Tytuł oryginału:

An Army at Dawn: The War in North Africa

Copyright © 2007 by Rick Atkinson

By arrangement with the Proprietor

© All Rights Reserved

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2020

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Maciej Balicki

Redakcja:

Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Projekt okładki:

Paulina Klimek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-8178-331-6

BEZPŁATNY FRAGMENT

***

Spis map

Prolog

Część pierwsza

Rozdział I. Przeprawa

Spotkanie z Holendrem

Gromadzenie okrętów

Spotkanie pod Szarszalem

Na kolanach bogów

Człowiek musi wierzyć, że sprzyja mu szczęście

Rozdział II. Lądowanie

„W nocy wszystkie koty są czarne”

W Berberii

Operacja Villain

Do ostatniego człowieka

„Chwały wystarczy dla nas wszystkich”

Rozdział III. Przyczółek

Miecz w Algierze

Błękitna flaga nad Oranem

„Orgia chaosu”

Bitwa o kasbę

„Na tę chwilę to koniec”

Część druga

Rozdział IV. Natarcie na wschód

„Żyjemy w tragicznych czasach”

Zimny kraj z gorącym słońcem

Medjez-el-Bab

Tłuste gęsi na stawie

Rozdział V. Primus in Carthago

„Atakuj te świnie i o nic się nie martw”

„Martwi salutują bogom”

„Szkopy kontratakują!”

Rozdział VI. Kraj wąwozów

Longstop

„Postrzelili małego sukinsyna”

„Oto jest ręka Boga”

Część trzecia

Rozdział VII. Casablanca

Front deserowy

„Dolina Speedy’ego”

„Ktoś bywały w świecie”

„Zgromadzenie Grzeszników”

Rozdział VIII. Wojna w kawałkach

„Owce wysłane z zadaniem zwabienia tygrysa”

„To nie mogło przytrafić się właśnie nam”

„Osaczające nas śmiertelne niebezpieczeństwa”

„Odpowiednia noc na masowy mord”

Rozdział IX. Kasserine

Agresywne rozwinięcie wojsk

Żaden nie wrócił

„Czasami to nie wystarcza”

„To miejsce jest zbyt gorące”

„Rozkaz, odwołanie rozkazu i chaos”

„Przyłóżcie ostro czołgom”

Część czwarta

Rozdział X. Znany nam świat już od dawna nie istnieje

Czuwanie w Red Oak

„Wiemy, że wystąpią wszelkiego rodzaju problemy”

„Na wojnie potrzebne jest szczęście”

„Zstąpił do was diabeł”

Rozdział XI. Przełom

„Poczęstujcie ich stalą”

„Odszukajcie swe dusze”

Noc ma się ku końcowi

„Miałem plan (…). Teraz nie mam żadnego”

Rozdział XII. Wewnętrzne umocnienia

Piekielny Zakątek

Wbijanie korka

„Policz swoje dzieci teraz, Adolf”

Tunisgrad

Epilog

Podziękowania

Wykaz skrótów

Bibliografia

Przypisy

Matce i ojcu

Kiedy zbliżyły się wojska nacierające na siebie,

wręcz się zderzyły puklerze i włócznie, i mężów zawziętość

w zbroje spiżowe odzianych, a w środku tarcze wypukłe

zwarły się jedne z drugimi. Zgiełk straszny o niebo uderzył.

Homer, Iliada, pieśń IV

W pierwszym tomie swej monumentalnej trylogii o wyzwoleniu Europy w czasie II wojny światowej zdobywca Nagrody Pulitzera Rick Atkinson przedstawia porywającą opowieść o kampanii w Afryce Północnej.

Oswobodzenie Europy i zniszczenie Trzeciej Rzeszy to historia bohaterstwa i nieprzemijającego triumfu, katastrof i błędów. W „Armii o świcie” Rick Atkinson wykazuje, dlaczego współczesny czytelnik nie może w pełni zrozumieć ostatecznego zwycięstwa Aliantów, nie zgłębiając dramatu, jaki rozegrał się w Afryce Północnej w latach 1942-1943. Pierwszy rok udziału w wojnie u boku sojuszników stanowił przełomowy punkt w amerykańskiej historii. To wtedy Stany Zjednoczone zaczęły postępować jak wielkie mocarstwo.

Zaczynając od śmiałej inwazji w listopadzie 1942 roku, „Armia o świcie” śledzi działania wojsk amerykańskich i brytyjskich, w miarę jak walczą one z Francuzami w Maroku i Algierii, by w końcu stanąć naprzeciwko Niemców i Włochów w Tunezji. Z bitwy na bitwę niedoświadczone i niekiedy kiepsko dowodzone oddziały przekształcają się stopniowo w doskonałe jednostki bojowe. W centrum opowieści znajdują się niezwykli, lecz nie pozbawieni wad generałowie, którzy zdominowali pole walki: Eisenhower, Patton, Bradley, Montgomery i Rommel.

Praca Atkinsona, oparta na dogłębnych badaniach, bogata w nowe materiały i wnikliwe spostrzeżenia, to kompletna historia wojny w Afryce Północnej.

Spis map

1. Europejski i Śródziemnomorski Teatr Działań Wojennych w II wojnie światowej

2. Operacja Torch. Inwazja na Afrykę Północną, listopad 1942 r.

3. Operacja Reservist. Zdobycie Oranu, 8-10 listopada 1942 r.

4. Lądowanie pod Algierem, 8 listopada 1942 r.

5. Lądowanie pod Fedalą, 8 listopada 1942 r., Zdobycie Casablanki, 8-11 listopada 1942 r.

6. Atak na Mehdię i Port Lyautey, 8-10 listopada 1942 r.

7. Pierwsza aliancka próba dotarcia do Tunisu, 15-30 listopada 1942 r.

8. Walki pod Tébourbą, 1-3 grudnia 1942 r.

9. Niemiecki atak na Medjez-el-Bab, 6-10 grudnia 1942 r.

10. Bitwa o Longstop Hill, 22-26 grudnia 1942 r.

11. Zimowa linia frontu w Tunezji, luty 1943 r.

12. Bitwa pod Sidi Bu Zajd, 14-15 lutego 1943 r.

13. Walki o przełęcz Kasserine, 19-22 lutego 1943 r.

14. Bitwa pod Mareth, 16-28 marca 1943 r.

15. Walki pod El Guettar i o przełęcz Maknassy, 16-25 marca 1943 r.

16. Dalsze walki w pobliżu El Guettar, 28 marca-1 kwietnia 1943 r.

17. Bitwa o przełęcz Fondouk, 8-9 kwietnia 1943 r.

18. Ostateczne zwycięstwo w Tunezji, 22 kwietnia-13 maja 1943 r.

19. Bitwa o Wzgórze 609, 27 kwietnia-1 maja 1943 r.

Prolog

Jedenaście hektarów amerykańskiego cmentarza wojskowego w Kartaginie w Tunezji jest usiane kamieniami nagrobnymi. Nie ma tam obelisków, grobowców czy ostentacyjnych pomników, jedynie 2841 białych, marmurowych tabliczek, wysokich na 60 centymetrów i rozmieszczonych w idealnie równych rzędach. Wyróżniają je tylko wyryte na nich nazwiska i daty śmierci. Leżą tu między innymi rodzeni bracia. Na około 240 kamieniach znalazły się jedne z najsmutniejszych możliwych słów: „Spoczywa tu w chwale towarzysz broni znany jedynie Bogu”. Na długim kamiennym murze umieszczono nazwiska kolejnych 3724 mężczyzn, wciąż uznawanych za zaginionych, a także słowa błogosławieństwa: „W Twe ręce, Panie”¹.

Jest to starożytne miejsce, zbudowane na ruinach rzymskiej Kartaginy i położone ledwie rzut kamieniem od jeszcze starszego punickiego miasta. Panującego tam spokoju nie da się porównać z niczym innym. Poranne powietrze wypełnia zapach eukaliptusa i słonego Morza Śródziemnego, oddalonego o zaledwie 3 kilometry. Promienie afrykańskiego słońca padają równomiernie i migocą, jak gdyby wykonał je złotnik. Tunezyjscy zakochani spacerują przez trawę kikuyu, trzymając się za ręce, bądź też siedzą na ławkach w altanach, w otoczeniu drzew pomarańczowych i hibiskusów. Wokół cmentarza rosną cyprysy i oliwniki. Pośród nich można zobaczyć rozproszone akacje, sosny alepskie i cierniste krzewy. O równej godzinie słychać melodie wygrywane przez karylion. Czasami jego dźwięki mieszają się z głosem muezina, wzywającego do modlitwy z pobliskiego minaretu. Na jeszcze jednym murze wyryto nazwy bitew z lat 1942-1943, w których polegli leżący tu chłopcy: Casablanca, Algier, Oran, Kasserine, El Guettar, Sidi Nsir, Bizerta. Obok zapisano cytat z Adonais Shelleya: „Wzleciał on ponad cień naszej nocy”.

Zgodnie z tradycją państwowych nagrobków kamienie pozbawione są epitafium, czułych pożegnań czy nawet dat narodzin. Niemniej jednak odwiedzający zaznajomieni z historią amerykańsko-brytyjskiego lądowania w Afryce Północnej w listopadzie 1942 roku oraz siedmiomiesięcznych walk mających na celu wyparcie wojsk Osi z tego regionu są w stanie snuć pewne rozsądne domysły. Możemy przypuszczać, że Willett H. Wallace, starszy szeregowy z 26. Pułku Piechoty, poległy 9 listopada 1942 roku, zginął w trakcie ciężkich trzydniowych walk pod St. Cloud w Algierii, toczonych, choć trudno w to uwierzyć, przeciwko Francuzom. Ward H. Osmun i jego brat, Wilbur W., służący w 18. Pułku Piechoty szeregowi z New Jersey, zmarli w wigilię Bożego Narodzenia 1942 roku, z pewnością polegli w brutalnym starciu o Longstop Hill, gdzie, niemalże u bram Tunisu, początkowe szybkie alianckie natarcie w Tunezji utknęło, jak się okazało, na ponad pięć miesięcy. Ignatius Glovach, starszy szeregowy z 701. Dywizjonu Niszczycieli Czołgów, zabity w dzień św. Walentego 1943 roku, bez wątpienia poległ w pierwszych godzinach wielkiej niemieckiej kontrofensywy, która stała się znana jako bitwa na przełęczy Kasserine. Jacob Feinstein, pochodzący z Marylandu sierżant ze 135. Pułku Piechoty, poległy 29 kwietnia 1943 roku, padł na pewno w epickim starciu o Wzgórze 609, w trakcie którego dojrzała US Army.

Nieco więcej można się dowiedzieć, odwiedzając tunezyjskie pola bitew. Przez ponad pół wieku czas i pogoda zdołały oczyścić ziemię pod El Guettar, Kasserine czy Longstop. Przetrwały jednak wąskie okopy, zardzewiałe puszki po racjach żywnościowych C oraz odłamki pocisków, rozsiane po okolicy niczym ziarno siewne. Nie zmieniło się też ukształtowanie terenu: niebezpieczne, nisko położone obszary i górujące nad nimi wzniesienia. Nieustannie przypominają one, jak bardzo o losie walk decyduje topografia.

Nawet jeśli znamy rozmieszczenie armii i wiemy, jakie manewry wykonywał dany batalion czy nawet drużyna strzelecka, pragniemy poznać szczegóły dotyczące konkretnych ludzi w ich okopach. Gdzie dokładnie znajdował się szeregowy Anthony N. Marfione w chwili śmierci, 24 grudnia 1942 roku? Czego dotyczyły ostatnie świadome myśli porucznika Hilla P. Coopera, zanim odszedł z tego świata 9 kwietnia 1943 roku? Czy sierżant Harry K. Midkiff był samotny, gdy umierał 25 listopada 1942 roku, czy też jakaś dobra dusza potrzymała go za rękę i pogłaskała po twarzy?

Polegli nie przekazują tak intymnych informacji. Im bliżej staramy się do nich podejść, tym dalej się wycofują, jak tęcza lub fatamorgana. Oni naprawdę wzlecieli ponad cień naszej nocy, by osiąść na dzikich wyżynach przeszłości. Historia niemalże jest w stanie nas tam zabrać. Pamiętniki i listy, oficjalne sprawozdania i nieoficjalne kroniki, a także niedostępne aż do teraz dokumenty ukazują z niesamowitą klarownością wiele momentów sprzed 60 lat². Niezwykłą moc ma również ludzka pamięć, choć szybko zbliżamy się do dnia, w którym nie będzie już ani jednego uczestnika tych zdarzeń, mogącego opowiedzieć swą historię, a epopeja II wojny światowej na zawsze przejdzie do narodowej mitologii. Zadaniem autora jest uwiarygodnianie: upewnianie się, że historia i pamięć nadadzą opowieści spójności, udowadniając, że wszystko to naprawdę miało miejsce.

Kilka ostatnich kroków musi jednak podjąć sam czytelnik, ponieważ spośród wszystkich zdolności, jakimi dysponują śmiertelnicy, tylko wyobraźnia ma moc wskrzeszania zmarłych.

Żaden żyjący w XXI wieku czytelnik nie będzie w stanie zrozumieć ostatecznego triumfu Aliantów w II wojnie światowej, nie posiadając wiedzy o ogromnym dramacie, jaki rozegrał się w Afryce Północnej w latach 1942-1943. Wyzwolenie Europy Zachodniej to tryptyk. Każda jego część stanowi objaśnienie dla kolejnych. Pierwsza tyczy się Afryki Północnej, druga Włoch, a trzecia inwazji na Normandię i następujących po niej kampanii we Francji, Niderlandach i Niemczech.

Z perspektywy 60 lat jesteśmy w stanie dostrzec, że walki w Afryce Północnej stanowiły przełomowy punkt w amerykańskiej historii. To tam Stany Zjednoczone zaczęły działać jak wielkie mocarstwo – pod względem wojskowym, dyplomatycznym, strategicznym i taktycznym. Afryka Północna, obok Stalingradu i Midway, była miejscem, w którym Oś na zawsze utraciła inicjatywę w wojnie. Tam też Wielka Brytania przyjęła rolę młodszego partnera w angielsko-amerykańskim sojuszu, podczas gdy Stany Zjednoczone stały się dominującą potęgą, pozostając nią jeszcze na początku kolejnego stulecia.

Żadna z tych rzeczy nie była nieuchronna – ani śmierć pojedynczych osób, ani końcowe alianckie zwycięstwo, ani ostateczna hegemonia Stanów Zjednoczonych. Losy ważyły się na szali, czekając, aż ktoś je rozstrzygnie.

W porównaniu z późniejszymi kampaniami II wojny światowej, w Normandii czy Ardenach, pierwsze starcia w Afryce Północnej były niewielkie. W walkach między plutonami i kompaniami brało udział najwyżej kilkuset ludzi. W ciągu sześciu miesięcy skala zmagań urosła tak bardzo, że w bitwach toczonych przez grupy armii uczestniczyły setki tysięcy żołnierzy. Tak też zostało do samego końca konfliktu. Kampania w Afryce Północnej umożliwiła rozpoczęcie wojny w Europie. Dzięki niej Alianci, z szeregów których ubyło 70 000 zabitych, rannych i zaginionych, zrozumieli, jak wielkie straty przyjdzie im jeszcze ponieść.

Żadna inna operacja II wojny światowej nie przewyższyła inwazji na Afrykę Północną pod względem złożoności, śmiałości i podejmowanego ryzyka, a także, jak stwierdzono w historii US Army Air Forces, „stopnia strategicznego zaskoczenia, jakie osiągnięto”. Co więcej, była to pierwsza kampania przeprowadzona przez anglo-amerykański sojusz. Afryka Północna zdefiniowała koalicję i jej strategiczne cele, dyktując, gdzie i w jaki sposób Alianci mieli toczyć dalszą część wojny³.

Afryka Północna stanowiła przedsmak kolejnych dwóch lat wojny także w zakresie napięć między sojusznikami, ich jedności i niezgody. Doszło tam też do pierwszego poważnego testu alianckich wojsk lądowych w walce z siłami Osi. Amerykańskie i niemieckie oddziały po raz pierwszy starły się ze sobą. Podobnie jak w początkowych bitwach praktycznie każdej z wojen w historii Stanów Zjednoczonych, kampania ta pokazała, że naród i wojsko są nieprzygotowane do walki oraz niepewne swych wojskowych umiejętności, niemniej charakteryzują się na tyle dużą nieustępliwością i pomysłowością, by ostatecznie zwyciężyć.

To w Afryce Północnej ogromna przewaga amerykańskiego przemysłu zaczęła dawać o sobie znać, a stosowanie brutalnej siły stało się najbardziej charakterystyczną cechą prowadzenia wojny przez Aliantów, choć nie jedynym powodem ich triumfu, jak sugerują niektórzy historycy. W czasie tej kampanii Sprzymierzeni, zwłaszcza Amerykanie, po raz pierwszy zdali sobie dogłębnie sprawę ze znaczenia umiejętności dowódczych i zuchwałości, przebiegłości i szybkości, inicjatywy i zawziętości.

To w Afryce Północnej Alianci uzgodnili, że zawrą pokój jedynie w następstwie bezwarunkowej kapitulacji wroga.

Tam też przyjęto kontrowersyjną strategię, zakładającą przeciwstawienie się wojskom Osi na pobocznym teatrze działań wojennych, w basenie Morza Śródziemnego, kosztem natychmiastowego uderzenia na północno-zachodnią część Europy. Rezultatem tej decyzji były kampanie na Sycylii, we Włoszech i w południowej Francji.

To w Afryce Północnej alianccy żołnierze odkryli, w jaki sposób mogą pokonać Niemców na szczeblu taktycznym. Tam też prysł mit o niezwyciężoności III Rzeszy. Wówczas również, jak przyznał później jeden z niemieckich generałów, wielu ludzi w wojskach Osi straciło wiarę w swych dowódców i „nie chciało już dłużej walczyć do ostatniego człowieka”⁴.

To tam na scenie pojawiła się większość najwspanialszych zachodnich generałów, w tym ci, których nazwiska znane są ciągle kilka pokoleń później, jak Eisenhower, Patton, Bradley, Montgomery czy Rommel, a także wielu innych, zasługujących na uratowanie od zapomnienia. To w Afryce potwierdziły się słowa na temat przywództwa, wypowiedziane przez Williama Tecumseha Shermana: „Armia, tak jak każdy człowiek, posiada duszę, a żaden generał nie może w pełni wykorzystać swej armii, jeśli nie komenderuje duszami jej żołnierzy, tak jak ich korpusami i nogami”. W Afryce Północnej oficerowie umiejący sprawować dowodzenie w ten sposób postawili krok naprzód, natomiast ci, którzy nie byli do tego zdolni, zostali odstawieni na boczny tor⁵.

To w Afryce Północnej amerykańscy żołnierze poczuli szał zabijania i poznali nieprzyjemną prawdę na temat walki, z jakiej wielu nie zdawało sobie sprawy. „Jest to bardzo, bardzo straszna wojna, brudna i nieuczciwa, nie tak wspaniała, jak przedstawiają ją w gazetach w domu – pisał pewien żołnierz do matki w Ohio. – Jeśli chodzi o mnie i innych, którzy tutaj są, nie będziemy okazywać litości. Za dużo już widzieliśmy”. Korespondent Ernie Pyle zauważył, że pojawiło się „nowe, profesjonalne podejście, w którym zabijanie to praca”. W Afryce Północnej ironia i sceptycyzm, soczewki współczesnej świadomości, zaczęły zniekształcać obraz widziany przez niezliczonych zwykłych żołnierzy. „Ostatnia wojna miała zakończyć wszystkie wojny. Ta ma rozpocząć je na nowo”, stwierdził pewien brytyjski Tommy, doskonale ujmując panujący wówczas ironiczny nastrój⁶.

Sześćdziesiąt lat po inwazji na Afrykę Północną II wojnę światową i jej uczestników okrywa przepełniona mitami mgła. Weterani są ubóstwiani jako „najwspanialsze pokolenie”, mimo że żaden nie zabiegał o takie wyróżnienie, a wielu odrzuca je, uznając za nonsens. Są skazani na sentymentalną hagiografię, w której wszyscy bracia są mężni, a wszystkie siostry cnotliwe. Odważni i prawi pojawiają się przez całą historię tej kampanii, nie ma co do tego żadnych wątpliwości, obok nich są też jednak ludzie tchórzliwi, skorumpowani i głupi. W Afryce Północnej pojawiły się także okropności powszechne podczas późniejszych walk: morderstwa i gwałty na cywilach, zabijanie jeńców i fałszowanie liczby ofiar śmiertelnych.

Był to czas przebiegłości i błędnych posunięć, poświęceń i samopobłażania, dwuznaczności, miłości, złośliwości oraz masowych mordów. Pojawiali się bohaterowie, lecz nie była to epoka bohaterów czystych i pozbawionych emocji niczym alabaster. Pod Kartaginą półbogowie spoczywają obok łajdaków.

Stany Zjednoczone wysłały do Europy 61 dywizji, łącznie prawie 2 miliony ludzi. Ci, o których jest mowa poniżej, byli pierwsi. Możemy z dużą dozą prawdopodobieństwa przypuścić, że żaden z żołnierzy leżących na cmentarzu w Kartaginie nie przeczuwał 1 września 1939 roku, iż zostanie złożony w afrykańskim grobie. Jednak to tego dnia, wraz z rozpoczęciem ataku na Polskę, rozpoczął się marsz ku Afryce Północnej. Od tego też momentu musi się zacząć nasza historia.

1 września 1939 roku był pierwszym z 2174 dni wojny. Wówczas padli pierwsi zabici w czasie konfliktu, który pochłaniał średnio 27 600 istnień ludzkich każdego dnia, 1150 w godzinę i 19 w minutę, jedno co trzy sekundy. W ciągu czterech tygodni błyskawicznego uderzenia na Polskę, prowadzonego przez 60 niemieckich dywizji, poległo ponad 100 000 polskich żołnierzy; 25 000 cywilów poniosło śmierć na skutek ataków lotnictwa, a kolejne 10 000, głównie przedstawicieli klasy średniej, zamordowano. 22 miliony Polaków należało od tej chwili do III Rzeszy. „Dobrze przyglądnijcie się Warszawie. Mogę tak postąpić z każdym europejskim miastem”, powiedział dziennikarzom Adolf Hitler podczas wizyty w zrujnowanej stolicy Polski⁷.

3 września Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę niemieckim agresorom, ale po kampanii wrześniowej walki wygasły na sześć miesięcy. W tym czasie Hitler utrwalał swe panowanie nad zdobytymi ziemiami i planował kolejne posunięcie. Nastąpiło ono na początku kwietnia 1940 roku, kiedy oddziały Wehrmachtu zajęły Danię i zaatakowały Norwegię. Miesiąc później 136 niemieckich dywizji przelało się przez Holandię, Belgię, Luksemburg i Francję. Winston S. Churchill, niski, krępy i sepleniący polityk, cechujący się nieugiętą wolą i genialnymi wręcz zdolnościami oratorskimi, który 10 maja został zarówno premierem, jak i ministrem obrony Wielkiej Brytanii, przekazał prezydentowi Franklinowi D. Rooseveltowi: „Małe kraje są po prostu rąbane na kawałki, jeden po drugim, niczym drewno na opał”. Była to pierwsza z 950 osobistych wiadomości wysłanych Rooseveltowi przez Churchilla, tworzących najistotniejszą korespondencję XX wieku⁸.

Francja nie była mała, a mimo to została porąbana na kawałki. Błędna ocena sytuacji przez Niemców pozwoliła Brytyjczykom na ewakuowanie z położonego na północy portu w Dunkierce 338 000 żołnierzy na pokładzie 900 jednostek pływających. Niemniej jednak 14 czerwca czołówki nacierających wojsk przetoczyły się przez paryski Place de la Concorde i zatknęły na Łuku Triumfalnym wielką flagę ze swastyką. Gdy Francuzi się chwiali, włoski rząd Benito Mussoliniego, sprzymierzony z Niemcami w ramach Osi, również wypowiedział wojnę Francji i Wielkiej Brytanii. „Z początku byli zbyt tchórzliwi, by się przyłączyć. Teraz im spieszno, żeby dostać swoją część łupów”, stwierdził Hitler⁹.

Po tym, jak francuski rząd w szoku i zamieszaniu uciekł do Bordeaux, pojawiła się powszechnie szanowana postać, aby stanąć na czele resztek gabinetu. Marszałek Philippe Pétain, bohater spod Verdun z czasów I wojny światowej, a teraz lakoniczny i enigmatyczny osiemdziesięcioczterolatek, zauważył kiedyś: „Wzywają mnie, tylko gdy dojdzie do katastrofy”¹⁰. Ale nawet Pétain nie doświadczył nigdy aż tak ogromnego kataklizmu, poprosił więc o negocjacje pokojowe, a Berlin wyraził zgodę. Nie chcąc ryzykować sytuacji, w której Francuzi kontynuowaliby walkę z kolonii w Afryce Północnej, Hitler obmyślił mądre warunki zawieszenia broni. Południowa część Francji (40% jej obszaru), a więc bez Paryża, miała pozostać we władaniu rządu Pétaina. Niemcy nie zamierzali okupować tych terenów. Z nowej stolicy w uzdrowiskowym miasteczku Vichy Francuzi mieli wciąż zarządzać swym zamorskim imperium, w tym koloniami w Maroku, Algierii i Tunezji, które łącznie obejmowały ziemie o powierzchni 2,5 miliona kilometrów kwadratowych, zamieszkałe przez 17 milionów ludzi, głównie Arabów i Berberów. Francja miała zatrzymać również swą niemałą flotę i 120-tysięczną armię w Afryce Północnej, zobowiązując się stawić opór wszelkim najeźdźcom, zwłaszcza Brytyjczykom. Aby upewnić się co do przestrzegania warunków ugody, Niemcy zamierzali przetrzymywać w ramach zabezpieczenia pół miliona francuskich jeńców wojennych¹¹.

Pétain zobowiązał się postępować zgodnie z porozumieniem. Wsparła go większość starszych stopniem francuskich oficerów i urzędników państwowych, składając wobec niego przysięgę wierności. Pewna liczba jednak odmówiła. W grupie tej znalazł się między innymi czterdziestodziewięcioletni generał brygady i indywidualista o nazwisku Charles André Joseph Marie de Gaulle. Udał się on na uchodźstwo do Londynu, potępił wszelkie traktaty z szatanem i zadeklarował w imieniu Wolnej Francji: „Cokolwiek się zdarzy, płomień francuskiego oporu nie może zgasnąć i nie zgaśnie”¹². W tym czasie Hitler panował nad Europą, od Przylądka Północnego do Pirenejów i od Oceanu Atlantyckiego po Bug. We wrześniu Niemcy i Włochy podpisały trójstronny pakt z Japonią, prowadzącą własną zbrodniczą kampanię w Azji. Oś rozciągnęła się na całą kulę ziemską. „Wojna została wygrana – przekazał Mussoliniemu Führer. – Reszta jest tylko kwestią czasu”¹³.

Wydawało się, że przechwałki te oparte są na rozsądnych przesłankach. Wielka Brytania kontynuowała bój samotnie. „Walczymy o życie, by przetrwać z dnia na dzień i z godziny na godzinę”, powiedział Churchill w Izbie Gmin. Niemieckie plany lądowania po drugiej stronie kanału La Manche były jednak raz po raz odraczane, Luftwaffe nie udało się bowiem pokonać sił Royal Air Force. Zamiast tego kampania bombowa, zwana Blitzem, ciągnęła się do końca 1940 roku, a nawet dłużej. Śmierć ponosiły tysiące, a potem dziesiątki tysięcy brytyjskich cywilów, choć piloci RAF-u zestrzelili w ciągu trzech miesięcy prawie 2500 nieprzyjacielskich maszyn, zabijając 6000 lotników Luftwaffe i ostatecznie ratując kraj¹⁴.

Churchill otrzymał także pomoc od Roosevelta, który starał się wypchnąć Stany Zjednoczone z grona państw neutralnych, mimo złożonej Amerykanom obietnicy trzymania ich z dala od wojny. Prawdziwe poglądy prezydenta wyjawił jego najbliższy współpracownik, Harry Hopkins. „Gdzie ty pójdziesz, tam ja pójdę – przekazał on Churchillowi w styczniu 1941 roku, posługując się cytatem z Księgi Rut. – Gdzie zamieszkasz, tam ja zamieszkam; twój naród będzie moim narodem, a twój Bóg będzie moim Bogiem”. Hopkins dodał też spokojnie: „Nawet do samego końca”¹⁵. Roosevelt wysłał Churchillowi 50 niszczycieli US Navy w zamian za możliwość skorzystania z brytyjskich baz na Karaibach i zachodnim Atlantyku. Wiosną 1941 roku przepchnął natomiast przez Kongres ogromny program pomocowy o nazwie Lend-Lease pod przykrywką „wypożyczania” sprzętu. Do końca wojny Stany Zjednoczone dostarczyły sojusznikom 37 000 czołgów, 800 000 ciężarówek, prawie 2 miliony karabinów oraz 43 000 samolotów. Tych ostatnich przekazano tak wiele, że szkolenie amerykańskich pilotów musiało zostać ograniczone ze względu na niedobór maszyn. Mimo to w 1941 roku Brytyjczycy trzymali się, jak ujął to szef Imperialnego Sztabu Generalnego generał Alan Brooke, „samymi tylko koniuszkami palców”¹⁶.

Hitlera czekały kolejne irytujące rozczarowania. Hiszpania nie zamierzała dołączyć do Osi ani zrezygnować ze swej neutralności i pozwolić Niemcom na zaatakowanie brytyjskiej twierdzy w Gibraltarze, broniącej dostępu do Morza Śródziemnego. 28 października 1940 roku wojska włoskie bez ostrzeżenia najechały Grecję. „Führerze, maszerujemy!”, zakrzyknął Mussolini¹⁷. Niemal natychmiast okazało się jednak, że atakujący znacznie ustępują obrońcom. Aby dokończyć podbój i wyprzeć działające w oparciu o nieprzemyślany plan brytyjskie siły ekspedycyjne wysłane na ratunek Bałkanom, potrzebne było wsparcie ze strony dywizji Wehrmachtu. Grecja padła w kwietniu 1941 roku, tydzień po Jugosławii, gdzie tylko w jeden dzień w wyniku bombardowań Luftwaffe śmierć poniosło 17 000 ludzi.

Legiony Mussoliniego maszerowały również w Afryce, przypuszczając atak z terenu Libii, włoskiej kolonii, na Egipt, dawny protektorat Londynu, w którym wciąż stacjonowały królewskie wojska. W grudniu 1940 roku kontratakujące siły brytyjskie i australijskie rozbiły dwukrotnie liczniejszą armię włoską, zadając jej straty w wysokości 150 000 ludzi. Ponieważ południowa flanka Osi znalazła się w wielkim niebezpieczeństwie, Hitler raz jeszcze ruszył Mussoliniemu z pomocą, wysyłając do Libii nowy korpus ekspedycyjny, Afrika Korps. Na jego czele stanął charyzmatyczny oficer wojsk pancernych, który w Polsce był komendantem kwatery głównej Führera. Generał Erwin Rommel dotarł do Trypolisu w połowie lutego 1941 roku, rozpoczynając kampanię, w trakcie której jego siły, walcząc początkowo z Brytyjczykami, a potem także z Amerykanami, przez dwa lata na przemian posuwały się naprzód i były spychane wzdłuż północnoafrykańskiego wybrzeża.

W 1941 roku doszło do dwóch przełomowych zdarzeń, które zmieniły oblicze wojny. 22 czerwca niemal 200 niemieckich dywizji dokonało inwazji na Związek Radziecki, łamiąc pakt o nieagresji, zawarty przez Hitlera w 1939 roku z sowieckim przywódcą Stalinem, na mocy którego oba państwa podzieliły się zdobyczami we wschodniej Europie. W ciągu zaledwie jednego dnia w wyniku niemieckich ataków zniszczeniu uległa jedna czwarta radzieckiego lotnictwa. Przez cztery miesiące agresorzy zajęli 1,5 miliona kilometrów kwadratowych rosyjskiej ziemi, wzięli do niewoli 3 miliony żołnierzy Armii Czerwonej, zamordowali nieliczone rzesze Żydów oraz cywilów innych narodowości i zbliżyli się do Moskwy na odległość 100 kilometrów. Jednakże w przeciągu kolejnych czterech miesięcy Wehrmacht utracił 200 000 zabitych, 726 000 rannych, 400 000 wziętych do niewoli i 113 000 niezdolnych do służby z powodu odmrożeń.

Drugie ze wspomnianych wydarzeń miało miejsce po przeciwnej stronie globu. 7 grudnia z japońskich lotniskowców, z zamiarem dokonania zaskakującego ataku na amerykańską Flotę Pacyfiku w Pearl Harbor, wystartowało 366 maszyn. Uderzenie poskutkowało zatopieniem lub uszkodzeniem na cumowisku ośmiu pancerników i jedenastu innych okrętów. Śmierć poniosło 2400 Amerykanów. Równoczesne ataki spadły na Malaje, Hongkong i Filipiny. W ramach solidarności z japońskim sojusznikiem Hitler i Mussolini niezwłocznie wypowiedzieli wojnę Stanom Zjednoczonym. Był to być może najpoważniejszy błąd popełniony przez Führera oraz, jak stwierdził później brytyjski historyk Martin Gilbert, „najważniejsze wydarzenie II wojny światowej”. Stało się pewne, że Amerykanie udadzą się do Europy, walcząc po jednej ze stron, tak jak w 1917 roku, w trakcie Wielkiej Wojny¹⁸.

„Wiedziałem, że Stany Zjednoczone biorą udział w wojnie, siedzą w niej po szyję i będą walczyć na śmierć i życie – napisał później Churchill. – Poszedłem do łóżka i zasnąłem snem człowieka ocalonego i wdzięcznego”¹⁹.

Od inwazji na Polskę minęły dwa lata, trzy miesiące i siedem dni. Stany Zjednoczone potrzebowały każdej minuty tego łaskawie podarowanego im czasu na przyszykowanie się do konfliktu. Główny wojskowy przedstawiciel Churchilla w Waszyngtonie feldmarszałek sir John Dill przekazał Londynowi, że mimo owego długiego preludium siły amerykańskie „są bardziej nieprzygotowane do wojny niż można sobie wyobrazić”²⁰.

We wrześniu 1939 roku US Army znajdowała się pod względem liczebności i siły bojowej na siedemnastym miejscu na świecie, tuż za Rumunią. Gdy dziewięć miesięcy później 136 niemieckich dywizji podbijało Europę Zachodnią, Departament Wojny meldował, że jest w stanie wystawić zaledwie pięć dywizji. Same Stany Zjednoczone były narażone na atak. Część dział obrony wybrzeża nie brała udziału w strzelaniu ćwiczebnym od 20 lat, wojska nie posiadały też wystarczającej liczby broni przeciwlotniczej do zabezpieczenia choćby jednego amerykańskiego miasta. Budowanie sił zbrojnych przyrównywano do „rekonstrukcji dinozaura na podstawie kości łokciowej i trzech kręgów”²¹.

Początkiem tego procesu było zarejestrowanie się 16 milionów mężczyzn jako potencjalnych poborowych. Ludzie ci mieli wzmocnić Armię Regularną oraz dywizje Gwardii Narodowej. Zgodnie z prawem poborowi i niedawno podporządkowane władzom federalnym jednostki gwardyjskie mogły służyć najwyżej przez 12 miesięcy, w dodatku jedynie na półkuli zachodniej lub na terytorium Stanów Zjednoczonych. Wymogi fizyczne pozostały dosyć rygorystyczne. Wkrótce miały jednak nadejść dni, w których, jak twierdzili nowi rekruci, wojsko nie badało już oczu, a jedynie je liczyło. Poborowy musiał mieć minimum 152 centymetry wzrostu i ważyć nie mniej niż 48 kilogramów, a także posiadać co najmniej 12 spośród 32 naturalnych zębów. Wykluczano kandydatów z płaskostopiem, chorobami wenerycznymi i przepukliną. Na 100 ludzi odrzucano ponad 40, co stanowi smutne świadectwo negatywnego wpływu wielkiego kryzysu na zdrowie narodu. Reguły poboru zakładały, że powoływani nie będą ojcowie, przestępcy i osiemnastolatkowie. Również i z tych zasad później zrezygnowano. Prawie 2 miliony mężczyzn odrzucono z przyczyn psychicznych, choć nierzadko kontrola kandydatów ograniczała się do pytań w stylu: „Czy lubisz dziewczyny?”. Odsetek niezaakceptowanych był duży, ponieważ jak sugerował pewien dowcipniś, „US Army nie chciała nieprzystosowanych żołnierzy, przynajmniej poniżej stopnia majora”²².

Częste było utyskiwanie i wyszydzanie potencjału wojskowego państwa. Sondaż Gallupa z października 1940 roku wskazał, że amerykańska młodzież jest powszechnie uważana za „miękką, pacyfistyczną, tchórzliwą, cyniczną, zniechęconą i lewicującą grupę”. Pewien badacz społeczny doszedł do wniosku, że „uczynienie żołnierzem przeciętnego wolnego amerykańskiego obywatela nie różni się zbytnio od udomowienia bardzo dzikiego gatunku zwierząt”. Ze słowami tymi zgadzało się wielu instruktorów musztry. Amerykańscy żołnierze nie byli jeszcze przepełnieni nienawiścią czy potrzebą starcia się z nieprzyjacielem, który przed 7 grudnia 1941 roku wydawał się abstrakcyjny i odległy. W przeddzień Pearl Harbor w magazynie Time pisano, że żołnierze buczą, widząc w kronikach filmowych Roosevelta i szefa sztabu US Army generała George’a C. Marshalla, z kolei wiwatują na cześć zdeklarowanych izolacjonistów²³.

Stan broni i sprzętu był żałosny. Żołnierze ćwiczyli z rynnami zamiast dział przeciwpancernych, rurami od pieców zamiast moździerzy i miotłami zamiast karabinów. Pieniędzy brakowało, a małe armaty kosztowały mniej od dużych. Najtańszy był jednak zupełny brak armat. W 1939 roku zbudowano zaledwie sześć czołgów średnich. W pewnym zgryźliwym wierszyku stwierdzono: „Czołgi to czołgi, a czołgi są drogie/Znowu nie będzie czołgów w tym roku”²⁴. Sytuację taką powodowało po części ciągłe przywiązanie do koni. „Idea, jakoby wielkie armie mogły sunąć drogami w szybkim tempie, jest mrzonką”, ostrzegał w 1940 roku Cavalry Journal, choć niemiecki Blitzkrieg zdołał już do tego czasu zasygnalizować nadejście wojny zmechanizowanej. „Paliwa i opon nie da się zdobyć lokalnie, tak jak furażu”²⁵. W 1941 roku szef kawalerii US Army zapewniał Kongres, że czterech zachowujących odpowiednie odstępy jeźdźców jest w stanie zaszarżować przez 800 metrów otwartego terenu i zniszczyć nieprzyjacielskie gniazdo karabinu maszynowego bez choćby zadrapania. „Zwolenników pojazdów silnikowych ogarnęła mania wyłączenia koni z wojny”, przekazał ten sam oficer Amerykańskiemu Towarzystwu Koni i Mułów na cztery dni przed atakiem na Pearl Harbor. Ostatni pułk kawalerii Armii Regularnej dokonał rzezi swych wierzchowców, by nakarmić głodujący garnizon na półwyspie Bataan na Filipinach. W ten sposób epoka konnicy zakończyła się nie salwą, lecz dzwonkiem na obiad²⁶.

W chwili rozpoczęcia mobilizacji w 1940 roku wojsko posiadało jedynie 14 000 zawodowych oficerów, mających stanąć na czele sił, które rozrosły się ostatecznie do 8 milionów żołnierzy. Międzywojenny korpus oficerski pełny był ludzi za starych i nieprzydatnych, zwanych „próchniakami”. Pewien przedstawiciel władz nazwał go z tego powodu „zagrożeniem pożarowym”. Laseczki oficerskie, stanowiące talizman Starej Armii, mogłyby służyć za podpałkę. Tajne komisje Departamentu Wojny, znane jako rady wyskubujące, pozbywały się setek oficerów, którzy byli zbyt wiekowi, zbyt zmęczeni i zbyt nieudolni. Żaden oficer pełniący służbę w 1941 roku nie dowodził podczas I wojny światowej na szczeblu dywizji lub wyższym. Średni wiek majorów wynosił 48 lat. Gwardia Narodowa była jeszcze bardziej skostniała. Niemal jedna czwarta z jej poruczników miała ponad 40 lat, a pośród starszych stopni dominowali ludzie z politycznego nadania, o poświadczonej wojskowej niekompetencji. Co więcej, jednostki gwardyjskie w 18 stanach były splamione skandalami związanymi z defraudacją, fałszerstwami, łapówkarstwem i nepotyzmem²⁷.

Olbrzym zaczął jednak powoli się ruszać. W 1940 roku Kongres przekazał wojsku 9 miliardów dolarów, kwotę wyższą od łącznej sumy wydatków Departamentu Wojny od 1920 roku. Osławiony arsenał demokracji nabierał rozpędu, choć prawie połowa jego produkcji wojskowej z 1941 roku trafiła do państw korzystających z Lend-Lease (przekazane wyposażenie obejmowało między innymi 15 000 pił i 20 000 noży do amputacji dla Sowietów). Zaczęła kształtować się znakomita, zawodowa kadra oficerska. Trwający dwa lata, trzy miesiące i siedem dni okres przygotowawczy dobiegł końca. Nadszedł czas walki²⁸.

Ale gdzie? Od wczesnych lat 20. XX wieku amerykańscy stratedzy uważali Tokio za najbardziej prawdopodobnego przeciwnika, ponieważ Stany Zjednoczone i Japonia rywalizowały o dominację na Pacyfiku. W 1938 roku doszło jednak do serii nieformalnych spotkań z Brytyjczykami. Był to początek angielsko-amerykańskiej zażyłości, podtrzymywanej przez rosnące w Waszyngtonie przekonanie, że Niemcy stanowią śmiertelne zagrożenie, a drogi morskie przez Atlantyk muszą zawsze znajdować się pod kontrolą sił sojuszniczych. Spośród wszystkich potencjalnych nieprzyjaciół Niemcy dysponowały najpotężniejszym zapleczem przemysłowym i największym potencjałem wojskowym, w związku z czym zagrożenie z ich strony było najpoważniejsze. W dotyczącym strategii dokumencie z listopada 1940 roku zawarto wniosek, że jeśli Wielka Brytania przegra wojnę, Stany Zjednoczone „staną w obliczu wielkiego problemu”. Dodano też: „Możliwe jest, że nie przegramy wszędzie, ale istnieje duże prawdopodobieństwo, że nigdzie też nie wygramy”²⁹.

Ewolucja amerykańskich planów wojennych osiągnęła punkt kulminacyjny na wiosnę 1940 roku, kiedy to w strategicznej koncepcji Rainbow 5 zamieszczono postulat, aby w razie przystąpienia do wojny Stany Zjednoczone podjęły wspólne działania z Wielką Brytanią i Francją. Zakładano przy tym wczesne wysłanie amerykańskich wojsk za ocean, „żeby doprowadzić do decydującej klęski Niemiec, Włoch lub obu tych państw”. Siły znajdujące się na Pacyfiku miały pozostać w obronie na szczeblu strategicznym, aż do pokonania wroga w Europie. Nawet katastrofa w Pearl Harbor nie zdołała zachwiać przekonania Roosevelta i jego ekspertów wojskowych co do zasadności idei „najpierw Niemcy”. Pozostała ona najbardziej kluczową regułą strategiczną II wojny światowej.

Ledwo rozwiał się dym nad Pearl Harbor, gdy Churchill przybył do Waszyngtonu na kompleksowe rozmowy. W wyniku konferencji, noszącej kryptonim Arcadia, nie udało się opracować konkretnego angielsko-amerykańskiego planu ofensywy, ale premier i prezydent potwierdzili zasadę „najpierw Niemcy”. Co więcej, 1 stycznia 1942 roku 26 państw, ogłosiwszy się „Narodami Zjednoczonymi”, podpisało porozumienie, w którym każde z nich wyrzekło się zawierania odrębnego pokoju bez zgody pozostałych, ustanawiając, iż ich wspólnym celem jest walka o „życie, wolność, niepodległość, swobody religijne oraz zachowanie praw człowieka i sprawiedliwości”³⁰.

Amerykański pomysł na pokonanie III Rzeszy był prosty i oczywisty: uderzyć prosto na Berlin. „Przez Francję biegnie najkrótsza droga do serca Niemiec”, oznajmił szef sztabu Marshall³¹. Odległość od północno-zachodniego wybrzeża Francji do niemieckiej stolicy wynosiła niecałe 900 kilometrów. Trasa ta biegła przez płaskie tereny, poprzecinane dobrze rozwiniętą siecią dróg i linii kolejowych, przechodząc też przez obszary kluczowe dla niemieckiego przemysłu. Jeśli celem był Hitler, Amerykanie instynktownie uważali, że należy „ruszyć na niego bez zastanowienia i najszybciej jak to możliwe, najkrótszą i najbardziej bezpośrednią drogą”, zanotował później pewien brytyjski generał³². Jankesi, stwierdził inny brytyjski oficer, „chcieli zemsty, chcieli rezultatów i chcieli walczyć”³³.

Bezpośredni skoncentrowany atak stanowił amerykańską strategiczną tradycję, często przypisywaną generałowi Ulyssesowi S. Grantowi z czasów wojny secesyjnej. Najpewniejszym sposobem na zwycięstwo było zniszczenie armii nieprzyjaciela i pozbawienie go możliwości dalszego toczenia konfliktu. Stany Zjednoczone, będące największą potęgą przemysłową na świecie i dysponujące siłami zbrojnymi, które rozrosły się ostatecznie do 12 milionów ludzi, mogłyby to uczynić, zwłaszcza że należały teraz do potężnego sojuszu z Imperium Brytyjskim, Związkiem Radzieckim i Chinami. Powszechnie panującemu zniecierpliwieniu dał wyraz młody amerykański generał z Kansas, którego pracowitość, zdolności organizacyjne oraz olśniewający uśmiech uczyniły wschodzącą gwiazdą w Departamencie Wojny. „Musimy ruszyć do Europy i walczyć. Musimy przestać trwonić zasoby we wszystkich częściach świata, a także – co jeszcze gorsze – przestać tracić czas”, napisał Dwight David Eisenhower w sporządzonej na własne potrzeby notce z 22 stycznia 1942 roku³⁴.

Jako nowy szef do spraw planów wojennych w Sztabie Generalnym US Army Eisenhower brał udział w sporządzaniu koncepcji, która miała przekształcić owe strategiczne impulsy w rzeczywiste działania. Trzyczęściowa amerykańska propozycja wykrystalizowała się na wiosnę 1942 roku. W ramach planu o kryptonimie Bolero Stany Zjednoczone zamierzały przez ponad rok przesyłać wojska i zaopatrzenie za Atlantyk, do rejonów pośrednich w Wielkiej Brytanii. Następnie, w kwietniu 1943 roku, przeprowadzona zostałaby Operacja Roundup, inwazja przez kanał La Manche na francuskie wybrzeże z udziałem 48 amerykańskich i brytyjskich dywizji, wspieranych przez 5800 samolotów. Ostrze nacierających wojsk zajęłoby belgijski port w Antwerpii, a potem ruszyło w stronę Renu. Gdyby Niemcy ulegli znacznemu osłabieniu jeszcze przed rozpoczęciem inwazji lub gdyby siły radzieckie na wschodzie znalazły się na granicy załamania i potrzebowały pomocy w formie dywersji sojuszników, Alianci dokonaliby jesienią 1942 roku mniejszego, „awaryjnego” uderzenia o kryptonimie Sledgehammer z wykorzystaniem od pięciu do dziesięciu dywizji. Jego celem byłoby opanowanie przyczółka we Francji, być może pod Cherbourgiem lub Calais, oraz związanie jak najliczniejszych niemieckich oddziałów.

W kwietniu 1942 roku Churchill i jego dowódcy zgodzili się co do zasady z tą strategią, jednak niemal natychmiast zaczęli zmieniać zdanie. Brytyjczycy zostali już trzykrotnie podczas tej wojny wyparci z kontynentu: z Dunkierki, z Norwegii i z Grecji. Niechętnie zaryzykowaliby zebraniem kolejnych cięgów na skutek pospiesznego ataku przez kanał La Manche. „Zostaniemy wyparci raz jeszcze”, ostrzegał Alan Brooke. We Francji stacjonowały dwa tuziny niemieckich dywizji. Wróg mógł też wykorzystywać linie wewnętrzne do przerzucania dodatkowych wojsk ze wschodu i zaplombowania wszelkich alianckich przyczółków³⁵.

U Brytyjczyków konsternację wywoływał zwłaszcza plan Sledgehammer. To oni musieliby zapewnić większość sił na potrzeby operacji, ponieważ amerykańskie jednostki znajdowałyby się wciąż w drodze przez Atlantyk. Prowadzone przez poprzednią dekadę badania nad pogodą na kanale La Manche wskazywały na częste pojawianie się jesiennych sztormów. W 1588 roku zdruzgotały one hiszpańską Armadę, a teraz z pewnością pozbawiłyby alianckie wojska ekspedycyjne wsparcia floty. Co więcej, przeciwnik dysponowałby sześciokrotną przewagą w powietrzu, mógłby też wzmacniać front trzykrotnie szybciej od Sprzymierzonych. Było bardzo prawdopodobne, że siły Wehrmachtu we Francji nie potrzebowałyby posiłków z Rosji do zablokowania, a nawet zniszczenia alianckiego przyczółka, tak słabego, że część sceptyków zaczęła nazywać plan mianem Tackhammer³⁶. Hitler rozpoczął już budowę potężnych fortyfikacji nadbrzeżnych, od koła podbiegunowego do hiszpańskiej granicy nad Zatoką Biskajską. Niektórzy planiści uważali, że Festung Europa, Forteca Europa, jest nie do zdobycia. Ich zdaniem Alianci musieli wylądować w Liberii, mniej więcej w połowie zachodniego wybrzeża Afryki, by stamtąd przebijać się na północ³⁷.

Churchill podzielał obawy swych dowódców. „Wzdrygał się z przerażeniem na każdą sugestię o bezpośrednim podejściu” w atakowaniu Europy, wspominał później pewien brytyjski generał³⁸. Katastrofalna klęska Sprzymierzonych na francuskim wybrzeżu, ostrzegał premier, stanowiła „jedyny możliwy sposób na przegranie wojny”. Nawet jeśli Churchill pragnął dogodzić swym amerykańskim wybawicielom, wciąż pamiętał o milionie Brytyjczyków poległych w I wojnie światowej. Sądził, że koszt inwazji na Francję wyniesie kolejne pół miliona istnień ludzkich, i to na darmo, jeśli przedsięwzięcie zakończy się porażką. „Prześladowały go ciała unoszące się na wodach Kanału”, przyznał później George Marshall³⁹. On sam określił Sledgehammer jako „ofiarną zagrywkę” w celu pomocy Rosjanom, co nie było zbyt pocieszające⁴⁰.

Podczas gdy pośród Amerykanów panowało przeczucie, że należy uderzyć na wroga bezpośrednio, przeprowadzając kampanię opartą na koncentracji zmasowanych sił, Brytyjczycy instynktownie woleli uniknąć działań lądowych na wielką skalę. Przez wieki Wielka Brytania polegała na swej potędze morskiej, broniąc Wysp oraz swych światowych interesów. Była przyzwyczajona do długotrwałych wojen, w trakcie których minimalizowała własne straty i ponoszone ryzyko, wymanewrowując nieprzyjaciół i ograniczając działania zbrojne do peryferii imperium. Katastrofalny pat w okopach od 1914 do 1918 roku stanowił wyjątek od tej strategicznej zasady. Churchill miał wręcz nadzieję, że otaczając hitlerowskie imperium i naciskając na nie, siły alianckie doprowadzą do wzniecenia rebelii przez zniewolone narody Europy. Po osłabieniu Wehrmachtu przez bunty wojska angielsko-amerykańskie mogłyby szybko się rozprawić ze zdziesiątkowanymi i wyczerpanymi Niemcami.

Afryka Północna zdawała się odpowiednim miejscem na rozpoczęcie takich działań. Brytyjscy oficerowie wspomnieli po raz pierwszy o możliwości wspólnego angielsko-amerykańskiego przedsięwzięcia w tym regionie już w sierpniu 1941 roku. Churchill raz jeszcze podjął temat pod koniec roku na konferencji Arcadia w Waszyngtonie. Wtedy to planowi temu nadano kryptonim Super Gymnast. Brytyjski premier wracał do tej koncepcji przez całą wiosnę, opowiadając się za nią z niezachwianym, godnym misjonarza entuzjazmem.

Przerywając po każdym przedstawionym argumencie, by delektować się swym charakterystycznym cygarem, szef rządu wyliczał korzyści płynące z takiego przedsięwzięcia każdemu, kto znalazł się w pobliżu. Zajęcie Maroka, Algierii i Tunezji, dowodził, zatrzasnęłoby Afrika Korps w pułapce między świeżymi wojskami angielsko-amerykańskimi a brytyjską 8. Armią, walczącą już z Rommlem w Egipcie. Opanowanie przez Sprzymierzonych Afryki Północnej pozwoliłoby otworzyć na powrót szlaki biegnące przez Morze Śródziemne i Kanał Sueski, skracając o tysiące kilometrów rejs, którego trasa biegła z konieczności wokół Przylądka Dobrej Nadziei, i zaoszczędzić wiele ton towarów. Niedoświadczeni amerykańscy żołnierze mogliby zasmakować boju w warunkach łatwiejszych od tych, z jakimi mieliby do czynienia podczas frontalnego uderzenia na Francję. Operacja afrykańska wymagała użycia mniejszej liczby jednostek desantowych i innych zasobów niż atak przez kanał La Manche. Rząd Vichy mógłby zostać zwabiony z powrotem do alianckiego obozu. Poza tym przedsięwzięcie dało się zrealizować już w 1942 roku. Sojusznicy postąpiliby więc zgodnie z pragnieniem Roosevelta, by jak najprędzej wesprzeć Sowietów, przyspieszając udział amerykańskich żołnierzy w wojnie.

„Jest to całkowicie zgodne z pańskimi ideami – powiedział prezydentowi Churchill. – W istocie, to pańska najważniejsza koncepcja. Tu jest prawdziwy drugi front 1942 roku”⁴¹.

Amerykańscy wojskowi nieugięcie, a później z goryczą przeciwstawiali się temu planowi. Afryka Północna stanowiła defetystyczną akcję poboczną, dywersję, dziobnięcie peryferii wrogich terytoriów. Jeszcze przed Pearl Harbor w memorandum Departamentu Wojny ostrzegano, że atak na Afrykę będzie miał jedynie „pośredni wkład w pokonanie nazistów”⁴². W przekonaniu tym utwierdzono się jeszcze bardziej w pierwszych sześciu miesiącach 1942 roku. W kolejnym memorandum, w czerwcu, zawarto wniosek, że inwazja na Afrykę Północną „prawdopodobnie nie poskutkuje wycofaniem choćby jednego niemieckiego żołnierza, czołgu czy samolotu z frontu rosyjskiego”⁴³.

W opinii wielu amerykańskich oficerów brytyjska propozycja zdawała się odpowiadać bardziej imperialnym interesom Londynu, a nie potrzebie szybkiego zakończenia wojny. Morze Śródziemne od dawna łączyło Zjednoczone Królestwo z jego posiadłościami w Egipcie, nad Zatoką Perską, w Indiach, Australii i na Dalekim Wschodzie. W Waszyngtonie odnowiły się dawne podejrzenia, że amerykańska krew zostanie przelana w obronie Imperium Brytyjskiego, zwłaszcza po tym, jak japońskie armie przetoczyły się przez Hongkong, Singapur i Birmę, zagrażając Indiom. Oficerowie US Army wspominali cierpki żart z 1917 roku: „AEF” nie jest skrótem od „American Expeditionary Force”, lecz od „After England Failed”⁴⁴.

W następstwie kolejnej wizyty Churchilla w Waszyngtonie, do której doszło w połowie czerwca 1942 roku, bratnia sprzeczka przybrała na sile. Anglicy i Amerykanie weszli w okres kilku tygodni największego rozłamu w historii całego ich wojennego związku. 10 lipca Marshall i szef operacji morskich admirał Ernest J. King zasugerowali Rooseveltowi, że jeśli Brytyjczycy będą obstawać przy „rozpraszaniu się” w Afryce Północnej, „Stany Zjednoczone powinny skierować się ku Pacyfikowi, aby podjąć decydujące działania przeciwko Japonii”. Skory do gniewu King, którego Roosevelt oskarżył pewnego razu o golenie się przy pomocy opalarki, posunął się nawet do tego, iż przepowiadał, że Brytyjczycy nigdy nie dokonają inwazji na Europę, „chyba że idąc za orkiestrą szkockich dudziarzy”⁴⁵. Amerykański prezydent stwierdził, że zwolennicy wyparcia się zasady „najpierw Niemcy” chcieliby „pozbierać swoje zabawki i sobie pójść”. Jeszcze tego samego popołudnia poprosił Marshalla i Kinga, żeby przesłali mu szczegółowe plany „alternatywy na Oceanie Spokojnym”, chociaż wiedział, że takowe nie istnieją.

Roosevelt był tak enigmatyczny i niejednoznaczny, że amerykańscy dowódcy musieli nierzadko zwracać się do Brytyjczyków o wskazówki dotyczące jego przemyśleń. W coraz większym stopniu zaczynał ufać argumentom Churchilla, a nie tym, jakie przedstawiali jego wojskowi doradcy⁴⁶. Choć Roosevelt nigdy nie musiał przedstawiać swych przekonań co do prowadzenia wojny, a te z pewnością dałoby się wypisać na pudełku od zapałek, najważniejszą z nich stanowił „prosty fakt, iż rosyjskie armie zabijają więcej żołnierzy Osi i niszczą więcej jej zasobów niż wszystkie pozostałe dwadzieścia pięć Narodów Zjednoczonych razem wziętych”, co zauważył w maju. Departament Wojny szacował wówczas, że Armia Czerwona stawia czoła 225 niemieckim dywizjom. W Egipcie Brytyjczycy walczyli z sześcioma. Gdyby sowiecki opór się załamał, Hitler zyskałby dostęp do niewyczerpanych rezerw ropy z Kaukazu i Bliskiego Wschodu, a dziesiątki dywizji Wehrmachtu toczących boje na wschodzie mogłyby wzmocnić front zachodni. Analitycy Departamentu Wojny sądzili, że konflikt może potrwać nawet dekadę, a Stany Zjednoczone będą musiały wystawić co najmniej 200 dywizji, choć na razie miały problem z utworzeniem mniej niż połowy z tej liczby. Angielsko-amerykański gest dobrej woli, wykraczający poza Lend-Lease, miał kluczowe znaczenie w podniesieniu na duchu Sowietów. W maju Roosevelt przekazał Moskwie, że Stany Zjednoczone „spodziewają się” otworzyć drugi front przed końcem roku. W lipcu powiedział swym doradcom, że „nadrzędne znaczenie ma wejście amerykańskich wojsk lądowych do walki z wrogiem jeszcze w 1942 roku”⁴⁷.

Wpływ na sposób myślenia prezydenta miały także inne czynniki. Minęło ponad pół roku od Pearl Harbor i zaniepokojeni Amerykanie chcieli wiedzieć, dlaczego ich kraj nie wyprowadził jeszcze kontruderzenia przeciwko państwom Osi. Listopadowe wybory do Kongresu miały stanowić referendum w sprawie toczenia wojny przez Roosevelta. Sondaże wskazywały, że prezydent i Partia Demokratyczna mogą ponieść porażkę. Demonstranci na londyńskim Trafalgar Square i w innych miejscach wznosili okrzyki: „Drugi front, natychmiast”, solidaryzując się z osaczonymi Rosjanami. Opanowując Afrykę, Sprzymierzeni pozbawiliby nieprzyjaciela potencjalnych baz, z których byłby on w stanie atakować szlaki morskie na południowym Atlantyku, a może nawet uderzyć na obie Ameryki. Choć trudno byłoby powiedzieć, że kampania na Pacyfiku zaczęła iść po myśli Aliantów, sytuacja w tamtej części świata ustabilizowała się, co pozwalało na przejście do strategicznej defensywy zgodnie z planem Rainbow 5. Niemniej jednak przed otworzeniem drugiego frontu za Atlantykiem amerykańskie wojska odpływały na Ocean Spokojny. W maju US Navy zaatakowała na Morzu Koralowym japońską flotę eskortującą wojska inwazyjne, kierujące się na Wyspy Salomona i Nową Gwineę. Straty po obu stronach były niemal równe. Miesiąc później cztery japońskie lotniskowce zostały zatopione w bitwie o Midway. W ten sposób Amerykanie odnieśli pierwsze w tej wojnie zdecydowane zwycięstwo. Operacja Watchtower, stanowiąca pierwsze alianckie kontruderzenie przeciwko Japonii, miała zacząć się niedługo później od lądowania 16 000 amerykańskich żołnierzy na Guadalcanal w archipelagu Wysp Salomona⁴⁸.

Tymczasem w kampanii przeciwko Niemcom i Włochom opór Sprzymierzonych zdawał się słabnąć. Jednostki Wehrmachtu przekroczyły Don w południowej Rosji i zbliżały się do Stalingradu nad Wołgą. Nie licząc Wielkiej Brytanii i krajów neutralnych, takich jak Hiszpania, Szwecja i Szwajcaria, cała Europa należała do państw Osi. W Egipcie siły Afrika Korps znajdowały się 100 kilometrów od Aleksandrii i doliny Nilu, bramy do Kanału Sueskiego i bliskowschodnich pól naftowych. W Kairze uchodźcy tłoczyli się na stacjach kolejowych, a ogarnięci paniką brytyjscy oficerowie palili tajne dokumenty w swych ogródkach. Po długim oblężeniu libijskiego portu w Tobruku Rommel wziął do niewoli garnizon złożony z 30 000 żołnierzy Wspólnoty Brytyjskiej. Hitler nagrodził go buławą marszałkowską. Otrzymawszy ją, Rommel odpowiedział: „Ruszam do Suezu”⁴⁹.

Przez przypadek złe wieści o upadku Tobruku dotarły do Churchilla 21 czerwca 1942 roku, w chwili gdy stał on przy biurku Roosevelta w Gabinecie Owalnym. Twarz Marshalla, który wszedł do pomieszczenia z depeszą, była jeszcze bardziej ponura niż zwykle. Churchill przeczytał wiadomość, po czym cofnął się o pół kroku. Jego rumiana twarz poszarzała. Reakcja Roosevelta stanowiła wspaniałomyślny gest wobec przyjaciela w potrzebie. „Co możemy zrobić, żeby pomóc?”, zapytał prezydent⁵⁰.

Na krótką metę Amerykanie mogli zabrać 300 nowych czołgów Sherman z wyekwipowanej właśnie 1. Dywizji Pancernej i wysłać je brytyjskim oddziałom w Egipcie, co też uczynili. Marshall, admirał King i Harry Hopkins odpowiedzieli na wizytę Churchilla, udając się w delegację do Londynu, by wziąć udział w kolejnych strategicznych negocjacjach. Rozmowy utknęły jednak w martwym punkcie, choć Amerykanie przyznali, że atak przez kanał La Manche jeszcze w tym roku jest mało prawdopodobny. Zanim trzej Jankesi odlecieli do kraju, Brytyjczycy, chcąc udobruchać gości, zabrali ich na wystawę, na której tamci mogli zobaczyć maskę pośmiertną Olivera Cromwella i pierścień królowej Elżbiety.

Roosevelt miał dość. Nadszedł czas przełamać trwający zbyt długo impas i zacząć prowadzić wojnę. 25 lipca poinformował Churchilla i swych najstarszych stopniem doradców wojskowych, że zamierza przeprowadzić inwazję na Afrykę Północną, czym uciął wszelkie dalsze dyskusje. W czwartek 30 lipca o godzinie 20.30 zawezwał oficerów do Białego Domu, a następnie ogłosił, że jego decyzja, jako naczelnego dowódcy sił zbrojnych, jest ostateczna. Afryka Północna stanowiła teraz „główny cel”. Operacja Sledgehammer we Francji została anulowana. Do ofensywy w Afryce miało dojść „w najwcześniejszym możliwym terminie”, najlepiej w przeciągu dwóch miesięcy⁵¹.

Prezydent podjął najistotniejszą z amerykańskich decyzji strategicznych w sprawie wojny w Europie, przeciwstawiając się wprost swym generałom i admirałom. Postanowił stanąć po stronie Brytyjczyków, a nie swych rodaków. Odrzucił amerykańską tradycję zakładającą działania w celu zniszczenia wroga. Zdecydował się osaczyć nieprzyjaciela, zadając ciosy w jego kończyny, zamiast pchnięcia prosto w serce. Kierował się instynktem i polityczną kalkulacją, że najwyższy czas rozpocząć działania.

Postanawiając przeprowadzić Operację Torch, jak nazywano teraz inwazję na Afrykę Północną, Roosevelt przeliczył się w kilku kwestiach. Mimo ostrzeżeń Marshalla nie chciał wierzyć, że dokonanie afrykańskiej dywersji w 1942 roku wyklucza uderzenie przez kanał La Manche w roku 1943. Nie potrafił dostrzec, że strategia osaczania wroga uniemożliwia zrealizowanie innych koncepcji. Nie był też w stanie przewidzieć, że przez następne trzy lata kampania w basenie Morza Śródziemnego wchłonie ponad milion amerykańskich żołnierzy oraz miliony ton zaopatrzenia, ogromnie osłabiając gromadzenie sił w Wielkiej Brytanii. Przez cały czas prezydent dowodził, że „klęska Niemiec oznacza klęskę Japonii, zapewne bez jednego wystrzału i poświęcania istnień ludzkich”⁵².

i Roundup, nie dało się jednak powiedzieć żadnej z tych rzeczy. Bezpośrednie uderzenie byłoby przedwczesne. Jego zwolennicy dawali świadectwo amatorszczyzny w amerykańskim myśleniu strategicznym, które miało dojrzewać, w miarę jak przeciągała się wojna.

Mimo to decyzja Roosevelta była zrozumiała, a może wręcz roztropna. Brooke dokonał następującej obserwacji na temat proponowanego ataku przez Kanał: „Perspektywy sukcesu są niewielkie i zależą od całej masy niewiadomych, natomiast ryzyko katastrofy jest ogromne”⁵³. Planiści ze Stanów Zjednoczonych uznawali argumenty Brytyjczyków na korzyść Operacji Torch za „bardziej przekonujące niż racjonalne”⁵⁴. O tych wysuwanych przez Amerykanów, opowiadających się za planami Sledgehammer i Roundup, nie dało się jednak powiedzieć żadnej z tych rzeczy. Bezpośrednie uderzenie byłoby przedwczesne. Jego zwolennicy dawali świadectwo amatorszczyzny w amerykańskim myśleniu strategicznym, które miało dojrzewać, w miarę jak przeciągała się wojna.

Amerykańskich wojskowych pobudzała w dużej mierze chęć osiągnięcia szybkiego zwycięstwa, a także żarliwe przekonanie, że wszystko da się zrobić. Ostatecznie podejście takie pomogło w odniesieniu triumfu, jednak dopiero wtedy, gdy zostało utemperowane przez doświadczenie bojowe i strategiczny rozsądek. Jeden z generałów twierdził później, że logistycy US Army utrzymywali, iż są w stanie zaopatrywać w Cherbourgu dziesięć alianckich dywizji, choć w rzeczywistości nie znali dokładnego umiejscowienia portu, a tym bardziej stanu doków i sposobu na dostarczenie owych dywizji na brzeg⁵⁵. Przerzucenie jednej dywizji pancernej wymagało użycia 45 statków do przewozu żołnierzy i zapasów, a także dodatkowych okrętów eskorty. Do przewiezienia za ocean 50 dywizji, koniecznych do sukcesu inwazji, potrzebowano znacznie więcej statków niż posiadali w tym czasie Sprzymierzeni. Podobnie beztrosko ignorowano kluczową kwestię jednostek desantowych. „Kto jest odpowiedzialny za ich budowę?”, pytał Eisenhower w memorandum z maja 1942 roku⁵⁶. Część planistów szacowała, że przed inwazją na Francję konieczne jest zgromadzenie 7000 okrętów desantowych, inni sądzili, że liczbę tę należy potroić⁵⁷. Prawda była jednak taka, że jesienią 1942 roku wszystkie tego typu jednostki znajdujące się w Wielkiej Brytanii mogły pomieścić łącznie zaledwie 20 000 ludzi⁵⁸. Tymczasem amerykański Departament Wojny przeprowadził badanie, w wyniku którego doszedł do wniosku, że aby odciągnąć większe siły niemieckie z frontu rosyjskiego, Alianci będą potrzebowali we Francji co najmniej 600 000 żołnierzy⁵⁹. „Ktoś mógłby pomyśleć, że udajemy się za Kanał, żeby grać w bakarata w Le Touquet albo zażyć kąpieli w Paris Plage”, wściekał się Brooke⁶⁰.

Roosevelt uratował rodaków przed ich własną żarliwością. Jego decyzja wywołała niezadowolenie, a wręcz zdegustowanie. Przez całe dekady budziła kontrowersje. „Nie dostrzegaliśmy – stwierdził później Marshall, mówiąc o amerykańskich generałach – że w demokracji przywódca musi cały czas zabawiać obywateli”⁶¹. Eisenhower sądził, że anulowanie Operacji Sledgehammer może zostać zapamiętane jako „najczarniejszy dzień w historii” może zostać zapamiętane jako „najczarniejszy dzień w historii”⁶². Jest to niedorzeczna przesada, biorąc pod uwagę inne czarne dni. Postawa Brytyjczyków sprawiała, że wielu starszych stopniem amerykańskich oficerów czuło się wyobcowanych, co dało się zauważyć w wiadomości z Departamentu Wojny z końca sierpnia. W dokumencie tym stwierdzono, że „Bliskiego Wschodu należy bronić, jeśli będzie to wykonalne, lecz jego utrata może okazać się szczęściem w nieszczęściu”, sprowadzając na Brytyjczyków zasłużoną karę i przywracając im rozsądek⁶³.

Decyzja została jednak podjęta. „Miotanie się po ciemku”, jak ujął to Eisenhower, dobiegło końca. Przełamano niebezpieczny impas⁶⁴.

Pozostawało wiele do zrobienia. Należało znaleźć rozwiązanie w kwestii rozmiaru i składu sił inwazyjnych oraz terminu i miejsca lądowania. Na początku sierpnia planiści pracujący nad Operacją Torch przenieśli się do biur w Norfolk House przy St. James’s Square w Londynie, pod nadzór Eisenhowera. Ten niedługo wcześniej został przysłany z Waszyngtonu jako naczelny dowódca na Europejskim Teatrze Działań Wojennych. W geście pojednania i na skutek przeczucia, że Stany Zjednoczone mogą stać się ważniejszym członkiem sojuszu, Brytyjczycy zaproponowali, aby na czele wojsk inwazyjnych stanął Amerykanin. Churchill nominował Marshalla, ale Roosevelt nie chciał pozbywać się niezastąpionego szefa sztabu. Przebywający już za oceanem Eisenhower wykazywał się imponującą skrupulatnością i energią. 13 sierpnia mianowano go naczelnym dowódcą Operacji Torch⁶⁵.

W miarę jak dni stawały się krótsze i lato 1942 roku dobiegało końca, nieliczni mogli czuć się podniesieni na duchu wiadomościami z frontu.

Oddziały Wehrmachtu dotarły do Wołgi. Padły pierwsze strzały w bitwie stalingradzkiej. Niemieckie U-Booty, działające drapieżnie w „wilczych stadach”, zatapiały więcej statków niż alianckie stocznie były w stanie zbudować. Jeden z konwojów z zaopatrzeniem, płynący do północnej Rosji, stracił 13 z 40 jednostek, mimo że w jego eskorcie płynęło 77 okrętów. Chiński wysiłek wojenny przeciwko Japonii załamał się. Walki o Wyspy Salomona doprowadziły do chaotycznej sytuacji na Guadalcanal. Upadek Suezu wydawał się nieuchronny. Zatonęły cztery z siedmiu lotniskowców, z jakimi Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny. Antypatia między brytyjskimi i amerykańskimi Aliantami groziła osłabieniem sojuszu, zanim jeszcze rozpoczęto walkę ze wspólnym wrogiem.

Tylko jasnowidze i ślepi optymiści mogli twierdzić, że są to znaki zwiastujące ostateczną wygraną. Ale chociaż Sprzymierzeni jeszcze nie zwyciężali, w rzeczywistości byli tego bliscy. Noc miała się zakończyć, a przypływ zamienić w odpływ. To na jego falach US Army zeszła na afrykański brzeg, gotowa naprawić zepsuty świat.

Część pierwsza

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział I
Przeprawa

Spotkanie z Holendrem

W środę 21 października 1942 roku, kilka minut po godzinie 10, dwusilnikowy samolot US Navy przebił się przez niskie chmury opatulające Waszyngton, po czym zakręcił nad rzeką Potomak w celu dokonania ostatecznego podejścia do lądowania na Anacostia Field. Kiedy w polu widzenia pojawiła się biała kopuła Kapitolu, wiceadmirał Henry Kent Hewitt mógł odetchnąć z ulgą. Przed świtem postanowił, że uda się ze swojej kwatery głównej w pobliżu Norfolk do Waszyngtonu drogą lotniczą, co pozwalało mu uniknąć pięciogodzinnej jazdy samochodem przez Wirginię. Niespodziewanie pojawiła się jednak mgła i przez pełną niepokoju godzinę maszyna krążyła nad stolicą, szukając dziury w chmurach. Hewitt, będący na co dzień człowiekiem spokojnym i pobłażliwym, irytował się i niecierpliwił z powodu opóźnienia. Prezydent Roosevelt osobiście wezwał go do Białego Domu na tajne spotkanie. Było bardzo prawdopodobne, że rozmowy będą miały głównie kurtuazyjny charakter. Niemniej jednak oficer stojący na czele pierwszego amerykańskiego uderzenia w Europie nie powinien dopuszczać do sytuacji, w której naczelny dowódca na niego czeka.

Kent Hewitt nie wyglądał na wojownika. Miał 55 lat, wysokie czoło i siwiejące włosy. Sprawiał raczej wrażenie mola książkowego. Gardło przysłaniał mu pulchny podwójny podbródek, a kiedy stał na mostku swego okrętu w codziennym mundurze, sprawiał wrażenie – jak zaobserwował kiedyś celnie, choć niezbyt życzliwie pewien brytyjski admirał – „grubej, niechlujnej postaci w khaki”¹. Nawet odświętny błękitny mundur ze złotym szamerunkiem na mankietach, który admirał miał na sobie tego poranka, nie wyglądał na nim najlepiej. Hewitt urodził się w Hackensack w New Jersey jako syn inżyniera mechanika i wnuk dawnego prezesa huty żelaza w Trenton. Jeden z jego wujów był burmistrzem Nowego Jorku, drugi dyrektorem Metropolitan Museum of Art. Kent wybrał US Navy, choć podobno podczas wspinania się na maszty w Annapolis tak bardzo bał się wysokości, że trzymając się mocno olinowania, niemal „wyciskał z niego smołę”². Jako młody chłopak lubił tańczyć do muzyki ragtime, jednak w dekadach poprzedzających wojnę więcej czasu spędzał z suwakiem logarytmicznym w dłoni, ewentualnie na spotkaniach loży masońskiej, do której należał³.

Mimo to Hewitt stał się budzącym szacunek wilkiem morskim. Spędził 15 miesięcy na pokładzie pancernika USS Missouri, opływając kulę ziemską w ramach Wielkiej Białej Floty Theodore’a Roosevelta. Wykazał się wówczas tak wielkim talentem nawigacyjnym, że zdawało się, że gwiazdy jedzą mu z ręki. W trakcie I wojny światowej dowodził niszczycielem i został odznaczony Krzyżem Marynarki Wojennej za odwagę. Później przewodniczył wydziałowi matematyki Akademii Marynarki Wojennej. Po inwazji Niemiec na Polskę przez dwa lata kierował konwojami przewożącymi sprzęt wojskowy między Nową Fundlandią a Islandią⁴.

W kwietniu 1942 roku Hewitt otrzymał rozkaz udania się do Hampton Roads. Miał stanąć tam na czele nowo utworzonych Sił Amfibijnych Floty Atlantyku. Późnym latem Roosevelt podjął decyzję o ataku na Afrykę Północną w ramach Operacji Torch. Ustalono, że dwie wielkie armady przetransportują na wyznaczone plaże ponad 100 000 żołnierzy. Pierwsza z nich miała przebyć 4500 kilometrów z Wielkiej Brytanii do Algierii. Plan zakładał, że będzie się ona składała w przeważającej mierze z brytyjskich okrętów, przewożących głównie amerykańskie oddziały. Druga, nazwana 34. Siłami Zadaniowymi, trafiła pod komendę Hewitta. Admirał miał udać się w liczący 7200 kilometrów rejs z Hampton Roads i innych portów w Stanach Zjednoczonych do Maroka na czele 100 amerykańskich okrętów z 33 843 amerykańskimi żołnierzami na pokładach. W wiadomości z 13 października generał Eisenhower, dowodzący całością Operacji Torch, pokrótce opisał zadanie Sprzymierzonych: „Ogólnym celem działań jest zajęcie francuskiego Maroka i Algierii, z perspektywą jak najszybszego opanowania Tunezji w dalszej kolejności”⁵. Roosevelt i Churchill zdradzali, że Alianci mają większe ambicje, mówiąc o „całkowitym przejęciu kontroli nad Afryką Północną od Atlantyku po Morze Czerwone”⁶.

Przez maleńkie okno nad skrzydłem samolotu Hewitt mógł zobaczyć pełnię złotej jesieni w stolicy kraju. Wiązy wokół Mauzoleum Lincolna oraz dęby i klony za Katedrą Narodową mieniły się wspaniałymi kolorami – czerwienią, pomarańczem, bursztynem i zielenią. Po drugiej stronie Potomaku nowo powstały budynek Pentagonu wypełniał obszar znany jako Hell’s Bottom, rozciągający się między rzeką a cmentarzem w Arlington. W tym czasie krążyły już żarty na temat tego ogromnego, pięciokątnego labiryntu; jeden z nich opowiadał o chłopcu z Western Union, który wszedł do Pentagonu w piątek, a wyszedł w poniedziałek w stopniu podpułkownika. US Army posiadała teraz największy budynek na świecie, wciąż jednak wynajmowała 35 innych obiektów biurowych, rozsianych po całym mieście. Cynicy twierdzili, że gdyby wojsko zajmowało wrogie terytorium tak szybko jak obszar Waszyngtonu, wojna dobiegłaby końca w ciągu tygodnia⁷.

Samolot osiadł na pasie startowym i zakołował do hangaru. Hewitt zapiął kurtkę i zbiegł po schodach do czekającego już wozu sztabowego US Navy. Samochód popędził przez bramę lotniska ku rzece Anacostia, a następnie w stronę Pennsylvania Avenue. Hewitt miał wystarczająco dużo czasu, by zajrzeć do budynku Departamentu Marynarki Wojennej w śródmieściu i sprawdzić, czy czekają na niego jakieś wiadomości. Dopiero potem udał się do Białego Domu.

„Robisz co tylko możesz – lubił mawiać admirał – a potem masz nadzieję, że wszystko będzie dobrze”⁸. Od czasu otrzymania pierwszych ściśle tajnych rozkazów dotyczących 34. Sił Zadaniowych Hewitt faktycznie uczynił wszystko, co tylko się dało, dochodząc niemal do granic wytrzymałości. Każdy dzień przynosił nowe problemy do rozwiązania, błędy do naprawienia i niepokoje, które trzeba było rozwiać. Próbne lądowania przed Operacją Torch przeprowadzono pospiesznie i niedbale. Ponieważ okręty podwodne Osi zatapiały miesięcznie prawie 200 alianckich statków, w tym wiele wzdłuż amerykańskiego wybrzeża, wszystkie ćwiczebne desanty miały miejsce wewnątrz Zatoki Chesapeake. Tamtejsze umiarkowane pływy i łagodne fale zupełnie nie przypominały wzburzonego morza, jakie zazwyczaj spotykano u brzegów Maroka. Podczas którejś z prób na wyznaczoną plażę dotarła tylko jedna łódź, mimo że wojska mogły kierować się światłem latarni morskiej, noc była bezchmurna, a wody spokojne. Reszta jednostek rozproszyła się na przestrzeni wielu kilometrów marylandzkiego wybrzeża. W czasie innych ćwiczeń, pod Cove Point, 140 kilometrów na północ od Norfolk, nie udało się zachować tajemnicy i żołnierze dokonali ataku na plażę, na której powitał ich przedsiębiorczy sprzedawca lodów. W Szkocji szkolenie wojsk mających trafić do Algierii nie szło lepiej. Czasami prowadzono je bez okrętów, bo żadne nie były dostępne. Ludzie maszerowali przez zmyślony ocean w stronę wyimaginowanego wybrzeża⁹.

Czy osiem dywizji Francji Vichy w Afryce Północnej zamierza walczyć? Nikt nie potrafił odpowiedzieć na to pytanie. Aliancki wywiad szacował, że jeśli oddziały te stawią twardy opór, miną być może aż trzy miesiące, zanim siły Eisenhowera będą mogły rozpocząć natarcie na Tunezję. Czy jeśli U-Booty storpedują statek transportowy podczas rejsu przez Atlantyk, to ile niszczycieli powinno zostać z tyłu, żeby wyłowić ocalałych? Hewitt nie był pewny, czy może pozbyć się któregokolwiek, nie narażając na niebezpieczeństwo swych sił zadaniowych. Jednocześnie prześladowała go myśl, iż mógłby porzucić żołnierzy pośrodku oceanu. Czy informacje dotyczące operacji gdzieś przeciekły? Każdego dnia admirał otrzymywał raporty, że ktoś gdzieś mówi zbyt dużo. Przez pierwsze miesiące istnienia Siły Amfibijne były tak tajne, że używały jako swego adresu skrzynki nowojorskiego urzędu pocztowego. O celu Hewitta wiedziało jedynie kilka wybranych osób, lecz istnienia wielkiej amerykańskiej floty, mającej uderzyć na nieprzyjacielski brzeg, nie dało się dłużej trzymać w tajemnicy. Kilka tygodni wcześniej admirał otrzymał list od Walta Disneya, napisany na papierze z wytłoczonym nagłówkiem „Bambi: Wielka opowieść o miłości”. Disney proponował, że zaprojektuje logo Sił Amfibijnych. Hewitt, jak zawsze dżentelmen, odpowiedział 7 października, uprzejmie i wymijająco dziękując¹⁰.

Samochód sztabowy przejechał powoli obok Wzgórza Kapitolińskiego, docierając na Independence Avenue. Wkrótce miało rozpocząć się racjonowanie paliwa w całym kraju, ale liczba ludności Waszyngtonu niemal podwoiła się w ciągu ostatnich dwóch lat i jak na razie ulice były zatłoczone. Jeszcze wcześniej zamierzano wprowadzić racjonowanie kawy do jednej filiżanki w ciągu dnia na głowę. Lokale zaczęły szukać specjalnych klientów, działając niczym tajne bary, które gromadziły alkohol przed wejściem w życie prohibicji. Na rogach ulic małoletni gazeciarze krzykiem obwieszczali najważniejsze tego dnia wydarzenia na różnych frontach wojny: walki na Guadalcanal wygasają; w Stalingradzie Armia Czerwona powstrzymuje ataki niemieckich czołgów; na Atlantyku zatopiony został kolejny amerykański statek handlowy, pięćsetny stracony przez Stany Zjednoczone od czasu Pearl Harbor. Wiadomości wewnętrze także dotyczyły wojny, choć były mniej ekscytujące: w Nowym Jorku pierwszy bezmięsny wtorek minął spokojnie; więźniów skazanych za tylko jedno przestępstwo zaczęto nakłaniać do pisania wniosków o zwolnienie warunkowe, dzięki czemu mogliby służyć w wojsku; badanie przeprowadzone w waszyngtońskich domach towarowych wykazało, że „nylonowych pończoch nie da się zdobyć, ani za miłość, ani za pieniądze”¹¹.

Samochód zatrzymał się przed masywnym szarym budynkiem Departamentu Marynarki Wojennej, położonym zaraz na południe od National Mall. Hewitt wyszedł z pojazdu tylnymi drzwiami i pospiesznie ruszył w górę schodów. Wiedział, gdzie podziały się wszystkie pończochy. O poranku, podczas lotu z Norfolk, widział, jak robotnicy w dokach starają się upchnąć 50 000 ton żywności, paliwa i amunicji w ładowniach statków zacumowanych w Hampton Roads. Pośród tajnych towarów w zaplombowanych skrzyniach znajdowało się 6 ton kobiecych pończoch i bielizny. Zamierzano użyć ich do handlu wymiennego z Marokańczykami. Działający w sekrecie wojskowi nabywcy ogołocili półki sklepowe na całym Wschodnim Wybrzeżu Stanów Zjednoczonych¹².

Dla Hewitta był to po prostu jeden z licznych sekretów, które należało utrzymać.

Od 30 lipca, kiedy to Roosevelt podjął ostateczną decyzję w sprawie Operacji Torch, rozrosła się ona do tak wielkich rozmiarów, że dotyczące jej dokumenty planistyczne zajmowały dwie pełne torby na listy, z których każda ważyła ponad 20 kilogramów. Przede wszystkim dwie kwestie zajmowały angielskich i amerykańskich strategów, a także samego prezydenta, który określając sam siebie mianem „upartego Holendra”, zawzięcie starał się przeforsować własne koncepcje¹³.

Po pierwsze, nalegał, aby w początkowych lądowaniach brały udział nieliczne oddziały brytyjskie. W ciągu ostatnich dwóch lat na terenie Francji Vichy rozprzestrzeniła się zaciekła anglofobia, stanowiąca konsekwencję kilku nieszczęśliwych zdarzeń. Bombowce Royal Air Force przypadkowo zabiły 500 cywilów podczas nalotu na fabrykę Renault pod Paryżem, a siły brytyjskie dokonały interwencji w zamorskich terytoriach podległych Francji: w Syrii i na Madagaskarze. Londyn sponsorował też nieudane uderzenie na port w Dakarze w Senegalu, znajdujący się pod kontrolą Vichy. Atak ten przeprowadziły oddziały Wolnych Francuzów pod wodzą Charles’a de Gaulle’a, uważanego przez Pétaina i wielu francuskich oficerów za aroganckiego renegata. Do najgorszego doszło jednak w lipcu 1940 roku. Brytyjczycy przekazali wtedy ultimatum flocie Vichy, stacjonującej w Mers el-Kébir w pobliżu Oranu w Algierii. Aby okręty nie wpadły w ręce Niemców, ich dowódcom nakazano popłynąć do Wielkiej Brytanii lub do portów neutralnych. Gdy ultimatum zostało odrzucone, Royal Navy otworzyła ogień. W ciągu pięciu minut śmierć poniosło 1200 francuskich marynarzy.

„Jestem całkowicie przekonany, że równoczesne lądowanie Brytyjczyków i Amerykanów poskutkuje pełnym oporem wszystkich Francuzów w Afryce, podczas gdy początkowy desant bez udziału brytyjskich wojsk lądowych niesie ze sobą dużą szansę, że Francuzi nie będą się bronić lub uczynią to jedynie symbolicznie”, zadepeszował 30 sierpnia Roosevelt do Churchilla¹⁴. Aby sprawdzić tę teorię, prezydent polecił firmie z Princeton w New Jersey, aby dyskretnie zbadała opinię publiczną w Afryce Północnej. Rezultaty sondażu, oparte na wątpliwej naukowo próbie wynoszącej mniej niż 150 respondentów, wzmocniły przekonanie Roosevelta¹⁵.

W Londynie panował sceptycyzm. Pewien brytyjski dyplomata sądził, że wykazywany przez Roosevelta „duch La Fayette’a” odzwierciedla jedynie sentymentalne jankeskie uczucie wobec Paryża, „gdzie wszyscy dobrzy Amerykanie mają nadzieję trafić po śmierci”¹⁶. Niemniej jednak, odniósłszy zwycięstwo w istotniejszej kwestii, czyli lądowania w Afryce, a nie we Francji, Churchill zdecydował się zgodzić z prezydentem Stanów Zjednoczonych. „Uważam się za pańskiego porucznika – powiadomił Roosevelta. – To amerykańskie przedsięwzięcie, w którym jesteśmy tylko pomocnikami”. Idącą dalej sugestię prezydenta, aby siły brytyjskie wylądowały dopiero miesiąc po inwazji, uprzejmie odrzucono. Plan zakładał teraz, że Tommies znajdą się w Algierii zaraz za swymi jankeskimi kuzynami¹⁷.

Druga kluczowa kwestia dotyczyła miejsca desantu. Większość brytyjskich strategów, popierana przez Eisenhowera, podkreślała znaczenie zajęcia Tunezji w ciągu dwóch tygodni od inwazji, zanim zdążą tam utworzyć przyczółek wojska Osi z Sycylii i kontynentalnych Włoch. „Całość Operacji Torch może zależeć od wczesnego opanowania przez Aliantów Tunezji”, informowali Brytyjczycy. Zdobywając Tunezję, Sprzymierzeni zapewniliby sobie kontrolę nad Morzem Śródziemnym. Siły Rommla znalazłyby się w pułapce w Libii, a sojusznicy zyskaliby południową odskocznię do dalszych działań przeciwko Sycylii albo kontynentowi europejskiemu.

Argumenty przekonywały do skierowania sił inwazyjnych obu armad na śródziemnomorskie plaże Algierii, a być może jeszcze bardziej na wschód, do głównego tunezyjskiego portu w Bizercie. „Powinniśmy podjąć wielkie ryzyko”, by dotrzeć do Tunisu przed wrogiem, twierdzili brytyjscy szefowie sztabów¹⁸. Lądowania zbyt daleko na zachodzie należało unikać „niczym zarazy”, istniało bowiem niebezpieczeństwo, że natarcie „na wschód będzie przebiegać na tyle powoli, że Niemcy zdołają dotrzeć ze znacznymi siłami do Tunezji”. Pod koniec sierpnia wstępny plan Operacji Torch autorstwa Eisenhowera zakładał dokonanie inwazji wyłącznie na wybrzeżu Morza Śródziemnego, w algierskich portach w Oranie, Algierze i Bône¹⁹.

Generał Marshall i planiści Departamentu Wojny mieli jednak własne koncepcje. Tunezja i wschodnia Algieria znajdowały się w zasięgu samolotów Osi stacjonujących na Sycylii. Nad obszarami tymi nie mogły natomiast działać alianckie myśliwce z Gibraltaru. Lądowanie w miejscach narażonych na atak ze strony Luftwaffe było wyjątkowo ryzykowne. Co więcej, Amerykanie obawiali się, że Hitler uderzy przez neutralną Hiszpanię, zamykając Cieśninę Gibraltarską, łapiąc ich w pułapkę w basenie Morza Śródziemnego i zaciskając pętlę. Nalegali na co najmniej jedno lądowanie na atlantyckim wybrzeżu Maroka, które zagwarantowałoby alianckim wojskom otwartą linię zaopatrzeniową przez Atlantyk²⁰.

Przez tygodnie depesze krążyły w tę i z powrotem w ramach, jak to ujął Eisenhower, „transatlantyckiej rywalizacji eseistycznej”. W Royal Navy panowało przekonanie, że choć Cieśnina Gibraltarska w najwęższym miejscu ma zaledwie 13 kilometrów szerokości, wróg nie będzie w stanie kontrolować jej w większym stopniu, niż kanału La Manche. Brytyjscy planiści szacowali także, że jeśli Madryt zezwoli Niemcom na przejście przez swe terytorium, co uznawano za mało prawdopodobne, ci do zdobycia Gibraltaru będą potrzebowali co najmniej sześciu dywizji i dwóch miesięcy.

W opinii Amerykanów ryzyko było jednak zbyt wielkie. Operacja Torch musi zakończyć się sukcesem, twierdził Marshall, ponieważ niepowodzenie pierwszej dużej amerykańskiej ofensywy w wojnie „przyniesie jedynie drwiny i utratę pewności siebie”²¹.

Roosevelt zgodził się i raz jeszcze zainterweniował. 30 sierpnia informował Churchilla: „Chciałbym podkreślić, że bez względu na okoliczności jedno z naszych lądowań musi nastąpić na wybrzeżu Atlantyku”. Prezydent bez zastanowienia odrzucił pogląd, że wojska Osi mogą umocnić się w Tunezji przed dotarciem Aliantów. W innej wiadomości do brytyjskiego premiera raz jeszcze wspomniał o przekonaniu, że „niemieckie siły lotnicze i spadochronowe nie będą w stanie przenieść się w znaczniejszej liczbie do Algieru i Tunisu przez przynajmniej dwa tygodnie od początkowego ataku”.

Churchill znów ustąpił, w dużej mierze przez generała Brooke’a, szefa Imperialnego Sztabu Generalnego, który podzielał zaniepokojenie Amerykanów i uważał, że skierowanie armady Hewitta do Maroka to „znacznie mądrzejszy plan”²².

Koncepcja ta, nawet jeśli nie mądrzejsza, była na krótką metę bezpieczniejsza. Jednak wojny rzadko kiedy wygrywa się w ten sposób. Amerykanie wykazywali się śmiałością posuniętą do granic szaleństwa, opowiadając się za Operacją Sledgehammer – ofiarnym lądowaniem na francuskim wybrzeżu z udziałem głównie wojsk brytyjskich. Teraz, gdy oddziały wyznaczone do Operacji Torch składały się w przeważającej mierze z żołnierzy ze Stanów Zjednoczonych, dominowała ostrożność, a zapalczywość gdzieś się ulotniła. Plan zakładał, że 34. Siły Zadaniowe Hewitta wysadzą jedną trzecią wojsk inwazyjnych na ląd w odległości ponad 1500 kilometrów od Tunisu. Atakujący mieli nacierać w dwóch kierunkach, na wschód i zachód, działając wbrew świętej zasadzie koncentracji sił i osłabiając swe uderzenie. W Londynie Eisenhower stwierdził, że szanse na szybkie zdobycie Tunisu spadły z „dużych na bardzo małe”²³.

5 września podjęto ostateczną decyzję o lądowaniu w trzech miejscach w Maroku oraz na sześciu plażach w okolicy Algieru i Oranu. „Błagam, zrób to przed wyborami”, poprosił Marshalla Roosevelt. W tej kwestii prezydenta czekało rozczarowanie. Nastąpiły różne opóźnienia i wreszcie 21 września Eisenhower ustalił datę inwazji na niedzielny poranek 8 listopada, pięć dni po wyborach do Kongresu²⁴.

Operacja Torch pozostawała mimo wszystko oszałamiająco odważnym przedsięwzięciem, wymagającym wyobraźni i potęgi. W krytycznym momencie Sprzymierzeni zdecydowali się jednak posłuchać własnych obaw.

O godzinie 13, załatwiwszy swe sprawy, Hewitt wyszedł z siedziby Departamentu Marynarki Wojennej. Dzień stał się ciepły i wilgotny, z temperaturą sięgającą powyżej 20 stopni. Admirał wsiadł do samochodu sztabowego, który następnie skierował się Independence Avenue na zachód, po czym skręcił na północ, w 15. Ulicę, biegnącą w poprzek National Mall.

Pod Białym Domem agent Secret Service skierował samochód przez południowo-wschodnią bramę, po czym poprowadził Hewitta okrężną drogą z dala od wścibskich reporterów. Idąc wąskimi korytarzami, admirał zauważył, że posiadłość została przygotowana na wojnę. Okna okrywały zasłony zaciemniające, a świetliki pomalowano na czarno. Każde pomieszczenie w tej starej beczce prochu wyposażono w wiadro z piaskiem i łopatę oraz złożone maski przeciwgazowe. Zagracony Fish Room, gdzie Roosevelt trzymał swe trofea z wypadów wędkarskich, przypominał o ostatnim spotkaniu admirała z prezydentem. W grudniu 1936 roku Hewitt, będąc kapitanem USS Indianapolis, zabrał Roosevelta na miesięczną wyprawę do Ameryki Południowej. Czule wspominał, jak jego pasażer zarzucał wędkę z pokładu, a potem chichotał z radością, złapawszy dwie ryby. Roosevelt nazwał je „Maine” i „Vermont”. To w tych dwóch stanach nie udało mu się zwyciężyć w niedawnych wyborach prezydenckich, w których ubiegał się o reelekcję²⁵.

W niewielkim sklepionym przedsionku Gabinetu Owalnego czekał, zgodnie z planem, oficer mający dowodzić wojskami amerykańskimi w Maroku po tym, jak Hewitt wysadzi je na brzeg – generał major George S. Patton Jr. Jego również poprowadzono okrężną trasą, by uniknąć przedstawicieli prasy. Patton nie mógł jednak nie rzucać się w oczy. Wysoki i nieskazitelnie ubrany, w wykrochmalonym mundurze wyjściowym, z kantami spodni ostrymi niczym bagnety i złożonymi starannie rękawiczkami trzymanymi w lewej dłoni, wyglądał w każdym calu na wojownika wyczekującego udziału w walce.

Ściskając dłoń Pattona i odwzajemniając jego szeroki uśmiech, Hewitt nie był jeszcze do końca pewny, co sądzić o tym człowieku. Wydawało się oczywiste, że jest on utalentowanym i charyzmatycznym oficerem, poszukującym sławy. Niemniej jednak, choć mógł być życzliwy i wyjątkowo czarujący, istniało duże prawdopodobieństwo, że chwilę później stanie się wulgarny i brutalny. W późniejszym okresie wojny wojskowi planiści zalecali co najmniej sześciomiesięczne przygotowania od dnia wydania rozkazu inwazji do wypłynięcia floty. Opóźniona decyzja o uderzeniu na Maroko sprawiła, że 34. Siły Zadaniowe miały tylko siedem tygodni na przyszykowanie się do jednej z najbardziej skomplikowanych operacji w amerykańskiej historii. George Patton wydawał się tymczasem zdeterminowany uczynić każdą godzinę tak trudną, jak tylko się dało.

Zamiast przenieść swą kwaterę do Hampton Roads, Patton przez długi czas, mimo wściekłości na „przeklętych waszyngtońskich głupców”, rezydował w przestronnych biurach w Munitions Building na National Mall. „Jak już informowałem, proszę o jak najszybsze przybycie i skontaktowanie się z nami”, pisał do niego poirytowany Hewitt²⁶. Nie konsultując się z US Navy, planiści wojsk lądowych przedstawili propozycje miejsc desantu w Maroku, z których jedno nie posiadało plaży, a drugie było pełne mielizn²⁷. W ostatnich dniach Patton w końcu zamienił Waszyngton na Norfolk, lecz pozostawał głęboko nieufny wobec ogółu oficerów US Navy, których, zwłaszcza Hewitta, nazywał „zgrają grzechotników”²⁸. Ten był początkowo zakłopotany, później rozdrażniony, a na końcu zaniepokojony. Jego łagodne zażalenia z sierpnia zamieniły się w połowie września w oficjalny sprzeciw z powodu „niezdolności US Army do współpracy”²⁹. Jedynie osobista interwencja Eisenhowera, który poręczył w Departamencie Wojny za swego starego przyjaciela, zapobiegła zwolnieniu Pattona i zakończeniu wspaniałej kariery, zanim ta na dobre się zaczęła. Podczas prywatnego spotkania z generałem Marshall dodał własne upomnienie: „Nie odstraszaj marynarki”³⁰.

Kolejny napięty moment nastąpił, gdy Hewitt zaproponował odroczenie Operacji Torch o tydzień, aby atakujący mogli skorzystać z przypływu, zamiast ryzykować sytuacją, w której okręty desantowe osiądą na mieliźnie podczas odpływu, jaki prognozowano na świt 8 listopada. Patton sprzeciwił się z szaleńczym wigorem. Nawet przełożeni Hewitta z US Navy uznali, że opóźnienie jest niemożliwe. Co zaskakujące, Patton najwyraźniej nie traktował personalnie ani skarg Hewitta, ani zawodowych konfliktów z nim. Co jeszcze dziwniejsze, Hewitt polubił generała i podejrzewał, że Patton również go lubi. Mógł tylko chichotać na myśl o takich „związkach z przymusu”, jakie wymuszała wojna³¹.

Dokładnie o godzinie 14 szerokie drzwi do Gabinetu Owalnego otworzyły się i Roosevelt powitał gości: „Wchodźcie, kapitanie i ty, stary kawalerzysto. Przekażcie mi dobre wieści”³². Prezydent siedział na wózku inwalidzkim bez podłokietników i uśmiechając się, wskazał dwa puste krzesła. Patton, który nie wiedział, że przed sześcioma laty Hewitt i Roosevelt wspólnie żeglowali, wyglądał na całkowicie zaskoczonego, gdy admirał przedstawiał go prezydentowi.

„A więc, panowie – zapytał Roosevelt, zaciągając się papierosem – co macie do powiedzenia?”

Hewitt mógł mówić o wielu rzeczach, starał się jednak jak najbardziej streścić plan Operacji Torch. 300 okrętów wojennych oraz prawie 400 jednostek transportujących wojska i zaopatrzenie miało wysadzić na północnoafrykański brzeg ponad 100 000 ludzi. Trzy czwarte z nich stanowili Amerykanie, resztę Brytyjczycy. 34. Siły Zadaniowe wypływały w stronę Maroka w sobotni poranek. Druga armada miała opuścić Wielką Brytanię niedługo później, kierując się ku Algierii. Zakładano, że jeśli szczęście będzie sprzyjać Aliantom, oddziały Vichy kontrolujące Afrykę Północną nie stawią oporu podczas lądowania. Bez względu na wszystko Sprzymierzeni mieli skierować się na wschód i ruszyć w stronę Tunezji, aby dotrzeć tam przed nieprzyjacielem.

Szarozielone ściany Gabinetu Owalnego nadawały mu morską atmosferę. Patton czekał, aż nastanie cisza, po czym przeszywającym, nosowym głosem oznajmił: „Panie prezydencie, chcę powiedzieć tylko jedno: opuszczę plaże tylko jako zdobywca lub jako trup”³³.

Roosevelt uśmiechnął się i zareagował na tę uwagę żywym potrząśnięciem głowy, które George Marshall nazywał w prywatnych rozmowach „gestem fifkowym”. Czyżby generał zamierzał zarzucić na wieżę czołgu swe stare siodło kawaleryjskie? – zapytał Pattona prezydent. Czyżby chciał ruszyć do boju z szablą w dłoni?³⁴

Rozmowa ciągnęła się dalej, lecz więcej nie dopowiedziano niż powiedziano. Hewitt zdecydował się nie rozwodzić nad niebezpieczeństwami związanymi z Operacją Torch. W przeciwieństwie do większości starszych stopniem oficerów poczuł jedynie ulgę, gdy się dowiedział, że nie dojdzie do frontalnego uderzenia na francuskie wybrzeże. Tymczasem w połowie sierpnia utemperowani zostali nawet najzagorzalsi zwolennicy Operacji Sledgehammer, ponieważ przeprowadzony przez 6000 kanadyjskich i brytyjskich żołnierzy rajd na port w Dieppe we Francji zakończył się katastrofą. Hewitt obserwował przygotowania do tego przedsięwzięcia podczas pobytu w Anglii. Wciąż trudno było mu uwierzyć, że połowa z entuzjastycznie nastawionych młodych mężczyzn, których wówczas widział, nie żyje lub znajduje się w niemieckich obozach jenieckich.

Operacja Torch także wiązała się z niebezpieczeństwem. Nie licząc lądowania na Guadalcanal w sierpniu, był to pierwszy wielki desant morski wojsk amerykańskich od 45 lat, i to w dodatku najzuchwalszy. Niektórzy sądzili, że będzie to najbardziej ryzykowne przedsięwzięcie amfibijne od czasu przekroczenia Hellespontu przez Kserksesa w V wieku przed Chr. Jedyny współczesny przykład lądowania na nieprzyjacielskim brzegu po długim rejsie przez niebezpieczne wody stanowiło katastrofalne w skutkach brytyjskie uderzenie na Gallipoli w 1915 roku, w wyniku którego Alianci stracili ćwierć miliona ludzi. Początkowe zadanie, polegające na opanowaniu trzech portowych miast, Casablanki, Algieru i Oranu, było skomplikowane z uwagi na konieczność zejścia na brzeg w dziewięciu punktach na przestrzeni 1500 kilometrów. 34. Siłom Zadaniowym groziły nie tylko ataki U-Bootów, ale też samo morze. Wiatr wiejący nad Atlantykiem często pędził na marokańskie wybrzeże ogromne fale³⁵.

Roosevelt ze swej strony postanowił nie wspominać o ciągłej niechęci Departamentu Wojny wobec Operacji Torch. Nawet jego sekretarz wojny Henry L. Stimson oskarżał go o „szalone, wypaczone rozpraszanie sił”, nazywając Afrykę Północną „najważniejszym, trzymanym w tajemnicy dzieckiem prezydenta”. Roosevelt nie narzekał też na odraczanie terminu inwazji, choć musiał podejrzewać, jak źle jego partia wypadnie w wyborach, do których pozostały niecałe dwa tygodnie (niezadowoleni wyborcy, nie zdający sobie sprawy, że kraj ma właśnie przystąpić do kontruderzenia, pozbawili demokratów 60 miejsc w Kongresie).

Po godzinie rozmowa zaczęła zmierzać ku błahym kwestiom. Roosevelt udzielił Hewittowi szczegółowej porady, jak zacumować okręt za pomocą kotwicy rufowej dziobem pod wiatr. Sposobu tego użył kiedyś podczas żeglugi jachtem. Patton podjął ostatnią próbę powrotu do dyskusji o Operacji Torch. „Admirał i ja czujemy, że musimy zejść na brzeg bez względu na koszty, bo los wojny zależy od naszego sukcesu”, powiedział prezydentowi. Jednak spotkanie dobiegło już końca. „Oczywiście, musicie”, odparł Roosevelt. Jego słowom towarzyszył ostatni już „gest fifkowy”. Prezydent pożegnał gości uściskami dłoni i serdecznym „z Bogiem”³⁶.

Patton wrócił do Munitions Building. Hewitt udał się bezpośrednio na Anacostia Field, skąd odleciał do Hampton Roads. Późnym popołudniem znalazł się z powrotem w swym gabinecie, utworzonym w niewielkiej sypialni w hotelu Nansemond w Ocean View. Mimo że nie było go zaledwie dziesięć godzin, czekała na niego gruba sterta papierów, w tym prognozy pogody dla Afryki i Atlantyku oraz najnowsze informacje wywiadowcze na temat niemieckich U-Bootów.

Robisz co tylko możesz, a potem masz nadzieję, że wszystko będzie dobrze. Zapadła noc, zanim Hewitt dotarł do barki admiralskiej na przystani w Willoughby Spit. Sternik pożeglował w poprzek Hampton Roads, w stronę hotelu Chamberlin w Fortress Monroe. Hewitt zajmował tam apartament wraz z żoną Floride. Po drodze admirał oglądał sylwetki okrętów zacumowanych w wielkiej zatoce. Ich nadbudówki majaczyły na tle nieba. Były całe atramentowo czarne; wyjątek stanowiły pojawiające się tu i ówdzie pomarańczowe punkciki na otwartych pokładach, gdzie marynarze palili papierosy. Za dwa dni flota miała ruszyć w rejs, transportując 33 843 żołnierzy. Jej dowódca odpowiadał za każdego z tych ludzi.

Hewitt zjadł szybką kolację w Chamberlin, po czym zasiadł w fotelu w salonie i rozłożył popołudniową gazetę. Kilka minut później dał się słyszeć krzyk Floride: jej mąż leżał zgięty na podłodze. Admirał wstał powoli, bardziej speszony niż wstrząśnięty. „Zdaje się, że przysnąłem”, stwierdził. Wysłano barkę po wojskowego lekarza. Ten zbadał Hewitta, po czym oświadczył, że jest on zdrowy, lecz wycieńczony. Napomniał pacjenta, że powinien znacznie więcej odpoczywać³⁷.

Gromadzenie okrętów

22 października o świcie nad Hampton Roads przetoczył się nieludzki wręcz hałas. Na dwunastu okrętach, zacumowanych przy pięciu pirsach, marynarze w drelichach i białych czapkach zdzierali linoleum z pokładów, drewnianą boazerię i korkową izolację. Inni, trzymający młotki i dłuta, skrobali malowane grodzie do gołego metalu. Pożary, jakie wcześniej tej jesieni szalały na okrętach w rejonie Wysp Salomona, przekonały US Navy do pozbawienia jednostek 34. Sił Zadaniowych wszelkich łatwopalnych materiałów wykończeniowych. Efekt był taki, że zanim wyruszyły w bój, wnętrze każdej z nich zaczęło wyglądać niczym niedokończony garaż.

Od Norfolk i Portsmouth na południowym krańcu Hampton Roads do Newport News i Hampton na północy holowniki podciągnęły do nabrzeży kolejną grupę statków transportowych. Tłumy dokerów wyroiły się na każdą z jednostek, układając pokrywy luków na tylnych pokładach i przesuwając wysięgniki nad odsłonięte ładownie. Trapowi przypięli uprzęże do palety leżącej na nabrzeżu, po czym dymiące dźwigi parowe przeniosły ją na pokład statku. Ponad kakofonią spawarek i nitownic oraz piekielnym odgłosem skrobania dała się słyszeć melodia „Over There” nadlatująca z magazynu, gdzie portowa orkiestra ćwiczyła swój wojenny repertuar. The Yanks are coming, the Yanks are coming…³⁸

Do ładowni trafiały czołgi i działa, pontony i silniki zaburtowe, amunicja i karabiny maszynowe, szkła powiększające i składane drabiny, budziki i rowery. Znalazły się tam także ciągniki, cement, asfalt oraz prawie 4 miliony litrów benzyny, głównie w 20-litrowych kanistrach. Nie zabrakło tysięcy kilometrów kabli, sprzętu do kopania studni, wagonów kolejowych, 750 000 butelek środków odstraszających owady, 7000 ton węgla w jutowych workach, czarnych koszykarskich butów, 3000 pojazdów, megafonów, 5000 metrów bawełnianych lin i 100 000 dolarów w złotych monetach, powierzonych George’owi Pattonowi³⁹. W ładowniach znalazł się też pluton gołębi pocztowych, sześć pacek i 60 rolek lepu na muchy na każdy tysiąc żołnierzy, a do tego ponad 2 kilogramy trutki na szczury na kompanię.

Specjalna skrzynia, na którą 18 października Departament Wojny złożył przygotowane pospiesznie zamówienie, zawierała tysiąc Purpurowych Serc⁴⁰.

Teoretycznie zaledwie 800 ludzi na świecie znało cel Operacji Torch. Wiele skrzyń zaplombowano i umieszczono pod strażą, aby uniknąć wycieku wskazującego na francuską Afrykę Północną. Rozmówki francuskie z zasadami wymowy, które zamierzano rozdać po wypłynięciu na morze, doskonale pokazywały dwuznaczne podejście Aliantów, podawały bowiem zarówno tłumaczenie zdania „jestem twoim przyjacielem”, jak i „zastrzelę cię, jeśli będziesz stawiał opór”⁴¹. Propagandowa stacja radiowa, wykorzystująca nadajnik zdobyty w Jersey City i generator z przędzalni bawełny z Karoliny Południowej, została potajemnie umieszczona na pokładzie USS Texas wraz ze scenariuszem audycji przeznaczonej dla berberyjskich plemion: „Zobaczcie, oto przybyliśmy, amerykańscy święci wojownicy (…). Nadeszliśmy, aby was uwolnić”⁴².

Kwatermistrzowie zgromadzili nie tylko wszelką dostępną bieliznę damską, ale także 70 000 par gogli i podobną liczbę osłon na kark, uszytych w tajnym zakładzie w Filadelfii, oraz 10 milionów tabletek z solą i 67 000 opasek na ramię z amerykańską flagą, razem ze 138 000 agrafek umożliwiających przypięcie ich do rękawów mundurów. Umieszczone na skrzyniach etykiety z czarnymi napisami ostrzegały: „Nie otwierać przed dotarciem do celu”⁴³. Bomby, pociski i miny z trującym gazem miały znaleźć się w kolejnym konwoju. Odwołano go jednak pod koniec września, gdy alianccy dowódcy uznali, że użycie przez nieprzyjaciela broni chemicznej na początku kampanii północnoafrykańskiej jest „mało prawdopodobne”⁴⁴.

Wykorzystując dostępną na rynku mapę drogową Michelin Maroka, rządowa drukarnia spod Waszyngtonu spędziła kilka tygodni, reprodukując 60 ton map, które upchnięto w ładowniach statków obok paczek bedekerów, starych numerów National Geographic, francuskich przewodników turystycznych oraz tomów z literą „M” różnych encyklopedii. Uzbrojeni kurierzy wnieśli na pokłady mapy plastyczne marokańskich portów i fragmentów wybrzeża, wykonane z gipsu modelarskiego. W Departamencie Wojny stwierdzono, że w modelarstwie najlepiej radzą sobie poborowi należący do związku cukierników i piekarzy. W innych tajnych skrzyniach znajdowały się osobliwe, 137-centymetrowe rury i ważące niecałe 1,5 kilograma pociski. Obok nich umieszczono instrukcje obsługi, ponieważ mało kto w siłach inwazyjnych wiedział, czym jest „wyrzutnia rakiet, przeciwpancerna, 60-milimetrowa, M9”, która wkrótce miała stać się sławna pod nazwą bazooka⁴⁵.

Całe zaopatrzenie miało zostać załadowane zgodnie z kluczową podczas desantów morskich regułą, wedle której sprzęt powinien być umieszczany na statkach w kolejności odwrotnej do tej, w jakiej potrzebowano go po wylądowaniu pod ostrzałem. Zamiast tego zapanował jednak chaos. Wyposażenie napływało do portu od końca września. Tabor kolejowy, którym przybywało, był tak słabo oznaczony, że w pewnym momencie przerwano cały załadunek, po czym żołnierze ruszyli przeszukać 700 tajemniczych wagonów towarowych skierowanych na bocznice w Richmond.

Różni przewoźnicy obsługiwali różne pirsy, w związku z czym skierowany w niewłaściwe miejsce ładunek musiał być przewożony barkami przez zatokę. Doki stawały się coraz bardziej zatarasowane bagażami. Ładownie wypełniono bez żadnego planu. Szukający swego ekwipunku żołnierze wspinali się po pojazdach, w jednej trzeciej z nich wybijając przednie szyby. Amunicja potrzebna jako balast nadeszła z opóźnieniem, przez co część statków musiała zawrócić do doków w celu dokonania przeładunku. Pociski artyleryjskie, pojedyncze granaty i ładunki trotylu zostawiano po prostu na pokładach bądź też kładziono w przejściach, kabinach i lukach przeznaczonych dla żołnierzy. Kapitan USS Lakehurst wyznał, że torpeda zatopiłaby jego okręt w ciągu pięciu minut, chyba że trafione zostałyby zapasy benzyny i amunicji, co skróciłoby ten czas⁴⁶.

Pewien ekscentryczny oficer z wykształceniem klasycznym zapożyczył z Eneidy motto Portu Załadunkowego Hampton Roads: „Forsan et haec olim meminissee iuvabit”. „Pewnego dnia, być może, pamięć nawet o tych rzeczach będzie przyjemna”. Pewnego dnia, być może, lecz nieprędko⁴⁷.

W ten pełen chaosu czwartek Patton, ze swą blaszaną walizką i świtą złożoną z ośmiu oficerów sztabowych, poleciał z Waszyngtonu do Norfolk samolotem transportowym C-47. Gwałtownym, przypominającym runy pismem sporządził testament i długą rozprawę dla żony Bei, instruując ją, jak ma dbać o ich konie pod jego nieobecność. Przygotował także kilka listów pożegnalnych. Do szwagra napisał: „Moje legendarne szczęście będzie musiało wspierać mnie ze wszystkich sił. Całe życie pragnąłem poprowadzić wielu ludzi do desperackiej bitwy. Teraz to uczynię”. Przyjaciółce rodziny przekazał, że w chwili gdy czyta jego list, on być może już nie żyje. „Jeśli tak się stanie, zorganizuj proszę porządną irlandzką stypę”, dodał. Teraz, przechadzając się między statkami na nabrzeżu, Patton lustrował wyposażenie zachłannym okiem człowieka zamierzającego zrobić dobry użytek z każdego pocisku, bomby i każdej pary koszykarskich butów. Kiedy spytał młodego oficera ze służb kwatermistrzowskich, jak przebiega załadunek, ten odparł: „Nie wiem, ale moje ciężarówki radzą sobie dobrze”. Patton zapisał w dzienniku: „To jest dobra odpowiedź. Jeśli każdy robi swoje, wykonywane są zadania na pozór niemożliwe. Kiedy myślę, jak wspaniała jest moja praca i zdaję sobie sprawę, kim jestem, czuję zadziwienie. Po zastanowieniu się stwierdzam jednak: kto może mi dorównać? Nie znam nikogo takiego”.

Była to sprawiedliwa samoocena ze strony człowieka, który przygotowywał się do tej chwili przez ostatnie cztery dekady, od dnia, w którym przybył do West Point jako student pierwszego roku. Minęło ponad ćwierć wieku od momentu, w którym zaznał upajającego uczucia walki i sławy w czasie ekspedycji karnej do Meksyku w 1916 roku. Na krótko stał się bohaterem narodowym, kiedy zabił trzech banditos i przytroczył ich ciała do stopni swego samochodu niczym trofea łowieckie. W czasie Wielkiej Wojny, w wieku 32 lat, został tymczasowo pułkownikiem i stał się pionierem wojsk pancernych. Potem jednak, w ogarniętej letargiem międzywojennej US Army, jego kariera zdawała się dobiegać końca. W wieku 50 lat, przeczytawszy klasyczną pracę J.F.C. Fullera Generalship: Its Diseases and Their Cures, Patton płakał rzewnymi łzami, okazało się bowiem, że spośród stu wielkich przedstawionych w książce dowódców osiemdziesięciu dziewięciu było od niego młodszych. Teraz miał 56 lat i jego godzina w końcu nadeszła.

Patton był pełen paradoksów i zawsze miało tak pozostać. Wyrachowane maniery mieszały się u niego ze spontanicznymi, surowymi wybuchami emocji. Oczytany, mówiący płynnie po francusku, był uprzywilejowanym dzieckiem z bogatej rodziny. Potrafił też jednak zachowywać się brutalnie, wulgarnie i wręcz głupio. Obszerne studia z zakresu historii i sztuki wojennej streścił w krótkim manifeście: „Atakuj agresywnie wszędzie i wszystkimi siłami”. W ciągu niecałych trzech lat miał stać się najsławniejszym amerykańskim dowódcą XX wieku. Jego nazwisko, jak wcześniej Jeba Stuarta i Phila Sheridana, przywoływało na myśl buńczuczność i werwę kawalerzysty. Po czterech latach już nie żył. W nekrologu w New York Times znalazło się idealne epitafium: „Nie był on człowiekiem pokoju”⁴⁸.

„Dajcie mi generałów, którym sprzyja fortuna”, powiedział niedługo wcześniej Roosevelt pewnemu brytyjskiemu oficerowi. Podczas spotkania w Gabinecie Owalnym w poprzednie popołudnie prezydent przenikliwie ocenił Pattona jako człowieka, który ma szczęście i jest o tym przekonany. „Patton to sama radość”, napisał Roosevelt po wizycie. Generał tymczasem w typowy dla siebie sposób rozwodził się z niezadowoleniem nad faktem, że prezydent nie zdołał wygłosić bardziej bojowej przemowy do admirała Hewitta, w którego stanowczość wciąż powątpiewał. „To wielki polityk, ale niekoniecznie wielki dowódca wojskowy”, zapisał Patton w dzienniku po opuszczeniu Białego Domu⁴⁹.

Wielki dowódca wojskowy nie musiał też być wielkim politykiem, co Patton pokazał kilkukrotnie podczas przygotowań do Operacji Torch. Gdy Hewitt szykował okręty, generał czynił to samo z podległymi mu wojskami, narzucając swoją wolę wszystkiemu i wszystkim na swej drodze.

Siły, które miały znaleźć się pod jego komendą w trakcie Operacji Torch, składały się z trzech dywizji, skompletowanych z użyciem innych jednostek. Były to 9. i 3. Dywizja Piechoty oraz 2. Dywizja Pancerna. Osiem innych dywizji ogołocono na potrzeby sił inwazyjnych z tak wielkiej liczby ludzi i sprzętu, że uzupełnienie ich zabrało sześć miesięcy. Przez ostatnie dwa tygodnie Patton odwiedzał rejony pośrednie rozrzucone po Wirginii i Karolinie Północnej, dokonując inspekcji oddziałów i „czyniąc żelaznymi dusze” żołnierzy⁵⁰. Pewien dowódca wspominał później, że wiedział, kiedy miała miejsce wizyta Pattona, bo zaszczycone przez generała jednostki zawsze meldowały, że różni oficerowie „trafili do aresztu po tym, jak ściągnęli na siebie jego gniew”. 14 października Patton rozesłał identyczne listy wszystkim podległym mu starszym oficerom. „Jeżeli nie odniesienie sukcesu, nie chcę widzieć was żywych. Nie widzę sensu w tym, by przetrwać klęskę, jestem też pewny, że jeśli wszyscy ruszymy do bitwy z takim samym zdecydowaniem, to zwyciężymy, będziemy żyć długo i zyskamy jeszcze więcej chwały”⁵¹.

Wznosząc toast podczas obiadu w jednej z baz, Patton oznajmił: „Za nasze żony. Ach, jakże piękne będą to wdowy”. Jego porada dla 9. Dywizji w kwestii sposobu pokonania Niemców brzmiała: „Złapcie tych strachliwych sukinsynów za nos i kopcie ich w jaja”. Innym mówił o mordowaniu „całych mas huńskich bękartów”. Kiedy w Forcie Bragg przemawiał do żołnierzy 2. Dywizji Pancernej, którymi niegdyś dowodził, po policzkach zaczęły spływać mu łzy i zszedł z mównicy bez słowa. Ludzie wiwatowali z aprobatą. W pamiętniku Patton oskarżył siebie samego o „skłonność do zdradzania emocji, co stanowi bardzo niewojskową cechę”⁵².

W piątkowy poranek 23 października ponad 150 dowódców wojsk, kapitanów okrętów i starszych oficerów sztabowych wypełniło pilnie strzeżony magazyn US Army w Norfolk. Hewitt wygłosił krótką przemowę, ujawniając większości zgromadzonych, że ich celem jest Afryka. Następnie planiści pracujący nad Operacją Torch przez ponad cztery godziny przedstawiali zawiłe szczegóły przedsięwzięcia. Zakończyli spotkanie omówieniem odpowiednich procedur chowania zabitych i rejestrowania grobów.

Potem na podwyższenie wyszedł Patton. Miał na sobie bryczesy i kawaleryjskie buty, a przy obu biodrach rewolwery z rękojeścią z kości słoniowej. Wyrwał zebranych z panującego odrętwienia, ogłaszając, że zastrzeli każdego amerykańskiego żołnierza, który dopuści się molestowania marokańskiej kobiety.

„Jeśli macie jakiekolwiek wątpliwości co do tego, co należy uczynić, mogę ująć to w bardzo prosty sposób – powiedział swym drażniącym falsetem. – Plan polega na tym, aby iść naprzód, a zwykle wiadomo, gdzie jest front, a to dzięki odgłosowi wystrzałów. Żeby było całkowicie jasne: załóżmy, że stracicie rękę, kawałek ucha albo nosa i pomyślicie, że powinniście udać się na tyły, po pierwszą pomoc. Jeśli was wtedy zobaczę, będzie to ostatnie miejsce, które odwiedzicie. Jesteście oficerami i wymaga się od was posuwania się naprzód”⁵³.

Następnie Patton rzucił marynarce wojennej wyzwanie, by poszła za przykładem admirała Davida Farraguta, który w zatoce Mobile w 1864 roku przeklinał torpedy. Potem kontynuował: „Nie mam złudzeń, że cholerna marynarka dostarczy nas sto kilometrów od plaż albo tydzień po terminie lądowania. To nie ma znaczenia. Wysadźcie nas w Afryce. Potem pomaszerujemy”.

Zakończył z fanfarami: „Będziemy atakować przez sześćdziesiąt dni, a potem, jeśli będzie trzeba, przez następne sześćdziesiąt. Jeśli będziemy iść naprzód z determinacją i najszybciej jak się da, walcząc, tamci nie będą w nam się stanie przeciwstawić”.

Ludzie stanęli na baczność, a generał wyszedł. Większość z oficerów US Navy, a nawet niektórzy z wojsk lądowych nigdy wcześniej nie słyszeli o George’u S. Pattonie. Teraz już wiedzieli, kim jest⁵⁴.

Zbliżała się godzina wypłynięcia, ale w dokach panowała anarchia. Czasami sam Patton przyczyniał się do powiększania chaosu. Pewnego wyjątkowo piekielnego poranka jego kwatermistrzowie między godziną 8 i 9 sześciokrotnie zmienili plan załadunku⁵⁵.

Zazwyczaj jednak Patton, Hewitt i ich podwładni wykazywali się inwencją, jaka miała charakteryzować poczynania Amerykanów przez resztę wojny. Oficerowie służb medycznych w ostatniej chwili zdali sobie sprawę, że 34. Siły Zadaniowe zgromadziły tylko niewielką część potrzebnego osocza krwi. Niedawne doświadczenia wykazały, że płyn ten, uzyskiwany w wyniku usunięcia czerwonych i białych komórek krwi, jest niezwykle skuteczny w utrzymywaniu rannych przy życiu, a po skrzepnięciu da się go przetrzymywać długimi tygodniami bez chłodzenia. Zanim dzień dobiegł końca, portowy chirurg, działając z upoważnieniem Departamentu Wojny, zarekwirował praktycznie całe osocze z terenów na wschód od Missisipi, a do przetransportowania go wykorzystał trzy bombowce. Kiedy pogoda w Norfolk się pogorszyła, członkowie obsługi naziemnej zapalili flary, żeby nakierować pilotów. Następnie ciężarówki z cennym płynem ruszyły pędem z lotniska, docierając do portu tuż przed podniesieniem kotwicy przez flotę⁵⁶.

Równie dramatyczna była saga SS Contessa. Departament Wojny przez wiele tygodni próbował znaleźć statek o małej wyporności, zdolny do pożeglowania 20 kilometrów w górę wijącej się marokańskiej rzeki do lotniska w Port Lyautey, stanowiącego jeden z głównych celów Pattona. Na skutek prowadzonych na całym świecie poszukiwań natrafiono na Contessę, pokrytą rdzą jednostkę o zanurzeniu wynoszącym niewiele ponad 5 metrów. Większość niezbyt wyróżniającej się służby spędziła ona, wożąc z Karaibów banany i kokosy. Nakazano jej udać się do Newport News. Tam kapitan statku William H. John, Brytyjczyk z gęstymi brwiami, zaniedbanymi wąsami i podłużną, zapadłą twarzą, dowiedział się, że ma wziąć na pokład ponad 1000 ton bomb, ładunków głębinowych i wysokooktanowego paliwa lotniczego, po czym wyruszyć w rejs, nie znając początkowo celu. Załoga natychmiast opuściła jednostkę.

24 października Contessę opróżniono z bananów i zaciągnięto do suchego doku, aby pospiesznie załatać jej przeciekający kadłub. Następnie kapitan John i porucznik rezerwy US Navy A.V. Leslie udali się do więzienia w Norfolk, niedawno uznanego oficjalnie przez urzędników stanowych za najbardziej obskurny zakład karny w całej Wirginii. Dwaj oficerowie przesłuchali 50 skazanych. Wielu z nich było niestroniącymi od kieliszka marynarzami, mającymi „przekrwione oczy i trudności z utrzymaniem się na nogach”, ale też wykazującymi się chęcią udziału w wyprawie, którą opisano jedynie jako dobrze płatną, niebezpieczną i daleką od celi w Norfolk. Piętnastu wybranym ludziom złagodzono wyroki. Potem zabrano ich na Contessę pod strażą złożoną z marynarzy wyposażonych w broń do tłumienia zamieszek. Połatany, wysuszony i wyczyszczony owocowiec ześlizgnął się z suchego doku, po czym popłynął do Pirsu X, gdzie znajdowały się składy amunicji, i rozpoczął załadunek⁵⁷.

Zamieszanie, jakie panowało przy przenoszeniu wyposażenia na statki, zwiększyło się na skutek przybycia nad Hampton Roads 34 000 żołnierzy. Pociągi wiozące oddziały przetaczały się z zaciągniętymi zasłonami przez Norfolk i Portsmouth. Czasami trafiały na właściwy pirs, czasami nie. Wielu ludzi było wycieńczonych. Niektórzy podróżowali całą noc, inni cały tydzień. Dowódca pewnej jednostki artylerii, przeczuwając, że zmierza ona na tropikalne pole bitwy, postanowił zaaklimatyzować swych podwładnych, zapieczętowując okna wagonów i przekształcając pociąg w „parne piekło”, jak stwierdził jeden z oficerów, który zdołał przetrwać ten eksperyment⁵⁸.

Członkowie żandarmerii wojskowej prowadzili patrole wzdłuż torów i na dworcach autobusowych, szukając dezerterów. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy US Army oskarżyła o dezercję 2600 żołnierzy i skazała 90% z nich. W jednostkach, które stacjonowały w Wirginii przez wiele tygodni, nastąpiło załamanie dyscypliny. Podczas szkolenia desantowego tak wielu ludzi skazano na pobyt w zatłoczonym areszcie wojskowym na Solomon’s Island w Zatoce Chesapeake, że musiała powstać lista oczekujących na odbycie kary. Tylko 3 października przed sądem wojennym za różne wykroczenia stanęło 30 żołnierzy. Ludzie przeczuwali, że wkrótce ruszą na wojnę. Wielu z nich raczyło się alkoholem do momentu, aż „chodzili pijani na czworakach”. Dowódcy rozdawali ulotki ostrzegające: „Prawda jest taka, że zbyt częste używanie narządów płciowych wyczerpuje je, czyniąc mężczyznę słabszym”. Na pirsy wlokło się wielu słabych mężczyzn⁵⁹.

Nieprzyzwoite Norfolk zaspokajało potrzeby tych, którzy pragnęli zgrzeszyć przed wypłynięciem, choć w niektórych miejscach dało się zauważyć szyldy ogłaszające: „Zakaz wstępu dla psów i marynarzy”. Nieprawość miasta rosła wraz z przybyciem każdego kolejnego pułku. Co wieczór tysiące żołnierzy ruszały tłumnie na East Main Street, opisywaną jako „największy na świecie, nieprzerwany ciąg melin z piwem”. Taksówki przemieniły się w burdele na kółkach, pożądliwi mogli skorzystać również z całych flot „naczep z dziewczynami”. 18 października obyczajówka aresztowała 115 osób podczas „największego nalotu w lokalnej historii”. Ponieważ cele pękały w szwach, komisarz policji w Norfolk poprosił władze federalne o utworzenie „obozu koncentracyjnego (…) na tyle dużego, by pomieścił dwa lub trzy tysiące kobiet”. Wojenny stres, spowodowany między innymi wieloma atakami U-Bootów u wybrzeży Wirginii, popchnął mieszkańców miasta do histerii. Powszechnie krążyły pogłoski, że miejscowi czarnoskórzy planują podczas zaciemnienia dokonać masakry białych obywateli. Spiskowcy mieli rzekomo zakupić 300 szpikulców do lodu w sklepie narzędziowym w śródmieściu⁶⁰.

Żołnierze, trzeźwi czy nie, znaleźli w końcu drogę na 28 statków transportowych. Wszelkie publiczne telefony na nabrzeżach zostały odłączone, a portowe służby inżynieryjne postawiły wysokie płoty wokół każdego z doków. „Jeśli powiesz, gdzie się udajesz, możesz nigdy tam nie dotrzeć”, ostrzegały plakaty rozpowszechniane dla zachowania bezpieczeństwa, co prawda niepotrzebnie, bo nieliczni mieli choćby podejrzenia co do celu wyprawy. Część żołnierzy napełniła prezerwatywy gazem ziemnym z piecyków do ogrzewania namiotów i puściła je w stronę miasta z doczepionymi notkami, w których zachęcano wszelkie dziewczęta, skore do pocieszenia odpływających wojowników, do przekradnięcia się do strzeżonej strefy. W końcowym, bezsensownym akcie spotęgowania panującego chaosu US Army zdecydowała, że żołnierze będą wchodzić na pokłady alfabetycznie, a nie jednostkami. Tysiące ludzi z trudem wdrapywały się po rampach, dźwigając ciężkie torby, po czym godzinami krążyły po zejściówkach, szukając towarzyszy. Inni wrócili na brzeg po zapadnięciu zmroku, aby zebrać się w dokach plutonami i ponownie wejść na pokłady statków⁶¹.

Oficerowie zajęli kabiny. W każdej znalazło się od ośmiu do dwunastu ludzi. Zwykli żołnierze zostali upchnięci w ładowniach z czteropiętowymi łóżkami i hamakami rozwieszonymi w każdej wolnej przestrzeni. „Bóg musi kochać szeregowych – mawiano – bo stworzył ich wyjątkowo wielu”. Na schodach oddawano się powszechnie pokerowi i grom z użyciem kości. Marynarze nieustannie skrobali. Chłopcy, którzy ledwo co zaczęli się golić, leżeli na pryczach ze wzrokiem wbitym bezmyślnie w grodzie lub próbowali wyrazić w listach do domu uczucia, takie same u każdego z nich: Boję się. Tęsknię. Kocham cię⁶².

Odległy stukot dźwigów sygnalizował wciąganie ostatnich uprzęży z ładunkiem. Doszedł też nowy odgłos: chropowaty zgrzyt tysiąca osełek, jaki rozległ się, gdy żołnierze zaczęli ostrzyć swoje bagnety i noże okopowe.

24 października o świcie w zatoce Hampton Roads ukazał się las masztów i platform obserwacyjnych. Największa flota wojenna, jaka kiedykolwiek wyruszyła z amerykańskich wód, szykowała się do wypłynięcia. Przez chwilę wiał szkwał znad Atlantyku, okrywając okręty szarą mgłą. Motorówki z zaciemnionymi światłami zabrały kilku oficerów z hotelu Chamberlin, gdzie spędzili ostatnią noc z żonami. Owinięty w marynarską pelerynę Hewitt wszedł na pokład swego okrętu flagowego, USS Augusta. Przybierający na sile dźwięk bosmańskiego gwizdka oznajmiał przybycie admirała.

Z tego samego miejsca Hewitt wyruszył w 1907 roku, by opłynąć kulę ziemską z szesnastoma pancernikami Wielkiej Białej Floty. Żegnały go wtedy patriotyczne wiwaty, a rolę pilota, wyprowadzającego go z Hampton Roads, odegrał Theodore Roosevelt na pokładzie swego jachtu Mayflower. Teraz, chcąc mniej rzucać się w oczy, Hewitt postanowił, że dopiero po wypłynięciu na ocean połączy się z niektórymi spośród największych podległych mu okrętów, między innymi nowym pancernikiem Massachusetts, płynącym z Maine. Jeszcze większy kontyngent czekał na 34. Siły Zadaniowe w pobliżu Bermudów. W grupie tej znajdował się Ranger – jedyny podległy Hewittowi pełnokrwisty lotniskowiec, a także cztery lotniskowce eskortowe, czyli w rzeczywistości tankowce z zamontowanymi na nich pasami startowymi. Na żadnym z tych okrętów nie służyło więcej niż 12 doświadczonych lotników. Poza tym US Navy raportowała, że w niektórych załogach znajduje się „bardzo niewielu oficerów i marynarzy, którzy widzieli wcześniej słoną wodę”. Niemniej jednak spośród 102 jednostek floty tylko Contessa miała poważne opóźnienie. Wciąż ładowano na nią paliwo i bomby na Pirsie X. Dopiero po dwóch dniach ruszyła samotnie za resztą konwoju⁶³.

Patton zadomowił się wygodnie w kabinie kapitańskiej Augusty. Na stoliku przy jego pryczy leżał stos powieści kryminalnych, a także Koran, który generał zamierzał przeczytać w trakcie rejsu. Dawniej często stawał przed lustrem, ćwicząc gniewne, wojownicze spojrzenie, teraz jednak czas nie sprzyjał dramatyzowaniu. Patton był tak samotny, jak tylko może być dowódca zmierzający na niebezpieczne krańce świata.

„To moja ostatnia noc w Ameryce – zapisał poprzedniego wieczora w dzienniku. – Być może na lata, być może na zawsze. Oby Bóg pozwolił mi spełnić obowiązki wobec moich ludzi i samego siebie”. Myślał o środowym poranku przed trzema dniami, spędzonym w Waszyngtonie. Przed przybyciem do Białego Domu pojechał na 16. Ulicę, do Walter Reed Army Hospital, aby odwiedzić swego dawnego bohatera, generała Johna J. Pershinga. Słabowity osiemdziesięciodwulatek zaczął wspominać ich wspólne przygody w Meksyku, gdzie Patton służył jako jego nieoficjalny adiutant. „Zawsze potrafiłem rozpoznać wojownika – stwierdził Pershing. – Lubię generałów tak śmiałych, że aż niebezpiecznych”. Patton ucałował rękę dawnego przełożonego, wysuszoną niczym opadły liść, prosząc o błogosławieństwo. „Żegnaj, George. Niech cię Bóg błogosławi, zachowa i da ci zwycięstwo”, odparł stary generał⁶⁴.

Generałowie tak śmiali, że aż niebezpieczni. Patton zamierzał stawić czoła temu wyzwaniu. Do swego starego przyjaciela, przebywającego w Londynie Eisenhowera, napisał: „Powinniśmy ustalić, że zwyciężymy lub zginiemy pod Casablanką”. Sporządził również dwie wiadomości dla Bei: „Prawdopodobnie minie trochę czasu, zanim dostaniesz ode mnie list, będę jednak o tobie myślał i cię kochał”, napisał w jednej z nich. W drugiej, którą jego żona miała otworzyć, tylko jeśli generał zostanie „definitywnie ogłoszony martwym”, wyznał, jak wielką trudność sprawia mu wyrażenie uczuć wobec kobiety, którą znał, odkąd oboje byli szesnastolatkami. Zwracał się do niej tak, jak gdyby mówił zza grobu: „Twoja ufność wobec mnie stanowiła jedyną pewną rzecz w świecie straszliwej niepewności”⁶⁵.

Krótko przed godziną 7 rano Joseph T. Dickman wyślizgnął się z cumowiska, ruszając w rejs. Dołączyły do niego Thomas Jefferson i Leonard Wood, a potem kolejne statki transportowe. Niszczyciele ruszyły przodem, ku zamglonemu morzu. Czołowy okręt ustawił się na pozycji znanej jako Dead Man’s Corner. W tym czasie transportowce przeciskały się między zaporami strzegącymi Hampton Roads przed nieprzyjacielskimi okrętami podwodnymi. Ponieważ wprowadzono ciszę radiową, flota dowiadywała się o zmianach kursu za pośrednictwem lamp sygnałowych i alfabetu semaforowego. Samoloty patrolowe i dwa srebrne sterowce prowadziły rozpoznanie nad szerokim przesmykiem między Cape Henry i Cape Charles. Przyspieszywszy do 14 węzłów, transportowce wypłynęły z ujścia rzeki James, mijając miejsca znane jako Thimble Shoals i Tail of the Horseshoe. Żołnierze zapinali kamizelki ratunkowe i ustawiali się przy poręczach na otwartych pokładach, wpatrując się w milczeniu w Old Point Comfort⁶⁶.

Dzień wstał jasny i wietrzny. Niewidzialne anioły osiadły na wantach i salingach. Młodzi mężczyźni, ci, którzy zrządzeniem losu przetrwali wojnę i pół wieku później zmarli ze starości we własnych łóżkach, na zawsze zapamiętali tę poranną godzinę, w której armia wypłynęła na otwarte morze w celu, który dla nikogo nie był jeszcze w pełni zrozumiały. Na mijanym przez wielką flotę brzegu marzenia żołnierzy wchodziły, niczym żywi ludzie, do pokojów, w których spały ich ukochane osoby⁶⁷.

Spotkanie pod Szarszalem

Zanim jeszcze flota podniosła kotwicę w Wirginii, na afrykańskim wybrzeżu wylądowała niewielka forpoczta sił inwazyjnych. Składała się ona z niecałego tuzina ludzi. Jej zadanie, śmiałe i zarazem lekkomyślne, przeszło do historii jako jedna z najsławniejszych tajnych operacji całej wojny.

Zaczęło się od jednego sygnału świetlnego. Był 21 października, godzina 22. Generał major Mark W. Clark stał na mostku okrętu podwodnego HMS Seraph. Wpatrywał się uważnie przez lornetkę w jasny punkt widoczny na algierskim wybrzeżu. Przytrzymując się, by zamortyzować kołysanie, przeczesywał wzrokiem odległą o 3 kilometry białą linię fal rozbijających się o brzeg. Po kilku dniach żeglowania z Gibraltaru przez Morze Śródziemne, w zanurzeniu i z prędkością wynoszącą zaledwie 4 węzły, Clark desperacko pragnął wyjść na ląd. Choć Seraph wynurzał się każdej nocy, aby naładować baterie, powietrze wewnątrz stawało się z dnia na dzień coraz bardziej zatęchłe, tak że w końcu nie dało się nawet zapalić tam zapałki. Clark i czterej inni amerykańscy oficerowie spędzali czas na niekończących się partiach brydża lub kribydża, którego nauczyli ich obecni na pokładzie brytyjscy komandosi. Czoło generała pokrywały niewielkie siniaki. Miał 190 centymetrów wzrostu i nie był w stanie omijać niezliczonych rur i pokręteł okrętu.

„Po lewej znajduje się stożkowate wzgórze w kształcie głowy cukru. Widzę jego zarys na tle nieba”, przekazał Clark dowódcy Serapha porucznikowi Normanowi L.A. Jewellowi. Na wschodzie bladą poświatę dało się dostrzec w miejscu, w którym położona była miejscowość rybacka Szarszal, założona ponoć przez Selene, córkę Marka Antoniusza i Kleopatry. Sto kilometrów dalej wzdłuż wybrzeża leżał Algier. Clark tymczasem raz jeszcze zwrócił uwagę na światło palące się na szczycie stojącego samotnie gospodarstwa. „Poniżej domu jest plaża. Czarna plama za plażą to zagajnik. Tak jest, to miejsce, którego szukamy”, stwierdził Clark.

Jewell nakazał włączenie silników diesla. Seraph zbliżył się na odległość 400 metrów do linii załamywania się fal. Srebrny księżyc oświetlił pokład i ciemne morze. Komandosi sprawnie zmontowali składane dwuosobowe kajaki, zbudowane z orzesznikowej ramy i brezentowego poszycia. Clark i pozostali Amerykanie raz jeszcze sprawdzili, czy mają całe potrzebne wyposażenie, w tym pasy z kieszonkami na pieniądze, wypchane zielonymi dolarami oraz dalszym tysiącem w kanadyjskich złotych monetach, z wielkim trudem zdobytych w niedzielne popołudnie w skarbcu Banku Anglii w centrum Londynu. Każdy z mężczyzn miał na sobie wojskowy mundur. Dwa miesiące wcześniej sześciu niemieckich sabotażystów, wysadzonych przez U-Boota na brzeg w Nowym Jorku i na Florydzie, a następnie pojmanych w cywilnych ubraniach, zginęło na krześle elektrycznym w Dystrykcie Kolumbii. Nikt biorący udział w tej misji nie chciał, by stracono go jako szpiega.

Pierwszym trzem parom żołnierzy udało się chwycić burt kajaków i usadowić w kokpitach. Kiedy jednak Clark schodził z okrętu, potężna fala przewróciła jego kajak wraz ze znajdującym się już w nim komandosem, kapitanem Godfreyem B. Courtneyem. „Muszę się stąd wydostać! – wrzeszczał Clark. – Muszę, teraz!”. Wezwano z powrotem inny kajak, po czym jeden z Amerykanów ustąpił miejsca Clarkowi. Tymczasem załoga okrętu podwodnego ustawiła należycie przewróconą łódkę i wyłowiła Courtneya. Gdy w końcu wszystko było gotowe, żołnierze zaczęli oddalać się od Serapha, machając dwupiórowymi wiosłami. Następnie przybrali szyk w kształcie litery „V” i ruszyli w stronę widocznego nad plażą, kierującego ich do celu światła⁶⁸.

Mark Clark (dla znajomych Wayne) był nietypowym kandydatem na dowódcę tajnej misji za linami wroga. Jako zastępca i główny planista Eisenhowera wiedział o Operacji Torch więcej niż jakikolwiek inny człowiek. Znajdował się również w gronie zaledwie kilku Amerykanów mających dostęp do sekretów Ultry, informacji wywiadowczych zdobytych przez Brytyjczyków na skutek złamania niemieckich szyfrów radiowych⁶⁹. Obejmowała je tak ścisła tajemnica, że w żartach określano je jako SPP – „spalić przed przeczytaniem”. Gdyby siły Vichy pojmały Clarka i przekazały go Gestapo, konsekwencje byłyby nieprzewidywalne, zarówno dla Operacji Torch, jak i całej alianckiej sprawy⁷⁰.

Fakt, że Eisenhower mimo wielkiego ryzyka powierzył tę misję Clarkowi, stanowi świadectwo naiwności nowego naczelnego dowódcy Sprzymierzonych, ale też wiary, jaką pokładał w podwładnym, który stał się jego niezastąpionym alter ego. Ojciec Clarka był oficerem US Army, a matka córką imigrantów, rumuńskich Żydów. On sam jako kadet w West Point przyjął chrzest w Kościele episkopalnym, w wierze uznawanej za najbardziej stosowną dla ambitnych generałów. W akademii nosił przydomek „Kontrabanda”, wykazywał się bowiem niemałą przebiegłością, szmuglując do koszar zakazane słodycze⁷¹. Co istotniejsze, nawiązał przyjaźń z sierżantem, szefem kompanii, starszym kadetem o nazwisku Ike Eisenhower. W 1918 roku Clark został poważnie raniony odłamkiem. W okresie międzywojennym młodego kapitana odkomenderowano do współpracy z ruchem edukacji dorosłych Chautauqua. W jego ramach wysławiał wojskowe życie, występując obok brzuchomówców, objazdowego teatru i grup wygrywających melodie na dzwonkach szwajcarskich.

Później, jako oficer sztabowy w Departamencie Wojny, Clark zyskał uznanie jako twórca techniki linii montażowej do masowego tworzenia dywizji. W czerwcu 1941 roku jego przełożony opisał go jako człowieka „łączącego w sobie niezwykłą kombinację wyjątkowo sympatycznej osobowości, niezłomności, znakomitego wyczucia oraz inteligencji”. Po ataku na Pearl Harbor George Marshall poprosił go o listę dziesięciu zdolnych generałów brygady, spośród których wyznaczony zostałby nowy szef do spraw planów wojennych. „Dam panu jedno nazwisko, a potem skopiuję je dziewięć razy: Dwight D. Eisenhower”, odparł Clark. Wiele lat później Eisenhower powiedział Clarkowi: „Jesteś odpowiedzialny za podarowanie mi szansy w stopniu większym niż ktokolwiek inny w tym kraju”⁷².

Dług został spłacony w sierpniu 1942 roku, gdy Eisenhower uczynił Clarka swym głównym planistą w Londynie i zastępcą dowódcy Operacji Torch. Wkrótce dwaj Amerykanie stali się ulubieńcami Churchilla. Często otrzymywali wezwanie na Downing Street lub do wiejskiego domu premiera w Chequers, gdzie brali udział w przeciągających się do północy spotkaniach. Clark barwnie opisał Churchilla, który w luźnej koszuli i kapciach objaśniał strategię, jednocześnie pijąc brandy lub pochłaniając późną kolację:

Kiedy podano mu zupę, energicznie się za nią zabrał. Siedział nachylony nad stołem, a jego usta znajdowały się jakieś pięć centymetrów od talerza. Jadł, mrucząc i siorbiąc. Łyżka wędrowała od jego ust do talerza tak szybko, że ledwo dało się ją zauważyć. W końcu, skrobiąc dno, krzyknął głośno: „Więcej zupy!”. Odwróciwszy się do gości, stwierdził: „Pyszna zupa, nieprawdaż?”⁷³.

Podobnie jak Eisenhower, Clark prześcignął setki innych, początkowo starszych stopniem oficerów, w ciągu dwóch lat awansując ze stopnia majora na generała majora. Drobiazgowy i przebiegły, miał również skłonność do ciągłej autopromocji, co drażniło jego przyjaciół i rozwścieczało wrogów. W drugiej z tych grup znajdował się Patton, który pod koniec września wyznał w dzienniku: „Wydaje mi się, że bardziej zajmuje go dbanie o własną lepszą przyszłość niż o wygranie wojny”⁷⁴. Inny generał nazwał Clarka „geniuszem zła” sił alianckich, jednak określenie to pomniejszało i wyśmiewało odegraną przez niego rolę⁷⁵. W istocie był zdolnym organizatorem. Jego codzienne memoranda dla Eisenhowera są małymi arcydziełami, precyzyjnymi i wydajnymi. Niemniej jednak ich autora prześladował brak pewności siebie. „Im więcej masz gwiazdek, im wyżej się wdrapiesz, tym bardziej wystawiony na atak jest twój tyłek. Ludzie ciągle czekają tylko na okazję, żeby opacznie zrozumieć twoje działania”, stwierdził pewnego razu⁷⁶.

Wyprawa do Szarszalu została pospiesznie zorganizowana na potajemną prośbę generała Charles’a Emmanuela Masta, dowódcy sił Vichy w Algierze. Mast dał znać, że pragnie porozumieć się ze starszym stopniem amerykańskim oficerem, tak aby Sprzymierzeni mogli „wkroczyć praktycznie bez oddania strzału”. Clark nalegał, by postawiono go na czele misji, „ciesząc się jak chłopak z nowego noża” z perspektywy przeżycia przygody i szansy na przeprowadzenie największej amerykańskiej intrygi dyplomatycznej tej wojny⁷⁷.

Oprócz gromadzenia informacji wywiadowczych pozyskiwanych dzięki odkodowywaniu niemieckich wiadomości Alianci zdołali także, dopuszczając się uwodzenia i włamań, wykraść różne włoskie, vichystowskie i hiszpańskie szyfry dyplomatyczne. Ponadto Waszyngton dysponował w Afryce Północnej siecią szpiegowską. Tworzył ją tuzin amerykańskich wicekonsulów, zwanych „Dwunastoma Apostołami”. Teoretycznie pełnili oni funkcję „urzędników kontroli żywności” na mocy ciągle aktualnej umowy handlowej między Francją Vichy a Stanami Zjednoczonymi. „Apostołom” wiele brakowało do bycia zawodowymi szpiegami. Jeden trudnił się sprzedażą Coca-Coli w Missisipi, innego opisano jako „ozdobę paryskiego Harry’s Bar”⁷⁸. Jeszcze jeden wyznał później: „Nie wiedziałem nawet, jak wyważyć szufladę biurka”. „Apostoł” Kenneth Pendar, były archeolog z Harvardu, stwierdził: „Przylecieliśmy, by opaść niczym Alicje do afrykańskiej Krainy Czarów”⁷⁹. Pewien niemiecki agent raportował z lekceważeniem do Berlina: „Wszelkie ich myśli koncentrują się wokół ich zainteresowań towarzyskich, seksualnych i kulinarnych”. Choć „Apostołowie” w istocie zebrali użyteczne informacje na temat portów, plaż i umocnień na wybrzeżu, nie potrafili odpowiedzieć na najbardziej fundamentalne pytanie: czy Francuzi będą walczyć? Tego właśnie zamierzał dowiedzieć się Clark⁸⁰.

Jedynie wycie psa i szum fal naruszały nocną ciszę, gdy Clark i kapitan Courtney czekali 200 metrów od brzegu. Minęła właśnie północ 22 października. Światło księżyca i nieosłoniętej, dyndającej na poddaszu żarówki pozwalało zauważyć, że dom w położonym na skarpie gospodarstwie posiada pokryty czerwoną dachówką dach mansardowy oraz stiukowe ściany, po których pięła się winorośl. Nagle na plaży pojawił się jasny sygnał: kreska-kropka-kreska, litera „k” w alfabecie Morse’a. Nachyliwszy się do wioseł, dwaj oficerowie prześlizgnęli się z łatwością nad falami i dołączyli do pozostałych członków grupy, którzy targali już swe kajaki przez piaszczystą plażę.

Z gaju oliwnego na skraju wzniesienia wychynął wysoki, przygarbiony mężczyzna, mający na sobie golf, tenisówki i czapkę bejsbolówkę. Robert Murphy był najważniejszym amerykańskim dyplomatą w Algierze oraz szefem siatki szpiegowskiej „Apostołów”. „Witamy w Afryce Północnej”, rzucił z niefrasobliwością godną doświadczonego gospodarza, podejmującego gości przybyłych na obiad. Clark zrezygnował z przygotowanej zawczasu podniosłej przemowy, jaką zamierzał wygłosić po francusku, i stwierdził jedynie: „Cholernie się cieszę, że nam się udało”. Żołnierze wzięli kajaki na ramiona i ruszyli za Murphym w górę wzniesienia, a następnie przez wielką zieloną bramę. Na otoczonym palmami dziedzińcu minęli właściciela willi, francuskiego patriotę o nazwisku Henri Teissier, który ukrywszy się w cieniu, obserwował ze zdenerwowaniem sytuację. Zobaczywszy niosącego broń długą Clarka, inny Francuz wymamrotał: „Generał z karabinem! Cóż to za armia?”. Schowawszy kajaki w składziku przy kuchni, przybysze ulokowali się w niewielkim zaniedbanym pokoju. Tam wypili po szklance whisky, wznosząc toast za sprzyjający im los, po czym położyli się, aby zażyć drzemki⁸¹.

Murphy był zbyt podekscytowany, żeby zasnąć. To on zorganizował spotkanie. Wierzył, że jeśli całe przedsięwzięcie zakończy się sukcesem, Sprzymierzeni będą mogli opanować Afrykę Północną bez rozlewu krwi. Murphy miał 47 lat i bladą irlandzką cerę. Charakteryzowała go „wesołość, wywołująca wesołość u innych”⁸². Wychował się w Milwaukee. W wyniku wypadku w windzie jego stopa uległa zmiażdżeniu, co pozwoliło mu uniknąć służby wojskowej w czasie I wojny światowej. Postanowił studiować prawo, po czym dołączył do korpusu dyplomatycznego. Mówił płynnie po niemiecku i francusku, był sympatyczny i kulturalny. Spędził dekadę w Paryżu. Po wkroczeniu Niemców udał się wraz ze szczątkowym rządem do Vichy, czyniąc to na rozkaz Waszyngtonu. Później pomógł w zorganizowaniu potajemnego transportu prawie 2000 ton złota z Banku Francji do Dakaru na pokładzie amerykańskiego krążownika. Roosevelt, który zawsze doceniał tak fascynujących ludzi, wyznaczył Murphy’ego na stanowisko swego osobistego reprezentanta w Afryce Francuskiej. Dał mu też radę: „Proszę nie zawracać sobie głowy kontaktowaniem się przez kanały Departamentu Stanu”. Przez kilka miesięcy Murphy krążył między Waszyngtonem i Londynem, czasami w mundurze podpułkownika, ponieważ jak zanotował generał Marshall, „nikt nigdy nie zwraca uwagi na podpułkowników”. Podczas częstych podróży do Afryki Północnej przemycał nadajniki radiowe w poczcie dyplomatycznej⁸³.

Jako że Murphy z natury skłaniał się ku konserwatywnemu status quo, nie ufali mu Wolni Francuzi. Charles de Gaulle skrytykował go jako człowieka „zdolnego uwierzyć, że Francja to osoby, z którymi jadł obiad w miasteczku”. Brytyjski dyplomata Harold Macmillan doszedł do wniosku, że Murphy „posiada nieuleczalny nawyk spotykania się z ludźmi wszelkiego rodzaju i zgadzania się z nimi wszystkimi po kolei”. Bob Murphy reagował na takie uszczypliwości szyderczym uśmiechem. Był przekonany, że robi to, czego oczekuje od niego Roosevelt⁸⁴.

O godzinie 6 rano generał Mast przybył samochodem z Algieru w towarzystwie pięciu oficerów sztabowych. Murphy obudził Clarka i pozostałych członków jego grupy, aby zapoznać ich z Francuzami. Następnie wszyscy usiedli w salonie do śniadania, na które składała się kawa i sardynki. Mast, niski i krzepki oficer, mówiący płynnie po angielsku, został pojmany przez Niemców w 1940 roku i zanim go zwolniono, spędził kilka miesięcy w osławionym saksońskim więzieniu Königstein. Mimo że otrzymał stanowisko zastępcy dowódcy vichystowskiego XIX Korpusu, w głębi serca był sympatykiem buntowników. Jeśli Amerykanie zamierzają dokonać inwazji na Afrykę Północną, powiedział Clarkowi, powinni rozważyć dokonanie tego na wiosnę, gdy skorzy do buntu oficerowie będą w pełni gotowi do udzielenia im pomocy. Clark otrzymał ścisły rozkaz niewyjawiania informacji, że Operacja Torch w istocie już się rozpoczęła. Odpowiedział wymijająco: „Najlepiej zrobić coś jak najszybciej. Mamy wojsko i potrzebne środki”⁸⁵.

Przez ponad cztery godziny dwaj generałowie wymieniali się kłamstwami. Mast nakłaniał Amerykanów, aby weszli w kontakt z jego mentorem generałem Henrim Giraudem, którego niedawna ucieczka z Königstein ożywiła francuski ruch oporu. Obiecywał, że jeśli Alianci przewiozą Girauda z kryjówki w południowej Francji do Algieru, cała Afryka Północna „zapłonie ogniem buntu” i stanie murem za generałem, symbolem francuskiego odrodzenia. Mast niemal płakał, opisując nędzny stan vichystowskich oddziałów, stwierdził jednak, że dostawa odpowiedniej ilości broni pozwoli wystawić w Afryce Północnej armię złożoną z 300 000 ludzi, która ruszyłaby do walki po stronie Sprzymierzonych, pod inspirującym przywództwem Girauda. Ponadto generał nalegał, żeby Alianci przeprowadzili równoczesną inwazję na południową Francję, aby uniemożliwić Niemcom zajęcie części kraju znajdującej się pod kontrolą rządu w Vichy.

Clark sumiennie rozważył propozycje Masta. Obiecał natychmiast dostarczyć do Afryki Północnej 2000 sztuk broni maszynowej, z czego się nie wywiązał. W rzadkiej chwili szczerości przyznał, że jednoczesna inwazja na Afrykę Północną i macierzystą Francję przekracza możliwości Sprzymierzonych. Zapewnił jednak Masta, że jakiekolwiek alianckie uderzenie będzie czymś więcej niż krótkotrwałym rajdem, jak ten przeprowadzony w sierpniu pod Dieppe. Wojska zmierzające do Afryki miały liczyć pół miliona żołnierzy i 2000 samolotów. Była to pięciokrotna przesada.

„Skąd ma tu dotrzeć te pięćset tysięcy ludzi? Gdzie oni teraz są?”, zapytał Mast.

„W USA i Wielkiej Brytanii”, odparł Clark.

„Dość daleko, nieprawdaż?”

„Nie”⁸⁶.

Być może kłamstwa i nieporozumienia były nie do uniknięcia. Clark nie mógł wyjawić, jak mało czasu zostało do rozpoczęcia Operacji Torch, nawet jeśli dobre intencje Masta wydawały się szczere. Późnym porankiem zasiane zostały jednak ziarna niepewności i nieufności w kwestiach terminu inwazji, politycznej rzeczywistości vichystowskiej Afryki Północnej, stopnia, w jakim jedna strona zamierza wspierać drugą, oraz, co najważniejsze, kto komu będzie rozkazywał. O godzinie 11 Mast wstał i oznajmił, że musi wrócić do Algieru, zanim jego nieobecność wzbudzi podejrzenia. Przed udaniem się do samochodu ostrzegł Clarka: „Francuska marynarka wojenna nie jest po naszej stronie. Wojska lądowe i lotnictwo są”.

Mast powtórzył także swoje wcześniejsze oświadczenie, że generał Giraud zamierza dowodzić całością sił w Afryce Północnej, w tym wszelkimi oddziałami alianckimi. Clark zareagował wymijająco, po czym wymieniono saluty i Mast odjechał. Jego samochód przetoczył się powoli obok ludzi oddających się przy kawiarni partii kart i starszych mężczyzn grających w kręgle na publicznym placu Szarszalu. Generałowi towarzyszyło przyjemne przeświadczenie, że ma wiele tygodni, a może nawet miesięcy na odpowiednie przygotowanie się do inwazji Sprzymierzonych.

Dwanaście godzin po przyjęciu spiskowców pan Teissier stał się wyraźnie zaniepokojony. Mimo to podał konspiratorom solidny lunch, na który składał się pikantny kurczak z czerwonym winem i pomarańczami. Kilku oficerów sztabowych generała Masta zostało w gospodarstwie celem prowadzenia dalszych rozmów. Przekazali oni Aliantom mapy z zaznaczonymi składami paliwa i amunicji, lotniskami, liczebnością oddziałów oraz innymi tajemnicami wojskowymi. Clark zamienił się kurtkami mundurowymi z jednym z Francuzów i wyszedł pospacerować na dziedzińcu, aby zaczerpnąć świeżego powietrza.

Wczesnym popołudniem prowadzoną w wesołej atmosferze rozmowę przerwał dzwoniący telefon. Teissier odebrał, po czym rzucił słuchawką, wrzeszcząc: „Policja będzie tu za pięć minut!”. Wiadomość ta, jak stwierdził później Clark, zadziałała tak, jak gdyby „ktoś rzucił na stół pięćdziesiąt zdechłych skunksów”. Jeden z francuskich oficerów wypadł za drzwi ze swoją torbą. Inni wyskakiwali przez okna i znikali w zaroślach. Na podłodze zastukały spadające monety: Amerykanie rzucali Murphy’emu franki, dolary kanadyjskie i „zielone”, aby użył ich jako łapówek. Clark wysłał jednego z brytyjskich komandosów z walkie-talkie na plażę, by powiadomił o sytuacji Serapha. Sam wraz z sześcioma pozostałymi ukrył się w wilgotnej piwniczce na wino znajdującej się pod tarasem. „Nie chcę, żebyś mnie tu zamykał”, stwierdził, lecz Teissier zatrzasnął klapę. Mężczyźni przycupnęli w ciemności, kurczowo ściskając karabiny i torby wypełnione dokumentami.

Murphy i Teissier postanowili udawać, że miała miejsce suto zakrapiana biesiada, z dużą ilością bełkotliwego śpiewu i brzęku butelek z winem. O godzinie 21.30 wierny wobec Teissiera kadet straży przybrzeżnej przybył pod zieloną bramę, aby wytłumaczyć swój wcześniejszy telefon. Będący po pracy służący zameldował o dziwnym ożywieniu w gospodarstwie, a policja, podejrzewająca, że stoją za tym przemytnicy, zaczęła organizować nalot. Murphy nakłaniał kadeta, żeby jak najdłużej powstrzymywał władze. „Mieliśmy tu małe przyjęcie. Kilka dziewczyn, trochę alkoholu i jedzenia – mówił. – Wszyscy już poszli, ale mogę zapewnić, że nikomu nie stała się krzywda”.

Wkrótce Clark i pozostali wyszli z piwnicy. „Zmywajcie się na plażę najszybciej jak możecie”, radził Murphy. Zabrawszy kajaki, mężczyźni zbiegli ze wniesienia. Coraz szybsze pobrzękiwanie pobliskiego wiatraka stanowiło zapowiedź wzmagającej się morskiej bryzy. Ku przerażeniu Clarka o brzeg rozbijały się fale o wysokości od półtora do dwóch metrów. Generał rozebrał się do bielizny, po czym wepchnął pas z pieniędzmi i zwinięte spodnie do kokpitu kajaka. Następnie, po krótkim biegu w stronę morza, wskoczył wraz z jednym z komandosów do łódki. Dwaj mężczyźni zaczęli wściekle wiosłować, lecz ogromny grzywacz podniósł dziób kajaka, tak że ten znalazł się niemal w pozycji pionowej, po czym spadł obrócony w spienione morze. „Do diabła ze spodniami – krzyknął ktoś z brzegu. – Ratujcie wiosła”.

Zmarznięty, przemoczony i mający na nogach jedynie bokserki Clark zarekwirował spodnie podwładnego, po czym udał się do willi, gdzie stanął przed przerażonym Teissierem. „Na miłość boską, proszę opuścić dom”, błagał Francuz, na co Clark warknął: „Nie lubię być poganiany”. Owinąwszy się jedwabnym obrusem, pokuśtykał boso z powrotem na plażę z bochenkiem chleba, dwoma pożyczonymi swetrami i kilkoma butelkami wina. Aby utrzymać ciepło, zaczął robić głębokie przysiady, podczas gdy jego ludzie rozważali dostępne opcje. Czy powinni udać się do Szarszalu i ukraść kuter rybacki? A może powinni go kupić? Murphy zasugerował, aby zaoferowano 200 000 franków. Jeden z francuskich oficerów stwierdził jednak, że którekolwiek z tych przedsięwzięć najpewniej zaalarmuje policję, a może nawet wojsko. Amerykanie ustalili, że gdyby przypadkiem jakiś Arab zawędrował na plażę, należy go związać i udusić.

O godzinie 4 nad ranem ktoś zauważył miejsce, w którym morze było nieco spokojniejsze. Clark i jego towarzysz weszli do kajaka. Czterej żołnierze zanieśli łódkę do punktu, w którym woda sięgała ramion, po czym pchnęli ją w morze. Raz jeszcze kajak znalazł się niemal w pozycji pionowej, dziobem do góry, ale tym razem udało się przedrzeć przez falę. Tymczasem porucznik Jewell podprowadził swój okręt tak blisko brzegu, że jego stępka dygotała z powodu bliskości dna morskiego. Pozostałe kajaki, z których każdy przewrócił się co najmniej raz, zdołały w końcu pokonać falę przybojową i ruszyć w kierunku kanciastego kiosku. Murphy podskakiwał na plaży, obcałowując z radością francuskich oficerów, którzy zbierali porzucone przez komandosów tommy guny i zasypywali odciski stóp na piasku.

Ludzie Clarka rozłożyli przemoczone dokumenty w maszynowni, by wyschły. Wzmocniwszy się podwójną porcją „krwi Nelsona” ze znajdującej się na pokładzie Serapha beczułki z rumem, Clark zredagował wiadomość do Londynu:

Tylko do wiadomości Eisenhowera […]. Wszelkie kwestie zostały ustalone satysfakcjonująco, z wyjątkiem terminu przejęcia zwierzchnictwa przez Francuzów… Należy spodziewać się, że większość francuskich wojsk lądowych i lotnictwa stawi nieznaczny opór… Informacje zdobyte przez flotę sugerują początkowy opór francuskiej marynarki wojennej i obrony wybrzeża, równocześnie wskazują jednak, że opór ten załamie się wkrótce po wylądowaniu naszych sił⁸⁷.

Jewell skierował okręt podwodny dziobem na zachód, w stronę Gibraltaru, po czym włączył syrenę sygnalizującą zanurzenie.

Na kolanach bogów

Podczas gdy 34. Siły Zadaniowe Hewitta płynęły zygzakiem ku Maroku, transportując oddziały Pattona, ponad 300 innych jednostek, kierujących się do Algierii, wyruszyło z kotwicowisk na rzece Clyde i u zachodniego wybrzeża Anglii. Aby wszystkie te jednostki przedostały się jedna za drugą przez Cieśninę Gibraltarską i dotarły punktualnie do różnych miejsc na Wybrzeżu Berberyjskim, wszystko podczas dwutygodniowego rejsu musiało, jak ujął to Churchill, „pasować do siebie niczym w wysadzanej klejnotami bransoletce”. W obliczu wyzwania Royal Navy pokazała szczyt swoich umiejętności. Konwoje płynęły w tak doskonałym szyku, że „jedynie kotłująca się biała piana, wyrzucana w górę przez śruby, pozwalała stwierdzić, że okręty znajdują się w ruchu”⁸⁸.

Sprzymierzeni przyjęli osiem różnych planów mających wprowadzić nieprzyjaciela w błąd i zasugerować mu, że armada zmierza do Skandynawii, Francji czy na Bliski Wschód. Na potrzeby owych forteli przeprowadzono takie działania, jak choćby hałaśliwe poszukiwanie norweskiej waluty, publiczne wykłady na temat odmrożeń, rzucający się w oczy załadunek odzieży chroniącej przed zimnem, zakup dużej liczby słowników języka francuskiego czy też wydanie armijnym kucharzom instrukcji dotyczących przygotowywania potraw z ryżu. Grupę reporterów przeniesiono do północnej Szkocji na kurs jazdy na nartach i poruszania się z użyciem rakiet śnieżnych. Bez względu na to, jaki wpływ miały te przedsięwzięcia na wywiad państw Osi, różne wskazówki bardzo zakłopotały amerykańskich żołnierzy. Wielu doszło do wniosku, że wracają do domu, zwłaszcza gdy zaraz po wypłynięciu flota zboczyła daleko na zachód, by uniknąć wilczych stad U-Bootów. Dopiero potem zawróciła na południowy wschód, w stronę Morza Śródziemnego⁸⁹.

Podobnie jak jednostki podległe Hewittowi, te załadowane w Wielkiej Brytanii również przewoziły tysiące ton zaopatrzenia. Na wykazie towarów figurowała herbata za 500 000 dolarów, narzędzia budowlane dla 5000 mieszkańców Afryki Północnej, 390 000 par skarpetek, a także 5 milionów dolarów w złocie, zapakowanych do 30 małych sejfów w oddziale Banku Anglii na Threadneedle Street. Obok różnorakich słowników francuskich znajdował się też specjalny glosariusz, tłumaczący wyrażenia brytyjskie na amerykańskie. Zanotowano w nim na przykład, że „akumulator” oznacza „baterię”, „indent” to inaczej „rekwizycja”, a „dixie” jest określeniem kubełka do parzenia herbaty⁹⁰.

W porównaniu do załadunku w brytyjskich portach nawet katorga nad Hampton Roads mogła uchodzić za modelowy przykład nieskomplikowanych działań logistycznych. 8 września Eisenhower wysłał do Waszyngtonu piętnastostronicową depeszę, w której przyznał, że jego służby kwatermistrzowskie w Wielkiej Brytanii są pogrążone w całkowitym chaosie. Około 260 000 ton zaopatrzenia, amunicji i broni, co wystarczało na półtora miesiąca walki, po dotarciu na Wyspy trafiło w nieodpowiednie miejsce. Czy Departament Wojny mógłby rozważyć nadanie drugiego, identycznego ładunku? W depeszy znalazło się objaśnienie, że amerykański system znakowania i wysyłania towarów jest kiepski (jeden pułk US Army, wraz z wyposażeniem, przybył do Anglii na 55 różnych statkach), a procedury w brytyjskich magazynach jeszcze gorsze. Wiele skrzyń zagrzebano w tysiącach nabrzeżnych szop tak głęboko, że nie dało się ich już odzyskać, a ponad 20% zasobów tracono na skutek drobnych kradzieży. Eisenhower, nie zażenowany tak bardzo, jak być może powinien, poprosił również, aby w czasie, w którym służby kwatermistrzowskie US Army będą poszukiwać zaginionych towarów, wysłano mu różne dodatkowe przedmioty, w tym fotele fryzjerskie oraz „kuloodporny, siedmioosobowy samochód o przeciętnym wyglądzie”⁹¹.

W gronie kilku starszych stopniem oficerów, którym pozwolono przeczytać depeszę, wywołała ona poważne wątpliwości co do zdolności kierowniczych Eisenhowera. Zarówno on, jak i Patton zdawali się improwizować w niepokojąco dużym stopniu. W zgryźliwej wiadomości, jaką Departament Wojny wysłał do Londynu w październiku, znalazło się stwierdzenie: „Wygląda na to, że przesłaliśmy wszystkie przedmioty przynajmniej dwukrotnie, a większość trzykrotnie”. Ale ponieważ harmonogram Operacji Torch był wyjątkowo napięty, służbom kwatermistrzowskim zapewniono pomoc. Do 16 października przez Atlantyk przetransportowano dodatkowo 186 000 ton zaopatrzenia, a 11 milionów sztuk amunicji pożyczono od Brytyjczyków. Większość tych zapasów kierowała się już w tym czasie do Afryki⁹².

Na Wyspach zaokrętowało się 72 000 żołnierzy. Większość z nich nie zdawała sobie sprawy z powyższych trudności albo się nimi nie przejmowała. Amerykanie, dwukrotnie liczniejsi od swych brytyjskich towarzyszy, służyli w większości w trzech dywizjach, których rejony pośrednie znajdowały się w Anglii, Szkocji i Irlandii Północnej: 1. Dywizji Piechoty, 1. Dywizji Pancernej i 34. Dywizji Piechoty. Po kilku dniach na morzu życie zaczęło toczyć się monotonnie. Jedyną rozrywkę stanowiły pojedynki bokserskie, organizowane na prowizorycznych ringach na górnym pokładzie. Pięściarze w koszulkach bez rękawów okładali się na nich do nieprzytomności. Broszura „Co robić na pokładzie statku transportowego” zawierała rozdziały dotyczące „choroby morskiej, przeziębienia i huśtania”, a także „malarii i innych zaraz”. Równie zniechęcający esej, w którym poruszano temat „spraw związanych z psychiką”, ostrzegał: „Jednym z głębokich popędów, jakie należy kontrolować, jest ten seksualny”. Rada ta nie zdołała powstrzymać żołnierzy od niekończącego się wspominania podbojów miłosnych, zarówno prawdziwych, jak i zmyślonych (hotel Belgravia w Belfaście, który zaczęto nazywać Akademią Jeździecką Belgravia, stanowił ulubione miejsce, na temat którego fantazjowano w 34. Dywizji). Obowiązkowe „badanie krótkiej rączki” w celu wykrycia chorób wenerycznych wykazało, że niejeden rozpustnik otrzymał zasłużoną karę⁹³.

Pułkowe orkiestry organizowały popołudniowe koncerty z piosenkami uniwersyteckimi i marszami Sousy. Na ich koniec zawsze grano, w różnej kolejności, Gwieździsty sztandar, Boże chroń Króla oraz Marsyliankę. Argyll and Sutherland Highlanders maszerowali w tę i z powrotem po pokładzie Cathay, przy głośnym akompaniamencie dudziarzy. Wszystkim żołnierzom wprawdzie nakazano usunąć insygnia jednostek, ale panowała powszechna zgoda, że każdy potencjalny wróg powinien wiedzieć, że Highlanders nadciągają. Jankesi z gitarami i harmonijkami grali Marching through Georgia oraz nieprzyzwoitą balladę 4-F Charley, której bohaterem był człowiek zwolniony ze służby z powodów zdrowotnych. Tommies śpiewali z kolei: „Nie będzie żadnych awansów po tej stronie oceanu (…) Pieprzyć ich wszystkich, pieprzyć ich wszystkich, pieprzyć ich wszystkich”. Na pokładzie Otranto oddziały 34. Dywizji mogły korzystać z bardziej wyrafinowanej rozrywki dzięki żołnierzowi będącemu jednocześnie aktorem teatralnym, który recytował monologi z Hamleta przez okrętowy radiowęzeł⁹⁴.

Dla oficerów podróż przebiegała nietypowo leniwie, jak gdyby wybierali się na wojnę statkiem wycieczkowym Cunarda. Każdego ranka stewardzi budzili ich, przynosząc herbatę. Przed każdym posiłkiem kelnerzy umieszczali w jadalniach wydrukowane menu. Pewien amerykański oficer, płynący na pokładzie Durban Castle, wspominał później: „Do obiadu wkładaliśmy mundury wyjściowe, później szliśmy na kawę do salonu”⁹⁵. Każdego wieczora szczupli induscy chłopcy okrętowi w czarno-białych strojach napełniali wanny gorącą wodą morską i pytali: „Kąpiel, sahib?”⁹⁶. Na pokładzie Monarch of Bermuda generał brygady Theodore Roosevelt Jr, zastępca dowódcy 1. Dywizji Piechoty, zabawiał oficerów swego sztabu, recytując z pamięci długie fragmenty z Kiplinga, kiedy ci rzucali mu wyzwanie, podając kolejno pierwsze wersy. Jeszcze bardziej rozweselił ludzi, gdy spostrzegł, że statek przewożący sztab dywizji, płynący kilkaset metrów z tyłu, kołysze się dwa razy bardziej niż Monarch. „Ku obcym portom – tam właśnie zmierzamy. I znowu wyruszam na wielką przygodę”, napisał Roosevelt do żony 26 października⁹⁷.

Poniżej linii wodnej, w znanych jako „raj dla torped” ładowniach, w których przebywali żołnierze, przygoda zdawała się mniej ekscytująca. Nozdrza ludzi wypełniał smród potu, ropy i wełnianych koców, podczas gdy do ich uszu docierał nieustanny stukot kości do gry i chrapanie tak głośne, że przyrównywano je do łamania gałęzi drzewa. Na niektórych statkach prycze stały w sześciu piętrach. Pewien żołnierz znajdujący się na samej górze spędzał czas, pisząc poezję i rysując mapy turystyczne swej rodzinnej Filadelfii na stalowym fragmencie dachu, oddalonym od jego nosa o najwyżej kilkanaście centymetrów. Aby zachować zaciemnienie, na noc zamykano luki. Powietrze w środku stało się odrażające. Kilku żołnierzy Coldstream Guards próbowało temu zaradzić, konstruując brezentowy kanał wentylacyjny, lecz nie przyniosło to oczekiwanego skutku. W połowie rejsu, na pełnym morzu, wielkie beczki dla ludzi cierpiących na chorobę morską ślizgały się po pokładzie z nieprzyjemnym chlupotaniem. Mycie menażek w morskiej wodzie doprowadziło do wybuchu dyzenterii. Przed szpitalami okrętowymi i toaletami utworzyły się długie kolejki, a całe rzędy nieszczęśników ustawiały się przy relingach⁹⁸.

Ludzie przyłapani na podjadaniu przeznaczonych na czarną godzinę batoników z racji żywnościowych D byli określani mianem „czekoladowych żołnierzy” i pozbawiani dwóch posiłków. Ukarani w ten sposób nie mieli jednak powodu do zmartwienia. Kuchnia serwowała tak dużo tłustej baraniny, że w całym konwoju dało się słyszeć szydercze beczenie, a w 13. Pułku Pancernym zaproponowano nowy okrzyk bojowy: „Beee!”. Chrupiące rodzynki w chlebie okazały się być chrząszczami. Żołnierze nauczyli się patrzeć na kromki pod światło, badając ich świeżość. Na Reine de Pacifico 1. Dywizja Piechoty zorganizowała grupy mające przesiewać mąkę przez sito w celu wyłapania insektów. Na pokładzie Keren podanie robaczywego mięsa spowodowało tak wielkie wzburzenie w szeregach 34. Dywizji, że oficerowie musieli zostać skierowani do jadalni celem utrzymania w niej porządku. Gdy na transportowcu Letitia żołnierze urazili honor kulinarny pewnego francuskiego kucharza, ten „oszalał i groził, że wyskoczy za burtę”⁹⁹.

Morale ludzi ucierpiało w równie wielkim stopniu, co ich żołądki. Stosunki między „kuzynami” stały się drażliwe. Jankesi nie znosili brytyjskiego jedzenia i w ogóle całej wojny. Tommies, od dawna uprawnieni do przydziałów rumu, byli wstrząśnięci odkryciem, że najmocniejszym trunkiem na statkach będzie napój imbirowy¹⁰⁰. W ramach monitorowania morale amerykańscy cenzorzy zebrali fragmenty ponad 8000 listów do domu. „Brytyjczycy to żałosne sukinsyny, karmią nas rzeczami, których nie zjadłaby świnia”, pisał pewien zdegustowany żołnierz. Inny przyznawał: „Nie przejmuj się moim ciągłym psioczeniem. Po prostu nienawidzę siebie, nienawidzę życia i mam tego wszystkiego dość”¹⁰¹.

„Do stworzenia dobrej armii z najlepszych ludzi potrzebne są trzy lata”, stwierdził na początku XIX wieku Sylvanus Thayer, zwany ojcem Akademii Wojskowej w West Point. Większość amerykańskich żołnierzy zmierzających w październiku 1942 roku do Afryki służyła w wojsku mniej niż trzy lata, a niektórzy nawet mniej niż trzy miesiące. Byli to porządni ludzie, ale nie tworzyli jeszcze dobrej armii. W istocie w ogóle nie była to armia, lecz mieszanina jednostek zebranych razem po decyzji o przeprowadzeniu Operacji Torch. Potężne wojska rzadko powstają na skutek doraźnego zebrania oddziałów.

Za przykład posłużyć może 1. Dywizja Pancerna, utworzona w 1940 roku i nosząca przydomek Old Ironsides. Ponad połowa jej sił została w Wielkiej Brytanii, czekając na późniejszy konwój. Do Afryki nie wzięto także większości jej czołgów średnich, okazały się one bowiem o kilka centymetrów za duże, by zmieścić się w furtach dziobowych jedynych dostępnych okrętów desantowych. Zamiast tego załogi przesiadły się do czołgów lekkich, uzbrojonych w słabiutkie armaty kal. 37 mm. Część jednostek wciąż dysponowała wyposażeniem z czasów kawaleryjskich. Jeszcze przed podróżą przez Atlantyk do Irlandii Północnej Old Ironsides byli wybijani z rytmu częstymi przenosinami. Po dotarciu na miejsce mogli cieszyć się łowieniem makreli w zatoce Dundrum i świeżymi homarami w cenie 50 centów za sztukę, ale szkolenie na wąskich brytyjskich drogach i pośród pól ogrodzonych kamiennymi murkami wiązało się z pewnymi ograniczeniami (brytyjscy oficerowie podążali za amerykańskimi czołgami i płacili miejscowym rolnikom szylinga za każde 5 metrów zniszczonego murku). Wielu spośród najlepszych żołnierzy dywizji zgłosiło się na ochotnika do nowo powstałych jednostek rangersów, spadochroniarzy i komandosów. Czasami zastępowali ich ludzie o mniejszym zapale i bez przeszkolenia w wojskach pancernych. Niektóre załogi wystrzeliły zaledwie po trzy pociski z dział czołgowych. Departament Wojny dużo wcześniej założył, że dywizja ruszy do boju w północnej Europie, dlatego nie przywiązywano w niej wagi do innych możliwych pól bitewnych. Ostatecznie Old Ironsides, jedyna amerykańska dywizja pancerna, która w trakcie II wojny światowej wzięła udział w walkach na pustyni, okazała się jedyną, która nie przeszła szkolenia pustynnego. Jej oficer operacyjny i późniejszy czterogwiazdkowy generał, Hamilton H. Howze, stwierdził później: „Cała dywizja nie była nic warta”¹⁰².

Niewiele osób podejrzewało, a jeszcze mniej było przekonanych, że taka właśnie jest utrzymywana w tajemnicy prawda, jednak sytuacja wyglądała identycznie w przypadku innych związków taktycznych. 34. Dywizja Piechoty zasługuje na to, aby przyjrzeć się jej bliżej. Była ona pierwszą amerykańską dywizją skierowaną na europejski teatr działań wojennych, a jej saga, mająca swój początek w Afryce Północnej, ucieleśnia nieszczęścia i triumfy US Army pełniej niż historia którejkolwiek z 89 pozostałych dywizji, wystawionych w czasie II wojny światowej.

Dwadzieścia miesięcy wcześniej 34. Dywizja istniała wyłącznie w postaci pułków Gwardii Narodowej z Iowy i siostrzanych jednostek z Minnesoty. W okresie pokoju gwardziści zbierali się raz w tygodniu, zazwyczaj w poniedziałkowe wieczory. Za dwie godziny musztry w zwartym szyku dostawali dolara. Szkolenie w sztuce wojennej ograniczało się do atakowania z użyciem bagnetu słupów na boisku futbolowym oraz potyczek na miejskim placu, w czasie których plutony ćwiczyły flankowanie pomnika upamiętniającego wojnę secesyjną. Bardziej zaawansowany trening odbywał się jedynie podczas kilkutygodniowego obozu letniego. Żołnierzy wykorzystywano do służby publicznej w czasie powodzi lub żniw bądź też do rozbijania strajków, jak w 1938 roku w zakładzie przetwórstwa mięsnego Swift w Sioux City, gdzie gwardziści, sformowawszy klin, przebili się przez kordon utworzony przez pracowników, a następnie rozmieścili karabiny maszynowe na rampach załadunkowych. Dla większości uczestników tego zajścia było to najbliższe walce doświadczenie w ich życiu¹⁰³.

10 lutego 1941 roku, po dziewięciu fałszywych alarmach, Departament Wojny sfederalizował pułki ze stanów Iowa i Minnesota, tworząc 34. Dywizję Piechoty. Została ona wchłonięta przez US Army jako jedna z 18 ostatnich dywizji Gwardii Narodowej na mocy przyjętej przez Kongres ustawy, wedle której gwardziści mogli służyć najwyżej rok i tylko broniąc półkuli zachodniej. Pułki zaczęły prowadzić pospieszne działania werbunkowe przed wyruszeniem do Luizjany, gdzie miało odbyć się dalsze szkolenie. 151. Pułk Artylerii Polowej, z kwaterą główną w Minneapolis, oferował rekrutom 21 dolarów miesięcznie i szansę, by „ruszyć na południe razem z Kanonierami-Susłami”. Ochotnicy zebrali się na balkonie stanowego arsenału, gdzie pewien generał major Gwardii powiedział im: „Mam nadzieję, że wrócicie z Hitlerem i Mussolinim na tarczy”. Dla ludzi, którzy zaciągnęli się na 12 miesięcy do obrony kraju, nie były to zachęcające słowa. Wielu wolało słuchać prezydenta Roosevelta, który obiecał tłumowi zgromadzonemu w Bostonie: „Mówiłem to już wcześniej, lecz będę powtarzał nieustannie: wasi chłopcy nie zostaną wysłani na obce wojny”. Na całym Środkowym Zachodzie w artykułach wstępnych gazet dało się zauważyć tego samego ducha negacji. „II wojna światowa jest walką samolotów i jednostek marynarki wojennej. Nikt się nie spodziewa, że amerykańska piechota opuści teren Stanów Zjednoczonych, nawet jeśli kraj włączy się do wojny”, pisało 27 lutego 1941 roku Daily Freeman Journal z Webster City w stanie Iowa¹⁰⁴.

Dziesięć miesięcy później wojna nadeszła i nie była to wojna przyjemna, w której nie potrzebowano piechoty. W styczniu 1942 roku 34. Dywizję pospiesznie wysłano do Wielkiej Brytanii, jako symbol amerykańskiego zaangażowania po stronie Aliantów. Na Wyspach jej oddziały zajmowały się wyładowywaniem zaopatrzenia i pilnowaniem różnych sztabów. Żołnierze garnizonowi nie mieli zbyt licznych okazji do przemienienia się we frontowych zabójców. Dywizję ominęły wielkie manewry w Luizjanie i obu Karolinach, z których skorzystało wiele innych amerykańskich związków taktycznych. Tak jak w 1. Dywizji Pancernej, wielu spośród najlepszych ludzi odeszło do nowych jednostek: 1. Batalion Rangersów został w przeważającej mierze wykrojony z 34. Dywizji. Kiedy zapadła decyzja o przeprowadzeniu Operacji Torch, 34. Dywizję, znajdującą się już w Wielkiej Brytanii i z tego powodu uznaną za dostępną, nawet jeśli niedostatecznie przygotowaną, postanowiono wysłać do Algierii. Pośród zwykłych żołnierzy było jeszcze wielu chłopców z Iowy i Minnesoty, lecz w przypadku oficerów sytuacja miała się inaczej. Na skutek powszechnego oczyszczania US Army z oficerów Gwardii Narodowej 34. Dywizja zachowała niewielu spośród tych dowódców, którzy wyprowadzili ją ze Środkowego Zachodu. Zapoczątkowane na małą skalę zmiany zaczęły rozprzestrzeniać się lawinowo. W przeciągu roku niemal cała kadra oficerska 168. Pułku Piechoty została trzykrotnie wymieniona¹⁰⁵.

Pośród tych, którzy przetrwali czystki, znalazł się sympatyczny obywatel-żołnierz Robert R. Moore. Podróż do Wielkiej Brytanii na pokładzie Keren spędzał on, pilnując, aby żołnierze zajmowali się gimnastyką, a także różnymi bezproduktywnymi zajęciami. Raz musiał też zdławić bunt, do jakiego doszło w jadalni. Moore był mężczyzną średniego wzrostu, z szeroką irlandzką twarzą, szczerzącymi się w uśmiechu zębami, szarymi oczami i grzywką, która zwisała mu z czubka głowy niczym zwierzęca skóra. Pochodził z liczącego 2011 obywateli miasteczka Villisca w południowo-zachodniej Iowie. Posiadał tam drogerię, zaciszne miejsce z chowanymi zasłonami w paski i szyldami reklamującymi lody Meadow Gold w oknach. Moore zaciągnął się do Gwardii Narodowej stanu Iowa w 1922 roku, mając 17 lat. Sześć lat później przejął dowodzenie nad kompanią F II batalionu 168. Pułku. Nazywano go „kapitanem Bobem” lub „Chłopięcym Kapitanem”. Moore był zawzięty, czarujący i bezwzględny. Oczyszczał kompanię z tych, których uznał za „nic nieznaczących”. Ciężko pracował, żeby przygotować podległych mu gwardzistów do wojny, której nikt się nie spodziewał¹⁰⁶.

W 1942 roku Bob Moore miał 37 lat. Nie był już chłopcem, ani też kapitanem, otrzymał bowiem awans na stopień majora i stanowisko zastępcy dowódcy II batalionu. Noce na Keren spędzał w zatłoczonej kajucie lub przy świetle księżyca na otwartym pokładzie, pisząc listy do domu. Często myślał o ostatnich dniach spędzonych w Iowie, w lutym 1941 roku, gdy pułk szykował się do wyjazdu, jak wszyscy sądzili, na coroczne szkolenie. Okres ten stanowił punkt, w odniesieniu do którego dokonywano oceny postępów w przekształcaniu przeciętnych amerykańskich chłopców w wojsko zdolne do zmiażdżenia III Rzeszy. Moore pamiętał, jak żołnierze zrywali z mundurów mosiężne insygnia z napisem „Iowa”, zastępując je takimi samymi z inskrypcją „U.S.”. Wciąż miał przy sobie list wysłany do członków kompanii F, w którym instruował ich, aby stawili się w arsenale w Villisca z „3 kompletami bielizny (długiej lub krótkiej, w zależności od preferencji), 6 chustkami, 6 parami skarpetek (niejedwabnych), 1 białą koszulą (w razie posiadania takowej. Nie jest ona jednak konieczna)”. Przez trzy tygodnie ludzie ćwiczyli obsługę broni w tych samych, przypominających talerze na zupę hełmach, które ich ojcowie nosili nad Mozą i w Argonnach, z tymi samymi karabinami czterotaktowymi Springfield. Rozbijali namioty na miejskim placu, narzekając na buty z czterema klamrami i przysięgając, że wojsko celowo zaprojektowało je tak, aby przeciętnej głębokości błoto sięgało centymetr powyżej ich cholewy. Później posilali się smażonym kurczakiem w piwnicy prezbiteriańskiego kościoła. Metodyści zorganizowali bankiet dla wyjeżdżających wojowników, z pieczonym indykiem podawanym przez uczniów uczęszczających na zajęcia z gospodarstwa domowego, noszących czerwone, białe i niebieskie mundurki. Po kolacji pani Eva Arbuckle zaśpiewała solo If I’m Not at the Roll Call i przeczytała wiersz Old Glory. Dzięki pewnemu lokalnemu działaczowi usłyszano piosenkę z krzepiącymi słowami: „Chłopcy mają się dobrze, nie trzeba martwić się. Przez ostatnie trzy lata co tydzień szkolili się”. Na koniec tego wspaniałego wieczoru mieszkańcy miasteczka powstali, aby zaśpiewać Boże, błogosław Amerykę. Następnie zabrzmiała posępna melodia capstrzyku w wykonaniu kompanijnego trębacza¹⁰⁷.

Potem nadszedł czas odjazdu. W pierwszym tygodniu marca 1941 roku
w 32 miasteczkach w Iowie żołnierze zbierali się przy arsenałach, podczas gdy cywile stawali w szpalerach wzdłuż ulic wiodących do stacji kolejowych. Starzejący się weterani Wielkiej Wojny, których długie, sine cienie rozciągały się na śniegu, tupali przemarzniętymi nogami i wspominali, jak niemal ćwierć wieku wcześniej to oni otrzymali wezwanie do służby. W Des Moines w pewnej audycji radiowej komentowano na żywo marsz 600 ludzi ze 168. Pułku Piechoty z East First Street przez Grand Avenue Bridge do dworca kolejowego Union Station. Gdy orkiestra zaintonowała Field Artillery March Sousy, zapadającą w pamięć pieśń z czasów I wojny światowej, matka idąca wraz z synem krzyknęła: „Dranie! Obiecali, że już nigdy tego nie zagrają!”. W miasteczku Clarinda melodia God Be with You Until We Meet Again, w wykonaniu zespołu ze szkoły średniej, towarzyszyła kompanii przeciwpancernej podczas załadunku do pociągu przedsiębiorstwa Burlington. W Red Oak, gdzie oficerowie kompanii M nalegali, żeby matki zostały w domu i „unikały okazywania emocji podczas odjazdu żołnierzy na coroczne szkolenie”, dziesiątki zalanych łzami kobiet stłoczyło się na peronach, chcąc raz jeszcze uściskać synów¹⁰⁸.

2 marca w Villisca samochody wypełniły miejski plac, a 1500 ludzi wylało się z niewielkiej zajezdni na okoliczne ulice. „Nigdy nie widziałem tylu samochodów w niedzielny poranek w Villisca”, powtarzali starsi mieszkańcy, zanim zaczęli wspominać wyjazd wojsk w 1917 roku. Krótko przed godziną 8 rano ktoś spostrzegł na 3. Alei błysk batuty tamburmajorki. Przez tłum przeszedł szmer: „Idą!”. Podążając za proporcem kompanii F, Bob Moore poprowadził swoich ludzi przez wiadukt perfekcyjnym marszem. Pod stacją kolejową rozkazał im się zatrzymać i pozwolił, aby rozbiegli się po ostatnie objęcia, uściski dłoni i ciche, podnoszące na duchu słowa, w które nikt tak naprawdę nie wierzył. Nad głowami zgromadzonych krążył jakiś samolot. „Niemiecki bombowiec!”, rozległ się okrzyk dowcipnisia. Po tłumie rozszedł się nerwowy chichot. Potem padł ów nieszczęsny rozkaz. Żołnierze wyplątali się z uścisków, by wnieść ciężkie bagaże do wagonów. Potem, ustawiwszy się przy oknach, zaczęli przesyłać pocałunki. Pociąg, dygocąc, ruszył naprzód, a ci, którzy pozostali na peronie, pogrążyli się w rzewnym płaczu. Byli pełni dumy, nadziei i strachu przed tym, co miało nadejść¹⁰⁹.

Chłopcy mają się dobrze, nie trzeba martwić się. Od tamtej chwili minęło 87 tygodni, okres znacznie krótszy od trzech lat, które Sylvanus Thayer uznał za konieczne do utworzenia dobrej armii z najlepszych ludzi. Bob Moore zdawał sobie sprawę, że jest teraz lepszym oficerem, a jego podwładni są lepszymi żołnierzami. Nikt nie wiedział jednak, czy dywizja jest cokolwiek warta.

***

Gdy na początku listopada konwój zbliżył się do Morza Śródziemnego, żołnierze w końcu dowiedzieli się, jaki jest ich cel: Algieria. Marudzenie zaczęło ustawać. Nowe poczucie misji pojawiło się, gdy ludzie zrozumieli, że mają wziąć udział w najśmielszej operacji desantowej w historii wojen.

„Każdy był podekscytowany i starał się zachować spokój”, napisał pewien szeregowy. Na pokładzie HMS Ulster Monarch ktoś z 1. Batalionu Rangersów wziął dwa podskakujące na falach morświny za torpedy, co doprowadziło do wybuchu krótkotrwałej, lecz ogromnej paniki. Mówiący po francusku oficerowie 1. Dywizji Piechoty zaproponowali przeprowadzenie lekcji tego języka, ale ostatecznie wyłonili się z klas utworzonych w mesach cali utytłani w kredzie i z wyrazem zwątpienia na twarzach. Amerykańscy żołnierze w żółtych kamizelkach ratunkowych, nazywanych Mae West, wykonywali pajacyki na pokładzie, wykrzykując: „Nous sommes soldats américains, nous sommes vos amis”. Aby ukryć rolę odgrywaną w Operacji Torch przez Brytyjczyków, nakazano, aby każdy Tommy przyszył sobie na ramieniu amerykańską flagę. „Tak długo jak będzie to ratować życie, możemy nosić nawet cholerną chińską flagę”, skomentował pewien brytyjski oficer¹¹⁰. W wyjętych właśnie ze skrzyń piętnastostronicowych broszurach radzono: „Nigdy nie pal i nie pluj przed meczetem” oraz „Gdy zobaczysz dorosłych mężczyzn trzymających się za ręce, nie zwracaj na nich uwagi. Nie są zniewieściali”. W powtarzanych raz po raz wykładach podkreślano tak wielki szacunek wobec Arabów, że wielu żołnierzy zaczęło myśleć o mieszkańcach Afryki Północnej jak o „Pierwszych Rodzinach Wirginii, tyle że w szlafrokach”¹¹¹.

5 listopada krótko po zachodzie słońca konwój zaczął skręcać na wschód, mijając Słupy Heraklesa. Wkrótce flota miała się podzielić: 33 000 żołnierzy kierowało się do Algieru, a 39 000 do Oranu. Smużki mgły unosiły się nad pokładami dziobowymi. Kanonierzy przy działach przeciwlotniczych postawili kołnierze swych marynarskich kurtek i zaczęli uważnie obserwować niebo, pełne gwiazd, lecz pozbawione jeszcze nieprzyjacielskich samolotów. Od lewej burty majaczył Gibraltar. Tysiące ludzi wyszły na pokłady, aby popatrzeć na światła Algeciras na hiszpańskim wybrzeżu na północy oraz Ceuty w Maroku Hiszpańskim na południu. Większość z nich nie widziała oświetlonego w nocy miasta od miesięcy, a nawet lat. Wezbrała w nich tęsknota za domem i pokojem.

„Kości zostały rzucone, a konsekwencje są w rękach bogów”, napisał do żony Ted Roosevelt¹¹².

Człowiek musi wierzyć, że sprzyja mu szczęście

W brytyjskich księgach szyfrów figurował jako Tuxford, a w amerykańskich jako Durbar, jednak bez względu na to, jakiej używano nazwy, Gibraltar budził respekt. Lufy dział wystawały niczym igły z wielkiej bryły jurajskiego wapienia, długiej na pięć kilometrów i szerokiej na półtora. Brytyjscy wartownicy patrolowali jej granice, strzegąc ich przed wszelkimi nieprzyjaciółmi imperium. Wypatrywali zwłaszcza obserwatorów znanych jako „szpicle Führera”, którzy przyglądali się Skale z La Línea po hiszpańskiej stronie granicy. Kanadyjscy górnicy drążyli bez ustanku, stosując nitroglicerynowe ładunki wybuchowe i specjalne wiertła, zaprojektowane do użycia w twardych Górach Skalistych, z ostrzem z diamentów przemysłowych. Do tej pory zdołano skonstruować tunele o łącznej długości 50 kilometrów. Wydrążony materiał usuwano za pomocą sprężonego powietrza. Następnie służby inżynieryjne wrzucały go do morza, przedłużając w ten sposób pas startowy lotniska o ponad 200 metrów. Tankowce, frachtowce i uzupełniające paliwo okręty wojenne stały w porcie „gęsto niczym kłody za tamą młyńską”¹¹³. Marynarze na przepustce wędrowali wąskimi, brukowanymi uliczkami miasteczka, z radością odkrywając, że alkohol wciąż można tam kupić w cenie zaledwie 10 szylingów za butelkę¹¹⁴.

Szpicle mieli co obserwować. W ciągu ostatnich kilku tygodni drogą morską dostarczono w skrzyniach 14 eskadr samolotów myśliwskich. Teraz maszyny te stały zmontowane, skrzydło w skrzydło, wokół kolonialnego cmentarza. Loża na gibraltarskim torze wyścigów konnych została przekształcona w wieżę kontroli lotów, której obsługa należała teraz do jednej z najbardziej zapracowanych na świecie. Kilkuset pilotów prowadziło na zmianę patrole w myśliwcach Spitfire i Hurricane, aby jak najlepiej przystosować się do miejscowych warunków. Wiatry znad klifów bywały tak zdradliwe, że rękawy po obu stronach pasa startowego niekiedy wskazywały siebie nawzajem¹¹⁵.

5 listopada 1942 roku późnym popołudniem, gdy konwój zmierzający ku Algierii wpłynął na Morze Śródziemne, pięć „latających fortec” B-17 osiadło na gibraltarskim lotnisku po okropnym locie z Anglii. Start z Bournemouth przekładano dwa razy z powodu gęstej mgły nad kanałem La Manche; jak wspominał jeden z pilotów, „nawet ptaki musiały chodzić”. Lot nad Atlantykiem odbył się na wysokości zaledwie 100 metrów w celu uniknięcia nieprzyjacielskich myśliwców. Potem samoloty krążyły nad Gibraltarem przez godzinę, aż w końcu udało się oczyścić zatłoczony pas startowy¹¹⁶.

Samochody sztabowe podjechały do schodków przy każdym z bombowców, by osłonić gości przed wzrokiem wścibskich osób. Najważniejszy z podróżnych wysiadł z samolotu o nazwie Red Gremlin. Podróżował pod pseudonimem „generał Howe”, ale na jego bagażu, który wieziono przez miasteczko do dawnego klasztoru, znanego teraz jako Government House, widniał napis „generał porucznik Dwight D. Eisenhower”. O godzinie 20 czasu Greenwich aliancki dowódca powiadomił Londyn: „Stanowisko dowodzenia w Gibraltarze założone, 2000 Zulu, 5 listopada. Powiadomić wszystkich zainteresowanych”¹¹⁷.

Eisenhower opuścił apartament na drugim piętrze, po czym nie zwracając uwagi na sporą beczułkę sherry znajdującą się w salonie gubernatora, udał się w stronę tunelu wydrążonego we wznoszącej się nad portem Mount Misery. Żołnierz w budce wartowniczej zasalutował, gdy generał przechodził ze sztabem, kierując się do centrum dowodzenia. Później Eisenhower pokonywał tę niespełna kilometrową trasę biegiem. Tego wieczora jednak, podczas dziesięciominutowego spaceru, pozwolił, aby brytyjscy gospodarze zapoznali go z kompleksem, w którym przez następne trzy tygodnie miała znajdować się jego kwatera główna.

Była to cała podziemna wioska, z rurami kanalizacyjnymi, ciepłowniczymi i wodociągowymi przecinającymi tunele. Znaki wskazywały drogę do pochyłych szybów, wiodących do pralni i domu dla rekonwalescentów w Małpiej Grocie. Co 8 metrów świeciły się gołe żarówki, rzucając upiorne cienie na wilgotne, wapienne ściany. Ułożone na ziemi drewniane deski pozwalały omijać kałuże, a huk wentylatorów zniechęcał do rozmów. Utrapienie stanowiły szczury, zjadające nawet wyjęte z opakowań kostki mydła. Korytarze okrojono, by pomieścić ponad trzydzieści zbudowanych z blachy falistej stanowisk dla pracowników. Kapiącą wodę łapano do kanistrów¹¹⁸.

Żwawa przechadzka z Eisenhowerem dała również Brytyjczykom możliwość ocenienia go. Zauważyli oczywiście zniewalający uśmiech Amerykanina, ponoć „warty tyle, co cały korpus w jakiejkolwiek kampanii”¹¹⁹. Generał miał szeroko rozstawione, zdradzające niezłomny charakter oczy, wysokie czoło i masywne ramiona. Jego twarz i dłonie ani przez chwilę nie pozostawały w bezruchu. Promieniował wręcz życzliwością, co sprawiało, że większość ludzi chciała sprawić mu przyjemność. Być może, jak zapewniał pewien wielbiciel Eisenhowera, wyczuwali oni jego „dobroć i prawość pod względem moralnym”¹²⁰. Jeden z brytyjskich marszałków lotnictwa stwierdził natomiast, że „Ike ma cechy małego chłopca, które sprawiają, że inni go uwielbiają”¹²¹.

Szczęście i przypadek zbiegły się z talentem Eisenhowera w tak nieprawdopodobny sposób, że dla wielu osób jego błyskawiczny awans zdawał się zrządzeniem Opatrzności. Patton, który wcześniej tego roku wyznał mu, że jest on jego „najstarszym przyjacielem”, twierdził prywatnie, że inicjały „D.D.” są skrótem od „Divine Destiny” – „boskie przeznaczenie”. Zaledwie 30 miesięcy wcześniej Eisenhower był podpułkownikiem, który nigdy nie dowodził w walce choćby plutonem. Jego ojciec, handlowiec ze Środkowego Zachodu, zbankrutował i podjął pracę w mleczarni. Będący trzecim synem Ike zdecydował się na karierę wojskową, ponieważ West Point oferowało darmową edukację. Był przeciętnym kadetem, a po ukończeniu studiów rozpoczął niewyróżniającą się niczym służbę oficera sztabowego. W stopniu majora spędził 16 lat. Nawet jego pierwsze spotkanie z kręgami elity, do których należał później przez dwie dekady, wypadło dość niefortunnie: w księdze gości Białego Domu pod datą 9 lutego 1942 roku zanotowano, że Gabinet Owalny odwiedził po raz pierwszy niejaki „P.D. Eisenhauer”¹²².

Jego światopogląd był konwencjonalny, a talent współmierny do skromności, jaką się wykazywał. Ike szczerze wierzył w słuszność alianckiej sprawy. „Jeśli [państwa Osi] zwyciężą, dowiemy się czegoś o niewolnictwie, pracy przymusowej i utracie indywidualnych swobód”. Od zawsze pragnął podejmować decyzje i brać na siebie odpowiedzialność, lecz międzywojenne wojsko nie dawało mu ku temu większej sposobności. „Dużo się tu mówi i siedzi przy biurkach, ale mało robi!”, napisał z frustracją¹²³. Był dumny ze swej apolityczności, której wymagano od amerykańskich oficerów. Sprawiał wrażenie, jak ujął to pewien brytyjski admirał, człowieka „całkowicie szczerego, prostolinijnego i bardzo skromnego”, aczkolwiek „niezbyt pewnego siebie”¹²⁴.

Eisenhowera nie można było jednak łatwo przejrzeć. „Mam przeczucie – napisał później korespondent wojenny Don Whitehead – że jest on człowiekiem znacznie bardziej skomplikowanym niż mogłoby się wydawać. Wpływał na przebieg wypadków z wielką subtelnością. Pozwalał, aby inni uznawali się za architektów różnych zdarzeń, i to mu pasowało”¹²⁵. Szczerość i wrodzona uczciwość Eisenhowera były tak widoczne, że przesłaniały jego przenikliwy intelekt. Dużo czytał i rozmyślał. Krótko po I wojnie światowej doszedł do wniosku, że druga jest nieunikniona, przez co przyjaciele zaczęli nazywać go „panikarzem Ikiem”. Stwierdził też, że w konflikcie tym strona zwycięska będzie walczyć jako koalicja pod zjednoczonym dowództwem. Ukończył akademię sztabową z najlepszym wynikiem w roczniku, po czym spędził sześć lat, najpierw w Waszyngtonie, a potem na Filipinach, u boku amerykańskiego Machiavellego, Douglasa A. MacArthura. Uczył się tam dworskiego obycia, przydającego się najlepiej w pałacu lub kwaterze głównej.

Eisenhower posiadał też nadludzką wręcz zdolność do ciężkiej pracy. W ciągu ostatnich 11 miesięcy wziął zaledwie jeden dzień urlopu, który spędził pod Londynem, ćwicząc strzelanie z pistoletu. Potrafił potoczyście pisać i bardzo dobrze się wysławiać. Niechlubna „chaotyczna składnia” z czasów urzędowania w Białym Domu została, jak stwierdził pewien historyk, „wymyślona na potrzeby prezydentury”¹²⁶. Jego liczne listy do Marshalla, zaczynające się od słów „Drogi generale”, były przejrzyste, konkretne i niekiedy przepełnione służalczą postawą, jak na przykład ten z 20 października 1942 roku:

Gdy tylko czuję pokusę zmniejszenia ciężaru, jaki tu dźwigamy, myślę o znacznie większym brzemieniu, jakie pan nosi na swych barkach. Zawsze wtedy powtarzam sobie, jak gorliwie pragnę, aby Armii się poszczęściło i aby stał pan na jej czele aż do odniesienia ostatecznego zwycięstwa¹²⁷.

Markowi Clarkowi i innym bliskim znajomym Eisenhower mówił, że wolałby poprowadzić dywizję do boju, jednak słowa te nie brzmiały szczerze. Na prawdziwą nie wyglądała także przybierana przez niego postawa niewzruszonej bezwzględności. Tej musiał się dopiero nauczyć. W październiku napisał: „Uważam, że wszyscy moi przełożeni mają wciąż skłonność do podchodzenia ze zbyt wielką tolerancją do niepowodzeń i błędów”. Jak gdyby bojąc się, że obnażone zostaną jego własne wady, pisał do przyjaciela: „Okaże się, czyja reputacja jest fałszywa, kto potrafi tylko płynnie i gładko się wypowiadać i czyja służba jest błyskotliwa jedynie na pozór. Wszyscy tacy zostaną wykopani za burtę”¹²⁸.

Kiedy zbliżał się dzień rozpoczęcia Operacji Torch, Eisenhower sprawiał wrażenie wyjątkowo pewnego siebie. „Nigdy w życiu nie czułem się lepiej. Teraz, gdy nadciąga ten wielki dzień, mam wrażenie, że byłbym w stanie spuścić manto Tarzanowi”, napisał 12 października, dwa dni przed swymi pięćdziesiątymi drugimi urodzinami. W rzeczywistości był drażliwy i często wpadał w przygnębienie. Palił do czterech paczek papierosów Camel dziennie. Marshallowi wyznał jedynie: „Miałem pewną trudność, żeby utrzymać przed wszystkimi należytą pewność siebie i optymizm”. Dopiero po latach Eisenhower wspomniał o „poważnej, a nawet pełnej strachu atmosferze tamtych dni”. Na razie ukrywanie własnego niepokoju stanowiło element sztuki sprawowania dowodzenia¹²⁹.

Wewnątrz Skały Gibraltarskiej, w pobliżu Green Lane i Great North Road, stało kilka baraków Nissena, w których mieściło się centrum operacyjne. Armada płynąca z Wielkiej Brytanii skręciła na wschód i teraz jej pozycja widniała na mapie Morza Śródziemnego pokrywającej jedną ze ścian. Na mapie przedstawiającej wschodni Atlantyk zaznaczono punkt, w którym, jak przewidywano, znajdowała się flota Hewitta. Rozczarowany brytyjski oficer pokazał Eisenhowerowi zawilgocony gabinet, który naczelny dowódca miał dzielić z Clarkiem. Było to kwadratowe pomieszczenie mające jakieś 2,5 metra kwadratowego. W środku znajdował się zegar ścienny, mapy Europy i Afryki Północnej oraz kilka prostych krzeseł. Na siermiężnym biurku leżało kilka długopisów. Obok stała karafka na wodę i stary telefon, zwieńczony dwoma dzwonkami. Eisenhower był tak bardzo podekscytowany objęciem stanowiska dowódcy twierdzy gibraltarskiej, że prawie nie zauważał, w jak ponurym znalazł się miejscu.

Przez 48 godzin chodził w tę i z powrotem, paląc papierosy. Dzięki kablom biegnącym po dnie oceanu dysponował dobrą łącznością z Londynem i Waszyngtonem, nie miał jednak o czym meldować. Konwoje z Wielkiej Brytanii utrzymywały ciszę radiową, a o siłach zadaniowych Hewitta nie wiedziano właściwie nic. Posiadano tylko informację, że meteorolodzy przewidują złe warunki w Maroku i fale o wysokości 4,5 metra. „Drogi Kencie – nadał przez radio Eisenhower, zwracając się do Hewitta. – Życzę ci wszelkiej chwały, jaka jest do zdobycia, oraz wielkich sukcesów tobie i generałowi Pattonowi (…). Będę blisko, na wypadek gdybyście mnie potrzebowali (…). Jak zawsze, Ike”¹³⁰.

6 listopada Eisenhower miał wystarczająco dużo czasu, by spytać Londyn o zdrowie swego czarnego teriera szkockiego Teleka. W prywatnej rozmowie z Clarkiem raz jeszcze zaczął narzekać na decyzję o dokonaniu inwazji na Afrykę, a nie na Francję. Wciąż nie było jasne, czy wojska Vichy w Afryce Północnej będą walczyć. Wprawdzie generał Mast gwarantował, że na lotniskach pod Oranem i w innych kluczowych punktach jego siły nie stawią oporu, jednak 4 listopada Robert Murphy wysłał z Algieru meldunek o ostrzeżeniu, jakie otrzymał od pewnego wysoko postawionego francuskiego oficera. Człowiek ten wyjawił, że nadeszły „rozkazy obrony Afryki Północnej bez względu na straty, w związku z czym nie należy popełniać błędu i atakować”¹³¹. Później Murphy nadał jeszcze jeden paniczny telegram, w którym nalegał, aby Operację Torch odroczono o co najmniej dwa tygodnie, a w międzyczasie ustalono, jaka będzie polityka rządu Vichy. Jego propozycja została jednak obcesowo odrzucona. Eisenhower uznał, że jest ona „nie do pomyślenia”. On i Clark doszli też do wniosku, że Murphy jest „poddenerwowany”¹³².

7 listopada Eisenhower pojechał fordem obejrzeć makaki berberyjskie. Opiekujący się nimi człowiek, „funkcjonariusz odpowiedzialny za małpy na Skale”, dźwigał nie lada brzemię, ponieważ Brytyjczycy byli przekonani, że gdy zabraknie tych zwierząt, imperium utraci Gibraltar. Eisenhower pogłaskał jedną z małp na szczęście. Nadciągnął wieczór i cienie stały się dłuższe. Nad lotniskiem i granicą hiszpańską pojawiły się niebieskie światła reflektorów. Poniżej, w odległości 4 kilometrów, dało się zauważyć malutkie okręty, kłębiące się w porcie. Niecałe 25 kilometrów od Europa Point widoczna była Afryka – płowa smuga na południowym horyzoncie.

„Jest oczywiste, że stoimy na krawędzi i musimy skoczyć. Zrobiliśmy co w naszej mocy, żeby się upewnić, że lądowanie będzie udane, bez względu na to, co napotkamy”, napisał tego poranka Eisenhower w depeszy do Marshalla¹³³.

Wyciszywszy się, Eisenhower wrócił do tunelu, po czym udał się na przebieżkę po Great North Road. Nadeszły pierwsze znaczniejsze wieści od konwojów transportujących wojska na potrzeby Operacji Torch. Nie były pomyślne.

W najwyższych dowództwach państw Osi przypuszczenia co do inwazji pojawiły się dopiero po tym, jak samoloty rozpoznawcze w końcu wykryły aliancką armadę w zachodniej części Morza Śródziemnego. Spekulowano nad miejscem lądowania Sprzymierzonych, przedstawiając różne domysły, począwszy od południowej Francji, a na Egipcie kończąc. Kriegsmarine uznawała Francuską Afrykę Północną za najmniej prawdopodobny cel. Hitler uważał, że okręty kierują się ku Trypolisowi lub Bengazi, a Alianci chcą złapać w sidła Afrika Korps Rommla, wycofujący się po klęsce poniesionej pod El Alamein z rąk 8. Armii Montgomery’ego. Licząc, że uda mu się zniszczyć wrogą flotę w Cieśninie Sycylijskiej, Führer nakazał, aby zebrano w jej rejonie wszelkie dostępne siły, czyli 35 okrętów podwodnych i 76 samolotów. „Oczekuję bezwzględnego, zwycięskiego uderzenia”, oświadczył¹³⁴. Zbyt późno zdał sobie sprawę, że większość jednostek mających zastawić pułapkę na nieprzyjaciela została rozlokowana za daleko na wschód.

Większość, lecz nie wszystkie. W niedzielę 7 listopada, o świcie, USS Thomas Stone posuwał się z prędkością 11 węzłów w lewej kolumnie, oddalonej o 50 kilometrów od hiszpańskiego wybrzeża. Był to jeden z nielicznych amerykańskich statków transportowych wchodzących w skład armady. Na jego pokładzie znajdowało się 1400 żołnierzy z II batalionu 39. Pułku Piechoty 9. Dywizji. Eisenhower dosyć późno przeznaczył tę jednostkę do uderzenia na Algier, mimo że została ona słabo przeszkolona w działaniach desantowych. Oficer pełniący służbę na mostku spostrzegł kilkaset metrów od lewej burty biały ślad zostawiany przez torpedę. „Ster prawo na burt”, zakomenderował, po czym zwiększył prędkość do maksymalnej. Statek zmienił kierunek o 90 stopni i znalazł się niemal w pozycji równoległej do toru torpedy, kiedy rufą wstrząsnęła eksplozja. Wybuch był tak potężny, że marynarze z transportowca Samuel Chase, znajdującego się ponad 500 metrów z przodu, myśleli, że to ich jednostka została trafiona.

Żołnierze zabierali się właśnie za poranne obowiązki, gdy eksplozja cisnęła nimi o pokład. Kapitan B. Frank Cochran, kapelan 39. Pułku Piechoty, wstał wcześnie, aby poczytać Biblię. Teraz usłyszał wrzaski umierających marynarzy i okrzyki strażaków wyrzucających za burtę skrzynie z amunicją. Wybuch zdemolował rufę, roztrzaskał wał napędowy Stone’a i zabił dziewięciu ludzi. Ster zablokował się w pozycji prawo na burt i statek zaczął powoli dryfować, zataczając łuk, po czym zatrzymał się pośrodku morza, 250 kilometrów od Algieru. Nad nadbudówkę wystrzelono dwie białe rakiety sygnałowe oznaczające: „Zostaliśmy storpedowani”. Zgodnie z rozkazem, pozostałe jednostki przepłynęły obok, nie zwalniając. Marynarze stali przy relingach, patrząc z szeroko otwartymi ustami na to, co się wydarzyło.

Dowódcą II batalionu był zawzięty trzydziestosiedmioletni major, Walter M. Oakes. Ponieważ Stone’owi nie groziło pójście na dno, a z Gibraltaru wezwano pomoc, zgromadził on swych ludzi na pokładzie, po czym zapewnił ich, że będą kontynuować rejs do Algieru w 24 barkach desantowych, co spotkało się z żywiołowymi wiwatami. Kapelan Cochran, który miał pozostać na Stonie, pobłogosławił odpływających. O godzinie 15 żołnierze zeszli po sieciach do lichych jednostek. Razem z nimi udał się kucharz okrętowy, który wolał ruszyć na gapę barkami niż pozostać na statku. „Ludzie z tego batalionu są pełni odwagi”, powiedział swym nowym towarzyszom.

Żołnierze szybko zaczęli cierpieć na chorobę morską. Po zapadnięciu zmroku drewniana¹³⁵ flotylla, utworzywszy trzy kolumny, popłynęła z prędkością 8 węzłów na południe. O godzinie 8 nastąpiła awaria pierwszej barki. Dziewięćdziesiąt minut później ruszono raz jeszcze, ale wkrótce dwie kolejne jednostki stanęły w miejscu. Silniki się przegrzewały, a przewody paliwowe pękały; awarie rozprzestrzeniały się niczym ospa. Za każdym razem, gdy zaczynano naprawy, musiały zatrzymywać się wszystkie barki. Wzmógł się wschodni wiatr, przez co morze stało się niespokojne. Żołnierze używali hełmów do wylewania wody za burty. O godzinie 23 korweta HMS Spey, której wyznaczono zadanie poprowadzenia barek do Zatoki Algierskiej, oddaliła się, aby zbadać tajemniczy punkt widoczny na radarze, znajdujący się na wschodzie, w odległości 6 kilometrów. Podczas gdy barki czekały w miejscu, nocne niebo rozświetliła biała flara, po czym dał się słyszeć ryk 20-milimetrowych działek. Kiedy korweta powróciła, jej zawstydzony kapitan wyznał, że jego ludzie wzięli barkę desantową nr 28, zagubioną i płynącą w złym kierunku, za nieprzyjacielski okręt podwodny. Na szczęście strzały chybiły.

Krótko po północy barka nr 9 zameldowała, że tonie w następstwie kolizji z inną jednostką. Żołnierze wygramolili się z niej, po czym otworzono zawory denne. Do tego czasu prędkość flotylli spadła do 4 węzłów, a do pokonania wciąż pozostawało jej 160 kilometrów. Liny holownicze się zrywały, silniki się zacierały, a setki żołnierzy wystawiały głowy za burty, wymiotując i modląc się o możliwość zejścia na ląd. Major Oakes zdecydował się upchnąć ludzi na siedmiu zdatnych do żeglugi barkach, a pozostałe zatopić. Zadanie to wykonali z nietypową gorliwością kanonierzy Spey.

Wszystkie wysiłki były jednak skazane na porażkę. Morze okazało się zbyt potężne, a barki za wątłe. Przemoczony i przygnębiony batalion, wraz z towarzyszącym mu kucharzem, zaczął powoli wchodzić na pokład Spey. Następnie, zachowując wielką ostrożność, aby uniknąć przewalających się fal, które mogłyby zmyć żołnierzy z pokładu, korweta ruszyła na południe. Niemal tonęła pod ciężarem dodatkowych 700 ludzi, ale wszyscy na jej pokładzie pragnęli wziąć udział w inwazji na Algier, choćby z opóźnieniem¹³⁶.

***

Minęło kilka godzin, zanim Eisenhower dowiedział się, że pierwsze, ponure meldunki na temat Stone’a były przesadzone, jak zresztą zazwyczaj w takich przypadkach. Transportowiec nie tonął, a przewożeni nim żołnierze nie zginęli. Zanim jednak rzetelne raporty dotarły do Gibraltaru, naczelny dowódca stanął w obliczu wyzwania znacznie poważniejszego od zwykłego ataku torpedowego. Przybyli Francuzi.

Dwa dni wcześniej Henri Honoré Giraud został zabrany z Lazurowego Wybrzeża przez wszechobecny HMS Seraph. Generał miał na sobie szarą fedorę, pomiętą marynarkę w jodełkę i lornetkę zawieszoną na szyi. Jego zapadnięte policzki pokrywał kilkudniowy zarost. Na wygląd Francuza nie wpłynęła też pozytywnie niebezpieczna przesiadka z kutra rybackiego na okręt podwodny. Mimo to jego postawa była władcza, a podkręcone do góry wąsy prezentowały się wspaniale. Wysoki i szczupły, szedł tunelem przy Great North Road jak gdyby maszerował przez Pola Elizejskie. Był 7 listopada, godzina 17.

Giraud miał w walizce własne plany inwazji na Afrykę Północną, wyzwolenia Francji i ostatecznego zwycięstwa nad Niemcami. Wkroczył do maleńkiego gabinetu, w którym czekali Eisenhower i Clark, po czym nie zważając na migające na zewnątrz czerwone światło oznaczające „Nie przeszkadzać”, ogłosił: „Przybył generał Giraud”. Potem oznajmił: „Jak rozumiem, kiedy wyląduję w Afryce Północnej, przejmę komendę nad całością wojsk alianckich i zostanę naczelnym dowódcą”. Clark zaniemówił, a Eisenhower zdołał jedynie wydusić z siebie nieprzekonująco: „Musiało zajść jakieś nieporozumienie”¹³⁷.

Rzeczywiście tak się stało. Eisenhower starał się uniknąć tej rozmowy po części z uwagi na fakt, iż kwestia dowodzenia pozostawała nierozwiązana. Napisał nawet do Girauda list, opatrzony późniejszą datą i fałszywym londyńskim nagłówkiem, w którym przepraszał za niemożność spotkania się z nim. Kiedy jednak Francuz zjawił się w Gibraltarze, żądając odpowiedzi, Eisenhower zaczął mięknąć¹³⁸.

Giraud był niewątpliwie dzielnym człowiekiem. Według amerykańskiego wywiadu jego ostatnia wiadomość przed dostaniem się do niewoli w 1940 roku brzmiała: „Otoczony przez sto nieprzyjacielskich czołgów. Niszczę je po kolei”¹³⁹. Według pewnego oficera rzucał ludzi do walki z okrzykiem „Allez, mes enfants!”¹⁴⁰. Miał w zwyczaju trzymać jedną rękę wetkniętą w poły płaszcza, jak Napoleon, drugą natomiast kierował ku niebu, mówiąc o szlachetnej francuskiej armii. W niemieckim obozie jenieckim kończył swoje listy słowami: „Śmiałość, cierpliwość, zdecydowanie”.

Niemniej jego odwaga miała pewne ograniczenia. Giraud, jak zaobserwował pewien jego rodak, miał bezrozumne oczy porcelanowego kota. „Jest bardzo bufoniasty i głupi”, pisał o nim Harold Macmillan, dodając, że generał był zawsze gotowy „łyknąć dowolne ilości pochlebstw i benedyktynki”¹⁴¹. W prywatnych rozmowach Amerykanie mówili na Girauda „Papa Snooks”¹⁴².

Geniusz generała objawiał się głównie w zdolności do dostawania się do niewoli, a następnie uciekania z niej. Po raz pierwszy został jeńcem w roku 1914, ale wkrótce udało mu się dostać do Holandii, a potem do Anglii, w przebraniu rzeźnika, stajennego, handlarza węglem, a ostatecznie magika w objazdowym cyrku. Jego ucieczka z Königstein w kwietniu 1942 roku, po spędzeniu tam dwóch lat z 90 innymi francuskimi generałami, była jeszcze bardziej efektowna. Odkładał sznurki, którymi związywano paczuszki z podarunkami, po czym splótł z nich linę wzmocnioną kawałkami drutu przeszmuglowanymi w puszkach ze smalcem. Zgoliwszy wąsy i przyciemniwszy włosy pyłem ceglanym, przerzucił linę przez parapet, po czym – w wieku 63 lat – zszedł 45 metrów w dół, do Łaby. Udając alzackiego inżyniera, udał się w podróż pociągiem przez Pragę i Monachium do Strasburga. Chociaż nagroda za jego głowę wynosiła 100 000 marek, udało mu się przedostać na terytorium Szwajcarii, a potem do Francji Vichy¹⁴³.

Teraz znajdował się w gabinecie Eisenhowera, żądając jego stanowiska. Giraud nie znał angielskiego. Nie posługujący się zbyt dobrze francuskim Clark, mimo pomocy pewnego amerykańskiego pułkownika, miał trudności z przetłumaczeniem słów człowieka posiadającego nawyk mówienia o sobie w trzeciej osobie. „Generał Giraud nie zaakceptuje podrzędnego stanowiska w tym dowództwie. Jego rodacy tego nie zrozumieją, a jego honor jako żołnierza zostanie splamiony”. Eisenhower wyjaśnił, że Sprzymierzeni, na mocy niejasnego porozumienia zawartego pod Szarszalem i zaaprobowanego przez Roosevelta, oczekują, że Giraud przejmie komendę jedynie nad siłami francuskimi. Wyrażenie zgody na przedstawione przez niego żądanie oddania mu wszystkich wojsk alianckich nie było możliwe. Aby ulżyć Giraudowi, amerykański attaché wojskowy w Szwajcarii udostępnił na jego potrzeby 10 milionów franków na numerowanym koncie¹⁴⁴. Tymczasem pojawił się oficer sztabowy z mapą, wezwany, by przedstawić przybyszowi koncepcję lądowania w Algierii i Maroku.

Giraud nie zamierzał pozwolić, by odwrócono jego uwagę. Plan zrobił na nim wrażenie, ale co z przyczółkiem w południowej Francji? Generał uważał, że 20 dywizji pancernych powinno tam wystarczyć. Czy są one gotowe? I czy Eisenhower zdaje sobie sprawę, że Giraud jest od niego starszy stopniem, posiada bowiem cztery gwiazdki przy zaledwie trzech Amerykanina? Najważniejsza była jednak kwestia naczelnego dowództwa podczas lądowania na francuskiej ziemi. „Giraud nie zaakceptuje niczego innego”, stwierdził Francuz.

Po czterech godzinach Eisenhower opuścił pomieszczenie, które nazywał teraz „lochem”. Jego twarz była równie czerwona jak światło nad drzwiami. Postanowił zjeść obiad w brytyjskiej mesie admiralskiej, Giraud natomiast zamierzał skorzystać z gościnności gubernatora w Government House. Kilka dni wcześniej Ike ostrzegał Marshalla: „Kwestia naczelnego dowództwa będzie bardzo delikatna (…). Będę musiał postępować w tej sprawie dość ślisko, jednak wierzę, że poradzę sobie, nikogo poważnie nie urażając”. Niestety, Clark zakończył pierwsze spotkanie, mówiąc do Girauda: „Mam nadzieję, że starszy pan zdaje sobie sprawę, że od tej pory pański tyłek nie będzie nikogo obchodził”¹⁴⁵. Eisenhower niezwłocznie sporządził krótką wiadomość do Marshalla, kończąc prostym wyznaniem: „Jestem zmęczony”¹⁴⁶.

Obiad w Government House, gdzie beczułki z sherry były zawsze pełne, a spiżarnia odpowiednio zaopatrzona, ani trochę nie złagodził postawy Girauda. O 22.30 udał się z powrotem do gabinetu Eisenhowera. Raz jeszcze wszedł do środka, nie zważając na migające czerwone światło, i znów zaczął odrzucać wszelkie argumenty. Po dwóch godzinach wykłócania się bez przerwy o to samo, Francuz wyszedł. Impas jednak trwał. Giraud cały czas chciał stanowiska naczelnego dowódcy, a nie jedynie komendy nad wojskami francuskimi, co oferowali mu Amerykanie. Jego ulubiony żart brzmiał: generałowie wstają wcześnie, by nie robić niczego przez cały dzień, a dyplomaci późno, z tego samego powodu. Świt następnego dnia oznaczał kolejną okazję do bezczynności. Giraud ogłosił, że uda się kupić bieliznę i buty na miejskim bazarze. Clark raz jeszcze mu pogroził, choć już w mniej prymitywny sposób. „Chcielibyśmy, aby czcigodny generał wiedział, że czas na pokazanie Amerykanom swej przydatności w odbudowaniu francuskiej chwały właśnie nadszedł. Jutro już nie będziemy pana potrzebowali”, przekazał za pośrednictwem tłumacza¹⁴⁷.

Generał pożegnał się wzruszeniem ramion i kolejną deklaracją w trzeciej osobie: „Giraud będzie obserwatorem tych wydarzeń”. Eisenhower wymamrotał cierpki dowcip na temat zorganizowania dla Francuza „małej katastrofy lotniczej”, po czym wyszedł na zewnątrz, aby oddać się przemyśleniom¹⁴⁸.

Ze Skały Gibraltarskiej widać było Morze Śródziemne, sięgające horyzontu, gdzie zlewało się z nocnym niebem w tysiącu odcieniach błękitu. Eisenhower był utalentowanym karciarzem i wyczuł blef. Przypuszczał, że Giraud może grać na czas, by zobaczyć, czy inwazja zakończy się sukcesem. Podejrzewał, że zobaczy go ponownie, gdy tylko sytuacja nieco się uspokoi.

Poza tym nadchodziły podnoszące na duchu wieści. Minęły ponad dwa tygodnie od bitwy pod El Alamein i Rommel był w trakcie generalnego odwrotu z Egiptu. Brytyjska 8. Armia mogła rozbić siły Afrika Korps po kawałku bądź też zepchnąć je prosto w wojska biorące udział w Operacji Torch, które już wkrótce miały zająć Tunezję. Pułapka na Morzu Śródziemnym została zastawiona przez państwa Osi zbyt daleko na wschodzie, a brytyjski konwój handlowy płynący z Sierra Leone odciągnął uwagę grasujących na Atlantyku niemieckich „wilczych stad” od Maroka. Zatonęło 12 statków towarowych, ale transportowce z 34. Sił Zadaniowych Hewitta pozostały nietknięte. Czy możliwe było utrzymanie wielkiej tajemnicy aż do rana? Doszło do pewnych szokujących naruszeń zasad bezpieczeństwa. Tajne dokumenty wrzucone do ognia w alianckiej kwaterze głównej w Londynie zostały zassane kominem w górę. Oficerowie sztabowi rozbiegli się po St. James’s Square, zbierając przez godzinę każdy fragment papieru, jaki tylko wpadł im w oko. Mimo takich zdarzeń wydawało się, że wojska Osi nie mają pojęcia o Operacji Torch.

W liście do Marshalla Eisenhower napisał: „Nie muszę mówić, że kilka ostatnich tygodni było okresem napięcia i niepokoju. Myślę, że poradziliśmy sobie z tym (…). Gdyby sobie na to pozwolić, można byłoby całkowicie oszaleć, myśląc o kwestiach pogody, polityki, różnych osobistości we Francji i Maroku, i tak dalej”.

Eisenhower ruszył z powrotem do swych katakumb, zaciągając się kolejnym papierosem. Na miejscu rozwinął posłanie, ponieważ nie chciał opuszczać centrum operacyjnego i czekać na wieści z frontu. „Boję się tylko niesprzyjającej pogody i ewentualnych dużych strat zadanych przez okręty podwodne”, zapewnił z brawurą człowieka, którego stanowisko obligowało do obawiania się o wszystko¹⁴⁹. Wiele lat później, kiedy już cywilizowany świat, do którego uratowania się przyczynił, ukoronował go laurami zwycięstwa, Eisenhower wspominał te godziny jako najtrudniejsze w trakcie całej wojny. W wiadomości do Marshalla zawarł poruszające postscriptum: „Do pewnego stopnia człowiek musi wierzyć, że sprzyja mu szczęście”¹⁵⁰.

Rozdział II
Lądowanie

„W nocy wszystkie koty są czarne”

W Berberii

Operacja Villain

Do ostatniego człowieka

„Chwały wystarczy dla nas wszystkich”

Rozdział III
Przyczółek

Miecz w Algierze

Błękitna flaga nad Oranem

„Orgia chaosu”

Bitwa o kasbę

„Na tę chwilę to koniec”

Część druga

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział IV
Natarcie na wschód

„Żyjemy w tragicznych czasach”

Zimny kraj z gorącym słońcem

Medjez-el-Bab

Tłuste gęsi na stawie

Rozdział V
Primus in Carthago

„Atakuj te świnie i o nic się nie martw”

„Martwi salutują bogom”

„Szkopy kontratakują!”

Rozdział VI
Kraj wąwozów

Longstop

„Postrzelili małego sukinsyna”

„Oto jest ręka Boga”

Część trzecia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział VII
Casablanca

Front deserowy

„Dolina Speedy’ego”

„Ktoś bywały w świecie”

„Zgromadzenie Grzeszników”

Rozdział VIII
Wojna w kawałkach

„Owce wysłane z zadaniem zwabienia tygrysa”

„To nie mogło przytrafić się właśnie nam”

„Osaczające nas śmiertelne niebezpieczeństwa”

„Odpowiednia noc na masowy mord”

Rozdział IX
Kasserine

Agresywne rozwinięcie wojsk

Żaden nie wrócił

„Czasami to nie wystarcza”

„To miejsce jest zbyt gorące”

„Rozkaz, odwołanie rozkazu i chaos”

„Przyłóżcie ostro czołgom”

Część czwarta

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział X
Znany nam świat już od dawna nie istnieje

Czuwanie w Red Oak

„Wiemy, że wystąpią wszelkiego rodzaju problemy”

„Na wojnie potrzebne jest szczęście”

„Zstąpił do was diabeł”

Rozdział XI
Przełom

„Poczęstujcie ich stalą”

„Odszukajcie swe dusze”

Noc ma się ku końcowi

„Miałem plan (…). Teraz nie mam żadnego”

Rozdział XII
Wewnętrzne umocnienia

Piekielny Zakątek

Wbijanie korka

„Policz swoje dzieci teraz, Adolf”

Tunisgrad

EPILOG

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Podziękowania

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

WYKAZ SKRÓTÓW

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bibliografia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.