Copyright © John Ferling, 2007

Tytuł oryginału
Almost a Miracle: The American Victory in the War of Independence

© Copyright 2007 by Oxford University Press, Ind.
© All Rights Reserved
Almost a Miracle: The American Victory in the War of Independence,
First Edition was originally published in English in 2007.
This translation is published by arrangement with Oxford University Press
Oświęcim 2019
Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:
Maciej Balicki

Redakcja:
Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:
Mateusz Bartel

Projekt okładki:
Paulina Klimek

ISBN 978-83-8178-251-7

Pełna lista wydanych publikacji i sprzedaż detaliczna:
www.napoleonv.pl

Konwersja
eLitera s.c.

.

Na kartach tej porywającej kroniki amerykańskich zmagań o niepodległość John Ferling przenosi czytelnika w sam środek ponurej wojennej rzeczywistości, odtwarzając ośmioletni konflikt, pełen heroizmu, cierpienia, tchórzostwa, zdrady i żarliwego oddania. Jak ukazuje Ferling, Ameryka była bliższa poniesienia klęski niż się obecnie uznaje. Generał Washington określił zwycięstwo Stanów Zjednoczonych w najlepszy sposób, uznając je za „niemal cud”.

Cud nad Potomakiem to pouczający obraz amerykańskiego triumfu, w barwny sposób przedstawiający wszystkie najważniejsze starcia wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, począwszy od pierwszych strzałów na błoniach pod Lexington po kapitulację generała Cornwallisa pod Yorktown. Autor ukazuje, jak często los bitew zależał od rzeczy nieuchwytnych, takich jak umiejętność dowodzenia w ogniu walki, szczęście, popełniane błędy, nieustępliwość i element zaskoczenia. Ferling kreśli również przenikliwie portrety kluczowych postaci konfliktu, w tym generała Washingtona oraz innych amerykańskich oficerów i cywilnych przywódców. Część z nich, w tym sam Washington, jak się okazuje, nie dorównuje swej otoczonej kultem reputacji. Praca Ferlinga poświęcona jest również wielu bezimiennym ludziom, który pełnili służbę wojskową, niekiedy bez przerwy całymi latami, stawiając czoła niezliczonym niebezpieczeństwom i cierpiąc ogromną nędzę. Autor wyjaśnia, dlaczego decydowali się walczyć i poświęcać, uznając ich za zapomnianych bohaterów, którzy zapewnili Ameryce niepodległość.

Generał George Washington. Rzeźba Jeana Antoine’a Houdona z około 1786 roku (National Portrait Gallery, Smithsonian Institution, Waszyngton; dar Joe L. i Barbary Albrittonów; nabyte przez Robert H & Clarice Smith Gallery).

PRZEDMOWA

Mój świat, tak jak większości Amerykanów żyjących po 1939 roku, został w ogromnej mierze ukształtowany przez wojnę. Niemałe znaczenie miał dla mnie niesamowity dobrobyt, jaki nastał na skutek zwycięstwa Stanów Zjednoczonych w II wojnie światowej. Zapewnił mi on możliwości niedostępne dla moich rodziców. Mój ociec wychował się w rodzinie robotniczej, ukończył szkołę średnią w 1928 roku, a następnie, tak jak jego przodkowie, natychmiast rozpoczął pracę. Tak wyglądało przeznaczenie 90 procent amerykańskich mężczyzn z jego pokolenia. Ja ukończyłem szkołę średnią 12 lat po zakończeniu II wojny światowej, po czym, jak ponad połowa moich kolegów z pełnego zakładów petrochemicznych miasteczka na teksaskim wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej, udałem się do college’u.

Ostatecznie zostałem profesorem historii. Im bardziej zgłębiałem dzieje Stanów Zjednoczonych, tym większe zdobywałem przekonanie, że moje pokolenie nie jest jedynym, na które ogromny wpływ miała wojna. Konflikt zbrojny ukształtował mój świat w równie wielkim stopniu, w jakim dotykał wiele generacji Amerykanów. Wkrótce zacząłem przeznaczać znaczną część swych wykładów na tematykę konfliktów zbrojnych toczonych przez Stany Zjednoczone. Nie minęło dużo czasu, a zająłem się prowadzeniem seminariów dotyczących wojny o niepodległość. Utworzyłem też kursy o amerykańskiej historii wojskowości. Moja pierwsza książka traktowała o lojalistach w czasie rewolucji amerykańskiej, w tym o ich służbie w szeregach wojsk brytyjskich. Przez lata nigdy nie oddalałem się zbytnio od tematu rewolucji.

W końcu udało mi się zrealizować od dawna przyświecający mi cel: napisać historię wojny o niepodległość. W ostatnim czasie nosiłem się z zamiarem stworzenia militarnej historii rewolucji amerykańskiej, która stanowiłaby uzupełnienie mojej wcześniejszej pracy dotyczącej historii politycznej, A Leap in the Dark. Urok wojny o niepodległość staje się dla mnie coraz bardziej nieodparty. Był to konflikt na ogromną skalę. Gdy walki dobiegały już końca, John Adams stwierdził, że rewolucja amerykańska podpaliła całą kulę ziemską. Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych przerodziła się w wojnę globalną. Starcia toczono od Florydy do Kanady, od Karaibów do Afryki i Indii, a także na odległych oceanach. Konflikt osiągnął tak wielką skalę, że prawdopodobnie nie było człowieka, który żyjąc w Ameryce Północnej na wschód od Appalachów, nie został nią dotknięty. Proporcjonalnie spośród wszystkich innych amerykańskich wojen tylko jedna, secesyjna, przyniosła większe straty. Zginęło wielu cywilów, w tym Indian i mieszkańców niektórych miejscowości na wybrzeżu; obie te grupy umyślnie brano na cel. Ogromna liczba ludzi padła ofiarą chorób roznoszonych nieświadomie przez żołnierzy obu stron. W momencie wybuchu wojny, jak przyznał Adams w 1775 roku, nikt nie był w stanie przewidzieć jej konsekwencji. Wielu Amerykanów wierzyło natomiast, że walczą o stworzenie nowego świata, pełnego większych możliwości. W pięćdziesiątą rocznicę uzyskania niepodległości większość wolnych Amerykanów sądziła, tak jak ja w odniesieniu do triumfu Stanów Zjednoczonych w II wojnie światowej, że zwycięstwo w wojnie rewolucyjnej pozwoliło zbudować lepszy świat, w którym mogli oni cieszyć się z rzeczy nieosiągalnych dla ich rodziców.

Gdy zwycięstwo znajdowało się w zasięgu ręki, George Washington stwierdził, że to niemal cud, że Amerykanie wygrali wojnę. Tych słów użyłem w tytule niniejszej książki. Niemniej jednak można się zdumiewać, że Brytyjczycy nie zostali już wcześniej zmuszeni do opuszczenia kolonii w Ameryce Północnej. Jednocześnie niezwykłe wydaje się, że po latach krwawych starć nie zawarto porozumienia zapewniającego zdecydowane zwycięstwo jednej ze stron. W książce tej próbuję wytłumaczyć, dlaczego Amerykanie wygrali wojnę, a Brytyjczycy, mimo licznych atutów, przegrali ją. Jeden z głównych poruszanych tu wątków dotyczy faktu, że wojna nie musiała skończyć się wielkim amerykańskim triumfem; odmienny rezultat był bardziej prawdopodobny, niż wielu ludzi zdaje sobie sprawę. Opisuję także sposób, w jaki toczono wojny w XVIII wieku. Staram się dociec, jak konflikt był odbierany przez żołnierzy i cywilów. Oceniam dowódców i usiłuję uchwycić punkty zwrotne. Wojnę tę, jak większość w historii, wypełniały różne możliwości i wybory. Przywódcy decydowali, czy ruszać na wojnę i kiedy to robić. Mężczyźni postanawiali, czy chcą służyć w wojsku, czy też nie, oczywiście jeśli mogli wybierać. Żołnierze pod ostrzałem decydowali o tym, jak walczyć i czy w ogóle walczyć. Od nich zależał również sposób traktowania jeńców i cywilów. Rządy ustalały cele wojny. Generałowie, często we współpracy z cywilnymi oficjelami, wybierali strategiczne plany i cele.

Choć od 30 lat piszę o różnych aspektach wojny o niepodległość, w niektórych przypadkach moje podejście zmieniało się, w miarę jak zagłębiałem się w konflikt, starając się zajrzeć w każdy kąt i szczelinę. Ujrzałem zarówno więcej błędów, jak i wspaniałych cech w przywództwie Washingtona, bardziej doceniłem Nathanaela Greene’a, a Charlesa Lee zacząłem traktować jako wyjątkowo tragiczną postać, człowieka posiadającego niegdyś pierwszorzędne żołnierskie cnoty, jednak obarczonego zgubnymi ułomnościami charakteru. Lepiej zrozumiałem trudności, z jakimi mierzyli się dowódcy po obu stronach. O ile historia niedoli amerykańskich żołnierzy jest dobrze znana, w ich doświadczeniach znalazłem więcej odcieni szarości niż to się ludziom często wydaje. Jeszcze bardziej zaskoczyła mnie ciężka sytuacja w szeregach brytyjskich wojsk regularnych. Co najważniejsze, doszedłem do wniosku, że kluczowe znaczenie dla wyniku wojny o niepodległość miała kampania na Południu, a więc ta część konfliktu, która nierzadko jest deprecjonowana. W konsekwencji książka została podzielona na niemal równe części, opisujące kolejno działania na Północy do 1778 roku i te, do jakich doszło później na Południu.

Uwaga dotycząca stylu: we wszystkich cytatach pozostawiłem pisownię z oryginalnych źródeł. Mam nadzieję, że pomoże to czytelnikom w zrozumieniu autorów oraz ich czasów.

Książka ta powstawała przez wiele lat. W tym czasie nagromadziły mi się długi wdzięczności. Wielu badaczy szczodrze odpowiedziało na moje pytania, przekazując mi bardzo pomocne spostrzeżenia oraz informacje. Chciałbym podziękować Paulowi Koppermanowi, Caroline Cox, Davidowi Hackettowi Fischerowi, George’owi A. Billiasowi, Robertowi F. Jonesowi, Stanowi Deatonowi, Nancy Hayward, Judith Van Buskirk, Holly Mayer, Walterowi Dornfestowi, Mary Thompson, Walterowi Toddowi, Kenowi Noe, Keithowi Bohannonowi, Steve’owi Goodsonowi, Peterowi Drummeyowi, Sydneyowi Bradfordowi, Robertowi E. Mulliganowi jr., Johnowi Maassowi i Gregory’emu Urwinowi. Trzy osoby przeczytały cały rękopis lub jego fragmenty. Jim Sefcik pomógł mi w kwestiach stylistycznych i służył radą w sprawie bibliografii. Znalazł też dla mnie dokumenty w odległych archiwach. Edward Lengel przekazał mi swoje spostrzeżenia i wskazówki dotyczące Washingtona oraz niezliczonych spraw związanych z armią, wojną i licznymi bitwami. Spośród wszystkich tych osób najbardziej pomocny okazał się jednak mój przyjaciel Matt deLesdernier, który często zamieniał się z odnoszącego sukcesy biznesmena w adiustatora oraz historyka, chętnie dzieląc się swą ogromną wiedzą o wojnie rewolucyjnej.

W stopniu większym niż ktokolwiek może sobie wyobrazić jestem wdzięczny za miłą i zawsze ochoczą pomoc ze strony Angeli Mehaffy i Laury Hartman z Biblioteki Irvine’a S. Ingrama w University of West Georgia. Zdobyły one dla mnie ogromną liczbę książek i artykułów poprzez wypożyczalnię międzybiblioteczną. Elmira Eidson i Stacy Brown przechowywały kopie dysków mojego komputera. Peter Ginna po raz czwarty nadzorował powstawanie mojej książki od samego początku prac aż do ukończenia rękopisu. Wielokrotnie korzystałem z jego uwag i porad. Gdy przeniósł się do innego wydawnictwa, moim redaktorem została Susan Ferber. Mam wobec niej specjalny i ogromny dług wdzięczności. Zajęła się rękopisem powstającym od lat, od razu zaczęła jednak traktować go tak, jak gdyby był jej własnym. Żaden pisarz nie może prosić redaktora o więcej, żaden autor nie może też spodziewać się, że jego redaktor wykaże się większą cierpliwością, energią i entuzjazmem, niż Susan. Chciałbym podziękować również mojej adiustatorce Brigit Dermott za pomoc w udoskonaleniu rękopisu. Helen Mules po raz czwarty zajmowała się finalizowaniem prac nad moją książką i powołała ją do życia. Jak zawsze współpraca z nią stanowiła czystą przyjemność.

Moja żona Carol wzięła na siebie ciężar życia ze zbyt często zajętym i rozkojarzonym autorem. Jak zwykle wykazywała się zrozumieniem i wspierała mnie w pracy.

John Ferling

26 września 2006 roku

WSTĘP

„MÓJ KRAJ, MÓJ HONOR, MOJE ŻYCIE”:
ODWAGA I ŚMIERĆ W CZASIE WOJNY

Był 18 października 1776 roku. Kapitan Wiliam Glanville Evelyn, wspaniale prezentujący się w swym brytyjskim mundurze, stał na czarnej jak smoła barce. Pierwsze, pomarańczowe promienie słońca lśniły na spokojnych wodach Zatoki Pelham, powyżej Manhattanu. Wszędzie dookoła, na niezliczonych łodziach, znajdowali się żołnierze. Brali udział w operacji, która rozpoczęła się kilka godzin wcześniej, gdy panowała jeszcze ciemna i chłodna noc. Evelyn i jego towarzysze nie mogli ucieszyć się bardziej na widok słońca. Ich stopy i dłonie zdrętwiały od okropnego jesiennego chłodu, który przeszywał ich do kości. W miarę jak z każdą minutą robiło się jaśniej, żołnierze, kołysząc się łagodnie w łodziach, wpatrywali się w wybrzeże, szukając znaków obecności nieprzyjaciela. Niczego jednak nie zauważyli. Plaża była opuszczona, a noc wciąż przywierała do nieruchomych drzew w głębi lądu.

Byli to żołnierze brytyjskich wojsk regularnych oraz ich niemieccy sprzymierzeńcy, łącznie około 4 tysięcy ludzi. W każdej łodzi kilku z nich męczyło się z długimi wiosłami, stękając co chwila w trakcie próby dotarcia do lądu. Pośrodku każdej łodzi, między wioślarzami, siedziały naprzeciwko siebie dwa rzędy ludzi, dygoczących i zastanawiających się z niepokojem, co ich czeka. Co jakiś czas słychać było nerwowy kaszel i brzęk obijających się o siebie karabinów. Poza tym panowała jednak cisza. Na całej długości łodzi stali oficerowie. Często zdarzało się, że byli to chorążowie, młodzi mężczyźni, nierzadko wciąż nastolatkowie. Znajdowali się tam też kapitanowie i dowódcy kompanii, tacy jak Evelyn. On sam stał na dziobie barki przewożącej żołnierzy z 4. Pułku Piechoty King’s Own. Był 34-letnim weteranem. W poprzedniej wojnie walczył w Europie, a w tej w Massachusetts i na Long Island.

Kapitan William Glanville Evelyn. Autoportret wykonany we wrześniu 1776 roku. Evelyn, dowódca 7. kompanii 4. Pułku Piechoty (King’s Own) i zawodowy oficer w armii brytyjskiej, zaczął cenić zdolności wojskowe rebeliantów i zginął, walcząc przeciwko nim.

Evelyn i jego towarzysze mieli wylądować na Pell’s Point, postrzępionym, podłużnym fragmencie lądu wcinającym się w Cieśninę Long Island. Znaczenie samego Pell’s Point nie było duże; za miejscem tym biegły jednak drogi łączące Manhattan z lądem stałym. Armia Kontynentalna, czyli wojska lądowe nowo powstałych Stanów Zjednoczonych, zaczęła ewakuować Manhattan po serii katastrof wojskowych. Żywiono nadzieję, że uda się jej znaleźć schronienie na wzniesieniach na północ od Nowego Jorku. Evelyn i jego towarzysze mieli przeprowadzić szybkie natarcie i odciąć rebeliantom drogę odwrotu, łapiąc ich w potrzask na Manhattanie. Możliwe było, że w razie powodzenia tego planu rewolucja amerykańska dobiegnie końca.

Pułkownik John Glover. Anonimowa kopia wykonanego ołówkiem rysunku Johna Trumbulla, data nieznana. Glover późno przyłączył się do powszechnego ruchu sprzeciwu wobec władzy brytyjskiej, służył jednak z poświęceniem i odwagą przez niemal całą wojnę.

Mało brakowało, a szczęście opuściłoby Amerykanów. Pewien oficer Armii Kontynentalnej z Delaware stwierdził, że w niebezpieczeństwie znalazł się „los kampanii i amerykańskich wojsk”. Jedynie „wyjątkowe starania i desperackie męstwo” mogły ocalić oddziały Washingtona i całą sprawę, jak pisał w przeddzień lądowania „czerwonych kurtek” pułkownik John Haslet[1].

Choć Brytyjczycy ich nie widzieli, żołnierze Armii Kontynentalnej znajdowali się niedaleko plaży w Pell’s Point. Dwa dni wcześniej Washington rozmieścił cztery pułki z Massachusetts w Eastchester w pobliżu wybrzeża, by zabezpieczały jego flankę. Generał osobiście przeprowadził rekonesans terenu i doszedł do wniosku, że nieprzyjaciel wyląduje prawdopodobnie między New Rochelle i Pell’s Point, aby odciąć mu drogę odwrotu[2]. Z rozwagą wybrał jednostki mające udać się do Eastchester. Jeśli w szeregach rebeliantów znajdowali się jacyś prawdziwi weterani, to byli nimi ci mężczyźni z Nowej Anglii. Część z nich brała udział w walkach wzdłuż drogi do Concord, jakie stoczono 18 miesięcy wcześniej, w pierwszym dniu wojny. Większość służyła rok lub dłużej. Trzy z pułków prowadzili doświadczeni ludzie, którzy w latach 50. walczyli w szeregach oddziałów z Massachusetts w wojnie z Francuzami i Indianami. Wielu żołnierzy pracowało przed wojną na morzu; byli to twardzi mężczyźni, przyzwyczajeni do niebezpieczeństw w swych cywilnych zawodach. Dowodził nimi pułkownik John Glover, którego Washington uznał za godnego zaufania oficera, ujrzawszy go w akcji podczas walk o Nowy Jork. Od Glovera i jego ludzi nie oczekiwano pokonania lądujących Brytyjczyków. Mieli tylko powstrzymywać ich na tyle długo, aby reszta Armii Kontynentalnej mogła przeprowadzić odwrót z Manhattanu. Na wojnie zdarza się czasami, że dowódcy przeznaczają część swych ludzi na straty, poświęcając ich dla ogólnego dobra. Glover miał stanąć naprzeciwko znacznie przewyższającego go liczebnie przeciwnika i mógł zastanawiać się, czy jemu przypadło takie właśnie zadanie.

Gdy pierwsze tego dnia blade promienie słońca pojawiły się nad horyzontem, Glover w Eastchester wspiął się na pagórek i spojrzał przez lunetę w stronę odległej o niemal 5 km Cieśniny Long Island. Jego oczom ukazało się wówczas 200 barek kierujących się na Pell’s Point. Natychmiast zrozumiał, że Washington miał rację. Zdał sobie także sprawę, że Brytyjczycy zdołają wylądować, zanim jego oddziały dotrą na plażę. Musiał stawić czoła nieprzyjacielowi w głębi lądu. Działając pospiesznie, Glover wprawił swe jednostki w ruch, maszerując na ich czele na południe wzdłuż drogi do Split Rock. Wiedział, że Brytyjczycy będą musieli skorzystać z tego samego traktu.

Gdy Amerykanie ruszali do bitwy, kapitan Evelyn i jego ludzie lądowali na brzegu. Choć nie napotkali oporu, każdy z nich w momencie znalezienia się na plaży popatrzył w głąb lądu. Niczego nie zobaczyli. Ani śladu przeciwnika. Niektórzy odważyli się pomyśleć, że być może dzień minie bez walki.

Wysadzenie na brzeg 4 tysięcy ludzi i sześciu ciężkich dział było czasochłonnym zadaniem. Natychmiast po wylądowaniu pierwszych żołnierzy na skraju plaży rozmieszczono czujki, chcąc zabezpieczyć się przed atakiem z zaskoczenia. Ci, którym nie wyznaczono takiego obowiązku, zajęli się wyładowywaniem zaopatrzenia, koni i trudnej do przemieszczania artylerii. Przygotowano ogniska dla oficerów; część z nich zaparzyła sobie herbatę, czekając na dalsze rozkazy. Wielu żołnierzy, przemoczonych po wykonaniu prac na plaży, stało bezczynnie w przenikliwym chłodzie. Około godziny 9 rano hrabia Cornwallis ruszył ze znacznymi siłami piechoty lekkiej w głąb lądu, aby zabezpieczyć prawą flankę wzdłuż drogi do Split Rock. Jednocześnie niewielka straż przednia, licząca nieco ponad 100 ludzi, została wysłana z zadaniem zbadania samego traktu i sprawdzenia, czy w jego okolicy przebywają rebelianci.

W tym czasie kontynentalni znajdowali się już na miejscu. Zostawiwszy jeden pułk w odwodzie na tyłach, Glover rozmieścił swoją straż przednią, złożoną z 40 żołnierzy, na drodze, w odległości 2,5 km od plaży. Resztę brygady, to jest trzy pułki mające łącznie około 650 ludzi, rozlokował w kilkusetmetrowych odstępach po obu stronach drogi do Split Rock. Żołnierze ukryli się za oznaczającymi granice posesji kamiennymi murkami, którymi usłany był okoliczny krajobraz. Kontynentalni musieli długo czekać na zbliżającą się bitwę. Minęło 30 minut. A potem kolejne pół godziny, bardziej denerwujące od pierwszego. Dla wielu ludzi czekanie było gorsze od samej walki. Tak jak na każdej wojnie, żołnierze zaczynali w takiej chwili rozmyślać, co może się zdarzyć. Czy zostaną wzięci do niewoli, ranni, zabici? Czy może, co z tego wszystkiego chyba najgorsze, zhańbią się przed swymi towarzyszami? Dla zabicia czasu ludzie sprawdzali broń, nerwowo powtarzając raz po raz tę czynność. Upewniali się, że amunicję będą mieli pod ręką. Większość milczała, choć kilku mężczyzn przechwalało się, mając nadzieję, że zrobią w ten sposób wrażenie na innych i sami zachowają spokój. Wielu ludzi się modliło.

Udekorowane ażurowymi chmurami przedpołudniowe niebo zmieniło kolor na jasnoniebieski, gdy „straż przednia” Glovera, jak on sam ją nazywał, zauważyła pierwszą brytyjską jednostkę posuwającą się drogą do Split Rock. Do tej pory czas mijał powoli, lecz teraz wydarzenia zaczęły następować w szybkim tempie. Amerykanie, znajdujący się pośród drzew rosnących wzdłuż traktu, przygotowali się i wytężyli wzrok, by dojrzeć nieprzyjaciela. Nagle usłyszeli za sobą ciężkie uderzenia kopyt. Nadjechał Glover, który dotąd również czekał i prowadził obserwację. Starał się wyglądać niewzruszenie, jednak później przyznał, że strach niemal wziął nad nim górę. „Och, jakże niespokojny był mój umysł – wspominał. – Mój kraj, mój honor, moje życie, wszystko, co było mi drogie” znalazło się w niebezpieczeństwie. Wolałby, żeby na miejscu znajdował się jakiś generał, który wziąłby na siebie odpowiedzialność[3]. Wkrótce Brytyjczycy znaleźli się w odległości 1000 m. Później 750 m. Gdy czerwone kurtki były oddalone o zaledwie 500 m, Glover ze spokojem i pewnością wydał swym ludziom rozkaz natarcia.

Gdy zaledwie 50 m otwartej, biegnącej odludziem drogi dzieliło Brytyjczyków od kontynentalnych, dowódca czerwonych kurtek nakazał swym podwładnym otworzyć ogień. Dał się słyszeć trzask, a linię Brytyjczyków okryła smuga gryzącego dymu. Ani jeden Amerykanin nie został trafiony w wyniku salwy. Żołnierze z Nowej Anglii natychmiast odpowiedzieli ogniem. Lepiej strzelali lub po prostu mieli więcej szczęścia, bowiem upadło czterech nieprzyjaciół. Żadna ze stron nie ruszyła się. Brytyjczycy oddali kolejną salwę. Tym razem kilku kontynentalnych upadło, jednak pozostali wystrzelili raz jeszcze. Amerykanie byli niezwykle „spokojni i opanowani”. Jak stwierdził jeden z ich oficerów, zachowywali się, jak gdyby strzelali „do stada gołębi lub kaczek, nie okazując w ogóle strachu, ani zdezorientowania”[4]. Każda ze stron oddała pięć salw. Część ludzi odniosła rany, kilku, w tym dwóch kontynentalnych, zginęło. W obliczu przewagi liczebnej wroga Glover nakazał odwrót. Żołnierze wykonali ten manewr, zachowując porządek, co zapewne uczynić mogli jedynie weterani. Niektórzy zostali na stanowiskach i prowadzili ostrzał, podczas gdy ich towarzysze się wycofywali; następnie sami ruszali pospiesznie do tyłu pod ogniem osłonowym tych, którzy już tam dotarli. Brytyjczycy przez chwilę nie ruszali się z miejsca, ale doszedłszy do wniosku, że rebelianci uciekają w panice, wydali z siebie głośny okrzyk „Hura!” i ruszyli biegiem za swą ofiarą. Trafili prosto w zasadzkę. Gdy tylko czerwone kurtki zbliżyły się do wycofującego się wroga, żołnierze wysuniętego najdalej do przodu pułku Glovera powstali zza kamiennego murku i oddali w ich stronę zabójczą salwę. Następnie rebelianci przeskoczyli murek i ruszyli na zaskoczonego przeciwnika. W mgnieniu oka brytyjska straż przednia stanęła w obliczu przeważającego nieprzyjaciela. Czerwone kurtki załamały się i uciekły[5].

Kapitan Evelyn i pozostający wciąż na plaży Brytyjczycy słyszeli wymianę ognia, do której doszło w głębi lądu. Teraz wszystko było już jasne: tego dnia miało dojść do bitwy. Dla Evelyna perspektywa ta nie należała do niepożądanych. Był żołnierzem, członkiem wojsk regularnych, profesjonalistą. Walka stanowiła jego pracę, znalazł się w Ameryce i zdecydował się tam pozostać, by ją wykonywać. Należał do zwolenników wojny, wierzył, że jest konieczna, cieszył się z jej wybuchu i nie mógł doczekać się udziału w starciu. Wykazywał się gorliwością, jaka dla wielu byłaby dziwna, a nawet odrażająca. Teraz nadszedł jego czas. Kilka chwil po tym, jak dały się słyszeć strzały, całość sił brytyjskich ruszyła naprzód. Towarzysze broni potrzebowali pomocy. Należało wykonać zadanie. Buntownicy musieli zostać odparci.

Evelyn urodził się w Irlandii w 1742 roku, w dobrze sytuowanej rodzinie, jako syn anglikańskiego pastora. Pod koniec wojny siedmioletniej, będąc młodym mężczyzną, zaciągnął się do wojsk brytyjskich. Uczynił to odpowiednio wcześnie, by wziąć jeszcze udział w walkach na terenie Niemiec. Po zawarciu pokoju siły zbrojne dokonały cięć, w związku z czym Evelyn zakończył służbę, pobierając połowę żołdu. Ponieważ nie był żonaty (i nigdy się nie ożenił), mieszkał z rodzicami przez kolejne cztery lata, do momentu przywrócenia w szeregi armii. Pięć miesięcy po herbatce bostońskiej pułk King’s Own wyruszył do kolonii. Była to pierwsza podróż Evelyna do Ameryki. 13 czerwca 1774 roku, niemal równo sześć miesięcy po zajściach w Bostonie, młody oficer zszedł ze swą kompanią na brzeg w tym właśnie mieście. Evelyn miał już ponad 30 lat i charakteryzował się imponującym wyglądem. Mierzył 178 cm wzrostu i górował nad większością żołnierzy służących w wojskach brytyjskich. Był drobnej budowy ciała, miał długie, czarne włosy i łagodne rysy twarzy, w tym niemal subtelne usta. Na pierwszy rzut oka zdawał się bardziej pasować do kariery prawniczej lub akademickiej. W jego ciemnych oczach widać było jednak twardość, świadczącą o wytrzymałości i odwadze[6].

Żołnierze King’s Own prezentowali się wspaniale, a także dość pstrokato, gdy w ten ciepły, letni dzień maszerowali z portu brukowanymi ulicami Bostonu. Każdy z nich miał na sobie czerwoną kurtkę mundurową z wyłogami i mankietami w kolorze niebieskim ze srebrną obwódką. Szeregowi żołnierze nosili niebieskie spodnie i czerwone kamizelki, a oficerowie, między innymi Evelyn, czerwone spodnie i niebieskie kamizelki o srebrnym obszyciu. Wszystkie mundury miały białe sznurki na guziki z niebieskim obszyciem. Evelyn i większość żołnierzy posiadała czarne kapelusze z białą obwódką. Każdy z oficerów nosił białą perukę i szpadę. Większość żołnierzy uzbrojona była natomiast w karabiny skałkowe[7].

Przypominało to marsz prosto do jaskini lwa. Jedynie nieliczni bostończycy ukrywali swą nienawiść do okupacyjnych, jak je określali, wojsk brytyjskich. Jednakże, mimo napotykanej często wrogości, a także konieczności spędzenia nieprzyjemnej jesieni w namiotach w parku Boston Common i czekania, aż w końcu dostępne staną się miejsca w koszarach, Evelyn pod wieloma względami polubił miasto. Uznał Boston za ładne miejsce, a jego klimat za dobry, przynajmniej do momentu doświadczenia pierwszej zimy w Nowej Anglii. Jedzenie było wyśmienite. Dysponowano obfitym zapasem owoców morza, a także zupą żółwiową, w której kapitan posmakował. Madera i owoce tropikalne, również należące do jego ulubionych, były nieustannie dostępne. Evelynowi w Bostonie podobało się właściwie wszystko, prócz jego mieszkańców. Nazywał ich „jankeskimi szujami” oraz „bandą kanalii i tchórzy”. Za najgorsze uznawał kongregacyjne duchowieństwo, stanowiące według niego „grupę uświęconych łotrów”, zajmującą się podżeganiem do buntu, a nie nauczaniem chrześcijaństwa. Zwykłych obywateli nie miał w dużo większym poważaniu. Sprawiali kłopoty, byli podstępni, rozpasani i nikczemni, a także nieuczciwi. Gdy odwiedzał ich sklepy, stawiali mu rzekomo twarde warunki i zwykle go oszukiwali. Bostońscy kupcy, jak stwierdził, „sprzedaliby nawet Królestwo Niebieskie”, jeśli tylko przyniosłoby im to jakikolwiek zysk[8].

Przez pierwszy rok spędzony w Bostonie Evelyn starał się zrozumieć bunt Amerykanów. Niektóre z jego konkluzji były wyjątkowo światłe. Zdał sobie sprawę, że niemal wszyscy koloniści chcieli posiadać większą kontrolę nad własnym życiem. Nie wydaje się, by idea ta zbytnio go odstręczała, choć zauważył, że sytuacja Amerykanów była znacznie mniej „męcząca”, niż sądził. Po zaledwie kilku tygodniach w Bostonie doszedł do wniosku, że duża część jego mieszkańców pragnie amerykańskiej niepodległości, choć nikt nie mówił tego publicznie. Evelyn wywnioskował również, że grupka „rzutkich, ambitnych demagogów”, którym, nie miał wątpliwości, przewodził Samuel Adams, zbiła kapitał na niezadowoleniu ludności, aby zyskać zwolenników. Kapitan był także przekonany, że niewielu podżegaczy wierzyło w osiągnięcie niepodległości za ich życia. Nie sądził, by Adams i inni intryganci odważyli się na wojnę. Cel prowokatorów, jak stwierdził, stanowiło jedynie „zyskanie czegoś bliższego” niepodległości, postawienie spraw na ostrzu noża, podjęcie ryzyka na skutek założenia, że „wrażliwość i łaskawość” Brytyjczyków sprawią, iż Londyn cofnie się zanim wybuchną walki, nadając amerykańskim kolonistom większą autonomię.

Kapitan Evelyn miał nadzieję, że tak się nie stanie i w to nie wierzył. W pierwszym liście z Ameryki, napisanym latem 1774 roku, przewidywał, że kryzysowi nie zaradzi pokojowe rozwiązanie. Wielka Brytania będzie musiała użyć siły, aby zdusić rebelię i utrzymać Amerykę „w stanie podległości”. Nie uważał, że zgniecenie kolonialnych dysydentów będzie trudnym zadaniem i liczył, że weźmie udział w działaniach wojennych prowadzonych w tym celu. Sześć miesięcy po przybyciu do Massachusetts Evelyn otrzymał propozycję przeniesienia do innego pułku, mającego opuścić Amerykę, lecz jej nie przyjął. Był przekonany, że z kolonialnymi radykałami należy obejść się surowo i „uczynić przykład dla przyszłych pokoleń”. Chciał ruszyć wraz z armią do walki[9].

Jego marzenie się spełniło. 19 kwietnia 1775 roku pułk King’s Own, z Evelynem w szeregach, wziął udział w operacji mającej na celu zniszczenie arsenału buntowników w Concord, około 30 km na zachód od Bostonu. Był to krwawy dzień. Evelyn wyszedł z niego bez żadnych obrażeń, ale wstrząśnięty. Zaskoczyło go, że mieszkańcy Nowej Anglii nie są „zbyt wielkimi tchórzami”, by walczyć. Był oszołomiony faktem, że tak wielu spośród nich ruszyło do bitwy i walczyło z niesamowitą „brawurą”. „Cały kraj jest pod bronią”, pisał z niedowierzaniem. Evelyn natychmiast sporządził testament. Zdecydował się zostawić całą rodzinną posiadłość Peggie Wright, służącej jego rodziny, z którą nawiązał bliższe stosunki, przebywając w domu w okresie, gdy utrzymywał się z połowy żołdu, i która towarzyszyła mu w podróży do Ameryki[10].

Podejście Evelyna zmieniło się jeszcze bardziej w czerwcu, po bitwie pod Bunker Hill, w której pułk King’s Own poniósł ciężkie straty. Raz jeszcze kapitan wyszedł z walki bez szwanku, ale teraz zaczął nazywać rebeliantów z Nowej Anglii „wyjątkowo niebezpiecznymi nieprzyjaciółmi”. W jednym z listów pisał, że wojowaniem trudni się każdy mężczyzna z Massachusetts mający od 15 do 50 lat. Nie uważał już, że armia brytyjska w Ameryce jest wystarczająca silna do poskromienia owej jankeskiej „buntowniczej rasy”. Dodawał, że konieczne jest przysłanie ogromnych posiłków, a jeśli wojska brytyjskie chcą wygrać wojnę, muszą zacząć postępować bezdusznie. Pisał, że Londyn powinien „odłożyć na bok fałszywą humanitarność” i pozwolić armii na „spustoszenie” Nowej Anglii. Ponieważ wokół niego ginęli ludzie, Evelyn stawał się coraz bardziej zaniepokojony własną śmiertelnością. „Nie mogę pozbyć się niepokoju”, przyznał. Bał się, że kiedyś może go trafić „zabłąkana kula”[11].

Zimą przełomu 1775 i 1776 roku Evelyn spędził kilka trudnych tygodni w Bostonie. Przez część tego okresu pełnił służbę na Bunker Hill, gdzie wraz z żołnierzami sypiał w namiotach w niegościnnym terenie. Na początku 1776 roku został wysłany z pułkiem na Południe, w ramach nieudanej próby odbicia Charleston w Karolinie Południowej. Do głównych sił powrócił w lipcu, na tyle wcześnie, by wziąć udział w kampanii nowojorskiej. Latem uczestniczył w licznych starciach. Cieszyły go sukcesy armii, był jednak rozczarowany, jak napisał w ostatnim liście przed lądowaniem pod Pell’s Point, że szybkie i „łatwe zwycięstwo” na Long Island oraz kolejne na Manhattanie nie usatysfakcjonowało w pełni jego wrodzonej, niemal tajemniczej porywczości i zapału do bitwy[12].

Pułkownik Glover, amerykański dowódca pod Pell’s Point, stanowił w dużej mierze przeciwieństwo kapitana Evelyna. Był starszy o 12 lat i urodził się w biednej rodzinie, jako wnuk i syn cieśli z Salem w Massachusetts. Jego ojciec zmarł, zanim Glover osiągnął wiek szkolny. Od tego czasu on i jego trzej bracia byli wychowywani przez matkę. Pod koniec okresu dorastania zaczął zarabiać na życie jako szewc w Marblehead. W wieku 22 lat zawarł związek małżeński w Kościele kongregacyjnym, a sześć miesięcy później został ojcem. Później spłodził jeszcze dziesięcioro dzieci. Jeszcze przed 30 rokiem życia otworzył sklep z grogiem tudzież bar. Zyski pozwoliły mu na kupno statku handlowego. Pływał na Karaiby, do Hiszpanii, Portugalii i różnych brytyjskich kolonii w Ameryce Północnej. Powoli dorobił się małej floty, spekulował na rynku nieruchomości i w połowie lat 60. należał już do lokalnej elity. Mieszkał w wielkim, dwupiętrowym domu i miał w zwyczaju noszenie jedynie ubrań modnych w Londynie.

Jak wielu innych kupców, Glovera musiała dotknąć podjęta przez Brytyjczyków próba opodatkowania kolonistów i wzmocnienia kontroli nad amerykańskim handlem poza granicami imperium. Przez kilka lat pozostał jednak w dużej mierze na uboczu, nie angażując się w sprzeciw Amerykanów wobec władz. Dopiero nadejście wojny rozpaliło jego świadomość. Stał się aktywniejszy politycznie. Zawsze pragnął podniesienia swego statusu, a dla wielu Amerykanów żołnierska sława była ważniejsza od wielkiego bogactwa. Glover służył w milicji w czasie wojny z Francuzami i Indianami, awansując ze stopnia chorążego do kapitana. Gdy Massachusetts reaktywowało milicję w obliczu zbliżającej się wojny z Wielką Brytanią, Glover został mianowany podpułkownikiem. Jednakże ani on, ani oddział z Marblehead nie walczył na drodze do Concord ani pod Bunker Hill. Jego żołnierze znajdowali się wciąż na morzu, pracując jako rybacy. Kiedy Glover w końcu dotarł do Bostonu, aby wziąć udział w oblężeniu, jego jednostka należała już do nowej Armii Kontynentalnej. On sam otrzymał stopień pułkownika[13].

Ludzie Glovera byli w większości biali, choć znajdowała się pośród nich również pewna liczba Afroamerykanów. Na wojnę wyruszyli, wyglądając bardziej na marynarzy niż żołnierzy. Szeregowi nosili niebieskie kurtki ze skórzanymi guzikami, białe koszule, spodnie zaimpregnowane smołą, co czyniło je nieprzemakalnymi, a także niebieskie pończochy i czapki. Oficerowie ubierali się w całości na biało. Zawsze modny Glover ruszył w 1776 roku do Nowego Jorku z dwoma sukiennymi płaszczami, jednym przyozdobionym koronką, a drugim jedwabiem, a także ośmioma koszulami z Holandii, dziesięcioma kurtkami, sześcioma parami spodni oraz butami ze srebrnymi klamrami. Na posiadane przez niego uzbrojenie składały się dwa srebrne pistolety, szkocka szpada i karabin z wykonanym w Genui bagnetem. W czasie starcia pod Pell’s Point pułkownik Glover miał już ponad 40 lat i zapewne odpowiadał powszechnemu wizerunkowi żołnierza bardziej niż Evelyn. Był niski, tęgi i muskularny. Miał długie, kręcone, rudawe włosy, zaczynające przerzedzać się i siwieć. Noszony przez niego nieustannie kilkudniowy zarost oraz surowe oblicze ukazywały siłę i autorytet. Przez poprzednie 20 lat przewodził ludziom zarówno podczas dobrych, jak i złych rejsów. Był przyzwyczajony do pełnienia funkcji lidera i działania pod presją. Ci, którzy pod nim służyli, mieli w zwyczaju wykonywać jego rozkazy[14].

Przeszłość Glovera i jego działalność sugerują, że do udziału w amerykańskiej rebelii popchnął go własny interes ekonomiczny. Z kilku jego listów, jakie się zachowały, wyłania się jednak prawdziwy nacjonalizm i pragnienie uzyskania autonomii dla Ameryki, czyli uczucie, jakie Evelyn uznał za siłę napędową amerykańskiego buntu. Glover mówił o radości, jaką będzie oddychanie „amerykańskim powietrzem”. Stawką w walce była wolność, jak wielokrotnie powtarzał. Wojna miała rozstrzygnąć, czy Amerykanie będą „ludźmi wolnymi, czy niewolnikami”. Bycie niewolnikiem, twierdził, stanowiło rzecz „gorszą od śmierci”. Podobnie jak u Evelyna, jego myśli często kierowały się ku śmierci. W jego światopoglądzie daje się zauważyć fatalizm. „Możemy jedynie zginąć, pokonując ich – wówczas umrzemy w chwale”. Chciał jednak żyć. Choć wiedział, że „los na wojnie jest bardzo niepewny”, marzył, aby powrócić „z życiem i laurami” do domu i zostać w nim, przy dzieciach i wnukach, z dala „od hałasu i zgiełku tego świata”. Jego maksyma brzmiała: „Nie zostawiaj zbyt wiele przypadkowi”. Trzeba walczyć twardo i wierzyć, że będzie dobrze, mawiał[15].

W południe słońce zajaśniało wysoko na niebie nad Pell’s Point, przemieniając nieprzyjemny poranek w miły jesienny dzień. Po starciu między strażami przednimi na drodze do Split Rock wojska brytyjskie ruszyły w głąb lądu. Wciąż potrzebowały jednak dużo czasu na podciągnięcie taborów i dział, a także obmyślenie planu działań. Evelyn i jego ludzie dotarli w pobliże kamiennych murków, niedaleko których brytyjska awangarda wpadła w zasadzkę. Tam czekali przez nerwowych 90 minut, zastanawiając się, czy rebelianci wciąż kryją się za najbliższymi murkami i ilu może znajdować za kolejnymi. Evelyn mógł palić się do walki, ale nawet najbardziej doświadczeni weterani niepokoili się myślą o dostaniu się pod ostrzał. Czas płynął powoli. Evelyn zapewne zwracał się do swych ludzi, próbując ich uspokoić i często popijał z manierki, na próżno chcąc ugasić niezaspokojone, spowodowane nerwami pragnienie. W końcu w języku angielskim i niemieckim wykrzyczano rozkazy przygotowania się do natarcia. Tysiące mężczyzn powstało z brzękiem i zgiełkiem. Każdy z nich pogrążył się jeszcze na chwilę w refleksji przed wyruszeniem w crescendo bitwy.

A potem padł rozkaz natarcia! Tysiące żołnierzy, w towarzystwie ciągniętej przez konie artylerii, pomaszerowało w kierunku miejsca, w którym wcześniej zlokalizowano nieprzyjacielskie wojska. Evelyn i jego ludzie znajdowali się blisko czoła brytyjskich oddziałów. Szli przez nierówne pola, przekraczając liczne kamienne murki. Z każdym krokiem atakujący wytężali wzrok, by dojrzeć kontynentalnych w ich prowizorycznych niebieskich mundurach. Nikogo jednak nie zobaczyli. Maszerowali dalej, posuwając się o kolejne 25 m. Nic nie nastąpiło. Kontynuowano natarcie. Niektórzy zaczęli myśleć, że buntownicy opuścili ten obszar.

Nagle, bez ostrzeżenia, niemal 250 rebeliantów powstało zza murków oddalonych o zaledwie około 30 m i zaczęło naprzemiennie oddawać salwy. Amerykanie znajdujący się po prawej stronie wystrzelili, po czym schowali się, by przeładować; wówczas ogień otworzyli ich towarzysze po lewej, a następnie w centrum. Brytyjczycy odpowiedzieli ogniem z broni ręcznej, zarazem pospiesznie podciągając artylerię. Armaty z ogłuszającym hukiem ostrzelały kamienną barykadę kontynentalnych. Amerykanie oddali siedem salw, zadając nieprzyjacielowi straty, po czym, tak jak wcześniej ich straż przednia, wycofali się. Brytyjczycy, wydawszy z siebie przerażający okrzyk, także teraz runęli w pościg za wycofującymi się buntownikami. To w takich sytuacjach sprawdzali się najlepiej. Uderzyć na prowincjonalnych! Dotrzeć do nich, zanim zdążą przeładować! Zetrzeć się z niewyszkolonymi Amerykanami w walce wręcz, na bagnety! W takim wypadku siły rzadko były wyrównane.

Evelyn przetrwał pierwszą, krótką wymianę ognia bez szwanku. Gdy Brytyjczycy ruszyli naprzód, znajdował się w pierwszych szeregach lub w ich pobliżu. Przekroczył opuszczony prowizoryczny szaniec i kontynuował marsz przez brązowawe pola, docierając do kolejnego kamiennego murku. Żołnierze wojsk regularnych już przez niego przechodzili. Evelyn, rzucający się w oczy w jaskrawej kurtce i czerwonych spodniach, widoczny dla wszystkich i łatwo rozpoznawalny jako brytyjski oficer, ulubiony cel rebeliantów, również zaczął się wspinać. W normalnych warunkach przekroczyłby murek szybko i bez wysiłku, tym razem miał jednak na sobie ciężki ekwipunek. Gdy był już niemal po drugiej stronie, kolejni buntownicy powstali za następnym, wznoszącym się niedaleko murkiem. Cały następny pułk Glovera, złożony z około 200 ludzi pod wodzą pułkownika Williama Sheparda, farmera z Westfield, uniósł broń w stronę poruszającej się z trudnością nieprzyjacielskiej linii. Rozległ się grzmot palby karabinowej[16].

Evelyn został natychmiast trafiony, a po chwili jeszcze dwa razy. Jedna z kul drasnęła go w ramię, druga utkwiła w górnej części lewego uda, a trzecia roztrzaskała prawą nogę powyżej kolana. Upadł w plątaninę ludzi u podstawy owego zapomnianego murku. Dookoła niego przewracali się żołnierze trafieni przeraźliwym rebelianckim ogniem. Ofiar było tak wiele, że Brytyjczycy załamali się i po raz drugi tego dnia rozpoczęli odwrót.

Po tym, jak Brytyjczycy się wycofali, nastąpiła kolejna przerwa w walkach, wymuszona koniecznością przegrupowania. Chwila wytchnienia sprawiła, że żądni łupów ludzie z Nowej Anglii ruszyli naprzód. Żołnierz z Massachusetts pospieszył w stronę Evelyna, leżącego w bólu i szoku przy murze. Mimo otumanienia spowodowanego przez rany kapitan musiał wiedzieć, że rebeliant nie idzie mu na pomoc. Być może czuł, jak tamten przetrząsa jego kieszenie i bierze co się da, w tym zapewne listy oraz upominki[17]. W swych ostatnich chwilach przytomności, spędzonych na pokrytym kurzem polu na położonej daleko od domu farmie, kapitan Evelyn musiał zdawać sobie sprawę, że stracił wszystko.

Późnym popołudniem walki pod Pell’s Point ustały. Amerykanie wycofali się, oddając teren nieprzyjacielowi. Choć byli niemal sześciokrotnie słabsi od przeciwnika, zdołali powstrzymywać go wystarczająco długo, by pozwolić Armii Kontynentalnej na wycofanie się z Manhattanu. Brytyjczycy w ten krwawy dzień stracili prawie 200 ludzi. Amerykanie meldowali, że z ich szeregów ubyło 21 żołnierzy. Choć z pewnością podali bardzo zaniżoną liczbę, nie ma wątpliwości, że ucierpieli znacznie mniej, niż ich nieprzyjaciel[18].

W następnych dniach Washington obsypał pochwałami walczących pod Pell’s Point. Mówił o ich „zaletach i należytej postawie”. Wysławiał też „energię i pracowitość” Glovera, przekazując mu: „Bardzo dobrze zna pan obowiązki pułkownika (...) i wie, jak sprawiać, aby inni wykonywali swą powinność”[19]. Glover pełnił służbę wojskową i brał udział w walkach jeszcze długo po Pell’s Point. Jego żona zmarła, gdy przebywał z armią daleko od domu. Długa nieobecność wpłynęła negatywnie na stan jego przedsiębiorstw i osobiste finanse. Podupadłszy na zdrowiu na skutek lat spędzonych w polu, w niedostatku i stresie, Glover odszedł do cywila w 1782 roku, sześć lat po krwawym boju pod Pell’s Point. W końcu wrócił do domu. Został bohaterem, tak jak marzył. Z czasem odzyskał zdrowie i żył jeszcze 15 lat, ciesząc się wygodami i chwałą, o jakiej marzył, wyruszając na wojnę.

Tego krwawego dnia pod Pell’s Point kapitan Evelyn leżał przez kilka minut u podnóża murku, aż w końcu natrafili na niego brytyjscy żołnierze, wysłani z ponurym zadaniem odnalezienia zabitych i rannych. Zabrali go w długą, męczącą podróż wozem drogą do Split Rock z powrotem na plażę. Tam Evelyna wsadzono na łódź i przetransportowano na okręt szpitalny, gdzie uśmierzające ból leki raz po raz odbierały mu przytomność. Ostatecznie trafił do szpitala na Manhattanie. Werdykt lekarzy wojskowych, którzy się nim zajęli, był natychmiastowy: należało amputować prawą nogę. Evelyn odmówił. Być może uznał, że woli śmierć od utraty kończyny i końca kariery. Może chciał zaryzykować, z nadzieją, że lekarze się mylą.

6 listopada, po 19 dniach straszliwego bólu, który nie opuszczał go od czasu odniesienia rany przy kamiennym murku, Evelyn zmarł na Manhattanie. Przyczyną śmierci było rozległe zakażenie. Kapitan spędził w Ameryce 29 miesięcy. Uważał wojnę za sprawiedliwą i potrzebną, chciał brać w niej udział. Być może w ostatnich chwilach przytomności ukojenie dawała mu wiara, powszechna w szeregach wojsk brytyjskich pod koniec 1776 roku, że rebelianci trzymają się już resztkami sił, a więc jego ofiara została poniesiona w zwycięskiej sprawie.

CZĘŚĆ PIERWSZA

MARSZ KU WOJNIE
1775-1776

ROZDZIAŁ I

„STRACH NIE JEST W AMERYKAŃSKIM ZWYCZAJU”:
NADEJŚCIE WOJNY

Wojny stanowiły nieodzowną część życia w kolonialnej Ameryce. Nie wszystkich dotykały w równej mierze, trudno było jednak znaleźć Amerykanina, na którego toczone walki nie miałyby ponurego wpływu. Wojny zdarzały się często, a wielu mężczyzn trudniło się wojaczką. Liczni żołnierze ginęli. Inni, pod pewnymi względami najbardziej pechowi, wracali do domów okaleczeni fizycznie lub psychicznie. Co więcej, nie tylko noszący broń doświadczali wojennej grozy. W czasie konfliktów zbrojnych cywile żyjący na wystawionym na atak pograniczu funkcjonowali w stanie ciągłego strachu przed uderzeniem z zaskoczenia. Praktycznie każdy obywatel każdej kolonii w każdym pokoleniu płacił podatki wojenne, cierpiał z powodu spowodowanych przez wojnę niedostatków oraz inflacji i z trudem przechodził przez powojenną zapaść gospodarczą. Grupa mających dobre kontakty urzędników i przedsiębiorców czerpała zyski z każdego konfliktu dzięki lukratywnym kontraktom. Półtora stulecia przed 1776 rokiem w angielskich koloniach w Ameryce Północnej trudno było znaleźć kogoś, kto nie utracił bliskiej osoby – syna, ojca, brata czy męża – w wyniku wojny. Dla tych, którzy mieli szczęście, strata miała jedynie charakter chwilowy i przypadała na kilkumiesięczny okres służby. Czasem jednak była bezpowrotna.

W wielu prowincjach konfliktów zbrojnych zaznawały kolejne, następujące po sobie pokolenia. W ciągu pierwszych 75 lat istnienia swej kolonii Wirgińczycy stoczyli cztery wojny ze swymi indiańskimi sąsiadami. Po następnych 75 latach, w połowie XVIII wieku, gdy George Washington był młodym mężczyzną, wciąż walczyli z rdzennymi Amerykanami. Purytanie, którzy założyli Nową Anglię, wyruszyli na wojnę z Indianami siedem lat po wylądowaniu w rejonie dzisiejszego Bostonu. Uczynili to raz jeszcze po 40 latach i czterokrotnie w przeciągu kolejnych 75 lat.

Do większości wojen z Indianami dochodziło, ponieważ angielskie kolonie rozwijały się niepowstrzymanie, raz po raz naruszając ziemie i sposób życia rdzennych Amerykanów. Pierwszy konflikt w Wirginii stoczono o nisko położony region nad zatoką Chesapeake. Stawką w ostatniej wojnie, na jaką Wirgińczycy wyruszyli przed rewolucją amerykańską, było panowanie nad zieloną, pofałdowaną doliną rzeki Shenandoah i terenami znajdującymi się dalej, ponad 300 km na zachód od pierwszych osad kolonii. W XVII wieku żołnierze z Nowej Anglii walczyli na niegościnnym pograniczu zaraz za przybrzeżnym pasem lądu. Ich XVIII-wieczni odpowiednicy prowadzili kampanie daleko w głębi stanów Nowy Jork i Maine, a także w Kanadzie.

Pod koniec XVII wieku konflikty zbrojne w Ameryce zyskały nowy wymiar. Dotychczas nieprzyjaciółmi angielskich osadników byli jedynie Indianie. Od tej pory natomiast wojny toczone przez Wielką Brytanię, a nie należały one do rzadkich, rozlewały się na drugą stronę Atlantyku, oplatając swą siecią zarówno kolonistów, jak i Indian. W ciągu półwiecza po 1689 roku Wielka Brytania i jej amerykańscy koloniści czterokrotnie wyruszali na wojnę przeciwko Francuzom, wspieranym przez ich własnych kolonistów oraz licznych indiańskich sojuszników. W trzech spośród tych konfliktów po stronie Francji stanęła Hiszpania. Jednak dla wielu angielskich osadników owe międzykolonialne wojny zapewne niewiele różniły się od tych toczonych wcześniej, gdyż najczęściej spotykanym przeciwnikiem pozostawali rdzenni Amerykanie. Niekiedy stanowili oni jedynego widzianego wroga. Mimo to występowała jedna zasadnicza różnica. Od 1690 roku to europejscy mężowie stanu, siedzący w wygodnych gabinetach 4000 km od Ameryki, decydowali o początku i końcu wojny. Nie konsultując się z kolonistami (ani z Indianami), wymieniali się amerykańskimi terytoriami i zagarniali je na mocy postanowień pokojowych.

W XVII wieku angielscy koloniści nie otrzymywali podczas wojen z Indianami żadnego wsparcia z Londynu. Pierwszych żołnierzy do Ameryki Korona wysłała w 1676 roku, 70 lat po założeniu pierwszej stałej kolonii. Co więcej, celem tych oddziałów nie było wówczas zapewnienie wsparcia podczas konfliktu zbrojnego, lecz stłumienie buntu w Wirginii. W czasie pierwszych trzech wojen z Francją i Hiszpanią kolonistów nie wsparła żadna większa armia, choć w 1711 roku królewska flota współpracowała z nimi podczas działań przeciwko Francuzom. Angielscy osadnicy, którzy przekroczyli Atlantyk w XVII lub XVIII wieku, mogli modlić się o pokój, jednak zdawali sobie sprawę, że wkraczają do ciemnego i niebezpiecznego świata, w którym wybuch konfliktu jest bardzo prawdopodobny. Pierwsi koloniści przed wypłynięciem w podróż często słuchali pożegnalnych kazań, w których ostrzegano ich, by szykowali się na wojnę. Aby przygotować się do walk, nierzadko brali ze sobą artylerię, zawodowych żołnierzy oraz specjalistów zdolnych do budowy łóż dział oraz pozyskiwania stopów i azotanów koniecznych do wytwarzania amunicji.

W przypadku wielu kolonii kluczowe po ich założeniu było powołanie milicji, która przez wieki stanowiła w Anglii podstawę obronności kraju. Wszyscy sprawni fizycznie mężczyźni od 16 do 60 roku życia mieli obowiązek służby w tego rodzaju oddziałach, wykorzystywanych w razie zagrożenia do zabezpieczania terenów zamieszkałych. Ochotnicze armie organizowano, aby przenieść wojnę na terytorium nieprzyjaciela. Pozostawieni sami sobie w walce z Indianami, koloniści dostosowali się do wymogów prowadzenia wojny w nieujarzmionej dziczy i rywalizacji z rdzennymi Amerykanami, którzy nie walczyli zgodnie z europejskimi tradycjami. Szybko zrezygnowano z ciężkich zbroi i pik oraz nauczono się unikać starć w gęstych lasach, gdzie nie można było wykorzystać przewagi ogniowej. Choć nie porzucono dyscypliny wojskowej i powszechnych w Europie koncepcji taktycznych, przyjęto pewne idee nieznane na Starym Kontynencie. Koloniści nauczyli się, jak należy minimalizować ryzyko wpadnięcia w zasadzkę, niekiedy wyprowadzali szybkie uderzenia, po czym się wycofywali, a w strategii często stawiali na mobilność. Nierzadko posuwali się do siania terroru. Stosowali tortury, zabijali kobiety, dzieci i osoby starsze, niszczyli indiańskie wioski oraz zapasy żywności. Dokonywali egzekucji na jeńcach w trybie przyspieszonym lub sprzedawali ich jako niewolników do odległych ziem. Po pewnym czasie konflikty zbrojne w koloniach zaczęto kojarzyć ze sposobem walki, który zawodowi angielscy żołnierze zwali „wojną nieregularną”, „wojną w buszu”, czy po prostu „amerykańską metodą prowadzenia wojny”[1].

Powtarzające się wojny nie zmieniły kolonii w zmilitaryzowane państwo. Żadna z angielskich prowincji nigdy nie przypominała starożytnej Sparty czy XVIII-wiecznych Prus, pojawiło się w nich jednak społeczeństwo, które ze służby wojskowej uczyniło cnotę i znaczną część swej aktywności poświęcało na kształtowanie tych, którzy mieli walczyć. Koniec końców, angielscy koloniści toczyli wojny za pomocą armii złożonych z żołnierzy-obywateli, mężczyzn, których należało w pewnym zakresie uformować na nowo, przemieniając ich z kierujących się indywidualizmem cywilów w członków sił zbrojnych, mających wykonywać rozkazy i stosować brutalne środki. We wszystkich angielskich koloniach wysławiano oficerów. Ci, którzy służyli przez rok lub dwa, mieli prawo, by do końca życia tytułowano ich stopniem wojskowym. Pełni szacunku sąsiedzi często zwracali się do nich jako do naturalnych przywódców w życiu kościelnym i cywilnym. Zwłaszcza w Nowej Anglii kwitła literatura wychwalająca służbę wojskową i starająca się wpoić młodym mężczyznom cechy takie jak odwaga, serdeczność, hart ducha i trzeźwość; wszystkie kluczowe dla dobrego żołnierza. Młodzieńcy mieli być silni i śmiali, a powinni wyrzekać się lenistwa oraz zniewieścienia. Mówiono im, że jeśli uda im się to osiągnąć i ochoczo poświęcą się dla sprawy, patrząc na niebezpieczeństwa z pogardą, będą mogli zostać „walecznymi bohaterami”[2].

Po raz pierwszy Brytyjczycy wysłali dużą armię do walki za oceanem dopiero podczas swego ostatniego międzykolonialnego konfliktu, czyli wojny siedmioletniej, lub też wojny z Francuzami i Indianami, jak często nazywano ją w Ameryce. To wówczas Evelyn i Glover zdobyli pierwsze żołnierskie doświadczenia. Wtedy też, jedyny raz w trakcie licznych wojen, znaczna liczba kolonialnych żołnierzy-obywateli służyła u boku brytyjskich wojsk zawodowych. Nie było to miłe przeżycie dla obu stron. Problem polegał na tym, że te dwa rodzaje sił zbrojnych różniły się od siebie niczym dzień od nocy. XVIII-wieczna armia brytyjska przypominała większość armii europejskich tego okresu. Było to wojsko zawodowe. Oficerowie, pochodzący w większości ze szlachty, zazwyczaj rozpoczynali służbę jeszcze jako nastolatkowie. Żołnierze wywodzili się z niższych warstw społecznych i często wybierali życie w armii, ponieważ nie posiadali żadnych środków, by się utrzymać. Oni również poświęcali się służbie, w której trwali aż do starości. Ludzie ci podlegali rygorystycznemu szkoleniu i bezlitosnej dyscyplinie, której celem było wpojenie im, aby bez zastanowienia wykonywali rozkazy pośród bitewnego chaosu, stojąc na pozycjach i walcząc, podczas gdy wszelkie instynkty kazały im uciekać w bezpieczne miejsce[3].

Armie tworzone w koloniach w czasie wojny z Francuzami i Indianami, tak jak te z wcześniejszych amerykańskich konfliktów, składały się z żołnierzy niezawodowych. Jedynie najstarsi stopniem oficerowie w większości mieli za sobą jakiekolwiek doświadczenie wojskowe. Zdarzało się, że młodsi oficerowie byli równie nieopierzeni jak ich podwładni. George Washington rozpoczął służbę wojskową w wieku 22 lat, w 1754 roku, a miesiąc później został już mianowany naczelnym dowódcą. Właściwie żaden z mężczyzn, którzy w latach 50. XVIII wieku wstąpili do armii prowincjonalnych, nie spędził wcześniej ani jednego dnia w wojsku, choć niektórzy mieli za sobą pewne przeszkolenie z milicji. Służyli przez rok, po czym rzadko zaciągali się ponownie. Podczas gdy żołnierze brytyjskich sił regularnych często szkolili się latami, zanim wzięli udział w walce, członkowie wojsk kolonialnych spędzali na ćwiczeniach niekiedy zaledwie kilka godzin. Nieliczni przekształcali się w twardych i karnych żołnierzy. Istniał system dyscyplinarny, ale nie był on zbyt rygorystyczny, przypadki dezercji zdarzały się częściej niż w regularnych oddziałach, a ludzie często załamywali się pod ostrzałem. Zawodowe czerwone kurtki charakteryzowało pedantyczne podejście do ubioru, podczas gdy siły prowincjonalne wyglądały zwykle pstrokato i niechlujnie. Niewielu kolonialnych nosiło mundury, a na ich wyposażeniu znajdowała się bardzo różnorodna broń. Na placu apelowym całe jednostki prezentowały się niezdarnie, a żołnierze wyglądali na niezadbanych i rozczochranych. Wszystko to bulwersowało brytyjskich oficerów. W największym stopniu problematyczny okazał się jednak dla nich fakt, że Amerykanie upierali się, aby ich żołnierze, rozpoczynając służbę, zawierali umowę czy też kontrakt. Na jej mocy mieli zawczasu dowiedzieć się, do jakiej kompanii trafią, poznać tożsamość kompanijnych oficerów oraz dokładny okres, jaki spędzą w wojsku. Byli to zdecydowanie żołnierze-obywatele. Nigdy nie zapominali o warunkach, na jakie się zgodzili, w tym o tym dotyczącym długości służby. Kategorycznie odmawiali pozostania w armii choćby jeden dzień dłużej niż wymagała tego umowa[4].

Niektórzy ludzie na wysokich stanowiskach w brytyjskiej armii doradzali swym oficerom, żeby próbowali zrozumieć prowincjonalnych i skoordynować z nimi swe działania. Prościej było jednak powiedzieć niż zrobić. Wielu brytyjskich oficerów zaczęło spoglądać na prowincjonalnych żołnierzy z opryskliwą niecierpliwością, pogardzając nimi jako nieprzystosowanymi do służby, gdy ci narzekali, nie chcąc zwłaszcza wykonywać „mało chwalebnych” i ciężkich prac, takich jak kopanie szańców, ścinanie drzew i budowanie dróg. Liczni oficerowie regularnej armii okazywali wstręt wobec kolonialnych, a najstarsi stopniem niemal jednogłośnie oczerniali amerykańskich żołnierzy. Zarzucali im, że są „gnuśni i ospali”, zupełnie pozbawieni wojskowych nawyków i umiejętności oraz zgubnie indywidualistyczni, do cna „zawzięci i krnąbrni” oraz nieprzydatni do niczego, nie licząc tego rodzaju pracy fizycznej, jakiej wymaga się zwykle od „chłopstwa”. Miesiące frustracji sprawiły, że kilku wyższych brytyjskich dowódców zaczęło nazywać żołnierzy kolonialnych „najpodlejszymi mętami społecznymi” oraz „najbardziej brudnymi, zasługującymi na pogardę, tchórzliwymi psami”, jakie tylko można sobie wyobrazić. Niektórzy uznawali amerykańskich oficerów za nie lepszych od ich podwładnych, a kilku krytykowało również ludność cywilną, irytując się jej „okropnym łajdactwem i łotrostwem” oraz twierdząc ze złością, że „na nikim w tym kraju nie można polegać”. Pewien brytyjski oficer wściekał się: „Nigdy wcześniej nie widziałem takich ludzi, zawziętych i zdeprawowanych w największym możliwym stopniu”. Nie narzekali tylko generałowie. W czasie wojny z Francuzami i Indianami wielu polityków w Londynie zaczęło oburzać się brakiem współdziałania pomiędzy koloniami. Nierzadko panował pośród nich pogląd, że Ameryka składa się w dużej mierze z małostkowych urzędników, nieumiejących dostrzec szerszych imperialnych interesów, przedsiębiorców parających się spekulanctwem, kupców handlujących z wrogiem, kolonii niedostarczających kontyngentów wojskowych w sile wymaganej przez władze królewskie oraz z prowincji niezaopatrujących należycie angielsko-amerykańskich armii[5].

Brytyjczyków gorszyło zachowanie prowincjonalnych, jednak wielu Amerykanów, dla których również była to pierwsza okazja do obserwacji brytyjskich oficerów i żołnierzy, było przerażonych tym, co zobaczyli. Mieszkańców nierzadko szokowała pycha, z jaką obnosili się wywodzący się z arystokracji oficerowie. John Campbell, lord Loudoun, dowódca armii brytyjskiej, dotarł do Nowego Jorku latem 1755 roku w towarzystwie 17 służących, sekretarza, kochanki i jej pokojówki, a także czterech dodatkowych „dworzan”. Kolonistów obrzydzeniem napawał brutalny sposób, w jaki oficerowie czerwonych kurtek odnosili się wobec swych ludzi. Traktowanie zwykłych żołnierzy nie ograniczało się jedynie do pogardy. Czasami zdawało się, że niemal codziennie ktoś jest chłostany. Niektórych karano w straszliwy sposób, skazując ich nawet na 1000 uderzeń biczem, co czasami skutkowało śmiercią. Podczas wojny z Francuzami i Indianami wieszano wielu żołnierzy wojsk regularnych, często nawet 10 za jednym razem[6]. Prowincjonalnych najbardziej rozwścieczało jednak lekceważenie i bezczelność, z jakimi brytyjscy oficerowie obchodzili się ze swymi amerykańskimi odpowiednikami. Gdy Amerykanie byli trzymani z dala od walki lub przeznaczano ich do niewdzięcznych zadań, takich jak kopanie latryn czy noszenie zaopatrzenia, wielu kolonistów uznawało, że traktuje się ich pogardliwie. Część uważała, że zostali zepchnięci do roli ludzi gorszej kategorii tylko dlatego, że są kolonistami[7]. Oficerów amerykańskich oburzały też brytyjskie regulacje, wedle których nawet najniżsi oficerowie wojsk regularnych byli wyżsi rangą od najstarszych oficerów prowincjonalnych.

Nie była to tylko kwestia złości. Seria porażek w wojnie z Francuzami i Indianami zasiała w umysłach wielu kolonistów ziarno niepewności co do umiejętności wojsk regularnych. W 1755 roku armia dowodzona przez generała Edwarda Braddocka, wysłana w celu opanowania źródeł rzeki Ohio, natknęła się na słabsze liczebnie siły wroga nad rzeką Monongahela, w ciemnym i odludnym obszarze w głębi Pensylwanii. W wyniku bitwy, do której doszło, na listę strat trafiło 900 z 1500 ludzi Braddocka, w tym 120 ze 150 żołnierzy z Wirginii. Klęska sprawiła, że niektórzy z roztropniejszych mieszkańców kolonii zaczęli dokładnie analizować przebieg zdarzeń. W rezultacie doprowadzili do rozpowszechnienia się nieprawdziwego w dużej mierze poglądu, że brytyjscy generałowie oraz ich podwładni nie są przygotowani do walki w Ameryce w obliczu „nowości, jaką stanowi niewidoczny przeciwnik”[8]. Washington, który towarzyszył Braddockowi owego straszliwego dnia, doszedł niemal do takiej samej konkluzji. Szydził z „tchórzostwa” i „nikczemnego zachowania tych, których nazywają żołnierzami wojsk regularnych”, jednocześnie wychwalając „Wirgińczyków, [którzy] okazali wielką odwagę” oraz „zachowywali się jak mężczyźni i umierali jak żołnierze”[9].

Prawie dokładnie trzy lata później wojska brytyjskie poniosły jeszcze bardziej przerażające straty. Armia złożona z sił regularnych i kolonistów pod wodzą generała Jamesa Abercromby’ego podjęła próbę opanowania Fortu Carillon, francuskiej fortecy nad jeziorem George, strzegącej dostępu do Kanady. Abercromby nakazał zdobycie twierdzy frontalnym uderzeniem. W rezultacie doszło do rzezi. Według pewnego amerykańskiego szeregowego żołnierze „padali (...) niczym koszona trawa”, starając się przedostać przez przeszkody ze ściętych drzew i naostrzonych pali, chroniących francuski garnizon. Abercromby mógł użyć artylerii do zniszczenia umocnień, wolał jednak przeprowadzać kolejne skazane na porażkę ataki. Stracił dwa razy więcej zabitych i rannych, niż Braddock. Tak fatalny rezultat działań sprawił, że na nowo pojawiły się pytania na temat niepokojących umiejętności brytyjskich dowódców wojskowych. Kolonialni żołnierze szorstko komentowali też haniebną taktykę Abercromby’ego, która doprowadziła do „nierozsądnego i bezsensownego poświęcenia ludzi”[10].

Praktyki wojsk brytyjskich sprawiły, że koloniści zaczęli chować wobec nich liczne urazy. Mieszkańcy pogranicza narzekali, że Brytyjczycy prowadzili kampanię w ich okolicy wystarczająco długo, aby sprowokować Indian, po czym przenosili się w inne sektory, zostawiając osadników bez ochrony. Gniew wzmógł się w miastach portowych, gdy Korona zakazała wszelkiego handlu z państwami neutralnymi zaopatrującymi Francuzów. Niemal wszędzie ludność irytowało szokujące zachowanie królewskich oficerów werbunkowych, których specjalnością było oszukiwanie prostych wieśniaków, często po wcześniejszym napojeniu ich obficie alkoholem[11].

Oburzenie Amerykanów krystalizowało się nade wszystko wokół dwóch aspektów wojskowych relacji z metropolią. Do czasu rewolucji amerykańskiej wzrosło przekonanie, które wcześniej zdawało się być bardziej odczuwane niż artykułowane, że Londyn raz po raz wciąga kolonistów w wojny, które w niewielkim stopniu leżą w interesie Amerykanów. W opublikowanym w 1776 roku Zdrowym rozsądku Thomas Paine wypowiadał się w imieniu wielu ludzi, narzekając: „Wielka Brytania ma tendencję do otwartego angażowania tego kontynentu w europejskie wojny i sprzeczki, kłócąc nas z narodami, które chcą naszej przyjaźni, a do których nie czujemy złości ani żalu”. Dodawał, że konflikty zbrojne nie stanowią niczego nadzwyczajnego w Europie, „gęsto obsadzonej królestwami”. Gdy na Starym Kontynencie dochodziło do walk, koloniści w najlepszym wypadku cierpieli z powodu utrudnień w handlu. Zazwyczaj sytuacja stawała się jednak znacznie gorsza. Zwykle wojna docierała do Ameryki, co przekonało Paine’a do napisania, że tak długo jak kolonie będą związane z Wielką Brytanią, żaden z ich mieszkańców nie będzie bezpieczny[12].

Koloniści nie tylko czuli, że są wplątywani w wojny. W Ameryce rosło też przekonanie, że Wielka Brytania, zawierając pokój, ignoruje interesy prowincji. Nic nie zwracało uwagi na takie zachowanie metropolii bardziej niż decyzja podjęta przez Londyn podczas negocjowania pokoju w Akwizgranie, który w 1748 roku zakończył wojnę króla Jerzego: zdecydowano się wówczas zwrócić Louisbourg Francji. Wieść o porozumieniu uderzyła w Nową Anglię niczym bomba. Tamtejsze wojska poniosły ogromne straty, wynoszące niemal jedną czwartą całości ich sił, zdobywając tę kluczową francuską twierdzę. W całej Nowej Anglii zajęcie Louisbourga traktowano jak wielkie zwycięstwo, a informacja o opanowaniu twierdzy stanowiła powód do hucznego świętowania. Mieszkańcy Nowej Anglii uznawali to wydarzenie za pierwszy krok w kierunku podporządkowania sobie Nowej Francji i osiągnięcia upragnionego celu, czyli zaprowadzenia pokoju na krwawym pograniczu. Brytyjscy dyplomaci, nie konsultując się z kolonistami, pozbyli się Louisbourga przy stole negocjacyjnym, aby odzyskać utracone na rzecz Francji terytorium na obszarze dzisiejszej Belgii. W Nowej Anglii uznano to za zdradę. Takie właśnie niegodziwości sprawiły, że Paine napisał: „Ameryka ma w brytyjskiej polityce zaledwie drugorzędne znaczenie. Anglia ma na uwadze dobro tego kraju jedynie wówczas, gdy odpowiada ono jej własnym celom”[13].

Wojna z Francuzami i Indianami zakończyła się zwycięstwem Wielkiej Brytanii. Koloniści bezsprzecznie przyczynili się w ogromnym stopniu do tego triumfu. W ciągu sześciu lat kolonie wystawiły łącznie prawie 75 tysięcy żołnierzy, czyli w przybliżeniu tylu, z ilu zwykle składały się armie głównych europejskich potęg. Podczas kampanii pod Quebekiem w lecie 1759 roku, mającej decydujące znaczenie dla wojny w Ameryce, wojska wystawione przez sześć północnych kolonii znacznie przeważały liczebnie nad brytyjskimi siłami regularnymi. Oprócz tego, że żołnierze z prowincji odnosili rany i ginęli, ich krajanie zaopatrywali armie, budowali okręty i płacili wysokie podatki wojenne. Jesienią, gdy nadeszły wieści o kapitulacji Francuzów w Quebeku, w koloniach, zwłaszcza północnych, był to powód do ekstatycznego świętowania. Aby uczcić zwycięstwo, rozradowani mieszkańcy stawiali w oknach świece, a na zewnątrz rozpalali wielkie ogniska. Dzwony rozlegały się w wielkomiejskich kościołach i biły z podniszczonych wieżyczek małych domów modlitewnych w niezliczonych rolniczych osadach. W całym kraju głoszono dziękczynne kazania. Jednostki milicji gromadziły się na ulicach i błoniach, defilując i oddając „wesołe salwy” z broni strzeleckiej. Saluty na znak zwycięstwa padały też z dział fortyfikacji miejskich i okrętów zakotwiczonych w zatłoczonych portach. Niebo nad miastami rozświetlały fajerwerki, pospiesznie organizowano radosne koncerty. Wielu owładniętych euforią kolonistów otwarcie wyrażało swój patriotyzm. „Jestem BRYTYJCZYKIEM”, stwierdził z dumą Benjamin Franklin. Podobna wylewność była powszechna. Wielu ludzi przyznawało, że Londyn zapewnił im wsparcie, a niektórzy przyczyniali się do upamiętniania poległych brytyjskich bohaterów lub nazywali nowe miejscowości imionami imperialnych przywódców[14].

Francja – znienawidzona, pogardzana katolicka Francja – była skończona w Ameryce Północnej. Na mocy traktatu paryskiego straciła wszystko, do czego kiedyś rościła sobie prawo na tym kontynencie. Hiszpania, która przyłączyła się do Francji pod koniec wojny, została pozbawiona Florydy. Wielka Brytania, lub też Anglo-Ameryka, jak woleli myśleć koloniści, uzyskała cały obszar między Atlantykiem a rzeką Missisipi. Lecz nie tylko koniec wojny i zdobycze, jakie przyniosła, wywołały radosny nastrój w większej części Ameryki. Panowało też poczucie, że wielki anglo-amerykański triumf oznacza pokój na resztę życia dla świętujących, a może nawet dla ich dzieci i wnuków.

Jednak pokój z 1763 roku przetrwał tylko chwilę. Już w 1775 roku koloniści ponownie znaleźli się w stanie wojny. Co właściwe dla tej ziemi, z historią tak bardzo splamioną konfliktami zbrojnymi, kolejna runda walk, która przekształciła się w wojnę o niepodległość, wynikła po części z popiołów poprzedniej pożogi.

W 1763 roku Wielka Brytania musiała stawić czoła kryzysowi budżetowemu. Oprócz tego, że kolejne wojny wpędziły kraj w poważne długi, po podpisaniu pokoju rząd w Londynie zdecydował się utrzymać kilka pułków piechoty liczących łącznie około 8500 ludzi w zdobytej właśnie Kanadzie oraz na zachodzie, za Appalachami. Konieczne stało się znalezienie nowych źródeł dochodu. Parlament nałożył wysokie podatki w kraju i po raz pierwszy w historii postanowił ściągać je od kolonistów. Miał nadzieję zebrać w Ameryce część z 220 tysięcy funtów potrzebnych do utrzymania wojsk regularnych na nowym pograniczu. Większość członków Parlamentu uznawała tę nowość za sprawiedliwą. Wielu dowodziło, że kolonie zostały założone z brytyjską pomocą, a poza tym koloniści powinni opłacać siły regularne, mające ich bronić i umożliwić im osiedlanie się na zachodzie. Inni twierdzili gniewnie, że nałożenie podatków jest uzasadnione, bo niektórzy mieszkańcy prowincji handlowali w czasie wojny z nieprzyjacielem, a część kolonii nie zdołała spełnić wymagań dotyczących liczebności kontyngentów wojskowych. Rząd miał natomiast ukryty cel. Zamierzał wzmocnić swoją kontrolę nad prowincjami, podchodząc bardziej rygorystycznie do egzekwowania mających już niemal wiek praw handlowych, a także zwiększając swój wpływ na imperialną administrację i kolonialną walutę[15].

Ustawa stemplowa, wprowadzająca pierwszy w historii bezpośredni podatek, nałożony przez Parlament na kolonistów, wywołała w Anglii pewien sprzeciw. Niektórzy kwestionowali podejście rządu, że po tym wszystkim, co Londyn uczynił dla Amerykanów, mieszkańcy prowincji powinni z radością uiszczać daninę. Pułkownik Isaac Barré, brytyjski oficer, który w czasie wojny z Francuzami i Indianami odniósł rany deformujące twarz, a teraz zasiadał w Parlamencie, powiedział w Izbie Gmin, że nieprawdą jest, że kolonie zostały założone i były pielęgnowane przez Wielką Brytanię. Amerykanie, twierdził, zakładali i utrzymywali swe osady w obliczu „okrucieństw dzikiego wroga” i bez żadnej pomocy ze strony Londynu. Według niego to Brytyjczycy otrzymali wsparcie od kolonistów, bowiem bez poświęcenia amerykańskich „synów wolności”, którzy „szlachetnie chwycili za broń” podczas czterech międzykolonialnych wojen, Anglia nigdy nie pokonałaby Francji[16].

Przemowy, jakie wygłaszał Barré, zyskały mu niewielu zwolenników w Izbie Gmin, zainspirowały jednak wielu Amerykanów. Sprzeciwiający się podatkowi zaczęli tworzyć oddziały organizacji Synów Wolności. Argumenty pułkownika podchwycił Franklin. W 1766 roku, zeznając przed Izbą Gmin, stwierdził, że „w czasie ostatniej wojny kolonie wystawiały, ubierały i opłacały prawie 25 tysięcy żołnierzy [rocznie] i wydały wiele milionów”. Płaciły też podatki „daleko wykraczające poza ich możliwości i wysoce nieproporcjonalne, przez co wpadły w wielkie długi”. Franklin kwestionował nawet potrzebę obecności wojsk brytyjskich na Zachodzie. Koloniści, mówił, mieli wieloletnie doświadczenia w skutecznym radzeniu sobie z lokalnymi nieprzyjaciółmi. „Bronili się, choć była ich tylko garstka, a Indianie znacznie nad nimi przeważali. Stopniowo zdobywali przewagę, wypierając Indian za góry, choć nie wysłano im na pomoc żadnych wojsk z tego kraju (...)”. Twierdził, że „nie ma najmniejszego powodu”, by utrzymywać siły brytyjskie w Ameryce. Koloniści „są w stanie bardzo dobrze obronić się sami”. Dodał też złowieszczo, że „oddziały wojskowe wysłane do Ameryki (...) nie znajdą tam żadnego buntu, [lecz] mogą go wywołać”[17].

Po roku powszechne protesty w Ameryce zmusiły Brytyjczyków do zniesienia ustawy stemplowej. Parlament jednak natychmiast podjął próbę nałożenia na prowincje kolejnych podatków, poprzez ustawy Townshenda i ustawę o herbacie. Daniny te nie tylko wywołały u Amerykanów uczucie goryczy, ale też na nowo rozbudziły gniew zasiany pośród licznych mieszkańców prowincji podczas dwóch ostatnich wojen międzykolonialnych. Wściekłość i rosnąca nieufność wobec Wielkiej Brytanii, jaka wzbierała u kolonistów po 1765 roku, była spowodowana w dużej mierze obecnością armii brytyjskiej, której oddziały wycofywano stopniowo z Zachodu i rozlokowywano na Wschodzie, zwłaszcza w Nowym Jorku i Bostonie. Dla wielu Amerykanów było jasne, że wojska zostały tak rozmieszczone, żeby zmusić ludność do płacenia ustanowionych przez Parlament podatków. Najbardziej radykalne z amerykańskich gazet biły na alarm, ostrzegając przed niebezpieczeństwem, jakie niesie ze sobą stała armia, sprawdzone narzędzie tych, którzy aspirują do miana tyranów. W jednej z nich twierdzono, że oddziały brytyjskie zostawiono w Ameryce, aby „przemocą” zmusić kolonistów do „bezwolnego poddaństwa”. Żarliwe uczucia rozpaliły się jeszcze bardziej, gdy Londyn nakazał rozmieszczenie jednego z pułków w Bostonie. Tamtejsi fanatycy, między innymi Samuel Adams, otwarcie nawoływali do siłowego przeciwstawienia się lądowaniu królewskich żołnierzy. Przeważyły trzeźwiejsze głosy. Niemniej jednak Adams opublikował esej, w którym dowodził, że swobody kolonistów są „zagrożone przez oddziały wojskowe”, których zadanie polega na uczynieniu z Amerykanów „niewolników haniebnych instrumentów samowolnego mocarstwa”[18].

Bostońscy radykałowie uznawali obecność brytyjskich sił regularnych za „inwazję” oraz „okupację wojskową”. Twierdzili, że brytyjscy żołnierze sprowokują incydent, który królewscy urzędnicy wykorzystają następnie jako pretekst do siłowego rozprawienia się z amerykańskimi odstępcami. Nie minęło dużo czasu, a doszło do takiego wydarzenia. W marcu 1770 roku żołnierze brytyjscy strzegący urzędu celnego w Bostonie otworzyli ogień do nieposłusznego tłumu, zabijając pięciu ludzi i raniąc kilku innych. Radykałowie okrzyknęli incydent masakrą bostońską, przekształcając krwawe zajście w wymyślną propagandową historię. W każdą jego rocznicę organizowali okolicznościowe obchody, których główny punkt stanowiły płomienne przemowy radykalnych aktywistów. W miarę upływu czasu doprowadziło to do zgubnego w skutkach spadku dobrej woli w stosunku do metropolii, przynajmniej na obszarze Nowej Anglii[19].

Protesty przeciwko ustawie o herbacie doprowadziły w grudniu 1773 roku do herbatki bostońskiej. Stosunki angielsko-amerykańskie znalazły się w punkcie krytycznym. Parlament podjął kroki odwetowe, przyjmując tzw. ustawy represyjne. Na ich mocy Massachusetts utraciło wcześniejsze przywileje, a Royal Navy miała blokować port w Bostonie aż do uzyskania odszkodowania za zniszczony ładunek herbaty. Ponadto rząd wyznaczył generała Thomasa Gage’a, dowódcę wojsk brytyjskich w Ameryce, na królewskiego gubernatora Massachusetts.

Na czele rządu, który wprowadził „ustawy represyjne”, stał Frederick, lord North. W 1774 roku miał on 42 lata. Pochodził z rodziny, której nie można uznać ani za prominentną, ani za bogatą, choć należała do brytyjskiej szlachty od ponad dwóch stuleci. W wieku 22 lat North, wcześniej wzorowy student Eton i Oksfordu, został członkiem Parlamentu. Piętnaście lat później król Jerzy III poprosił go, by stanął na czele rządu. North miał poważne wątpliwości, czy będzie w stanie kierować poczynaniami rady ministrów. Jego zaniepokojenie było po części uzasadnione, lecz nie mógł odmówić monarsze, zarówno wtedy, jak i później. North był bystry i sympatyczny, dowcipny, czarujący, uprzejmy i cierpliwy. Choć należał raczej do ludzi wyrafinowanych, nigdy nie wykazywał się pretensjonalnością. Był na tyle dobrym politykiem, by umieć bronić się przed atakami, ale nie lubił sporów i starał się ich unikać. O jego charakterze i temperamencie można powiedzieć wiele dobrego, a w niektórych sprawach politycznych sprawdzał się doskonale. Wykazał się chociażby wielkimi umiejętnościami jako przewodniczący Izby Gmin. Nie posiadał jednak cech, którymi często charakteryzują się wielcy przywódcy. Nie był zapalczywy, fascynujący, uwodzicielski czy wyniosły. Również w jego wyglądzie fizycznym nie było nic, co zauroczyłoby innych. North był człowiekiem średniego wzrostu, otyłym i niezgrabnym. Jego ubranie często wyglądało na niedbałe. Miał wytrzeszczone oczy, a według pewnego obserwatora notorycznie zawieszał głos z powodu „zbyt dużego języka w stosunku do ust”. Niektórzy nazywali go „borówką North”. Ktoś opisał go jako człowieka „wielkiego, ciężkiego, głupio wyglądającego”. Horace Walpole sportretował go w bezwzględny sposób, w wyjątkowo niepochlebnych słowach. „Bez powodu przewracał wielkimi, wystającymi oczami (z pewnością miał poważną krótkowzroczność), podczas gdy jego szerokie usta, grube wargi i nadęte oblicze nadają mu wygląd niewidomego trębacza”[20]. Duża część prasy uznała za rzecz zdumiewającą mianowanie go premierem, którym to tytułem on sam gardził. A jednak niewielu wytrwało na tym stanowisku równie długo – North stał na czele rządu przez ponad 12 lat[21].

Frederick, lord North, drugi hrabia Guilford. Obraz Nathaniela Dance’a sprzed 1775 roku. North nie posiadał cech wielkich przywódców, był jednak bliski osiągnięcia zwycięstwa w wojnie, choć zarówno jemu samemu, jak i wielu innym ludziom nie wydawało się to możliwe.

North, który objął urząd premiera w 1770 roku, nigdy nie wykazywał zbytniego optymizmu w kwestii pokojowego rozwiązania problemów imperium. „Życzyłbym sobie zgody [z Ameryką] – powiedział krótko po przejęciu władzy – jednak nie widzę możliwości osiągnięcia jej”[22]. W ciągu czterech pierwszych lat kierowania radą ministrów North radził sobie z koloniami, ignorując je w jak największym możliwym stopniu. Kryzys wywołany przez bostońską herbatkę stanowił dla niego zaskoczenie, tak samo jak dla większej części Anglii. Nagle znalazł się na czele rządu mającego podejmować decyzje, które mogły doprowadzić do wojny. Sam uważał jednak, że wybuch walk jest mało prawdopodobny. Jego gabinet ze wzruszeniem ramion zajął się codziennymi sprawami, nie rozmyślając za bardzo, w co może się wplątać. Zaczął działać dopiero wtedy, gdy Anglię ogarnęła wściekłość na wieść o herbatce bostońskiej, niszczycielskim postępku, który w oczach wielu potwierdził „złe zamiary” bostońskich radykałów. Był to moment, w którym według pewnego obserwatora opinia publiczna „obróciła się gwałtownie przeciwko Ameryce”[23].

Rząd Northa postępował w rozważny sposób. Przygotowanie reakcji zajęło mu prawie 75 dni. Jednak już po pierwszym spotkaniu większość ministrów stwierdziła, że skończył się czas uspokajania kolonistów i należy podjąć „skuteczne kroki”. Mimo to część londyńczyków ostrzegała przed wymuszeniami, które ich zdaniem doprowadzą do wojny. „Mieszkańcy Nowej Anglii (...) nie wezmą na siebie potulnie jarzma. Poleje się krew”, mówiono. North i jego otoczenie odrzuciło taką możliwość[24]. Rząd do samego końca wierzył, że naprzykrzający się Amerykanie ustąpią. Pogląd taki podzielał również Jerzy III. Monarcha wyznał, że generał Gage powiedział mu: „[Koloniści] są lwami, ponieważ my jesteśmy owcami, ale jeśli zadziałamy zdecydowanie, staną się bardzo potulni”[25]. Rząd, opierając się na doświadczeniach armii z siłami prowincjonalnymi z okresu wojny z Francuzami i Indianami, nie uważał, że opór kolonistów będzie stanowił poważne zagrożenie, jeśli chwycą za broń, co uznawano za mało prawdopodobny scenariusz. Niektórych ministrów do takiej opinii przekonał „brak odwagi” kolonistów, o której mówił pewien urzędnik państwowy[26]. Inni, liczniejsi, sądzili, że skoro Amerykanie nie posiadają zawodowej armii, to będą zmuszeni do wystawienia „żołnierzy kiepskiego gatunku”[27]. Członkowie rządu słyszeli też, jak niektórzy z ich kolegów zapewniają Izbę Gmin, że koloniści „nie posiadają żadnych kwalifikacji koniecznych do bycia dobrymi żołnierzami”. Jeden z nich wyśmiewał się ze służących w wojskach prowincjonalnych, twierdząc, że „więcej waleczności jest w [angielskim] doboszu z milicji”[28]. Nikt w rządzie nie uznawał, że możliwe jest, by Amerykanie mogli przeciwstawić się ogromnej potędze brytyjskich sił zbrojnych. Niektórzy zapewne zgodziliby się z pewnym generałem, którego Benjamin Franklin słyszał krzyczącego, że „z tysiącem brytyjskich grenadierów podjąłby się przejścia z jednego krańca Ameryki na drugi i wykastrowania wszystkich mężczyzn, częściowo siłą, a częściowo poprzez niewielką perswazję”[29]. W 1774 roku koloniści nie byli zjednoczeni, nigdy wcześniej nie współpracowali też ze sobą, nawet w obliczu zagrożenia. W przeddzień ostatniej wojny wszystkie kolonie odrzuciły opracowany przez Franklina plan unii z Albany, wedle którego miał powstać amerykański rząd narodowy, koordynujący wysiłki wojskowe trzynastu kolonii. Żadna z prowincji nie chciała jednak pozbyć się choćby odrobiny władzy. Mimo to rząd brytyjski uczynił co w jego mocy, by nie dopuścić do zjednoczenia się kolonii. Choć wprowadzeniu ustawy o herbacie sprzeciwiono się nie tylko w Bostonie, ale też w Nowym Jorku, Filadelfii i Charleston, „ustawy represyjne” miały ukarać jedynie Massachusetts. W gabinecie Northa wierzono, że jeśli dojdzie do buntu, będzie on ograniczony do jednego regionu, Nowej Anglii. Oczekiwano jednak, że Amerykanie, zrozumiawszy własną bezsilność, pokojowo podporządkują się rządowi. Jak stwierdził North: „Dobra strona tych ustaw jest taka, że do wykonania zadania wystarczy cztery lub pięć fregat, bez użycia wojsk”[30].

Ministrowie mylili się. „Ustawy represyjne” zjednoczyły prowincje w niespotykany wcześniej sposób. Reakcją Ameryki było zwołanie jesienią 1774 roku Kongresu Kontynentalnego w Filadelfii. Dwanaście z trzynastu kolonii wysłało na niego delegatów. Niektórzy kongresmeni mieli desperacką nadzieję na znalezienie pokojowego rozwiązania różnic między Anglikami i Amerykanami, być może poprzez kompromisowe porozumienie. Inni chcieli przeciwstawić się metropolii poprzez narodowy bojkot. Wielu kolonistów modliło się, by pokaz amerykańskiej jedności skłonił Londyn do ustępstw. Część zaś sądziła, że wojna jest nieunikniona. Dla nich Kongres stanowił pierwszy, kluczowy krok w przygotowaniu się do niej.

Pierwszy Kongres Kontynentalny odrzucił kapitulację i kompromis, zgadzając się na bojkot brytyjskich produktów. Dodatkowo nakłaniał każdą z kolonii, by postawiła swą milicję „w stan należytej gotowości”[31]. Pojawiły się głosy, aby Kongres posunął się dalej i wsparł kolonie w tworzeniu milicji, a nawet armii i marynarki wojennej. Zgromadzenie uznało takie kroki za zbyt radykalne. Kongres, jak stwierdził John Adams, delegat z Massachusetts, „twardo sprzeciwiał się wrogości i rozłamowi, chyba że stałyby się one absolutnie konieczne”. Zdaniem Adamsa większość kongresmenów modliła się, by ich stanowcza postawa zmusiła Brytyjczyków do rejterady. Wiedział jednak, co będzie oznaczać ewentualny wybuch wojny. Przewidywał, że walki angielsko-amerykańskie, jeśli już się rozpoczną, „rozświetlą (...) płomieniem (...) cały kontynent”, wywołując konflikt, „który może potrwać 20 lat i w ostateczności przynieść zarówno ujarzmienie Ameryki, jak i jej wyzwolenie”[32].

Jesienią i zimą kolonie, pod przewodnictwem Kongresu, szykowały się do wojny. W Massachusetts, epicentrum imperialnych problemów, przygotowania rozpoczęto, jeszcze zanim zebrał się Kongres Kontynentalny. We wrześniu zgromadzenie w Worcester wezwało do zmobilizowania i zreorganizowania milicji. Plan ten został poparty przez Kongres Prowincjonalny kolonii, pozaprawne ciało ustawodawcze. Polecił on każdemu miasteczku zwołanie milicji, zalecając, by szkolenie rozpoczęło się natychmiast, i zastrzegając, aby „jedna trzecia mężczyzn w wieku od 16 do 60 lat z każdej miejscowości była gotowa do działania w minutę od ostrzeżenia”. Owi „minutemani” „powinni zostać natychmiast wyposażeni w skuteczną broń palną, bagnet, torbę, chlebak, 30 ładunków i kul oraz mieli być dyscyplinowani [szkoleni] trzy razy w tygodniu lub częściej, w razie możliwości”[33]. Niektóre jednostki zaczęły trening jeszcze przed końcem roku, a na początku 1775 roku członkowie milicji ćwiczyli także na błotnistych polach w Rhode Island, New Hampshire, Marylandzie, Karolinie Południowej i Wirginii. W wirgińskim hrabstwie Fairfax szkolenie nadzorował niekiedy osobiście pułkownik Washington, dojeżdżający tam z pobliskiego Mount Vernon[34].

Najbardziej konserwatywni koloniści, z których wielu zachowało lojalność wobec Wielkiej Brytanii przez całą wojnę, byli zszokowani przebiegiem wydarzeń. Wielu z nich potępiało przygotowania wojskowe, ostrzegając krajanów, że nie będą równorzędnym przeciwnikiem dla wojsk regularnych, a w wyniku klęski narzucony zostanie im pokój o charakterze odwetu. Twierdzili też, że nadzieja na sukces pojawiłaby się jedynie w przypadku wsparcia ze strony Francji, to jednak byłoby gorsze od klęski, bowiem umieściłoby Amerykę pod wpływem autokratycznego katolickiego monarchy z Wersalu. Interwencja państw europejskich mogłaby również doprowadzić do sytuacji patowej, która, jak przestrzegano, zakończyłaby się prawdopodobnie ugodą i podzieleniem łupów między walczące strony. Napominano, że gdyby konflikt przyniósł podział Ameryki, Wielka Brytania być może utrzymałaby część kolonii, lecz reszta przeszłaby pod zwierzchnictwo Francji i Hiszpanii[35].

Obawom tym odpowiedziano szybko na piśmie. Charles Lee, który służył w wojskach brytyjskich przez 17 lat i osiągnął stopień podpułkownika, zanim w 1773 roku odszedł do cywila i przeniósł się do Wirginii, był jednym z wielu, którzy postanowili odrzucić powyższe twierdzenia. Lee wyszydził skuteczność czerwonych kurtek w ostatniej wojnie, a ich generałów określił mianem „odpadków wyczerpanego narodu”. Jednocześnie dowodził, że podczas poprzedniego konfliktu Amerykanie sprawili się dobrze i wiedzą, jak walczyć we własnym kraju. Poza tym twierdził, że wiejscy chłopcy z prowincji są „od dzieciństwa oswajani z bronią palną” i posiadają „umiejętność posługiwania się narzędziami potrzebnymi w pracach wojskowych, takimi jak łopaty, kilofy, siekiery itd.”. Co jednak najważniejsze, amerykański żołnierz miał być „energiczny w obronie wszystkiego, co jest mu najdroższe i święte”[36]. Także John Adams napisał serię esejów, w których dowodził, że Wielka Brytania, „pogrążona w lenistwie, zbytku i zepsuciu”, nigdy nie zdoła podporządkować „twardych i krzepkich” kolonistów, których ukształtowała długa tradycja „ognia i miecza”. Niektóre z powyższych tematów pojawiły się też w pierwszej publikacji Thomasa Jeffersona, broszurze wydanej na początku 1775 roku. Autor twierdził w niej, że ponieważ Wielka Brytania lekceważyła „potrzeby ludności [prowincji]” podczas niezliczonych wojen, koloniści nauczyli się bronić sami. I dodawał: „Strach (...) nie jest w amerykańskim zwyczaju”[37].

Podczas gdy niektórzy Amerykanie zajęli się szkoleniem, a inni pisaniem, rząd brytyjski podjął brzemienną w skutki decyzję. Latem, na wieść, że ma się zebrać Kongres Kontynentalny, gabinet Northa zaczął skłaniać się ku decyzji o użyciu siły. Popychało go do tego przeświadczenie króla, że „walka zadecyduje, czy [kolonie] będą podporządkowane temu krajowi, czy niepodległe”; o opinii monarchy poinformowano premiera. Prokurator generalny twierdził, że przywódcy rebelianccy w Massachusetts dopuścili się zdrady[38]. Pod koniec grudnia ministrowie, dowiedziawszy się w końcu o krnąbrnych działaniach Kongresu, przygotowali się do wypowiedzenia wojny, ale Jerzy III powstrzymał ich na pewien czas, prosząc, żeby przemyśleli sprawę i podjęli decyzję po miesiącu. W styczniu rząd odrzucił propozycję Williama Legge, lorda Dartmouth, sekretarza stanu ds. kolonii, który opowiadał się za łagodniejszymi działaniami, a także zalecenia Williama Pitta, lorda Chatham, chcącego negocjować z Kongresem Kontynentalnym. Gabinet nie przyjął projektu, który miał nosić nazwę Planu Pokojowego Northa; porzucano w nim pomysł opodatkowania Ameryki w zamian za przyrzeczenie, że koloniści przeznaczą odpowiednie fundusze na spełnienie swych zobowiązań w zakresie obronności i innych wydatków rządowych. Plan był niedorzeczny. Po pierwsze, to Londyn miał ustalać wysokość wspomnianej kwoty, wyznaczając ją nawet dla konkretnych prowincji. Do kolonistów należałoby jedynie zadecydowanie, jakiego rodzaju podatek mają na siebie nałożyć. Co więcej, projekt nigdy nie miał na celu rozwiązania imperialnych problemów. Plan Northa miał podzielić Amerykanów, bo dałby najbardziej konserwatywnym kolonistom ustępstwo ze strony rządu, którego mogliby się chwycić. W czasie gdy trwały przygotowania do wyjawienia planu pokojowego, a był to jedyny etap prac, którym podzielono się z opinią publiczną, gabinet podjął decyzję o wysłaniu do Ameryki dodatkowych wojsk w sile 3500 ludzi: czterech pułków i kilkuset żołnierzy piechoty morskiej. Ostatecznie 27 stycznia Dartmouth, działając na życzenie rządu Northa, nakazał generałowi Gage’owi, aby z „energicznym zastosowaniem (...) siły” pochwycił prowodyrów stojących za protestami w Massachusetts. Akcja ta miała być „sygnałem do rozpoczęcia walk”. Dodał, że opór, jaki może stawić milicja z Massachusetts, „nie będzie zbyt silny”[39].

Decyzja rządu o użyciu siły nie należała do niespodziewanych. W Londynie ci, którzy nie podzielali powszechnych poglądów, już wcześniej otwarcie ostrzegali, że zwycięstwo w wojnie w Ameryce może nie przyjść łatwo. Niektórzy twierdzili, że zastosowanie rozwiązania siłowego zmusi Amerykanów do zjednoczenia się i utworzenia unii, jaka nigdy wcześniej nie istniała. Inni zastanawiali się nad skutecznością Royal Navy w blokadzie amerykańskiego wybrzeża, rozciągającego się na 1600 km. Jeden z krytyków alarmował, że 2 miliony wolnych kolonistów może wystawić armię liczącą 100 tysięcy żołnierzy, dwukrotnie większą od sił, którymi dysponowali wówczas Brytyjczycy i zapewne przewyższającą wojska królewskie wzmocnione najemnikami. Przewidywano, że wojna doprowadzi kraj od bankructwa[40]. Głos zabrał też sam generał Gage, który od późnego lata ostrzegał rząd, że nie należy lekceważyć Amerykanów. „Płomienie buntu rozlały się po całym kraju”, alarmował, podkreślając, że zwłaszcza mieszkańcy Nowej Anglii są „rozwścieczeni, co widać” w Massachusetts. Ponadto, ponieważ w razie wojny koloniści wystawiliby zapewne około 50-tysięczne wojska, Gage przekazał Londynowi, że rebelię da się stłumić tylko z użyciem „bardzo pokaźnych sił”, złożonych z wojsk regularnych, w tym oddziałów wyszkolonych w amerykańskim sposobie prowadzenia działań. Poprosił o ogromne posiłki. Potrzebował nawet 100 tysięcy ludzi, uprzedzając, że wszystkie „prowincje trzeba będzie podbić”. „Kryzys jest naprawdę niepokojący”, uważał[41]. Rząd Northa zareagował na rozsądne porady Gage’a, rozważając zdymisjonowanie go. Generała uznano za defetystę.

Wojna wybuchła w ciągu kilku dni od dotarcia rozkazów Dartmoutha do Bostonu. 19 kwietnia Gage rozpoczął realizację planu o podwójnym celu. Wysłał siły złożone z 900 ludzi, żeby pochwycić Johna Hancocka i Samuela Adamsa, dwóch najważniejszych podżegaczy, którzy mieli znajdować się w Lexington, niecałe 20 km na północny zachód od Bostonu. Następnie oddział miał ruszyć na zachód, do odległego jakieś 8-10 km Concord, po czym zniszczyć tamtejszy arsenał z rebeliancką bronią i prochem. Gage nie wybrał tych celów przypadkowo. Jego sieć wywiadowcza przekazywała mu dobre informacje, a on sam rozumiał, że szybkość i zaskoczenie będą kluczowe do odniesienia sukcesu. Według planu generała wojska miały ruszyć przed północą, do godziny 8 rano zakończyć działania w Concord i powrócić bezpiecznie do Bostonu przed południem, zanim zareagują tłumy „minutemanów”[42]. Niestety dla Gage’a i jego ludzi, strona przeciwna również dysponowała rozbudowaną siecią szpiegowską i zawczasu dowiedziała się o zamiarach brytyjskiego dowódcy. Koloniści mogli zostać przez kogoś powiadomieni o planie Gage’a bądź też domyślili się go, łącząc w całość fragmenty zbieranych codziennie informacji wywiadowczych. 18 kwietnia, około godziny przed północą, gdy senni brytyjscy żołnierze przygotowywali się do rozpoczęcia działań, zakładając ciężkie, wełniane mundury i chwytając za broń, z Bostonu wyruszyli kurierzy, w tym Paul Revere, mający zawieźć ostrzeżenie do Lexington, Concord i innych miejscowości leżących w głębi lądu.

Szczęście uśmiechnęło się do kolonistów, bowiem tej nocy żołnierze wojsk regularnych nie poruszali się zbyt szybko. Wybrane przez Gage’a oddziały, będące mieszaniną lekkiej piechoty i grenadierów, elity czerwonych kurtek, ruszyły w drogę przed północą, maszerując do Back Bay w Bostonie, aby z pomocą marynarki wojennej przekroczyć tam rzekę Charles. Należycie sporządzone przez generała plany zostały jednak zmarnotrawione przez flotę, która zebrała zbyt mało łodzi. Krótka przeprawa przemieniła się dla zmarzniętych ludzi w niekończące się oczekiwanie. Stracono kilka godzin. Była już 2 po północy, gdy ostatni żołnierz przekroczył rzekę w ową księżycową noc. Marzenia Gage’a o szybkości i zaskoczeniu zostały zniweczone. Dwie godziny przed wymarszem czerwonych kurtek Paul Revere, dosiadający Brown Beauty, najszybszego wierzchowca, jakiego dało się znaleźć, dotarł z niepokojącą wiadomością do Lexington. Kiedy milicja się zbierała, Hancock i Samuel Adams, którzy rzeczywiście przebywali w wiosce, uciekli w bezpieczne miejsce. Podczas gdy dzwon w wysokiej, białej wieży domu modlitwy bił dźwięcznie na alarm, Revere popędził w ponurą noc do Concord, zostawiając za sobą miejscowość ogarniętą gorączkową krzątaniną. Na odgłos dzwonu z Lexington zgromadzili się zaspani obywatele-żołnierze, a lokalni kurierzy wyruszyli zawiadomić mieszkańców okolicznych wiosek, dzięki czemu mogli oni skierować swych „minutemanów” w stronę Concord.

Tego historycznego dnia brzask miał miejsce o godzinie 4. Trzydzieści minut później, gdy na wschodnim niebie pojawiały się pomarańczowe i purpurowe pasma, straż przednia, złożona z sześciu kompanii w sile 238 żołnierzy, dotarła na błonia w Lexington. Znajdowało się tam około 60 ludzi, część pojedynczej kompanii miejscowej milicji. Koloniści byli obywatelami-żołnierzami, w większości rolnikami posiadającymi gospodarstwa mleczne. Kilku trudniło się rzemiosłem. Dla majora Johna Pitcairna z Royal Marines, 53-letniego Szkota i zasadniczego, doświadczonego oficera, dowodzącego strażą przednią regularnej armii, stojący przed nim ludzie stanowili jedynie pstrokatą grupę awanturników. Nie marnując czasu, Pitcairn podszedł dziarsko do dowódcy prowincjonalnych, kapitana Johna Parkera, 46-letniego, wysokiego, ogorzałego farmera, mającego za sobą udział w poprzedniej wojnie. Major nie zamierzał wymieniać uprzejmości. „Złóżcie broń, przeklęci rebelianci”, zażądał szorstko. Parker się nie zawahał. Nie miał zamiaru przewodzić swym ludziom w zdradzieckim dziele zabijania królewskich żołnierzy. Kazał podwładnym, aby ustąpili miejsca, nie powiedział im jednak, żeby oddali uzbrojenie. Żaden z nich tego nie uczynił.

W tym niespokojnym momencie, w porannym półmroku, ktoś oddał strzał. Nikt nigdy nie ustalił, kto zrobił to jako pierwszy. Mógł to być nerwowy lub zbyt gorliwy żołnierz po którejkolwiek ze stron. Niektórzy twierdzili później, że być może strzelił zapalczywy radykał, ukryty za pobliskim kamiennym murkiem. W rzeczywistości nie ma możliwości ustalenia, czy ogień otworzono przypadkowo, czy rozmyślnie. Pewne jest, że usłyszawszy strzał, kilku roztrzęsionych żołnierzy wojsk regularnych i pobladłych ze zdenerwowania członków milicji instynktownie pociągnęło za spust. Niektórzy oddali więcej niż jeden strzał, a inni w ogóle nie użyli broni. Dotyczyło to zwłaszcza milicji, która w większości natychmiast załamała się i rzuciła do ucieczki. Niektórzy ranni zostali dobici bagnetami tam, gdzie leżeli, przez regularnych, których ogarnął teraz szał. Incydent trwał jakieś 30-40 sekund, ale wystarczyło to, aby ośmiu kolonistów zginęło, a dziewięciu odniosło rany. Spośród Brytyjczyków trafiony został jeden szeregowy, lecz nie śmiertelnie.

Po przywróceniu porządku i zabezpieczeniu błoni żołnierze wojsk regularnych rozpoczęli poszukiwania Hancocka i Adamsa. Ich trudy były oczywiście próżne, a w dodatku zabierały czas. Kilku oficerów, zdających już sobie sprawę, że kurierzy alarmują całą okolicę, zaczęło nakłaniać podpułkownika Francisa Smitha, którego Gage postawił na czele operacji, żeby zrezygnować z marszu do Concord. Smith odmówił, ale wysłał do Gage’a prośbę o posiłki. W końcu około godziny 9 rano tego słonecznego wiosennego dnia oddziały regularne ruszyły ponownie, kierując się na Concord. Zarówno po drodze, jak i podczas wkraczania do wioski nie napotkano żadnego oporu. Milicja z Concord zebrała się dużo wcześniej, dołączyli też do niej „minutemani” z okolicy, wciąż była jednak znacznie słabsza od przeciwnika, tak jak w Lexington. Zajęła pozycje na polu, na którym przez kilka poprzednich tygodni jej członkowie zbierali się na szkoleniu. Miejsce to znajdowało się ponad pół kilometra od centrum wsi, za Mostem Północnym, biegnącym nad rzeką Concord. Tutejsza milicja też nie planowała przeszkadzać grenadierom, mającym zamiar zniszczenia arsenału w Concord. Nie myślała również o powstrzymywaniu wielkiej liczby czerwonych kurtek, którzy przekroczyli most i maszerowali w stronę punktu oddalonego od centrum mieściny o jakieś półtora kilometra, gdzie miał znajdować się drugi magazyn.

W żadnym z magazynów Brytyjczycy nie znaleźli zbyt wiele, bo większość zapasów z Concord została przeniesiona w inne miejsca po ostrzeżeniu wysłanym dwa tygodnie wcześniej przez przywódców radykałów z Bostonu. Niemniej regularni zniszczyli wszelkie uzbrojenie, na jakie natrafili. Kiedy zagważdżali działa i wrzucali proch do pobliskiej rzeki, do Concord dotarli kolejni członkowie milicji z pobliskich osad, głównie farmerzy i rzemieślnicy. Przybyli oni bronić nie amerykańskiej unii, gdyż nic takiego w rzeczywistości nie istniało, lecz swej prowincji, Massachusetts, przeciwko nieprzyjaznym według nich zamiarom dalekiego imperialnego rządu. Wszyscy znaleźli się pod rozkazami pułkownika Jamesa Barretta, 64-letniego młynarza stojącego na czele milicji z Concord. Tego dnia Barrett chwycił za broń, mając na sobie stary płaszcz i skórzany fartuch, ubranie, jakie nosił zwykle do pracy. Przed południem pułkownik znajdował się pod rosnącą presją, aby coś zrobić. Jednak podobnie jak kapitan Parker nie chciał otwierać ognia w stronę Brytyjczyków, zwłaszcza że przez cały poranek jego siły ustępowały liczebnie wojskom regularnym. Barrett powstrzymywał podległych mu ludzi do około godziny 11, kiedy nad drzewami pojawiły się kłęby dymu z centrum Concord.

Pułkownik nie mógł dłużej czekać, ponieważ zdawało się, że regularni podłożyli ogień pod miasteczko (w rzeczywistości palili drewniane łoża dział znalezione w magazynie). Barrett nakazał ludziom załadować broń i pomaszerował z nimi w stronę Mostu Północnego. Na miejscu okazało się, że po drugiej stronie rzeki znajduje się 115 piechurów z wojsk regularnych, mających zabezpieczać drogę prowadzącą do miejscowości. Brytyjczycy byli rozproszeni i odprężeni, ale szybko stanęli w szyku, gdy Amerykanie się zbliżyli. Koloniści posuwali się naprzód podekscytowani. Regularni również byli zdenerwowani. Kiedy Amerykanie podeszli bliżej, padł strzał. Nie ma wątpliwości, że tym razem oddał go żołnierz wojsk regularnych, przypadkowo lub z powodu paniki. Na ten odgłos, choć nie padł rozkaz otwarcia ognia, skorzy do walki Brytyjczycy wystrzelili z karabinów. Wówczas ich dowódca wydał w końcu odpowiednią komendę i regularni oddali salwę. Co niezwykłe, rzekomo niezdyscyplinowani członkowie milicji nie wystrzelili choćby raz, zamiast tego kontynuując natarcie w stronę mostu. Dopiero gdy zaczęli padać pierwsi ludzie, Barrett wydał rozkaz odpowiedzenia ogniem. Amerykanie oddali salwę. Dwunastu regularnych zostało ranionych, w tym trzech śmiertelnie. Pięciokrotnie słabsi liczebnie Brytyjczycy, tak jak wcześniej milicja z Lexington, załamali się i uciekli.

Pułkownik Smith pospiesznie zabezpieczył swe pozycje i nie poniósł w Concord dalszych strat. Zobaczył już jednak wystarczająco wiele. Oprócz tego dokonał we wrogim arsenale tylu szkód, ile mógł. Dokładnie w południe nakazał swym osaczonym ludziom, mającym już za sobą co najmniej 28 km marszu, żmudną pracę fizyczną przy niszczeniu magazynu oraz udział w dwóch wymianach ognia, żeby ruszyli z powrotem do Bostonu. W oczach wielu członków milicji wędrówka ta stanowiła „haniebny odwrót”[43].

W ciągu kolejnych kilku godzin wzdłuż wąskiej drogi do Concord, która od tego dnia miała nosić nazwę Battle Road, gromadziła się rosnąca stopniowo liczba milicjantów. Wczesnym popołudniem na miejscu było już ponad 1000 prowincjonalnych żołnierzy. Amerykanie po raz pierwszy tego dnia mieli przewagę liczebną. W ich szeregach znajdował się kapitan Parker i jego 120-osobowy teraz oddział z Lexington, niewzbraniający się dłużej przed zabijaniem królewskich żołnierzy. Duża grupa zgromadziła się przy Meriam’s Corner, około półtora kilometra na wschód od Concord. Inni zebrali się przy dalszych odcinkach drogi, kryjąc się za niemalowanymi stodołami i bezlistnymi drzewami oraz przykucając za postrzępionymi, brązowymi stogami siana i grubymi kamiennymi murkami. Prowincjonalni zaczęli toczyć wojnę w amerykańskim stylu, nieustannie łapiąc regularnych w zasadzki. Miało to zabójczy skutek, bo nieprzyjaciel znalazł się w krzyżowym ogniu. Co najgorsze, tłumaczył później Gage, Brytyjczyków „tak bardzo zmęczył marsz”, że nie byli w stanie w należyty sposób „utrzymywać oddziałów zabezpieczających flanki”, które mogłyby pozbyć się ukrywających się Amerykanów[44].

Regularni ponieśli ciężkie straty jeszcze przed dotarciem do Lexington. W miasteczku znaleźli posiłki, które wezwał Smith, ale najgorsze dopiero ich czekało. Pod Lexington milicja kolonialna, której rozproszone oddziały walczyły wcześniej niemal samozwańczo, została zorganizowana w siły wojskowe działające w oparciu o określony plan. Dowodzenie przejął generał William Heath, zamożny farmer z Roxbury. Obmyślił on koncepcję wysłania harcowników w celu okrążenia regularnych, którzy zamierzali przebić się z użyciem siły, maszerując w czworoboku. Rebelianci „doskonale wiedzieli, co należy robić”, jak stwierdził później pewien brytyjski oficer. Kapitan Evelyn, będący podczas drogi powrotnej z Lexington do Bostonu w samym centrum wydarzeń, stwierdził, że znajdował się „pod nieustannym ogniem” przez ponad 20 km. Na listę strat trafiło 40 jego towarzyszy z pułku King’s Own. Najcięższe tego dnia walki, które przyniosły największą liczbę zabitych i rannych, miały miejsce pod Menotomy, mniej więcej w połowie drogi między Lexington i Bostonem. Starcia trwały przez całe popołudnie, a po obu stronach rosły straty. Ginęli nie tylko żołnierze, ale i cywile. Zwykle zdarzało się to, gdy regularni szturmowali ich domy, sądząc (często słusznie), że mieszkańcy podjęli wojnę partyzancką i strzelają z okien do przechodzących w pobliżu Brytyjczyków. Pewien „minuteman” wszedł do jednego z domów i zobaczył, że w środku wszędzie leżą ciała zabitych. „Krew sięgała mi do połowy butów”, wspominał[45]. Rzeź dobiegła końca, gdy zaszło słońce. Wyczerpani regularni, z których część przemaszerowała w tym ciężkim dniu prawie 60 km, potykając się, dotarli w gwiaździstą noc do Bostonu[46].

Spełnił się najgorszy koszmar Gage’a. Zginęło, odniosło rany lub zaginęło 94 kolonistów. Straty regularnych wyniosły 65 zabitych oraz 207 rannych i zaginionych, jedną trzecią sił, które wyruszyły z Bostonu jakieś 18 godzin wcześniej. Z wyuczoną powściągliwością Gage stwierdził, że jego ludzie zostali „mocno przyciśnięci” przez Amerykanów, którzy ruszyli na nich z „zaskakującą zręcznością”[47]. Lord Hugh Percy, 32-letni weteran, który stał na czele posiłków i być może uratował całość początkowych sił Gage’a, pod koniec walk przyznał, że nigdy nie spodziewał się, że żołnierze-obywatele mogą charakteryzować się taką „wytrwałością”, jaką tego dnia pokazali mieszkańcy Nowej Anglii. Tak jak kapitan Evelyn, Percy nauczył się czegoś tego dnia. Każdy, kto spodziewa się, że armia Nowej Anglii to „nieregularny motłoch, zrozumie, że znajdował się w wielkim błędzie”[48].

Tej nocy każdy z dowódców i żołnierzy, a także wszyscy cywile, którzy byli świadkami jatki, a niekiedy ucierpieli z rąk rozwścieczonych regularnych, wiedzieli, że wydarzenia minionego dnia zmieniły ich świat na zawsze.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

Wstęp

[1] John Haslet do Caesara Rodneya, 14 października 1776 roku, w George Herbert Ryder, red., Letters to and from Caesar Rodney, 1756-1784 (Philadelphia, 1933), s. 139.

[2] Rada wojenna, 16 października 1776 roku, PGW:RWS 6, s. 576 i przypis.

[3] Fragment listu pułkownika Glovera z 22 października 1776 roku, w Peter Force, red., American Archives: 5 seria, Containing a Documentary History of the United States... (Washington, D.C., 1848-1853) 2:1, s. 188-189.

[4] Loammi Baldwin do Mary Fowle Baldwin, 13-23 października 1776 roku, Loammi Baldwin Papers, Hougton Library, Harvard University.

[5] Fragment listu pułkownika Glovera z 22 października 1776 roku, Force, American Archives, 5 seria, 2:1, s. 188-189.

[6] Evelyn do Frances Leveson-Gower, 26 sierpnia 1774 roku, w G.D. Scull, red., Memoir and Letters of Captain W. Glenville Evelyn, of the 4th Regiment („King’s Own”) from North America, 1774-1776 (Oxford, 1879), s. 30.

[7] L.I. Cowper, The King’s Own: The Story of a Royal Regiment (Oxford, 1939), s. 6-134, 154-155. Porównanie mundurów King’s Own z noszonymi przez inne pułki, patrz Henry M. Chichester, Records and Badges of the British Army in the American Revolution (Yorkshire, 1972), s. 154-157.

[8] Evelyn do Leveson-Gower, 26 sierpnia i 31 października 1774 roku, Scull, Memoir and Letters of Captain Evelyn, s. 27, 34, 36; Evelyn do Williama Evelyna, 31 października 1774 roku i 23 kwietnia 1775 roku, ibid., s. 34, 53; Cowper, King’s Own, s. 234.

[9] Evelyn do Williama Evelyna, 18 lutego 1775 roku, Scull, Memoir and Letters of Captain Evelyn, s. 46, 47, 50; Evelyn do Leveson-Gower, 26 sierpnia i 6 grudnia 1774 roku, ibid., s. 29, 42-43.

[10] David Hackett Fischer, Paul Revere’s Rider (New York, 1994), s. 44-45, 308; Cowper, King’s Own, s. 236-238; Evelyn do Williama Evelyna, 23 kwietnia 1775 roku, Scull, Memoir and Letters of Captain Evelyn, s. 54. Testament Evelyna znaleźć można w ibid., s. 90-91.

[11] Fischer, Paul Revere’s Ride, s. 126, 309; Cowper, King’s Own, s. 245; Evelyn do Leveson-Gower, 6 czerwca i 19 sierpnia 1775 roku, Scull, Memoir and Letters of Captain Evelyn, s. 59, 60, 64-65.

[12] Evelyn do Williama Evelyna, 7 października 1775 roku, Scull, Memoir and Letters of Captain Evelyn, s. 69; Evelyn do Leveson-Gower, 4 grudnia 1775 roku, ibid., s. 75; Evelyn do Frances Boscawen, 24 września 1776 roku, ibid., s. 85; Cowper, King’s Own, s. 249.

[13] George A. Billias, John Glover and His Marblehead Men (New York, 1960), s. 17-67, 73-74.

[14] Ibid., s. 69-70.

[15] Glover do Jonathana Glovera i Azara Orne’a, 17 czerwca, 25 lipca, 31 sierpnia, 7 i 23 września 1777 roku, w Russell W. Knight, red., General John Glover’s Letterbook, 1776-1777 (Salem, Mass., 1977), s. 13, 38, 39, 42, 43.

[16] Najlepsze relacje ze starcia pod Pell’s Point i źródła opisujące bitwę to Billias, John Glover and His Marblehead Men, s. 110-119, oraz Christopher Ward, The War of the American Revolution (New York, 1952), 1:2, s. 56-59. Krótki, lecz przydatny opis można znaleźć także w PGW:RWS 6, s. 593 przypis.

[17] Pułkownik Glover zdawał sobie sprawę, że okradziono Evelyna, którego uznał za zabitego. Później napisał, że w czasie przerwy w walkach jeden z jego ludzi „zabrał kapelusz i manierkę kapitanowi, który leżał martwy na obszarze, z którego tamci się wycofali”. Fragment listu pułkownika Glovera, Force, American Archives, 5 seria, 2:1, s. 188-189.

[18] David Hackett Fischer, Washington’s Crossing (New York, 2004), s. 110.

[19] GW, Rozkazy ogólne, 21 października 1776 roku, PGW:RWS 7:1; GW do Glovera, 26 kwietnia 1777 roku, ibid., 9, s. 274.

Rozdział I

[1] Prowadzenie wojny w kolonialnej Ameryce, w tym system milicji, a zwłaszcza wojna z Francuzami i Indianami, patrz Douglas E. Leach, Arms for Empire: A Military History of the British Colonies in North America, 1607-1763 (New York, 1973); John Ferling, A Wilderness of Miseries: War and Warriors in Early America (Westport, Conn., 1981); John Ferling, Struggle for a Continent: The Wars of Early America (Arlington Heights, Ill., 1993); Jack S. Rodabaugh, „The Militia of Colonial Massachusetts”, Military Affairs 28 (1954), s. 1-18; Douglas Leach, „The Military System of Plymouth Colony”, New England Quarterly 24 (1951), s. 242-246; William L. Shea, The Virginia Militia in the Seventeenth Century (Baton Rouge, 1983); Don Higginbotham, War and Society in Revolutionary America: The Wider Dimensions of the Conflict (Columbia, S.C., 1988), s. 19-41, 106-131; Fred Anderson, The Crucible of War: The Seven Years’ War and the Fate of Empire in North America, 1754-1766 (New York, 2000); William M. Fowler jr., Empires at War: The French and Indian War and the Struggle for North America, 1754-1763 (New York, 2005); Harold E. Selesky, War and Society in Colonial Connecticut (New Haven, Conn., 1990); Don Higginbotham, „The Early American Way of War: Reconnaissance and Appraisal”, WMQ 44 (1987), s. 230-273; Howard Peckham, The Colonial Wars, 1689-1760 (New York, 1969). Sposób prowadzenia wojny nieregularnej przez Amerykanów i odpowiedź wojsk brytyjskich, patrz Peter E. Russell, „Redcoats in the Wilderness: British Officers and Irregular Warfare in Europe and America, 1740 to 1760”, WMQ 25 (1978), s. 629-652. Nowa, istotna praca podkreśla nieznaczny zakres wojskowych innowacji kolonistów oraz fakt, iż europejskie sposoby walki nie były nieskuteczne w amerykańskiej dziczy; patrz Guy Chet, Conquering the American Wilderness: The Triumph of European Warfare in the Colonial Northeast (Amherst, Mass., 2003), s. 30-31, 50.

[2] John Ferling, „The New England Soldier: A Study in Changing Perceptions”, American Quarterly 33 (1981), s. 26-45; Ferling, A Wilderness of Miseries, s. 57-92; Selesky, War and Society in Colonial Connecticut, s. 145-146.

[3] Stephen Brumwell, Redcoats: The British Soldier and War in the American, 1775-1763 (Cambridge, 2002), s. 57-98; Sylvia R. Frey, The British Soldier in America: A Social History of Military Life in the Revolutionary Period (Austin, Tex., 1981), s. 3-21.

[4] Douglas Edward Leach, Roots of Conflict: British Armed Forces and Colonial Americans, 1677-1763 (Chapel Hill, N.C., 1986), s. 107-110; Fred Anderson, A People’s Army: Massachusetts Soldiers and Society in the Seven Years’ War (Chapel Hill, N.C., 1984), s. 167-195.

[5] Cytaty z Leach, Roots of Conflict, s. 78-79, 86, 103, 130-132; Alan Rogers, Empire and Liberty: American Resistance to British Authority, 1755-1763 (Berkeley, Calif., 1974), s. 55, 63; Anderson, Crucible of War, s. 147, 149, 166.

[6] Brumwell, Redcoats, 91, 99-112; Anderson, Crucible of War, s. 143, 287-289.

[7] JA do Mercy Otis Warren, 20 i 27 lipca 1807 roku, „Correspondence between John Adams and Mercy Warren Relating to Her History of the American Revolution”, Massachusetts Historical Society Collections, 5 seria, 4 (1878), s. 339-240, 355.

[8] Cytat z Brumwell, Redcoats, s. 199. Brumwell dowodzi, że armia brytyjska wyciągnęła wnioski z klęski Braddocka i podjęła działania, które zaczęły stopniowo przekształcać ją w skuteczną machinę wojny nieregularnej. Niemniej jednak koloniści pozostawali w dużej mierze bezmyślni, patrz s. 194-263. Klęska Braddocka, patrz również Paul E. Kopperman, Braddock at Monongahela (Pittsburgh, 1977); Fowler, Empires at War, s. 49-73, oraz Anderson, Crucible of War, s. 94-107.

[9] GW do Roberta Dinwiddie, 18 lipca 1755 roku, PGW: Col. Ser. 1, s. 339; GW do Mary Ball Washington, 18 lipca 1755 roku, ibid., 1, s. 336; GW do Johna Augustine’a Washingtona, 18 lipca 1755 roku, ibid., 1, s. 343.

[10] Anderson, Crucible of War, s. 240-249, 286. Cytaty pochodzą ze s. 244 oraz 247. Patrz również Ferling, Struggle for a Continent, s. 178-181, oraz Fowler, Empires at War, s. 130-151.

[11] Leach, Roots of Conflict, s. 82-97; Rogers, Empire and Liberty, s. 94-95.

[12] Thomas Paine, Common Sense (1776), w Philip S. Foner, red., The Complete Writings of Thomas Paine (New York, 1945), 1, s. 20-21.

[13] Ibid., 1:26.

[14] Anderson, Crucible of War, s. 220, 373-376; Leach, Arms for Empire, s. 449; Francis Parkman, Montcalm and Wolfe, wznowienie (New York, 1984), s. 348, 526-527; Franklin do lorda Kamesa, 3 stycznia 1760 roku, PBF 9, s. 6-7.

[15] Edmund S. i Helen M. Morgan, The Stamp Act Crisis: Prologue to Revolution (Chapel Hill, N.C., 1953), s. 21-22; Anderson, Crucible of War, s. 158-159, 615.

[16] Cytat z Morgan, Stamp Act Crisis, s. 68-69.

[17] „The Examination of Doctor Benjamin Franklin” (13 lutego 1766 roku), PBF 13, s. 134, 142, 149, 152.

[18] Merrill Jensen, The Founding of a Nation: A History of the American Revolution (New York, 1968), s. 212, 289; Anderson, Crucible of War, s. 720; Boston Gazette, 8 sierpnia 1768 roku, w Harry A. Cushing, red., The Writings of Samuel Adams (New York, 1904-1908), 1, s. 240; William Fowler, Samuel Adams: Radical Puritan (New York, 1997), s. 86-87.

[19] Hiller B. Zobel, The Boston Massacre (New York, 1970), s. 110-111, 164-205.

[20] Cytat z Alan Valentine, Lord North (Norman, Okla., 1967), 1, s. 158, 189.

[21] Literatura dotycząca Northa jest niemała. Powyższy portret został oparty w dużej mierze na Valentine, Lord North; Peter Whiteley, Lord North: The Prime Minister Who Lost America (London, 1996) oraz Peter D.G. Thomas, Lord North (London, 1976). Patrz również C.D. Smith, The Early Career of Lord North the Prime Minister (London, 1979); John Cannon, Lord North: The Noble Lord in the Blue Ribbon (London, 1970); Herbert Butterfield, George III, Lord North and the People (London, 1949); W. Baring Pemberton, Lord North (London, 1938).

[22] Cytat z Whiteley, Lord North, s. 94.

[23] Edmund Burke do Zgromadzenia Nowego Jorku, 6 kwietnia 1774 roku, w Lucy S. Sutherland, red., The Correspondence of Edmund Burke (Chicago, 1960), 2, s. 527-528.

[24] Cytat z Julie Flavell, „British Perceptions of New England and the Decision for a Coercive Colonial Policy, 1774-1775”, w Julie Flavell i Stephen Conway, red., Britain and America Go to War: The Impact of War and Warfare in Anglo-America, 1754-1815 (Gainesville, Fla., 2004), s. 97.

[25] Cytat z Stanley Ayling, George the Third (New York, 1972), s. 243.

[26] Cytat z Valentine, Lord North, 1, s. 319.

[27] Cytat z John Shy, A People Numerous and Armed: Reflections on the Military Struggle for American Independence (New York, 1976), s. 40.

[28] Cytaty z Troyer Steele Anderson, The Command of the Howe Brothers during the American Revolution (New York, 1936), s. 30.

[29] Cytat z Verner W. Crane, Benjamin Franklin’s Letters to the Press, 1758-1775 (Chapel Hill, N.C., 1950), s. 263 przypis.

[30] Cytat z Valentine, Lord North, 1, s. 319.

[31] Jerrill G. Marston, King and Congress: The Transfer of Political Legitimacy, 1774-1776 (Princeton, N.J., 1987), s. 108-110, 137; David Ammerman, In the Common Cause: America’s Response to the Coercive Acts of 1774 (Charlottesville, Va., 1974), s. 109; JCC 1, s. 54.

[32] JA do Williama Tudora, 7 października 1774 roku, PJA 2, s. 188; DAJA 2, s. 145.

[33] John R. Galvin, The Minute Men: The First Fight (Washington, D.C., 1989), s. 52, 57.

[34] „Report on the Braintree Committee Respecting Munute Men” (15 marca 1775 roku), PJA 2, s. 402-403; David Hackett Fischer, Paul Revere’s Ride (New York, 1994), s. 151-153; Jensen, Founding of a Nation, s. 538-541; DGW 3, s. 303-321.

[35] John Ferling, The Loyalist Mind: Joseph Galloway and the American Revolution (University Park, Pa., 1977), s. 33; Joseph Galloway, A Candid Examination of the Mutual Claims of Great Britain and the Colonies (New York, 1775), s. 46, 62.

[36] [Charles Lee], „Strictures on a ‘Friendy Address to All Reasonable Americans’” (Philadelphia, 1774), [Early American Imprint Series, no. 13372], s. 6, 11, 12.

[37] [John Adams], „The Letters of Novanglus”, III (6 lutego 1775 roku), PJA 2, s. 251-254; Thomas Jefferson, „Manuscript Text of A Summary View of the Rights Of British Colonies” PTJ 1, s. 130, 134.

[38] Cytat z Peter D.G. Thomas, Tea Party to Independence: The Third Phase of the American Revolution, 1773-1776 (Oxford, 1991), s. 160.

[39] Dartmouth do Gage’a, 27 stycznia 1775 roku, w Clarence E. Carter, red., The Correspondence of General Thomas Gage with the Secretaries of State, 1763-1775, wznowienie (New York, 1969), 2, s. 179-183; List obiegowy Dartmoutha do amerykańskich gubernatorów, 3 marca 1775 roku, DAR 9, s. 60-62; Thomas, Tea Party to Independence, s. 143-180.

[40] Thomas, Tea Party to Independence, s. 74 William H. Hallahan, The Day the American Revolution Began: April 19, 1775 (New York, 2000), s. 272.

[41] Gage do Dartmoutha, 2 września 1774 roku, Carter, Correspondence of Gage, 1, s. 370, 371; Gage do lorda Barringtona, 25 września, 3 października i 2 listopada 1774 roku, 2, s. 654, 656, 659.

[42] Louis Birnbaum, Red Dawn at Lexington (Boston, 1986), s. 148.

[43] William Greenleaf do Jonathana Bucka, 29 kwietnia 1775 roku, w Dennis P. Ryan, red., A Salute to Courage: The American Revolution as Seen through Wartime Writings of Officers of the Continental Army and Navy (New York, 1979), s. 3.

[44] Gage do Barringtona, 22 kwietnia 1775 roku, Carter, Correspondence of Gage, 2, s. 674.

[45] Dziennik Amosa Farnswortha, MHS, Proceedings, 2 seria, 12 (1897-1899), s. 78.

[46] Opis zdarzeń, do jakich doszło w tym epickim dniu, został oparty na Fischer, Paul Revere’s Ride. W pracy tej na s. 191 znaleźć można rozkaz Pitcairna. Powyższy akapit, patrz również Hugh Percy do generała Harveya, 20 kwietnia 1775 roku, w Charles K. Bolton, red., Letters of Hugh Earl Percy from Boston and New York, 1774-1776 (Boston, 1902), s. 52; Evelyn do Williama Evelyna, 23 kwietnia 1775 roku, G.D. Scull, red., Memoir and Letters of Captain W. Glenville Evelyn of the 4th Regiment (King’s Own”) from North America, 1774-1776 (Oxford, 1879), s. 54; L.I. Cowper, The King’s Own: The Story of a Royal Regiment (Oxford, 1939), s. 240.

[47] Gage do Dartmoutha, 22 kwietnia 1775 roku, Carter, Correspondence of Gage, 1, s. 396.

[48] Percy do generała Harveya, 20 kwietnia 1775 roku, Bolton, red., Letters of Hugh Earl Percy, s. 52-53.