumentach z epoki – zaś w takim przypadku nie można mieć wątpliwości, że błędy zawiera opowieść spisana 25 lat od upływu danego wydarzenia³¹. Z publikacji Blakeley’a trzeba korzystać z ostrożnością – choć autor stara się, w miarę swoich możliwości, zdawać szczerą relację z wydarzeń.

Niemal wszystkie wspomnienia szeregowców mają tę samą wadę. Przeważająca większość z nich to historie spisane długo po wydarzeniach, o których mówią. Zazwyczaj narrator nie dysponował żadnymi książkami czy notatkami, które mogłyby mu pomóc – i w rezultacie otrzymujemy opowieść szczerą, pozbawioną śladu wpływów jakichkolwiek innych źródeł, ale niejasną i skróconą na skutek upływu lat. Weteran podaje szczegóły własnych przygód tak autentyczne, jak tylko pozwala mu na to jego pamięć; zdarzenia z pola bitwy, trudy życia obozowego, czy to, co działo się podczas słynnych procesów sądów wojennych albo odbywających się potem publicznie kar, bywają przedstawione w jasny sposób. Pojawiają się jednak długie luki, obejmujące całe miesiące, które wypadły z pamięci, a także częste błędy w datowaniu i w nazwiskach ludzi, którzy dokonali danego wyczynu, albo do których odnosi się dany aforyzm, czy których spotkało jakieś pechowe wydarzenie. Mimo to jednak te niewielkie publikacje oddają ducha działania szeregowych żołnierzy w sposób zasługujący na największy podziw – i znacznie lepiej, niż jakikolwiek urzędowy dokument, pokazują nam, jak wyglądało wewnętrzne życie batalionu. W kilku przypadkach zdarzyło się, że w ręce autora dostała się inna książka – na ogół wielkie dzieło Napiera – i piszący w dużym stopniu zaszkodził swojej pracy, umieszczając między własnymi, bezpretensjonalnymi i prawdziwymi wspomnieniami, nie pasujące do nich kwieciste ustępy albo wywody na temat strategii³².

Jedna z tych małych książeczek wyróżnia się od reszty pod względem wartości literackiej. To dzieło człowieka lepiej wykształconego, który zaciągnął się pod wpływem złości i poczucia upokorzenia, żeby uniknąć konsekwencji własnej próżności i głupoty. Ta krótka, 150-stronicowa opowieść zatytułowana Journal of T.S., a Soldier of the 71st Highland Light Infantry, 1806-1813, powstała już w roku 1818³³, kiedy wspomnienia były jeszcze żywe. Wartość jej polega na tym, że autor pisał z punktu widzenia szeregowca, a jednak był tak odmienny od swoich towarzyszy broni, jeśli chodzi o wykształcenie i mentalność, że nie przyjmuje ich poglądów i zwyczajów za coś oczywistego, ale objaśnia je i komentuje. „Nie mógłbym”, notuje, „czerpać przyjemności z ich rozrywek, ale uważam za konieczne postępować tak, jak ode mnie oczekują w wielu kwestiach i być pomocnym dla każdego z nich. Mieli mnie za bezczelnego i nie traktowali zbyt uprzejmie, ponieważ nie podobała im się moja – jak to określili – oschłość”. Nie jest to opowieść typowego żołnierza, lecz raczej inteligentnego obserwatora, przyglądającego się zachowaniom reszty pułku i zainteresowanego psychologią swoich towarzyszy. Dzięki zapałowi do pisania i bystremu oku, stworzył on niezwykle interesującą książkę. Kronika jego przemarszów i szczegóły relacjonowanych akcji wydają się bardzo dokładne, gdy porównać je z treścią urzędowych dokumentów.

Sierżant Donaldson z 94. pułku piechoty to kolejny godny uwagi Szkot, którego książka The Eventful Life of a Soldier zasługuje na przeczytanie. Nie był on tak dobrze wykształcony jak T.S., ani nie miał tak żywego stylu – ale należał do ludzi inteligentnych, a jego krąg zainteresowań był szerszy, niż w przypadku przeciętnego szeregowca, zawsze więc warto zerknąć do jego zapisków i uwag. Jego opis okropności, mających miejsce podczas odwrotu Masseny z Portugalii w 1811 roku, to lektura szokująca, pełna makabrycznych szczegółów. Po nim można wymienić kwatermistrza Surtee i sierżanta Costello. Obaj służyli w Rifle Brigade³⁴, a ich wspomnienia są pełne typowych historii, świetnie pokazujących tak zalety, jak i słabości słynnej Lekkiej Dywizji. Jeśli chodzi o poglądy i sposób myślenia zwykłego szeregowca lepszego pokroju, wartościowymi i zasługującymi na zaufanie źródłami informacji są: przywołana już wcześniej broszura Strzelca Harrisa oraz wspomnienia Lawrence’a z 40. pułku piechoty oraz Coopera z 7. pułku piechoty Royal Fusiliers³⁵. Te materiały stanowią doskonałe źródło wiedzy o tym, jak szeregowi żołnierze patrzyli na bitwę, forsowny marsz czy przedłużający się brak aprowizacji. Nie wolno jednak przesadnie ufać autorom jako ekspertom w ważniejszych kwestiach związanych z wojną.

Spora ilość francuskich autorów wspomnień pisze także o brytyjskiej stronie wojny na Półwyspie. Poza pamiętnikami Marbota i Thiebaulta, o których już uczyniłem wzmiankę, istnieją jeszcze 3 czy 4 inne publikacje, których nie może pominąć nikt, kto chciałby spojrzeć na armię Wellingtona z zewnątrz. Zdecydowanie najbardziej szczegółowe i najbarwniejsze z nich to Souvenirs Militaires Lemonnier-Delafosse’a z 31. pułku piechoty lekkiej, wydane w Hawrze w 1850 roku. Autor jest zaciętym wrogiem Brytyjczyków i chce dowieść, że Wellington był przeciętnym generałem, który za każdym razem powinien był ponieść klęskę. Piszący stara się jednak jak może, żeby przekazać prawdę i z galanterią przyznaje się do własnych porażek – choć uważa, że nie nastąpiłyby one, gdyby szczęście bardziej sprzyjało. Skutki osłabnięcia pamięci dają o sobie znać w kilku przypadkach, kiedy to autor każe danemu oficerowi polec w innej bitwie niż należy, lub nadaje jakiejś wiosce niewłaściwą nazwę. Fantin des Odoards – także, co ciekawe, z 31. pułku lekkiej piechoty – prowadził dziennik, więc jego z kolei wspomnienia z lat 1808-1811 są bardzo dokładne. Jego dzieło jest źródłem szczególnie cennym, jeśli chodzi o wiadomości o odwrocie Moore’a i działaniach Soulta pod Oporto. Jako człowiek daleko bardziej sprawiedliwy niż Delafosse, Fantin des Odoards przyznaje wiele zalet swoim brytyjskim przeciwnikom i nie robi tajemnicy z tego, że czuje obrzydzenie na myśl o wojnie w Hiszpanii – tym koszmarze ciągłych rabunków i wojskowych egzekucji, które w naturalny sposób wynikły z faktu dokonania bezprawnej agresji na kraj. Trzecim wartościowym autorem jest pułkownik Saint-Chamans’a, adiutant Soulta – którego zresztą z całego serca nie znosił oraz którego podłość i intryganctwo z przyjemnością ujawniał. Pisze on lekko i z humorem – całkiem odmiennie niż szwajcarski adiutant Neya, Sprünglin, którego dziennik³⁶ jest ciężką i obszerną lekturą, cenną jeśli chodzi o podane w niej fakty i liczby, lecz nie porywającą. Sprünglin różni się od Saint Chamansa jeszcze pod innym względem – mianowicie, oddany swojemu wodzowi, marszałkowi, jest jego najbardziej lojalnym wielbicielem. Przypuszczam jednak, że Ney był o wiele bardziej wielkodusznym i sympatycznym zwierzchnikiem, niż makiaweliczny Soult.

Przydatne są również opublikowane wspomnienia: Guingreta z VI Korpusu (pełne przerażających opisów tragicznych przejść armii Masseny w Portugalii), D’Illensa, oficera kawalerii, który walczył z wojskami Moore’a i Wellesley’a w latach 1808-1809, a także Vigo-Roussillona z 8. pułku piechoty liniowej – jedynego francuskiego autora, który porządnie relacjonuje walki pod Barrosą³⁷. Z kolei Parquin jest zwykłym sabreur (fr. rębajłą – M.P.), który napisał swoje pamiętniki za późno i którego anegdotom nie można wierzyć. Po wojnie stał się on jednym ze stronników Napoleona III i towarzyszył mu podczas jego wczesnych działań, m.in. w Boulogne. Inni autorzy francuscy, jak Rocca i Gonneville, długo przebywali w Hiszpanii, ale działając na wybrzeżu Katalonii czy w Armii Południa na wybrzeżu Granady, nie stykali się za często z armią brytyjską. Tu można zamknąć temat publikacji autorstwa uczestników wojny, relacjonujących to, co widzieli na własne oczy. Jeszcze mniej miejsca należy się książkom napisanym przez następne pokolenia i zawierającym informacje z drugiej ręki – nawet jeśli te wiadomości były dobierane z wielką ostrożnością.

Opracowania historii poszczególnych pułków brytyjskich teoretycznie powinny być bardzo cenne. Seria stworzona na zamówienie Sztabu Głównego armii brytyjskiej w latach 30-tych XIX wieku, pod redakcją Richarda Cannona, mogła zostać wzbogacona o informacje uzyskane od setek wciąż jeszcze żyjących weteranów wojny na Półwyspie. Niestety, w prawie żaden z tych tomów nie włożono należytej pracy. W większości z nich nie znajdziemy nic poza licznymi fragmentami z dzieła Napiera, z rzadka przetykanych reprintami oficjalnych raportów z „London Gazette”. Wyjątkowo trafiają się nawet te dane statystyczne, które można bez trudu zaczerpnąć z list żołdu czy innych dokumentów znajdujących się w posiadaniu batalionu czy archiwum armii. Bardzo niewiele jest szczegółowych informacji zebranych od oficerów-weteranów wojny. Kilka tomów jest nieco mniej suchych i nudnych – i to w zasadzie wszystko, co można dobrego powiedzieć nawet o najlepszych z nich.

Wszystkie dobre opracowania historii pułków zostały – bez wyjątku – wydane poza tą oficjalną serią „Cannon”. Niektóre z nich są doskonałe. Można powiedzieć, że generalnie te powstałe najpóźniej są najlepsze: ich poziom, jeśli chodzi o dokładność i badania naukowe, stale podnosi się od 1860 roku. Wśród tych zasługujących na szczególną pochwałę są: znakomita The Life of a Regiment pułkownika Gardyne’a z 1901 roku, poświęcona pułkowi piechoty Gordon Highlanders; History of the Rifle Brigade Cope’a, wydana w 1877 roku i pełna fragmentów z wiarygodnych źródeł autorstwa naocznych świadków wojny; History of the 52nd Oxfordshire Light Infantry, opublikowana w 1860 roku i będąca pierwszym naprawdę dobrym opracowaniem historii pułku, jakie się ukazało; History of the 2nd Foot Davisa o pułku piechoty Queen’s West Surrey i 14th Hussars pułkownika Hamiltona. Zanim te prace zaczęły się ukazywać, poziom badań naukowych już się podnosił; nie uważano, jak dawniej, za zbyteczne korzystać z zasobów archiwum armii czy poszukiwać nieopublikowanych dokumentów u rodzin dawnych oficerów. Wszystkie pozycje wymienione powyżej są obszerne, ale nawet te mniejsze prace zostały przygotowane z wielkim staraniem. Ich niewielki rozmiar na ogół nie jest, jak to bywało wcześniej, rezultatem niedbalstwa, ale tego, że niektóre pułki – ze względu na miejsce, gdzie stacjonowały – uczestniczyły w mniejszej liczbie operacji i mniej jest informacji o ich działaniach. Z tych mniejszych książek, które okazały się dla mnie bardzo pomocne, mogę wymienić historię 76. pułku piechoty Haydena, 20. pułku piechoty autorstwa Smythe’a, i 47. pułku piechoty, napisaną przez Purdona. Jednym z niewielu przykładów kronik mniejszej jednostki – nie batalionu, a baterii – jest historia baterii „C” Royal Horse Artillery³⁸ pułkownika Whinyatesa, zatytułowana From Corunna to Sewastopol i opracowana z dużą skrupulatnością. Dzieje wszystkich jednostek artyleryjskich armii brytyjskiej, biorących udział w wojnie na Półwyspie, są obecnie opracowywane szczegółowo w serii Dickson Papers – redagowanej przez majora Johna Lesliego z Royal Artillery³⁹, który wie wszystko, co tylko wiedzieć można o oddziałach swojej macierzystej jednostki służących pod Wellingtonem. Nadmienić można, że sir Alexander Dickson był dowódcą całej artylerii w późniejszych operacjach roku 1813 oraz w roku 1814, a zanim objął to stanowisko, pełnił podobną funkcję w czasie oblężeń Badajoz, Olivenzy i Ciudad Rodrigo. Ponieważ przeniesiono go czasowo do portugalskiej artylerii, w jego dokumentach znajduje się mnóstwo informacji o bateriach tych sojuszników przydzielonych jako wsparcie dla armii brytyjskiej walczącej na Półwyspie. Można by tylko sobie gorąco życzyć, aby jakiś inny oficer podjął się takiego samego zadania spisania całej kroniki Royal Engineers⁴⁰ służących na Półwyspie. History of the Royal Sappers and Miners Connolly’ego, wydana już w 1857 roku, zawiera wiele dobrych informacji, ale o wiele więcej można by ich zebrać, przeszukując archiwum i porządkując pamiętniki Boothby’ego, Burgoyne’a, Landmanna oraz innych oficerów wojsk inżynieryjnych, którzy pozostawili po sobie dzienniki albo wspomnienia.

Obok tych publikacji należy wymienić dwie grupy wydawnictw tego samego rodzaju, ale poświęconych jednostkom większym niż pułk i nie będących oddziałami brytyjskimi. Jedna grupa to dzieła na temat niemieckich jednostek sojuszniczych w brytyjskiej armii. Pierwszą pozycją na tej liście jest starannie przygotowana i warta uwagi History of the King’s German Legion majora Ludlowa Beamisha. Została napisana w roku 1832, ale stanowi pozytywny przykład na to, że można było dobrze przeprowadzić badania już w okresie, kiedy to poziom anglojęzycznych opracowań historii pułków reprezentowała żałosna seria „Cannon”. Dwa tomy zawierają mnóstwo oryginalnych listów i dokumentów, i parę świetnych plansz przedstawiających umundurowanie. W roku 1907 kapitan Schwertfeger zajął się tym samym tematem w swoim Geschichte der Königlich Deutschen Legion⁴¹ i dodał znaczące informacje do tych, zebranych przez Beamisha. Pułk Brunswick-Oels⁴², służący pod Wellingtonem od 1811 do 1814 roku, doczekał się także niemieckiego biografa w osobie pułkownika Kortfleischa z 88. pułku piechoty niemieckiej, która obecnie jest spadkobiercą tej pierwszej jednostki. Nie przygotowano podobnego opracowania historii pułku piechoty Chausseurs Britanniques⁴³, ostatniej z cudzoziemskich jednostek biorących udział w wojnie na Półwyspie wraz z armią brytyjską.

Jeśli chodzi o armię portugalską, dobry opis jej stanu w roku 1810, czyli zaraz po jej reorganizacji, można znaleźć w książce Present State of Portugal Halliday’a, opublikowanej w 1812 roku. Excerptos Historicos⁴⁴ Chaby’ego zawiera sporo cennego materiału na temat późniejszych dziejów kraju, ale – co przykre – jest nieuporządkowana i ma liczne luki. Jedynie temat portugalskiej artylerii został dobrze omówiony w Subsidios para a Historia da Artilheria Portugueza majora Teixeiry Botelho, publikacji kompletnej i dobrze udokumentowanej⁴⁵. Z życiem brytyjskiego oficera służącego w portugalskim pułku można się zapoznać dzięki Memoirs of Bunbury (z 20. pułku piechoty liniowej)⁴⁶ i książce Blakistona o 5. pułku Caçadores⁴⁷.

Poza opracowaniami napisanymi przez osoby, które nie służyły w armii Wellingtona, najważniejszym źródłem informacji o historii poszczególnych pułków są biografie. Life of Lord Lynedoch (sir Thomasa Grahama)⁴⁸ autorstwa kapitana Delavoye’a jest zapewne najbardziej pomocna z nich – nie tyle ze względu na zalety stylu czy stopień uporządkowania informacji, ile dlatego, że autor zrobił doskonały użytek z dokumentów z epoki, niedostępnych nigdzie indziej. Spora część tego dzieła to wyjątki z długiego i pasjonującego dziennika wojennego samego Grahama – a listy do i od niego przytoczono in extenso – (w całości – przyp. tłum.). W związku z tym, otrzymujemy wiadomości z pierwszej ręki o wielu wydarzeniach, których żaden inny Brytyjczyk nie był świadkiem – na przykład o kampanii Castañosa nad Ebro w 1808 roku – jak i komentarze na temat lepiej znanych operacji, takich jak odwrót Johna Moore’a do La Corunny czy wyprawy pod Barrosę w 1811 roku. Niestety, i dziennik, i listy zawodzą, jeśli chodzi o opis kampanii 1813 roku, w której Graham odegrał tak znaczącą rolę.

Memoirs of Sir Thomas Picton⁴⁹ H.B. Robinsona to książka, do której Napier odnosił się z irytacją. W kontrowersyjnych załącznikach do jego własnego dzieła roi się od uszczypliwych komentarzy na jej temat. Nie jest to jednak praca tak zła, jak można by się spodziewać po stosunku do niej Napiera. Wydaje mi się wręcz, że Napier, jako były członek Lekkiej Dywizji, po prostu odpłacał się za dawne urazy Pictonowi, do którego żywił osobistą antypatię. Opowieść nie jest pozbawiona stronniczości, a pewnej wartości dodają jej użyte w niej listy z epoki. Life of Lord Hill⁵⁰ Sidney’a zdecydowanie nie dorównuje książce Robinsona. Sidney nie znał się na tematyce wojny na Półwyspie na tyle, żeby mieć podstawy do zabrania się za zadanie pisania o niej – a jedyny cenny materiał stanowią tutaj listy, których dużą ilość, na szczęście, włączył do opowieści. Interesujące jest to, że w wypadku tak Pictona, jak i Hilla, za spisywanie ich biografii zabrali się duchowni – podczas gdy żyło jeszcze tak wielu dawnych oficerów armii z Półwyspu, którzy mogliby podjąć się tego zadania.

Co do innych wyższych dowódców, służących pod Wellingtonem, Beresford nigdy nie doczekał się własnego biografa, chociaż odegrał tak ważną rolę w wojnie. Z pewnością jego zebrane dokumenty są gdzieś w prywatnych rękach – nie wiem jednak, w czyich. Jedyna relacja na jego temat, to kilka stron w pomocnej, ale raczej oficjalnej i zawierającej luki broszurze J.W. Cole’a, zatytułowanej Memoir of a British Generals Distinguished during the Peninsular War⁵¹. Stapleton Cotton, lord Combermere, był wyższym dowódcą w czasie wszystkich operacji Wellingtona, ale prawie nie nadawał się na to stanowisko – choć był tolerowany przez swojego wodza dzięki temu, że ściśle trzymał się rozkazów, co w oczach Księcia stanowiło większą zaletę niż wojskowy geniusz czy inicjatywa. Biografia lorda Combermere’a, napisana przez lady Combermere i kapitana W. Knollysa, została wydana w 1866 roku. Jej rozdziały poświęcone wojnie na Półwyspie są jednak krótkie. Z kolei biografie sir Lowry’ego Cole’a, sir Johna Gasparda Le Marchanta oraz kilkunastu innych wybitnych generałów dywizji i brygad znajdują się wyłącznie w wyżej wymienionej książce J.W. Cole’a. Sir James Leith miał więcej szczęścia: anonimowy wielbiciel w 1818 roku wydał niewielką publikację poświęconą jego pamięci – ale przy jej pisaniu nie wykorzystał wystarczającej ilości materiałów. Wydaje się, że nie miał w ręku prywatnej korespondencji Leitha, a dokumenty urzędowe w tak wczesnym okresie były w większości niedostępne. Wiele informacji o charakterze tego walecznego generała i jego wojennych przygodach można zebrać dzięki lekturze pamiętników jego bratanka i adiutanta, Leith Hay’a⁵².

Jeżeli chodzi o oficerów, którzy w armii Wellingtona nie dosłużyli się wyższych stopni, ale w późniejszych latach zrobili wielką karierę, można tu wymienić dwie biografie, w których sporo miejsca poświęca się zagadnieniom wojny na Półwyspie. Pierwsza z nich to dwutomowa praca R.S. Raita o lordzie Gough, wydana w 1903 roku. Druga, o lordzie Seaton (Colborne z 52. pułku piechoty), jest autorstwa Moore’a Smitha. Oba znakomite dzieła zawierają sporo prywatnej korespondencji z epoki i zostały napisane zgodnie z nowoczesnymi trendami – z równą uwagą traktuje się w nich wszelkie pierwotne i wtórne źródła wiedzy. Oba są też niezbędne temu, kto chciałby szczegółowo studiować temat operacji na Półwyspie. Są również krótkie pamiętniki sir Denisa Packa⁵³ i lorda Viviana⁵⁴ – obydwa przygotowane przez wnuków generałów i zawierające użyteczne fragmenty dzienników i korespondencji. Kampanię Johna Moore’a zapewne można uważać za w niewielkim stopniu związaną z historią armii Wellingtona, ale nie da się uniknąć wzmianki o kompletnej (i wysoce kontrowersyjnej) biografii bohatera spod La Corunny, napisanej przez Sir J.F. Maurice’a⁵⁵ i zawierającej bezcenny dziennik oraz wiele listów. To wydawnictwo również jest niezbędne osobom, które chciałyby zagłębić się w dzieje pierwszego roku wojny na Półwyspie i ocenić różnice charakterów i teorii militarnych Moore’a i Wellingtona.

Wśród ostatnio napisanych naukowych i szczegółowych opracowań historycznych na temat wojny na Półwyspie istnieje jedna w języku hiszpańskim, autorstwa generała Arteche’a⁵⁶. Arteche bardzo skrupulatnie i dokładnie bada oryginalne dokumenty i zgłębia wiele autorytatywnych anglojęzycznych źródeł, lecz w żadnym razie nie wszystkie. Żeby zapoznać się z hiszpańską wersją wydarzeń, koniecznie należy przeczytać jego książkę – tak, jak dla zapoznania się z spojrzeniem strony portugalskiej niezbędna jest lektura wielkiego dzieła Soriano da Luz, w dużej mierze opartego na pracy Napiera, ale też często różniącego się od niej i rzucającego światło na wiele nieopublikowanych wcześniej dokumentów. Pułkownik Balagny zaczął pracować nad historią wojny w języku francuskim – dziełem monumentalnym, wspaniale udokumentowanym i opartym na doskonałych badaniach. Do tej pory wyszło już pięć tomów, które obejmują okres do 1809, więc cała publikacja będzie duża⁵⁷. Z kolei Fortescue w najnowszym tomie swojej świetnej historii armii brytyjskiej wprowadził temat kampanii na Półwyspie⁵⁸. O swojej własnej czterotomowej pracy, która wkrótce – mam nadzieję – powiększy się o tom piąty, wspomnę tylko przelotnie. Tematowi kampanii Duponta poświęcona jest obszerna monografia francuskiego autora, pułkownika Titeux⁵⁹ – książka nie porusza jednak problemów związanych z brytyjską wojskowością. Dwie mniejsze, lecz dobre prace tego samego rodzaju, napisane przez pułkownika Dumasa⁶⁰ i majora Clerca⁶¹, opowiadają – co szczególne – o tej samej operacji, to jest o obronie granicy w Pirenejach przez Soulta w okresie 1813-1814. Pierwsza z tych publikacji jest lepsza. Wprawdzie w obu próbuje się w nowoczesny sposób korzystać z relacji obu stron konfliktu, a nie tylko pisać na podstawie dokumentów jednej z nich, ale Dumas jest lepszym znawcą źródeł angielskich niż Clerc.

Nie leży w moich możliwościach odgadnąć, dlaczego podobne monografie dotyczące poszczególnych operacji wojny na Półwyspie nie ukazują się także w języku angielskim. Kilka „broszurek” rzekomo poświęconych tej tematyce, które wydano po tej stronie Kanału, to w większości raczej bryki egzaminacyjne, oparte na niewielu źródłach, a często zawierające niewiele więcej poza analizami Napiera i uzupełnione o przypadkowo dobrane dokumenty. Publikacje te na tle książek w rodzaju monografii Dumasa przedstawiają się bardzo niekorzystnie.

¹ Life of Sir W. Napier, s. 235-236.

² Dispatches, tom VII, s. 559.

³ Ibidem, tom VI, s. 485.

⁴ W tym domu mieszkał od 1817 roku Wellington. Obecnie mieści się tam jego muzeum [M.P.].

⁵ Tę absurdalną uwagę można znaleźć na s. 28 tomu VI.

⁶ Ponieważ dzieło Omana powstało w 1912 roku nazwy instytucji pochodzą również z tego okresu. W większości krajów nie istnieją już Ministerstwa Wojny, zastąpione Ministerstwami Obrony Narodowej. Dotyczy to nie tylko Francji, ale i innych krajów europejskich [M.P.].

⁷ Wydany dopiero w roku 1894.

⁸ Zredagowany przez pułkownika Willoughby’ego Vernera.

⁹ Opublikowany w roku 1881, stanowi nieocenione źródło jako prywatna relacja członka sztabu.

¹⁰ Zredagowany przez jego krewnego, obecnego rektora Eton.

¹¹ Larpent był prawnikiem i funkcjonował jako audytor w armii Wellingtona. [Dokładnie rzecz ujmując Larpent był głównym audytorem w armii Wellingtona, czyli stał na czele całego aparatu sądownictwa wojsk Księcia. Określenie „audytor” zostało użyte ze względu na to, iż występowało ono w odniesieniu do prawników armii w tym okresie. W oryginale ta funkcja nosiła nazwę Judge Advocat General of the British Forces – M.P.].

¹² Edward Hyde lord Clarendon (1609-1674), był brytyjskim politykiem i historykiem. Mowa o jego trzytomowym dziele na temat wojny domowej w Anglii w XVII wieku [M.P.].

¹³ Pierwszy tom ukazał się w 1828 roku, ostatni w 1840. Oczywiście były kolejne wydania [M.P.].

¹⁴ Krótka broszurka Jonesa zatytułowana „Sketch” (1818) oraz publikacja Goddarda, zawierająca masę niestrawnych materiałów (1814) są praktycznie niewarte wzmianki.

¹⁵ W 1900 roku [M.P.].

¹⁶ „Journal”, u Giroda de l’Ain, s. 98.

¹⁷ Autorem tych dobrze napisanych wspomnień Sucheta, wydanych w dwóch tomach w 1829 roku, jest zapewne w dużej części jego adiutant, Saint Cyr-Nugues.

¹⁸ Opracowanie historii wojny w języku włoskim, autorstwa Vacaniego, jest poświęcone głównie działaniom Włochów w Katalonii i zawiera bardzo niewiele informacji o armii brytyjskiej.

¹⁹ Opublikowana w Revue Hispanique w roku 1907.

²⁰ Opublikowana przez Juliana Corbetta w 1899 roku, pod dość romantycznym tytułem A Boy in the Peninsular War, sugerującym beletrystyczny charakter dzieła.

²¹ Patrz s. 20.

²² Opublikowana w roku 1831, stanowi pierwszorzędne źródło wiarygodnych informacji na temat 95. pułku Rifles oraz o Lekkiej Dywizji.

²³ Autor służył w 29. pułku piechoty. Jego książkę wydano dopiero w roku 1887.

²⁴ Opublikowana w roku 1867.

²⁵ Nie mylić z sir Georgem Bell.

²⁶ Ropes w swojej publikacji „Waterloo” ( pełna nazwa opracowania to: John Codman Ropes, The Campaign of Waterloo, New York 1892 – pierwsze wydanie – M.P.) szczegółowo omawia i obala tę legendę (s. 238-242, wydanie trzecie). Horsburgh (s. 138) i inni przyjmują ją jako prawdziwą, jednak jest ona – pomimo notatki lady Shelley – naprawdę niewiarygodna.

²⁷ Błędne informacje Marbota zostają dokładnie omówione w poświęconym jego działaniom eseju Hollanda Rose’a „Pitt and Napoleon”, s. 156-166.

²⁸ Dodatkowo Thiebault twierdził, że po stronie francuskiej było 5000 żołnierzy, z których mniej niż 2000 brało udział w walce. Swoje straty oceniał na 150 żołnierzy, z czego 120 rannych, Memoires du général baron Thiebault, t. IV, Paris 1895, s. 526 [M.P.].

²⁹ Patrz przypis 34 [M.P.].

³⁰ Blakeney napisał swoje wspomnienia ok. 1835 roku na Paksos, na Wyspach Jońskich, Smith w 1844 roku w Indiach, a Kincaid w roku 1847.

³¹ Jego nadzwyczaj malownicza opowieść o przypadkach tymczasowego batalionu Browne’a pod Barrosą jest niezgodna (jeśli chodzi o szczegóły, takie jak skład liczbowy batalionu oraz dokładne zachowanie generała Whittinghama) z dowodami z okresu wojny, w które nie ma podstaw wątpić.

³² Dowodzi tego publikacja sierżanta z 43. pułku piechoty, wymieniona na s. 20. Autor wplata we własną opowieść fragmenty z książki Napiera – z fatalnym skutkiem.

³³ Wydana została jednak dopiero w roku 1828 przez Constable&Co. Więcej informacji o jej autorze czytelnik znajdzie w rozdziale o szeregowcach armii Wellingtona.

³⁴ Rifle Brigade (Brygada Strzelców) nie istniała w okresie wojen napoleońskich. W 1800 roku powstał Experimantal Corps of Rifleman, który skupiał kilkuset żołnierzy wybranych spośród najlepszych strzelców z kilkunastu pułków. Ćwiczono ich do walki w rozproszeniu i celnego strzelania na większych dystansach. Ich umundurowaniem były zielone kurtki (co przylgnęło do nich w postaci pseudonimu). Utworzono z nich 95 pułk Rifles, niektóre bataliony 60. pułku Royal Americans (już wcześniej używanych jako tyralierzy) i pojedyncze kompanie pułków lekkiej piechoty. Żołnierze tych ostatnich nie nosili zielonych mundurów, ale zwykłe czerwone, jak piechota liniowa, jedynie z zielonymi dodatkami. Wszyscy byli uzbrojeni w gwintowane sztucery Bakera. Nazwa Rifle Brigade została przyjęta w 1816 roku [M.P.].

³⁵ Autobiography sierżanta Lawrence’a została opublikowana dopiero w 1886 roku, a Seven Campaigns... Coopera wyszło w roku 1869.

³⁶ Patrz przypis 16.

³⁷ Ukazały się w Revue des deux mondes 1891/7 i 8 [M.P.].

³⁸ Królewskiej Artylerii Konnej. Dalej będzie stosowany skrót RHA. Występowała również Królewska Artyleria Piesza (Royal Foot Artillery – RFA). Oba skróty i nazwy nie będą tłumaczone ze względu na dążność do zbieżności z oryginałem i niechęć do wprowadzania nowych, w tym wypadku polskich skrótów [M.P.].

³⁹ Królewskiej Artylerii, dalej RA [M.P.]

⁴⁰ Królewskich Wojsk Inżynieryjnych [M.P.].

⁴¹ Wydane w 2 tomach w Hanoverze, w roku 1907.

⁴² Taką nazwę przyjęto dla wszystkich żołnierzy brunszwickich służących w wojskach Wellingtona. Oels to niemiecka nazwa Oleśnicy. To miasto było rodowymi dobrami księcia Fryderyka Wilhelma, który zastawił je, aby wystawić wojska do walki z Napoleonem. W październiku 1810 roku 12 kompanii piechoty brunszwickiej wylądowało w Lizbonie, a już w następnym miesiącu brały udział w walkach z Francuzami, O. von Pivka, The Black Brunschwickers, Oxford 1973 [M.P.].

⁴³ Był to oddział złożony z pozostałości po rojalistycznej armii ks. Kondeusza. W marcu 1811 roku dołączył do armii Wellingtona. Ze względu na trudności z rekrutacją oprócz Francuzów wcielano tam również Niemców i innych dezerterów. W związku z tym mimo pochwał za dobre sprawowanie się w bitwach jednostka ta nie cieszyła się zaufaniem dowódców szczególnie wtedy, gdy pełniła służbę ubezpieczeń i wart, R. Chartrand, Emigré and Foreign Troops In British Service (2) 1803-1815, Oxford 2000, s. 14-15 [M.P.].

⁴⁴ Wydana w 4 tomach w Lizbonie, w latach 1862-1880.

⁴⁵ Ukazała się w Lizbonie w 1901 roku [M.P.].

⁴⁶ Książka jest zatytułowana Reminiscences of a Veteran i ukazała się dopiero w 1861 roku.

⁴⁷ Twenty Years of Military Adventure, wydana w 1829 roku.

⁴⁸ Opublikowana w 1880 roku.

⁴⁹ Wydana w dwóch tomach w 1835 roku.

⁵⁰ Wydana w roku 1845.

⁵¹ Wydana w dwóch tomach w roku 1835.

⁵² Pierwsze wydanie ukazało się w 1831 roku w dwóch tomach pod tytułem: A Narrative of the Peninsular War. Dość dziwne jest, iż Oman o tym nie wspomina omawiając wcześniej dzieła pamiętnikarzy. Dodatkowo zaskakującym faktem jest to, że w bibliografii na końcu swojej pracy podał wydanie wspomnień Leitha z 1879 roku. Nie udało mi się znaleźć tego wydania, a ostatnie, pochodzące z 1850 roku, było czwartym wydaniem tej pracy [M.P.].

⁵³ Zredagowane przez D. Beresforda-Packa, wydane w roku 1935.

⁵⁴ Zredagowane przez czcigodnego Clauda Vivian, wydane w roku 1897.

⁵⁵ Wydana w 2 tomach w roku 1904.

⁵⁶ José Gómez de Arteche, Guerra de la Independencia. Historía militar de España de 1808 a 1814, Madrid 1868 [M.P.].

⁵⁷ Dominique Balagny, Campagne de l’Empereur Napoléon en Espagne. Niestety piąty tom był ostatnim tomem pracy Balagny’ego i nie ukazały się następne [M. P].

⁵⁸ J.W. Fortescue, A History of the British Army, vol. VI 1807-1809, London 1910. W następnych tomach temat walk w Hiszpanii był oczywiście kontynuowany [M.P.].

⁵⁹ E. Titieux, Le général Dupont: Campagne d’Andalousie. Baylen. Cabrera, Paris 1903. Dupont w czasie swojej wyprawy nie walczył z wojskami angielskimi, dość dziwnym byłoby, żeby w tej pracy poruszano taki temat [M.P.].

⁶⁰ J.B. Dumas, Neuf mois de campagne à la suite du Maréchal Soult: quatre manoeuvres de couverture en 1813-1814, Paris 1854 [M.P.].

⁶¹ Campagne du Maréchal Soult dans la Pyrénées Occitendales en 1813-1814 d’Apres Archives Françaises, Anglaises et Espagnoles par le Commendant Clerc du 49e d’infranterie, Paris 1894 [M.P.].

ROZDZIAŁ III
KSIĄŻĘ WELLINGTON:
CZŁOWIEK I STRATEG

Tyle, jeśli chodzi o źródła – teraz przejdziemy do wniosków, jakie możemy z nich wyciągnąć. Zacząć musimy z konieczności od rozważań na temat wielkiego dowódcy armii brytyjskiej. Nie piszę biografii Wellingtona, ani tym bardziej komentarza na temat jego kampanii, którymi próbuję się zająć w innej książce. Za cel mam raczej sportretować go takim, jakim był postrzegany przez swoją armię, i jakim ukazują go jego działania i dokumenty z okresu kampanii na Półwyspie. Trudno jest w naszej pamięci oddzielić Artura Wellesley’a takiego, jakim był w 1809 roku, od dobrze znanej nam postaci ze wspomnień z epoki wiktoriańskiej. Myślimy o nim jako o „Wielkim Księciu”, pierwszym i najbardziej honorowanym poddanym Korony Brytyjskiej, wokół osoby którego krążyło tak wiele opowieści, w mniejszym czy większym stopniu opartych na faktach, pokazujących jego bezinteresowność, jego nienawiść do frazesów, nieszczerości, sentymentów i ogólnie do wszelkiego zakłamania, jego dbałość o przestrzeganie etykiety, prostą oszczędność oraz sporadyczną skłonność do wypowiadania krytycznych uwag wprost – jako, że nigdy nie potrafił „łatwo ścierpieć głupców”. Stał się legendą na długo przed śmiercią i wielkiego wysiłku umysłu wymaga odróżnienie starego człowieka z roku 1850 od generała z 1809 roku, który w tamtym czasie wciąż, w oczach większości ludzi, musiał dopiero zasłużyć na dobrą reputację – ponieważ niewielu było takich, którzy rozumieli wielkość jego dokonań w Indiach. Nie tylko Napoleon uważał, że nazwanie Wellesley’a „generałem sipajów” wystarcza, by sprowadzić go do rangi wodza, odnoszącego tylko łatwe zwycięstwa nad godnym pogardy wrogiem.

Arthur Wellesley miał 39 lat, kiedy w kwietniu tamtego roku obejmował dowództwo nad armią walczącą na Półwyspie – wszedł więc dopiero w wiek średni. Był mężczyzną średniego wzrostu, szczupłym, ale umięśnionym, dobrze zbudowanym i trzymającym się prosto; twarz miał pociągłą, nos orli, a oczy szare, o bystrym, lecz zimnym spojrzeniu. Zdobył już sobie wcześniej zasłużoną reputację jako wojskowy, – ale niewielu, poza tymi, którzy służyli pod nim w Indiach, w pełni zdawało sobie sprawę z jego zdolności. Wielu go nie doceniało, ponieważ był członkiem dobrze znanej, ale nie darzonej sympatią rodziny i frakcji politycznej, a wczesny awans i okazję do wyróżnienia się zawdzięczał protekcji. Wtedy wciąż jeszcze krytyce poddawano fakt, że człowiek, który w wieku 23 lat, w czasie wojen rewolucyjnych, dowodził batalionem, a przed trzydziestką stał na czele armii w Indiach, tylko i wyłącznie dzięki wpływom politycznym osiągnął wyższą pozycję, niż na to zasługiwał. Prawdą było (choć często się o tym zapomina), że we wczesnych latach bardzo pomogły mu jego znajomości, że zyskał tę wyjątkową okazję wykazania się w Indiach, bo był bratem generalnego gubernatora, i że po powrocie ze wschodu był raczej politykiem, niż generałem. Czy bowiem nawet po zwycięstwie pod Vimeiro, nie był dalej Głównym Sekretarzem Irlandii¹ w ówczesnym rządzie torysów? Człowiek na tym stanowisku musiał parać się nieprzyjemną robotą, zajmując się zubożałymi parami, płaszczącymi się handlarzami miejsc w parlamencie i snującymi intrygi prawnikami z Dublina. Wellesley przeszedł przez to wszystko w żadnym razie nie zachowując się ugodowo. Przydzielał niezbędne stanowiska, ale nie ukrywał, przed zajmującymi je, swojej pogardy. Kiedy Główny Sekretarz Irlandii musiał załatwiać sprawy z osobą, której nie lubił, okazywał wobec niej odpowiednią mieszaninę arystokratycznej wyższości i chłodnej intelektualnej wzgardy, co sprawiało, że petent opuszczał go pełen poczucia rozgoryczenia – czy jego wniosek został uwzględniony, czy nie. Niestety, tę manierę Wellington przeniósł ze stanowiska Głównego Sekretarza do Sztabu Głównego armii na Półwyspie. Nie przysparzała mu ona wielbicieli.

Szczęśliwie dla Wielkiej Brytanii to, że ktoś nagle uzyskał wysoką pozycję dzięki wpływom politycznym, nie zawsze oznaczało, że jest on niekompetentny albo nie zasługuje na funkcję, jaką mu przyznano. Każdy, kto miał osobistą styczność z Arthurem Wellesley’em, wkrótce orientował się, że Castlereagh i inni ministrowie nie popełnili błędu, wysyłając „generała sipajów” do Portugalii w 1808 roku czy kierując go tam ponownie – mimo całej wrzawy, jaką wywołała sprawa Konwencji w Cintrze – i dając mu pełną kontrolę nad armią na Półwyspie. Od samego początku kampanii pod Vimeiro, oddziały, które prowadził, pokładały w nim najbardziej niezachwiane zaufanie – żołnierze widzieli, jak umiejętnie się nimi posługiwał i wszelka krytyka bardzo szybko ucichła. Tylko wigowscy politycy, malkontenci nie mający bladego pojęcia o wojnie, jeszcze przez parę następnych lat stale twierdzili, że przecenia się Wellesley’a jako oficera, że jest on pochopny i lekkomyślny oraz że jego przywództwo skończy się – i to niedługo – gdy brytyjska armia zostanie przepędzona z Półwyspu. Na froncie było bardzo mało takich niedowiarków – choć listy z epoki dowiodły mi, że kilku się znalazło².

To, że Wellington od początku zaskarbił sobie zaufanie swoich oficerów i szeregowców, nie oznacza bynajmniej, że był przez nich kochany. Robił wszystko, co mógł, żeby zyskać ich zaufanie, ale niewiele, by zjednać sobie ich sympatie. Rozumieli, że jest niesamowicie uzdolniony, ale wiedzieli też, iż brakowało mu tego najważniejszego daru – współczucia. „Widok jego długiego nosa każdego dnia wśród nas”, napisał jeden z weteranów, „był wart 10 tys. ludzi. Zaryzykuję stwierdzenie, że w całej armii nie było ani jednego serca, które nie zaczynałoby bić spokojniej, kiedy słyszeliśmy radosną wieść o jego przybyciu”³. Nie oznacza to jednak, że traktowano go z entuzjazmem, któremu towarzyszyły emocje i ciepłe uczucia. Inny oficer Lekkiej Dywizji podsumowuje sytuację w najchłodniejszych słowach, jakich w ogóle, według mojej wiedzy, użyto w odniesieniu do stosunków tego wielkiego generała z jego zwycięską armią. „Wiem, iż mówiono, że Wellington był nielubiany przez swoją armię. Mogę teraz stwierdzić, że – jeśli chodzi o Lekką Dywizję – jego oddziały raczej lubiły go, niż nie lubiły. [...] Chociaż Wellington nie należał do tych, których można by nazwać popularnymi, to jednak jego wojska pokładały w nim wielkie zaufanie; nigdy też nie słyszałem, by choć jedna osoba wyraziła odmienną opinię”⁴.

Musiało być zatem coś, co gasiło entuzjazm i uczucia wobec wodza, o którym po 5 latach zwycięstw i trudów znoszonych wspólnie, można było powiedzieć, że jego wojska „raczej lubiły go, niż nie lubiły”. Żołnierze zorientowali się, że jest surowym przełożonym, nie spieszącym się z udzielaniem pochwał, a skorym do obwiniania i karania. Chociaż był świadomy zalet bojowych swoich żołnierzy i przyznawał, że więcej niż raz „wydobyli go z tarapatów”, dokonując tego, co było niemal niemożliwe, nie żywił do nich ciepłych uczuć. W historii zapisały się jego niewybaczalne słowa na temat tych ludzi. „To szumowiny tej ziemi. Angielscy żołnierze to osobnicy, którzy zaciągnęli się za napitek. To oczywista sprawa: wszyscy oni zaciągnęli się za napitek”⁵. Takim samym pesymizmem przesycone jest jedno ze zdań, jakie wypowiedział przed Królewską Komisją do Spraw Armii. „Nie wiem nic o tym, by można było wpłynąć na brytyjskich żołnierzy w inny sposób niż przez wzbudzenie w nich strachu przed natychmiastową karą cielesną”. Naturalnie wodzowi o takich poglądach nie zdarzyło się apelować do wyższych uczuć swoich ludzi: nigdy nie mówił ani nie pisał do nich o honorze i patriotyzmie, ale często przypominał im o chłoście i o plutonie egzekucyjnym, nieuniknionych karach, jakie czekały maruderów, pijaków, rabusiów i dezerterów. Nic bardziej nie studziło zapału jego oficerów i żołnierzy, niż siła i energia, z jakimi udzielał nagan – co tak kontrastowało ze sztywną formalnością jego pochwał. Można było w pełni doceniać wspaniałą potęgę jego umysłu i całkowicie ufać mu jako przywódcy – nie czując nawet odrobiny przywiązania do tej surowej i pozbawionej współczucia postaci.

Przygnębiające w tym wszystkim jest to, że armia walcząca na Półwyspie, choć w części składała się z nałogowych pijaków i zatwardziałych przestępców, pełna była też dobrych żołnierzy, którzy znali znaczenie słów takich jak honor oraz wierność i byli w zupełności zdolni odpowiedzieć na poruszający apel skierowany do ich serc czy umysłów. Dziesiątki dzienników i autobiografii napisanych przez szeregowców pokazują, że istniała spora grupa ludzi z zasadami moralnymi, niepijących, a nawet religijnych, którzy wykonywali swoje zadania skrupulatnie i ceniliby sobie słowo pochwały. Otrzymywali je często od oficerów ze swoich pułków, ale rzadko od naczelnego wodza. Możemy też dodać, że jeśli w jakikolwiek sposób rozmyślnie dążono do uczynienia żołnierzy bezwzględnymi, to właśnie przez niegodziwe okrucieństwo brytyjskiego kodeksu kar, który Wellington popierał do końca swojego życia. Istnieje masa autorytatywnych źródeł dowodzących, że człowiek, który raz otrzymał 500 batów za niewielkie przewinienie albo takie, któremu nie towarzyszyło poczucie winy, z dobrego żołnierza stawał się przez to złym – bo tracił szacunek do samego siebie, a jego poczucie sprawiedliwości w nim wygasało. Dobrzy oficerowie dostatecznie zdawali sobie z tego sprawę i robili, co w ich mocy, żeby uniknąć używania „kota o dziewięciu ogonach”, a zamiast tego stosować środki bardziej racjonalne – co często przynosiło pozytywny efekt⁶.

Można byłoby się spodziewać, że Wellington – jak bardzo by nie pogardzał szeregowcami – będzie bardziej zważał na uczucia swoich oficerów. Z reguły nie robił tego. Wobec kilku, z którymi zawarł bliższą znajomość, pozwalał sobie na pewną poufałość – i oczywiste jest, że swoim adiutantom czy innym bezpośrednim podwładnym okazywał pewne względy, a nawet życzliwość. Jednak w stosunku do zdecydowanej większości oficerów, a nawet i wielu generałów czy szefów wydziałów odnosił się z dużym dystansem: rzucał im poniżające, obraźliwe komentarze czy udzielał nagany w obecności innych, a ich rady wyraźnie ignorował. Można się tu posłużyć kilkoma przykładami. Sir Thomas Picton był jednym z jego najbardziej zasłużonych generałów majorów i został specjalnie przez niego wezwany do Brukseli, żeby wziąć udział w kampanii 1815 roku. Przybywszy do stolicy Belgii, od razu odszukał Księcia, który spacerował po Wielkim Parku⁷. Dysponujemy świadectwem adiutanta Pictona, według którego Wellington przyjął go w następujący sposób: „Generał zawsze zachowywał się o wiele bardziej poufale, niż się to podobało Księciu u jego generałów – a tamtym razem zwrócił się do niego w swobodny sposób tak, jak mógłby przywitać się z równym sobie. Książę złożył mu sztywny ukłon i powiedział: ‘Jestem rad, że Pan przybył, sir Thomasie. Im szybciej Pan wsiądzie na konia, tym lepiej: nie ma czasu do stracenia. Obejmie Pan dowództwo nad awangardą’. To było wszystko. Wyglądało na to, że Pictonowi nie spodobało się zachowanie Księcia, a kiedy ukłonił się i odszedł, wymamrotał słowa, które przekonały jego towarzyszy, że nie był zadowolony z rozmowy”⁸. Takim to przywitaniem Wellington zaszczycił jednego z najlepszych oficerów w całej armii, po którego specjalnie posłał i którego od długiego czasu nie widział. Inny opis manier Wellingtona można zaczerpnąć z pamiętnika szefa jednego z wydziałów administracji, sir Jamesa McGrigora. „Pewnego ranka byłem w pokoiku jego lordowskiej mości, kiedy dwaj oficerowie przyszli prosić o pozwolenie na wyjazd do domu, do Anglii. Najpierw ze swoją prośbą zgłosił się kapitan wojsk inżynieryjnych. Otrzymał on listy z wiadomością, że jego żona jest niebezpiecznie chora i że rozchorowała się cała jego rodzina. Jego lordowska mość szybko odpowiedział: ‘Nie, nie, mój panie. Nie mogę pozwolić sobie na taką stratę w tym momencie’. Kapitan cofnął się z zasmuconą twarzą. Wtedy naprzód wystąpił wysoko urodzony generał brygady, mówiąc: ‘Mój panie, ostatnio bardzo cierpię na reumatyzm...’. Nie pozwoliwszy mu dokończyć zdania, lord Wellington wtrącił: ‘I chce Pan udać się do Anglii na leczenie. Oczywiście. Proszę jechać tam od razu’. Generał, zdumiony tonem i zachowaniem jego lordowskiej mości, spojrzał z zakłopotaniem, ale jego lordowska mość, nie dając mu dodać nic więcej, odwrócił się i zapytał mnie o zestawienia strat z poprzedniego wieczora i ich rodzaj”⁹. Rozmowa z naczelnym dowódcą była tak wyczerpującym nerwowo przeżyciem, że niektórzy oficerowie odchodzili, zalewając się łzami – tak, jak Charles Stewart po udzieleniu mu pewnej słynnej nagany – a inni, tłumiąc cisnące im się na usta przekleństwa.

Charakter Wellingtona wystawiany był na próbę, kiedy musiał się zajmować nieudolnymi i opieszałymi oficerami, których narzucali mu zwierzchnicy w kraju – jako że aż do końca wojny, jak narzekał z goryczą, nie miał całkowitej swobody w dobieraniu sobie podkomendnych. Nie tylko na nich jednak spadały gromy jego gniewu. Wellington często wściekał się na podwładnych gorliwych i uzdolnionych, którzy nie dopuścili się niczego więcej poza samodzielnym myśleniem w chwilach nagłego kryzysu, kiedy wcześniej otrzymane przez nich rozkazy nie były adekwatne do istniejącej sytuacji. Sir James McGrigor, którego zacytowałem powyżej, przeniósł raz część magazynów intendentury do Salamanki, gdzie zebrano wielką liczbę chorych i rannych. „Kiedy przyszedłem, żeby poinformować o tym, jego lordowska mość poderwał się z miejsca i w ostrych słowach stwierdził, że nie uznaje tego, co zrobiłem. ‘Chciałbym wiedzieć’, zapytał, ‘kto dowodzi tą armią – ja czy Pan? Wyznaczam jedną trasę, jedną linię komunikacyjną – a Pan ustala inną, posyłając nią nasze zaopatrzenie. Proszę nie robić tego więcej – nigdy w życiu. Nigdy nie robić niczego bez moich rozkazów’. Usprawiedliwiałem się, że nie było czasu na konsultowanie się z nim i że muszę ratować ludzkie życie. Kategorycznie zażyczył sobie, abym ‘nigdy więcej nie działał bez jego rozkazów’”. Trzy miesiące później McGrigor odważył się powiedzieć: „‘Mój panie, czy przypomina Pan sobie, jak bardzo obwiniał mnie Pan w Madrycie za kroki, które podjąłem, kiedy nie mogłem się skonsultować z waszą lordowską mością i zadziałałem na własną rękę? Jeślibym tego nie zrobił, jakie byłyby teraz tego konsekwencje?’. On odparł: ‘Owszem, okazało się to słuszne, ale wciąż polecam Panu działać według moich rozkazów’. Była to szczególna cecha charakteru jego lordowskiej mości”.

Wellington uważał za niewybaczalny grzech swoich podwładnych jakikolwiek przejaw samodzielnego myślenia. Właśnie dlatego wolał ślepe posłuszeństwo swoich generałów niż zapał i energię, które mogły prowadzić do działania niezgodnego z jego własnymi zamiarami. W związku z tym, preferował nie tylko takich generałów jak Hill – który przy całej swojej uległości był człowiekiem o wybitnym umyśle – ale też Spencera i Beresforda, którzy z całą pewnością takimi ludźmi nie byli. Stąd również powierzenie dowództwa nad jazdą personie tak przeciętnej jak Stapleton Cotton (o którym Wellington wyrażał się w najbardziej niepochlebnych słowach)¹⁰. Można było wierzyć tym ludziom, że będą wypełniali rozkazy bez zastanowienia – podczas gdy Robertowi Craufurdowi, najbardziej uzdolnionemu generałowi na Półwyspie, czy też Pictonowi, nie można było ufać pod tym względem i było prawdopodobne, że będą oni myśleć samodzielnie. Można odnotować, że Hill, Beresford, Graham i Craufurd byli jedynymi oficerami, w listach do których Wellington zniżał się do podawania przyczyn wydania danego rozkazu; inni po prostu otrzymywali sam rozkaz, bez żadnego komentarza. Znane są przypadki, w których słowo sensownego wyjaśnienia, rzucone podwładnemu umożliwiłoby mu zrozumienie sytuacji i pojęcie, dlaczego zostały mu udzielone dane instrukcje. W przeciwnym wypadku były one dla niego całkiem niezrozumiałe. Od czasu do czasu dawało to przykre skutki. Dziwactwo polegające na odmawianiu podkomendnym informacji bez uzasadnionej przyczyny cechowało także innych wielkich generałów – na przykład Stonewalla Jacksona, jak to dostatecznie dobrze pokazuje biografia tego osobliwego geniusza, napisana przez pułkownika Hendersona. Oto specyfika despotycznego umysłu¹¹.

Nie ma potrzeby udowadniania, że upór z jakim Wellington odmawiał swobody działania swoim generałom i rezerwował dla siebie podejmowanie nawet drobnych decyzji, skutecznie uniemożliwił mu stworzenie szkoły generałów zdolnych do przeprowadzania dużych, niezależnych operacji. Szkolił znakomitych dowódców dywizji, ale nie wodzów armii. Zapasy pewności siebie szybko wyczerpywały się u ludzi, którzy długo pozostawali trybikami w tym régime (systemie – przyp. tłum.).

Podwładnych Wellingtona zapewne najbardziej irytowało, że sprowadzał wymienianie swoich ludzi w raportach do czystej formalności, oficjalnej recytacji nazwisk wyższych oficerów obecnych podczas operacji. Jeśli zostały popełnione poważne błędy, Wellington wciąż i tak umieszczał nazwiska delikwentów na liście – między należącymi do tych osób, które faktycznie wykonały zadanie. Gdybyśmy mieli czytać tylko same raporty, a nie dysponowali komentarzami z zewnątrz na ich temat, dalibyśmy się zupełnie zwieść tym dokumentom, co do rozmiarów zasług wymienionych ludzi. Wellington wyróżnił Murray’a w raporcie na temat Oporto, Erskine’a w raporcie dotyczącym działań podczas odwrotu Masseny w 1811 roku, a Tripa¹² w raporcie odnoszącym się do Waterloo – chociaż każdy z tych oficerów uczynił wszystko, co w jego mocy, żeby doprowadzić do fiaska operacji, w którą był zaangażowany. Z drugiej strony, Wellington zwykł dopuszczać się przeoczeń, zupełnie nie dających się wyjaśnić. W jego raporcie o Fuentes de Oñoro brak wzmianki o brytyjskiej artylerii, która najwspanialej zasłużyła się w bitwie, nie tylko przy słynnym wyczynie Normana Ramsay’a – być może ominiętym przez Wellingtona, jako zbyt mało według niego ważnym – ale też w decydującym momencie zatrzymania głównego ataku Francuzów. Zachowały się rozdzierające serce listy starszych oficerów dowodzących artylerią, potępiających to, że zostali całkowicie zignorowani: „Według tego, co czyta się w raporcie, artylerii brytyjskiej równie dobrze mogłoby tam wcale nie być”. Podobnie niezrozumiały przypadek pominięcia informacji na temat gorliwej służby pojawia się w raporcie Wellingtona o upadku Badajoz; nie chwali się tam działań oficerów inżynieryjnych, chociaż 50% z nich zostało rannych lub zabitych w trakcie oblężenia. „Możesz domyślić się, że wszyscy czujemy się urażeni, widząc że nasze wysiłki nie okazały się warte jakiejkolwiek pochwały” – pisze do jednego ze swoich kolegów John Jones, historyk oblężeń wojny na Półwyspie. Fletcher, naczelny inżynier, pisze do przyjaciela: „Zauważysz, że lord W. nie wspomniał o udziale inżynierów w ostatnich działaniach. Jakże nienawidzę takich przejawów jego kapryśności”¹³. Uznanie dla ich nieustępliwych wysiłków zostało wyrażone w chłodnych słowach: „Oficerowie i szeregowcy z jednostek wojsk inżynieryjnych i artylerii na równi wyróżnili się podczas operacji oblężenia i jego zakończenia”. Fletcher z radością oddałby swoje odznaczenie, które otrzymał razem z innymi wyższymi oficerami, za trzy linijki gorących pochwał dokonań jego podwładnych.

Zapewne najbardziej jednak zdumiewającego i nieuprzejmego przeoczenia Wellington dopuścił się, pisząc raport o Waterloo, w którym brak wzmianki o zasługach Colborne’a i jego 52. pułku piechoty, który wykonał decydujące uderzenie na skrzydło Gwardii Cesarskiej podczas ostatniego desperackiego ataku Napoleona na linie wojsk brytyjskich. Colborne, najbardziej altruistyczny i wielkoduszny z ludzi, nigdy nie był w stanie zapomnieć tego afrontu. Próbował usprawiedliwić go, mówiąc, że „raporty są pisane w pośpiechu i niemożliwością jest, żeby generał oddał sprawiedliwość swojej armii”. Kiedy usłyszał narzekania swoich oficerów, że Gwardii Pieszej przypisano całą zasługę za ostateczne odepchnięcie francuskiej kolumny, powiedział: „Wstydźcie się, Panowie! Można byłoby pomyśleć, iż zapomnieliście, że 52. brał udział w jakiejkolwiek wcześniejszej bitwie”. Jednak w późniejszych latach w czasie konwersacji z jego ust padł gorzki komentarz: „Bardzo rzadko zdarzało się Księciu nie pisywać raportów tak, by zadowolić arystokrację... Nie chcę powiedzieć, że było to typowe tylko dla niego. Tak zwykli postępować najwyżsi oficerowie¹⁴.

Dość już jednak przedstawiliśmy obrazowych anegdot na temat wad wielkiego żołnierza i człowieka honoru. Muszą zostać wspomniane celem wyjaśnienia, jak doszło do tego, że Wellingtonowi bezwarunkowo ufano, ale nigdy go nie kochano. Zmuszają mnie one jednak do zgodzenia się z surowym osądem, jaki lord Roberts wyraził w swojej książce Rise of Wellington: „Im bardziej wnikamy w szczegóły jego działań i w jego dokumenty, tym bardziej szanujemy go i podziwiamy jako generała, a tym mniej lubimy go jako człowieka”¹⁵. Ten akapit zamknę dwoma cytatami z dzieł elokwentnych autorów, którzy służyli przez długie lata podczas kampanii na Półwyspie. „W ten sposób zakończyła się wojna, a z nią znikły wszelkie wspomnienia o zasługach weteranów” – tak brzmią końcowe słowa przedostatniego rozdziału publikacji Williama Napiera¹⁶. Grattan z 88. pułku piechoty, autor dziś zapomniany, spod którego pióra wychodziły jednak opisy nie mniej żywe niż te Napiera, skarży się z większą goryczą. „W swoim pożegnalnym rozkazie ogólnym dla armii na Półwyspie oznajmił nam, że nigdy nie przestanie darzyć najgorętszym zainteresowaniem naszej sytuacji majątkowej i honoru. Wszyscy wiemy, jak dotrzymał tej obietnicy. Temu, że Książę Wellington jest jednym z najbardziej znakomitych (być może największych) ludzi naszych czasów, niewielu zaprzeczy. Nie do zakwestionowania jest jednak, że nie dbał o interesy i odczucia swojej armii z Półwyspu jako całości. Gdyby zaś jutro spoczął w grobie, setki głosów teraz milczących powtórzą niczym echo moje słowa”¹⁷.

Skoro rozwodziłem się tu – być może przesadnie długo – nad niedostatkami serca Wellingtona, uczciwość wymaga, żebym oddał pełną sprawiedliwość wspaniałym zdolnościom jego umysłu. Żeby w pełni docenić jego wojskową karierę, nie wystarczy wyłącznie znać szczegóły jego taktyki i strategii. Przyszło mu używać talentów w wyjątkowo uciążliwych i trudnych warunkach. Kiedy 22 kwietnia 1809 roku obejmował dowództwo w Lizbonie, Francuzi władali całą północną i środkową Hiszpanią, i bynajmniej nie małą częścią północnej Portugalii. Hiszpańskie armie były całkowicie rozbite – nie istniała choćby jedna, która nie poniosła miażdżącej klęski, a niektóre z nich (jak Armia Estramadury dowodzona przez Cuestę i Armia Galicji La Romany) w tamtym momencie nie różniły się prawie od włóczących się band zbiegów.

Armia brytyjska, na czele której Wellesley stanął po wylądowaniu w Lizbonie, choć była w stanie zebrać tylko 19 tys. ludzi, czy 21 tys., jeśli wliczyć tych będących w szpitalach, była jedyną trwałą siłą, właściwie funkcjonującą i z nienaruszonym morale, na którą mogli liczyć sprzymierzeni na Półwyspie Iberyjskim¹⁸. Zadanie postawione Wellesley’owi polegało na sprawdzeniu, czy będzie w stanie obronić Portugalię i współpracować przy obronie południowej Hiszpanii. Było przy tym oczywiste, że przewaga liczebna Francuzów jest ogromna i że, jeśli tylko zechcą, są oni w stanie podjąć ofensywę. Lizbonie zagrażały dwie armie. Pierwsza, dowodzona przez Soulta, na krótko przed przybyciem Wellesley’a zajęła Oporto i kontrolowała dwie prowincje Portugalii. Druga, armia Victora, stacjonowała w Estramadurze blisko granicy z Portugalią i niedługo przedtem, 28 marca, rozbiła największą istniejącą armię hiszpańską w bitwie pod Medellin¹⁹. Czy możliwe było, żeby 19-tysięczne brytyjskie wojska uratowały Półwysep przed podbojem lub choćby kontynuowały walkę w środkowej Portugalii? Żadnemu wodzowi tak niewielkiej armii nie wyznaczono równie beznadziejnie rokującego zadania.

Szczęśliwie, posiadamy trzy dokumenty napisane własnoręcznie przez Wellesley’a, które pokazują, jak oceniał swoją przyszłą sytuację i przedstawiał swoje poglądy, co do dalszego biegu wojny na Półwyspie. Rozumiał, że ma się ona bardzo przeciągać i że jego zadanie polega po prostu na tym, aby kontynuować ją tak długo, jak to tylko możliwe – dysponując ograniczonymi środkami, będącymi w jego posiadaniu. Ambitne plany przegnania Francuzów z całego Półwyspu w 1809 roku były czczymi mrzonkami. Hipoteza, jaką przedstawiał w pierwszym z trzech dokumentów, do których się odnoszę, Memorandum on the Defence of Portugal, złożonym Castlereaghowi 7 marca, jeszcze przed wejściem przez Wellingtona na pokład statku do Lizbony, jest wspaniałym dziełem genialnie przewidującego umysłu. Nigdy nie powstał bardziej proroczy dokument. Odrzucając decyzję sir Johna Moore’a, który oświadczył, że Portugalii absolutnie nie da się obronić, Wellesley stwierdza, że armia brytyjska licząca nie mniej niż 30 tys. ludzi, wspierana przez portugalskie wojska z poboru, powinna być w stanie utrzymać się niemal przez nieokreślony czas na flance francuskiej armii w Hiszpanii. Jej obecność nad rzeką Tag sparaliżowałaby wszelkie działania ofensywne przeciwnika i umożliwiłaby Hiszpanom posuwanie się naprzód we wszystkich niepodbitych jeszcze prowincjach ich królestwa tak długo, jak Portugalia pozostanie nietknięta. Francuzi powinni, jeśli są mądrzy, skierować swoje wszystkie będące do dyspozycji siły przeciwko armii brytyjskiej oraz przeciw Portugalii. Wellington uważał jednak, że nawet wówczas, biorąc pod uwagę cechy geograficzne tego kraju, wojskom francuskim, nie uda im się go zająć. Utrzymywał, że nie będą mogli odnieść sukcesu, chyba że będą mogli do wykonania tego zadania przeznaczyć 100 tys. ludzi – a nie widział możliwości, żeby wiosną 1809 roku byli w stanie pozwolić sobie na wydzielenie takich oddziałów z sił, które wtedy mieli na Półwyspie. Sądził, że jeśli spróbują to zdziałać za pomocą mniejszej armii, będzie mógł podjąć się zadania ich powstrzymania. Wierzył, że będzie w stanie poradzić sobie z Soultem i Victorem, dwoma wrogami bezpośrednio zagrażającymi Portugalii²⁰.

Niepodobna było wybiegać myślami w dalszą przyszłość. Jeśliby – co w marcu 1809 roku wydawało się prawdopodobne człowiekowi tak jak on wtajemniczonemu w sprawy brytyjskiego rządu – wybuchła wojna między Napoleonem a Austrią, cesarz nie byłby w stanie wysłać posiłków do Hiszpanii przez długi czas²¹. Jednak nawet mimo tego pozycja Francuzów na Półwyspie była tak silna, że mogłyby jej zagrozić jedynie bardzo duże siły sprzymierzonych, działające zgodnie pod przewodnictwem jednego generała. Nie było jeszcze mowy o zgromadzeniu takich sił, a co dopiero o powierzeniu Wellesley’owi dowództwa nad nimi. Angielski dowódca był świadom zawiści i niechęci żywionej przez Juntę wobec obcej interwencji: było mało prawdopodobne, aby członkowie Junty powierzyli mu naczelne dowództwo nad swoimi armiami. Istotnie dopiero w 1812 roku, kiedy zdążył zyskać znacznie większą reputację niż ta, którą miał w 1809 roku, a rząd Hiszpanii wychylił już do dna czarę upokorzeń, Wellington ostatecznie otrzymał stanowisko naczelnego dowódcy armii hiszpańskich.

Notatka ta jest prawdziwie natchnionym dziełem, pokazującym na co było stać Wellingtona. Nie będzie przesadnym stwierdzenie, że w dokumencie tym przewidziany zostaje cały przebieg wojny na Półwyspie, której kluczowym momentem miała stać się inwazja na Portugalię, dokonana w roku 1810 przez armię francuską liczącą 65 tys. ludzi – zamiast niezbędnej liczby 100 tys. – oraz że tę armię, zgodnie z własną jego prognozą, Wellesley był w stanie zatrzymać i zmusić do odwrotu.

Drugi wart naszej uwagi dokument, pokazujący jego zdolności przewidywania, to odpowiedź Wellesley’a z 5 września 1809 roku, udzielona Canningowi na jego pytanie dotyczące przyszłej ogólnej strategii wojennej. Cała sytuacja uległa znacznej zmianie od marca, ze względu na fakt, że Austria spróbowała szczęścia, biorąc udział w wojnie z Napoleonem i że została pokonana pod Wagram oraz była zmuszona zawrzeć pokój. Stało się wobec tego pewne, że cesarz znów będzie miał wolne ręce i będzie mógł wzmocnić swoje armie na Półwyspie. Wellesley odpowiadał, że beznadziejnym przedsięwzięciem jest próbować bronić jednocześnie południowej Hiszpanii, jak i Portugalii, nawet jeśli armia brytyjska zostanie powiększona do liczby 40 tys. żołnierzy. Samą Portugalię wciąż można jednak obronić²². Wellington wyraził najbardziej stanowczy sprzeciw wobec wszelkich prób osłony Andaluzji i Sewilli, jako że byłoby to równoznaczne z poddaniem Lizbony.

Trzeci profetyczny dokument to notatka z 26 października 1809 roku, zawierająca rozkaz budowy linii Torres Vedras. Wellesley wybiega myślą naprzód o cały rok. Widzi, że Napoleon może teraz wzmocnić swoje armie w Hiszpanii, ale też, że nowe oddziały nie mogą zebrać się przed wiosną następnego roku. Kiedy się pojawią, armia brytyjska będzie musiała dokonać odwrotu ku Lizbonie, gdzie można zaplanować linie umocnień tak silne, że będzie duża szansa na zatrzymanie najeźdźców. W międzyczasie z terenów wiejskich usunie się mieszkańców i zapasy żywności tak, aby Francuzi, jeśli pozostaną skoncentrowani, musieli głodować – przy czym armia sprzymierzonych przeprowadzi swoje operacje w taki sposób, żeby przeciwnik był zmuszony pozostawać en masse (dosł. w wielkiej ilości, w masie – przyp. tłum.). Dalej następowały instrukcje dla dowodzącego inżynierami pułkownika Fletchera, aby sporządził plany ogromnej linii fortyfikacji, pokrywającą Półwysep Lizboński od wybrzeża do wybrzeża. Stało się to, co przewidziano: posiłki francuskie przybyły, a inwazja na Portugalię pod dowództwem Masseny nastąpiła w 1810 roku. Z wszystkich terenów pozamiejskich usunięto żywność, a kiedy marszałek dotarł do linii umocnień ze swoją na wpół zagłodzoną armią, został całkowicie zablokowany, nie podjął prób ataku na te wspaniałe pozycje i, wytrzymawszy przed nimi kilka tygodni, wycofał się ze swoimi wyniszczonymi głodem oddziałami²³. 26 października 1809 roku Wellington rozkazał przygotować plany Linii Torras Vedras. 14 października 1810 roku Massena pojawił się, a jego plany zostały pokrzyżowane. Wellington przygotował się dokładnie z rocznym wyprzedzeniem!²⁴.

Umiejętność dokonywania wnikliwych, dalekowzrocznych kalkulacji stanowiła być może największy atut księcia. Miał niezwykłą głowę do szczegółów, na każdym froncie trzymał oficerów wywiadowczych, pierwszorzędnych zdolności i zbierał niemal całkowicie ścisłe informacje odnośnie sił przeciwnika. Rzadko kiedy którykolwiek generał z tamtych czasów miał tak pełną wiedzę o swoim wrogu – a Wellington zawdzięczał swoją wysiłkom, jakie podjął, żeby ją uzyskać. Jego wielcy zwiadowcy, Colquhoun Grant²⁵, Waters i Rumann, zawsze znajdowali się na wysuniętych odcinkach, często na liniach francuskich i wysyłali mu codziennie wiadomości, które segregował i analizował. Na dodatek miał wielu hiszpańskich i portugalskich korespondentów, których informacje byłyby bardziej cenne, gdyby nie zawierały zbyt wielu pogłosek i gdyby udzielający ich byli w stanie oszacować liczby wprawnym okiem żołnierza. Raz Wellington poskarżył się, że on i Marmont mają niemal takie same braki, jeśli chodzi o uzyskiwanie wiadomości od mieszkańców Półwyspu – bo jeśli Francuzi nie mieli żadnych, on znowu dostawał ich zbyt wiele: przez to, że część tych informacji była nieścisła, ogólna ich wartość się obniżała. Grant czy Waters nigdy jednak nie popełniali omyłek. Elementem jego systemu działania było poddawanie każdego dezertera lub jeńca krzyżowemu ogniowi pytań na temat liczebności wojska i brygad, w skład których wchodziły pułki, oraz liczby ich batalionów. Stale dokonując porównań raportów, poznawał dokładną liczbę jednostek wchodzących w skład wszystkich francuskich korpusów oraz ich przeciętną siłę.

Było to jednak mniej istotne niż jego zdolność dokonywania oceny osobowości przeciwników. Po kilku tygodniach wyrobił sobie opinię o Massénie, Victorze, Soulcie czy Marmoncie i zwykł układać swoje plany, biorąc pod rozwagę ich specyficzne słabostki. Jak sądzę, właśnie to miał na myśli, robiąc pewnego razu uwagę, iż jego zaletę stanowi zapewne to, że lepiej niż większość ludzi wie „co się dzieje po drugiej stronie wzgórza” – na niewidocznym terenie zajętym przez wroga i okrytym mgłą wojny.

Umiejętność przewidywania możliwych posunięć wrogów, przy znajomości ich sił, celu i osobistych skłonności ich przywódcy, stanowiła najcenniejszy aspekt zdolności umysłowych Wellesley’a. Najsłynniejszym przykładem wykorzystania tego talentu stanowi to, co zdarzyło się pod Sorauren. W środku kampanii w Pirenejach, kiedy armia brytyjska zajęła stanowiska bojowe – choć absolutnie nie zebrała się w pełnym składzie, a dwie dywizje dopiero maszerowały na miejsce – Wellington przybył z zachodu, żeby objąć dowodzenie. Widział Soulta stojącego na przeciwległym wzgórzu w otoczeniu jego sztabu i był równie pewny, że Soult widzi także jego – a także znał powód, dla którego wiwaty rozlegały się na czele armii sprzymierzonych w miarę, jak on sam się zbliżał. Wellington osądził – i słusznie – że wieść o jego przybyciu i jego widok na pozycji sprawi, iż marszałek opóźni swój atak do momentu, gdy ostatni z rezerwowych oddziałów francuskich stawi się na polu bitwy. „Miałem doskonałą lunetę: widziałem go, jak nas obserwuje, a potem pisze i wysyła list. Wiedziałem, co napisze – i zgodnie z tym wydałem rozkazy”²⁶. Wellington uważał Soulta za ostrożnego generała, wiedział, że jego własna obecność podwoi jeszcze jego ostrożność – osądził więc, że rozkaz wydany przez marszałka będzie dotyczył wstrzymania zagrożonego ataku, którego przeprowadzenie byłoby w tamtym momencie bardzo niebezpieczne. „6. Dywizja będzie miała czas się pojawić i pobijemy go” – brzmiał ponoć komentarz Wellingtona na widok Soulta, w pośpiechu piszącego i wysyłającego rozkaz na linię frontu.

Angielski wódz zastosował podobny fortel wobec Marmonta pod Fuente Guinaldo we wrześniu 1811 roku. Ustawił swoje oddziały na pozycji silnej, ale zbyt rozległej, jak na liczbę wojska, jaką dysponował – i sprawiał wrażenie, że przyjmuje bitwę. Był świadom, iż jego ostrożność jest tak dobrze znana, że jeśli przeciwnicy zobaczą go zatrzymującego się i zajmującego pozycje, ocenią, że skoncentrował on wszystkie swoje siły i nie zaatakują go, póki ich własne odwody nie znajdą się w pobliżu. Umknął więc bezpiecznie nocą, podczas gdy ostatnie kolumny Marmonta z mozołem wspinały się, żeby stawić się do bitwy, którą spodziewano się rozegrać następnego dnia.

W latach 1809-1810 Wellington przez długi czas musiał przyjmować strategię obronną. Dopiero w roku 1811 w końcu miał możliwość pomyśleć o przejściu do ofensywy, a w 1812, chwalebnym roku walk pod Ciudad Rodrigo, Badajoz i Salamanką, marzenie zostało zrealizowane. Wskutek tego długo uważany był tylko za generała ostrożnego, i przewidującego, mistrza w prowadzeniu wojny obronnej. To wyobrażenie było mylne: jak pokazały wydarzenia lat 1812-1813, potrafił dokonywać piorunujących uderzeń, kiedy szczęście mu sprzyjało i dawało mu taką okazję, i umiał najodważniej zadawać ciosy oraz rzucać swoją armię na wroga z najbardziej bezwzględną determinacją. Jednak we wcześniejszych latach sprawowania dowództwa stawał zawsze przeciw beznadziejnej przewadze liczebnej i był zmuszony raczej parować ciosy, niż je zadawać²⁷. Nie mógł sobie pozwolić na żadne ryzyko ze swoją cenną niewielką armią, 30-tysięcznymi brytyjskimi oddziałami, na których barkach w rzeczywistości spoczywało całe zadanie bronienia Półwyspu – bo gdyby armia ta została zniszczona, nie można byłoby jej zastąpić. Kiedy pierwszy raz płynął, by objąć dowództwo w Lizbonie, zobowiązał się w umowie z Castlereaghem z tymi 30 tys. żołnierzy kontynuować wojnę przez czas nieokreślony. Jeżeli, podjąwszy wielkie ryzyko, straciłby 15 tys. czy nawet 10 tys. z nich, rząd odwołałby go do kraju i zarzucił walkę. Wellington musiał więc walczyć, mając świadomość, że choćby jedna katastrofa zrujnowałaby nie tylko jego własne plany, ale sprawę sprzymierzonych w Hiszpanii. Nic dziwnego, że jego działania wydawały się ostrożne! Nawet jednak w latach 1810-1811 zdarzało mu się podejmować poważne ryzyko, takie jak wydanie bitwy pod Buçaco czy Fuentes de Oňoro²⁸. W sytuacji, kiedy nawet częściowa porażka oznaczałaby odwołanie go i ewakuację jego armii z Portugalii, niemało determinacji wymagało stawienie czoła takiemu ryzyku. Jednak jego spokojne i zrównoważone usposobienie umożliwiało mu wyraźne rozróżnianie między uzasadnionym, a zbyt pochopnie podjętym działaniem, i nigdy go nie zawiodło.

Tym bardziej uderzająca była zatem nagła zmiana jego polityki na śmiałą i ofensywną, jaka nastąpiła z początkiem zwycięskiego roku 1812. Szansa wreszcie nadeszła: Napoleon przestał zalewać Hiszpanię posiłkami – wojna z Rosją już się zbliżała. Francuzi nie mieli już, jak uprzednio, miażdżącej przewagi liczebnej: aby trzymać w szachu armię Wellingtona, teraz wreszcie dzięki przysłanym z ojczyzny posiłkom powiększoną do liczby 40 tysięcy szabel i bagnetów²⁹, musieli koncentrować wojska z każdej prowincji i ryzykować, że stracą kontrolę nad wieloma z nich po to, by zebrać siły tak duże, żeby brytyjski generał nie ośmielił się stawić im czoła. Ostatecznie, zimą na przełomie 1811 i 1812 roku, Napoleon sam zadziałał na korzyść Wellingtona, rozpraszając swoje armie na zbyt dużym obszarze. Prawdziwie fatalnym w skutkach posunięciem było wysłanie 15 tys. żołnierzy z Armii Portugalii Marmonta, bezpośrednio zagrażającej oddziałom angielsko-portugalskim, na daleką wyprawę w stronę wybrzeża Morza Śródziemnego, na pomoc marszałkowi Suchetowi. To właśnie nieobecność tych wydzielonych jednostek, nie mogących powrócić przez długie tygodnie, ośmieliła Wellingtona do wykonania pierwszego zaczepnego uderzenia, czyli szturmu na Ciudad Rodrigo w dniu 19 stycznia 1812 roku, po ledwie 12-dniowym oblężeniu.

Po tym pierwszym sukcesie przyszedł drogo okupiony, lecz przełomowy, udany szturm Badajoz w dniu 7 kwietnia; kosztował tak wiele, bo Wellington musiał „walczyć z czasem”. Jeśliby zwlekał zbyt długo, francuskie armie z północy i południa połączyłyby się, zdobyły nad nim przewagę liczebną i zepchnęły go z powrotem do Portugalii. Badajoz musiało zostać wzięte siłą, zanim działania wojsk inżynieryjnych i artylerzystów mogły przynieść odpowiednie efekty. Ogień oblężonych nie został stłumiony – atakującym nie udało się podejść w pobliże murów, jak zalecałyby zasady sztuki oblężniczej³⁰. Jednak przez przypuszczenie równocześnie na różne punkty 3 ataków, z których 2 zostały uwieńczone powodzeniem, Wellington osiągnął cel i rozwiązał swój „problem z czasem”. Po raz pierwszy pokazał tutaj, że potrafi w razie konieczności bez żalu poświęcać życie swoich żołnierzy, aby w ciągu kilku dni ukończyć zadanie, które – jeśliby jego wykonanie dużo bardziej się odwlokło – musiałoby zostać zarzucone. Pokazał się swoim francuskim przeciwnikom z zupełnie innej strony. Wcześniej był uważany za człowieka, który nie podejmuje ryzyka i nie godzi się na ponoszenie strat. Gdyby jego wrogowie znali szczegóły jego zwycięstwa odniesionego w Indiach pod Assaye, lepiej byliby ocenili jego charakter.

Dopiero jednak bitwa pod Salamanką pokazała pełnię możliwości Wellingtona. Było to piorunujące uderzenie, nagły, wykonany w przełomowym momencie atak, który zostałby powstrzymany, gdyby nie wykorzystano zaistniałej szansy z właściwym pośpiechem. Wellington niespodziewanie rzucił swoją armię na nieprzyjaciela, który poruszał się z całkowitą pewnością i spokojem przed jego linią i sądził, że ma uporać się z wrogiem, który może (tak, jak pod Vimeiro, Talaverą czy Buçaco) przyjąć bitwę, ale jej na pewno nie narzuci. To, co się stało pod Salamanką, zaskoczyło i przeraziło bardziej dalekowzrocznych francuskich oficerów. Foy, najinteligentniejszy obserwator z nich, 6 dni później zapisał w swoim dzienniku: „Ta bitwa jest jak najsprytniej rozegrana, największa i najważniejsza pod względem wyniku ze wszystkich, które Anglicy wygrali w ostatnim czasie. Podnosi reputację Wellingtona niemal do poziomu tej, jaką miał Marlborough. Aż do tego dnia wiedzieliśmy o jego roztropności, jego zdolności wybierania dobrych pozycji i umiejętności korzystania z nich. Jednak pod Salamanką zaprezentował się jako wspaniały i uzdolniony mistrz sztuki manewrowania. Zachował swoje dyspozycje w tajemnicy niemal przez cały dzień. Pozwalał nam posuwać się naprzód, zanim sam wydał rozkazy co do posunięć własnej armii; prowadził ryzykowną grę; zastosował szyk skośny, wzorując się na Fryderyku Wielkim. [...] Nasza klęska w wojnie w Hiszpanii nadeszła – przez tych 6 miesięcy powinniśmy byli dostrzec, że jest ona całkiem prawdopodobna”³¹.

To jeden z najbardziej uderzających i pełnych galanterii komplementów wypowiedzianych przez generała pobitej armii pod adresem zwycięskiego wodza strony przeciwnej. Stwierdzenie jest w zupełności prawdziwe i w najwyższym stopniu oddaje brak stronniczości Foya oraz jego gotowość widzenia faktów takimi, jakie były³². Zwycięzca spod Salamanki zapowiadał się na o wiele groźniejszego przeciwnika, niż zwycięzca spod Buçaco czy Talavery. Zostać odepchniętym (co się przedtem często zdarzało Francuzom) a zostać niespodziewanie zaatakowanym, ulec rozproszeniu i być zepchniętym z pola bitwy z miażdżącymi stratami i w beznadziejnym nieładzie (jak to się stało z przeciwnikami Wellingtona w cieniu Arapilów 22 czerwca 1812 roku) to dwie różne sprawy.

Wellington jako doskonały mistrz działań ofensywnych zyskał sławę w 1812 roku i przez resztę wojny pokazywał się najczęściej od tej strony – choć odwrót spod Burgos dowodzi, że zachował roztropność, tak jak przedtem. W ciągu kilku dni poprzedzających tamten odwrót silna była pokusa, żeby spróbować wykonać mocne uderzenie na jedną z francuskich armii, które nadciągały z różnych stron ku obu połowom jego własnych sił. Całkowita liczba jego własnych oddziałów jest znacznie niższa niż tych wroga i że koncentrując się przed armią Soulta czy Souhama, wystawiłby na straszliwe ryzyko swoją drugą flankę, przedłożył koncentryczny odwrót ku swojej bazie na granicy z Portugalią nad bitwę na wyżynach Kastylii, gdzie był z dala od bazy i zaopatrzenia, i gdzie klęska mogła go doprowadzić do całkowitej ruiny.

Był to ostatni raz, kiedy spotkał się z przewagą liczebną wroga i był zmuszony uciec się do dawnych metod. W 1813 roku, dzięki odwołaniu przez Napoleona części oddziałów Armii Hiszpanii, które miały zastąpić te utracone w kampanii rosyjskiej, sprzymierzeni uzyskali w końcu przewagę liczebną – chociaż opierała się ona wyłącznie na oddziałach hiszpańskich o wątpliwej solidności³³. Jednak były to warunki i tak dużo bardziej sprzyjające niż te, które Wellington miał przedtem. Wiedział on, jak dysponować swoimi nowo przyłączonymi hiszpańskimi dywizjami w użyteczny sposób, nie umieszczając ich na bardziej niebezpiecznych i odpowiedzialnych pozycjach. Kampanie 1813 i 1814 roku mają obydwie zasadniczo ofensywny charakter, choć Wellingtonowi zdarzyło się kilka razy być znowu w defensywie – w szczególności we wczesnej części kampanii w Pirenejach, gdzie aż do nadejścia rezerw bronił się przed Soultem, używając bardziej wysuniętych do przodu dywizji. Jednak gdy zebrała się jego armia, wykonał silne uderzenie i ścigał wroga przez granicę w kolejnej serii operacji, rozpoczętej w ostatnim dniu bitwy pod Sorauren. Bardzo podobny epizod miał miejsce podczas operacji ogólnie znanych jako bitwa nad Nive, kiedy to Wellington dwukrotnie musiał bronić się na pozycji, podczas gdy jedno z jego skrzydeł było atakowane przez główne siły Soulta. Zdecydowanie możemy to jednak nazwać pojedynczym obronnym posunięciem taktycznym w kampanii mającej na ogół charakter zasadniczo ofensywny. Operacje lat 1813-1814 można opisać jako polegające głównie na oczyszczaniu z przeciwnika serii pozycji – na ogół silnie ufortyfikowanych – poprzez udane przełamywanie linii, których Soult za żadnym razem nie był w stanie utrzymać. Francuska armia trzymała się stałych pozycji, z powodu demonstracji prowadzonych wzdłuż jej frontu – natomiast decydujący cios zadawały w wybranych punktach zmasowane oddziały, zgromadzone specjalnie po to, aby wykonać główne uderzenie.

¹ Artur Wellesley pełnił tą funkcję w latach 1807-1809 [M.P.].

² Na przykład Long, generał jazdy, wiosną 1810 roku pisał, że „następna kampania na Półwyspie zakończy naszą działalność na tym teatrze wojny. Jestem mocno przekonany, że ani ‘marszałek’ Wellington, ani ‘marszałek’ Beresford nie zapobiegną zbliżającemu się podbojowi Portugalii” – a potem, że „Wellington, jak podejrzewam, czuje, że jego stołek się chwieje, więc chce ugody za wszelką cenę”.

³ Kincaid, rozdział V, maj 1811 roku.

⁴ Cooke, Narrative of events in the South of France, s. 47-48.

⁵ Stanhope, Conversations with the Duke of Wellington, s. 14.

⁶ Opis interesującego przypadku tego rodzaju, który miał miejsce w 92. pułku piechoty, można znaleźć w Military Memoirs of an Infantry Officer Hope’a, s. 449-451 (por. z Autobiography sir George’a Napiera, s.125-128).

⁷ Ponieważ w Brukseli jest wiele parków, stąd wyróżnik. Prawdopodobnie chodzi tu o tzw. dziś Park Królewski założony w XVIII w., który jest również ogrodem botanicznym. Obecnie ma powierzchnię 11 hektarów [M.P.].

⁸ Gronow, Recollections, s. 66.

⁹ McGrigor, Autobiography, s. 304, 305.

¹⁰ Kiedy wysyłał go, aby objął dowodzenie w Indiach.

¹¹ Zadziwiające, że nie posiadał jej Napoleon tak niesamowicie despotyczna postać, w wyobrażeniach Omana, czy innych angielskich badaczy [M.P.].

¹² W odniesieniu do tego oficera jest to wybitnie niesprawiedliwy komentarz. Generał Trip odznaczył się wraz ze swoją brygadą karabinierów zarówno w czasie odpierania pierwszego ataku francuskiego, jak i później. Oman prawdopodobnie opierał się w swojej opinii na pracy Siborne’a gdzie autor zarzucił tchórzostwo holenderskiemu dowódcy. Ten zarzut jest o tyle zastanawiający, że Trip, będąc jeszcze na służbie francuskiej dowodził pułkiem kirasjerów i wyróżnił się w walkach nad Berezyną, gdzie został ranny, i pod Lipskiem. Praca ta wywołała silny sprzeciw holenderskich i belgijskich autorów. Książka Siborne’a została wydana po raz pierwszy w 1844 roku, a 11 lat później, w Brukseli ukazała się pierwsza praca odpowiadająca na te zarzuty. Mowa o dziele generała Renarda, Réponse aux allégations anglaises sur la conduite des troupes belges en 1815. Wydrukowano je również w języku angielskim w tym samym roku. Oman mógł również zajrzeć do opracowania G. van Remoortere, Histoire de la campagne de 1815 dans les Pays-Bas, które także zostalo wydane w Brukseli w 1879 roku. Mało tego w latach 1908-1909 ukazało się w Brukseli czterotomowe dzieło o kampanii belgijskiej oparte na źródłach holenderskich (ponieważ wtedy Belgia nie istniała jako niezależny kraj), F. de Bas, J. De T’Serclaes de Wommersom, La campagne de 1815 aux Pays-Bas d’après les rapports officiels néerlandais. Jeśli Oman korzystał z tych opracowań, to wygodnie pominął zawarte tam treści [M.P.].

¹³ Te dwa listy znajdują się w korespondencji Rice-Jonesa (nie należy mylić tego oficera Królewskich Wojsk Inżynieryjnych z Johnem Jonesem z Królewskich Wojsk Inżynieryjnych, historykiem). Wypożyczone mi zostały przez czcigodnego Henry’ego Shore’a z Mount Elton, Clevendon.

¹⁴ Patrz Colborne’s Life and Letters, pod redakcją Moore’a Smitha, s. 126, 127, 235, 236.

¹⁵ F.S. Roberts, Rise of Wellingron, Boston 1895 [M.P.].

¹⁶ Napier, t. VI, s. 175.

¹⁷ Grattan, s. 332.

¹⁸ W kwietniu wojska francuskie po raz kolejny podeszły pod Geronę w Katalonii. Oblężenie rozpoczęło się w maju. Przykład jej długotrwałej obrony (do grudnia 1809 roku) spowodował wzrost morale Hiszpanów [M.P.].

¹⁹ Korpus Soulta liczył w tym czasie ok. 20 tys. żołnierzy (odliczając chorych i detaszowanych). Victor miał pod swoimi rozkazami 15 tys. żołnierzy, D. Gates, Spanish Ulcer, Lexington 2001, s. 120-123, 138 [M.P.]

²⁰ Notatka ta znajduje się na s. 261-263 tomu IV raportów Wellingtona.

²¹ W te sprawy wtajemniczony był również Napoleon, o czym świadczy jego decyzja o powrocie do Francji i przygotowaniach do walki z Austrią. Wątpliwym jest, czy cesarz w ogóle brał pod uwagę wysyłanie posiłków do Hiszpanii w najbliższym okresie, zważywszy na ogólną sytuację strategiczną [M.P.].

²² Dispatches, tom V, s. 123-124.

²³  Francuzi pojawili się pod Torras Vedras 11 X 1810 roku, a odwrót rozpoczęli 4 marca 1811 roku. Tak więc trzy francuskie korpusy wytrzymały w miejscu, o którym Wellington pisał, że nie byłby w stanie utrzymać tam jednej swojej dywizji mimo dopływu gotówki przez dwa miesiące, znacznie dłuższy okres, D. Gates, op. cit., s. 236-238 [M.P.].

²⁴ Jest to wynikiem raczej zbiegu okoliczności (tym razem szczęśliwego dla Francuzów). Twierdza Almeida poddała się przed czasem z powodu eksplozji prochu. Wellington liczył na jej dłuższą obroną [M.P.].

²⁵ Interesujący rozdział o przygodach Colquhouna Granta znajduje się w autobiografii jego szwagra, Sir J. McGrigora.

²⁶ Stanhope, Conversations with the Duke of Wellington, s. 19.

²⁷ Oman zazwyczaj bierze pod uwagę tylko i wyłącznie siły brytyjskie. W momencie, kiedy Massena znalazł się przed linią Torras Vedras miał do dyspozycji 50 tys. żołnierzy, podczas gdy angielski dowódca dysponował 77 tys. nie licząc milicji. Wcześniej w 1809 roku pod Talaverą sprzymierzeni mieli do dyspozycji 55 tys. żołnierzy w porównaniu z 46 tys. Francuzów. Na samym początku walk w Hiszpanii pod Vimeiro 17 tys. Brytyjczyków walczyło z 13 tys. Francuzów, zajmując pozycje obronne. Zresztą nawet w starciach, w których Wellington miał przeciwko sobie przeważające siły nieprzyjacielskie, trudno mówić o tym, żeby była ona wielka. Pod Buçaco było 65 tys. Francuzów i 50 tys. sprzymierzonych, ustawionych na znakomitych pozycjach. Pod Fuentes de Oñoro angielski generał miał niecałe 38 tys. żołnierzy, a Massena 47 tys. Pod Salamanką miał z kolei zaledwie 2 tys. żołnierzy więcej. Dopiero pod Vittorią w 1813 jego przewaga wzrosła do 20 tys. żołnierzy nad przeciwnikiem [M.P.].

²⁸ Patrz poprzedni przypis [M.P.].

²⁹ Angielski dowódca już wcześniej mógł zebrać tylu żołnierzy swojej narodowości, jednakże część z nich pozostawiał na drugorzędnych odcinkach frontu m.in. pod rozkazami marszałka Beresforda. Do końca walk z Napoleonem zupełnie niezrozumiałą strategią było używanie licznych jednostek do ataków pozorowanych i desantów z morza vide lądowanie na Walcheren w 1809 roku [M.P.].

³⁰ Nie jest to informacja zgodna z prawdą. W murach twierdzy zostały wykonane trzy wyłomy, które nie zostały zdobyte, a szturm powiódł się dzięki sukcesowi oddziałów atakujących na dwóch odcinkach, gdzie planowano przeprowadzić ataki pozorowane [M.P.].

³¹ Dziennik Foy’a, pod redakcją Giroda de l’Ain, s. 178.

³² Warto przypomnieć opinię o Foyu, wygłoszoną we wstępie pracy [M.P.].

³³ Autor pomija tu zupełnie wojska portugalskie, które znakomicie spisywały się po kilku latach walk. Hiszpanie również nabrali doświadczenia, o czym świadczy choćby ich znakomita postawa pod Albuerą [M. P].