Tytuł oryginału

The Global Seven Years War 1754-1763

© Copyright 2015 Daniel Baugh

© Copyright 2015 Taylor & Francis

© All Rights Reserved

Authorized translation from English language edition published by Routledge, a member of the Taylor & Francis Gruoup

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2021

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Grzegorz Smółka

Redakcja:

Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN:  978-83-8178-723-9

Bezpłatny fragment

Przedmowa i podziękowania

Wprowadzenie

Wzrost znaczenia Ameryki Północnej

Przydatność Kanady dla Francji

Rywalizacja globalna

Geografia i polityka

Rozdział I. Mężowie stanu i reżimy

Książę Newcastle

Hrabia Hardwicke

William Pitt

Diuk de Choiseul

Rozdział II. Geneza: sporne regiony (1748-1754)

Akadia i Nowa Szkocja

Pogranicze nowojorskie

Ohio: Francuzi w opałach

Ohio: remedium Francuzów

Reakcja Wirginii

Rywalizacja w Indiach: plan Dupleixa

Rozdział III. O krok od wojny (1754-1755)

Nieprzygotowanie kolonii brytyjskich

Wielka Brytania podbija stawkę

Bezowocne negocjacje

Wielka Brytania i Europa

Londyn pod presją, złudzenia Wersalu

Rozdział IV. Niewypowiedziana wojna: Ameryka Północna (1755)

Francuska marynarka wojenna ryzykuje i wygrywa

Nowa Szkocja

Braddock i katastrofa

Rozdział V. Niezdecydowanie w Europie (maj-grudzień 1755)

Zagarnięcie francuskich statków

Niderlandy i Hanower

Pitt i subsydia dla Rosjan

Paraliż w Wersalu

Rozdział VI. Zwycięstwa Francuzów i błędy Brytyjczyków (1756)

Wstępny plan wojenny Francji

Francja i dyplomatyczna rewolucja

Admirał Byng i zdobycie Minorki przez Francuzów

Zagłada Oswego

Wojska brytyjskie i amerykańskie

Rozdział VII. Nowy plan wojenny Francji (1756-1757)

Pitt osiąga cel

Początek wojny na kontynencie

Nowy plan wojenny Francji

Proces admirała Bynga

Pitt, Jerzy II i Niemcy

Inwazja Francuzów na Niemcy

Polityka hanowerska

Louisbourg i Lake George

Wyprawa do Rochefort

Rozdział VIII. Punkt zwrotny (1758)

Armia francuska w Niemczech: porażka i katastrofa

Wojna w Indiach: Bengal

Zdobycie przewagi na morzu

Rajdy na wybrzeże Francji nad kanałem La Manche

Francja w opałach

Rozdział IX. Atlantyk i Ameryka Północna (1758)

Potęga morska i żegluga

Afryka Zachodnia

Zmiana warunków wojennych w Ameryce Północnej

Zdobycie Louisbourga

Ticonderoga i Frontenac

Góry i Indianie: droga do Fortu Duquesne

Rozdział X. Indie Zachodnie i Ameryka Północna (1759)

Martynika i Gwadelupa

Niagara i jezioro Champlain

Montcalm, Vaudreuil i obrona Kanady

Zdobycie Québecu

Rozdział XI. Zwycięstwo Wielkiej Brytanii na Morzu (1759)

Groźba inwazji i blokada Brestu

Zatoka Lagos i zatoka Quiberon

Porażka Francji: przegrana wojna

Rozdział XII. Dalekie podboje Wielkiej Brytanii i podziały polityczne w kraju

Inicjatywa pokojowa Choiseula (1759-1760)

Wojna w Indiach: Wybrzeże Koromandelskie

Podbój Kanady (1760)

Pitt i wojna w Niemczech

Osłabienie rządu Pitta i Newcastle’a

Rozdział XIII. Szansa na pokój (1761)

Hiszpania, Austria, Rosja i kampania zimowa Ferdynanda

Podwójne negocjacje Choiseula

Belle-Île i Westfalia

Negocjacje angielsko-francuskie

Choiseul i stracona szansa na pokój

Dymisja Pitta i droga do wojny z Hiszpanią

Rozdział XIV. Droga do zawarcia pokoju: ustępstwa przed podbojami (1762)

Następstwa rezygnacji Pitta

Wojna w Niemczech i pruskie subsydia

Podbój Martyniki

Tajne negocjacje

Obrona Portugalii

Zdobycie Hawany

Gorzki pokój

Zakończenie i wnioski

Zasadnicze przyczyny sukcesu militarnego Brytyjczyków

Dlaczego pokoju nie zawarto wcześniej

Znaczenie roku 1762

Rezultaty: warunki pokoju, finanse, floty, Hiszpania i Francja

Wielka Brytania i Ameryka Północna

Wykaz skrótów

Uwagi bibliograficzne

Kampanie w północnej części Nowego Jorku

Mojej żonie Carol

PRZEDMOWA I PODZIĘKOWANIA

Unicestwienie armii generała Braddocka przez Indian towarzyszących niewielkiemu zgrupowaniu francuskich żołnierzy w pobliżu Fortu Duquesne; francuski podbój Minorki, po którym admirał John Byng został stracony za niedopełnienie obowiązków; zwycięstwo Clive’a w Bengalu, pierwszy krok na drodze do podporządkowania Indii Brytyjczykom; zwycięstwo Wolfe’a nad Montcalmem w Quebecu, w wyniku którego Brytyjczycy opanowali Kanadę; niezwykłe zdobycie Hawany, gdzie niemal wszyscy zdobywcy zmarli na żółtą febrę – są to ważne wydarzenia militarne wojny siedmioletniej, która była konfliktem globalnym. W rzeczywistości w jej trakcie doszło do niewielu bitew lądowych, a liczba zaangażowanych żołnierzy była zazwyczaj dość ograniczona. Na morzu stoczono zaledwie sześć bitew: trzy na Atlantyku i Morzu Śródziemnym oraz trzy na Oceanie Indyjskim. Bitwy miały znaczenie – niektóre zasługują na miano rozstrzygających – lecz niniejsza książka skupi się również na wyzwaniach związanych z organizowaniem ekspedycji i prowadzeniem długich kampanii w trudnych warunkach. Dla Brytyjczyków wyzwaniem było też utrzymanie dominacji na morzu, a dla Francuzów próba uniknięcia jej konsekwencji. Była to wojna, podczas której planowanie strategiczne i operacyjne, staranne przygotowania logistyczne i dostosowanie się do nieznanych warunków kampanijnych były nieodzownymi warunkami sukcesu.

Wojna nosiła znamiona rywalizacji wielkich mocarstw. Mężowie stanu po obu stronach uważali, że ich obowiązkiem jest zdobycie lub utrzymanie przewagi we wszystkich rejonach świata, w których Brytyjczycy i Francuzi mieli swoje interesy. Gdyby było inaczej, Londyn i Wersal zażegnałyby spór o kontrolę nad dzikim regionem zwanym Ohio pomimo tego, że dochodziło tam do krwawych potyczek między Kanadyjczykami i Wirgińczykami. Negocjacje zakończyły się jednak fiaskiem (w konsekwencji należy uznać 1754 za rok wybuchu ogólnoświatowej wojny siedmioletniej pomiędzy Wielką Brytanią i Francją). Po drugiej stronie świata, w Indiach, walka rozgorzała na nowo, gdy tylko nadesłano wypowiedzenie wojny z Europy, chociaż w 1754 roku lokalne porozumienie położyło kres wrogim działaniom z udziałem Francuzów i sił angielskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, które rozpoczęły się przed wybuchem wojny.

Wojna siedmioletnia wybuchła, kiedy europejscy monarchowie znacząco skonsolidowali swoje państwa i mogli polegać głównie na własnych armiach, zamiast na najemnikach. Gdy nie można było wyżywić tych wojsk Korony na zdobytych terenach, należało je utrzymywać na koszt skarbu królewskiego. Od monarchów oczekiwano obrony, a może też powiększania swoich państw, ale na ogół brakowało im środków finansowych i nie mogli albo nie śmieli wykorzystywać entuzjazmu narodu ani stawiać swoim poddanym żądań, które pojawiły się pół wieku później. W XVIII wieku wojnę do pewnego stopnia „ograniczały” uprzejmość i umiarkowanie arystokratów, głównie zaś niechęć lub niezdolność rządów do nałożenia wyższych podatków na uprzywilejowane klasy polityczne i społeczne. Wojny były długie i po trzech lub czterech latach większość państw miała trudności z finansowaniem kampanii. Godny uwagi wyjątek stanowiła Wielka Brytania, po części dlatego, że jej armia była stosunkowo mała, lecz przede wszystkim dzięki dobrze rozwiniętemu i niezawodnemu systemowi finansowemu. System ten został znacznie wzmocniony przez zasoby generowane poza granicami królestwa przez handel morski i kolonialny. Inne mocarstwa europejskie zaczęły to dostrzegać i w efekcie pragnęły zachować oraz rozwinąć własne zamorskie posiadłości i możliwości. Wysokie wymagania stawiane skarbowi państwa podczas wojny i dostrzeżenie znaczenia zasobów transoceanicznych zasadniczo tłumaczą szczególny charakter wojny siedmioletniej jako konfliktu globalnego. Na szczeblu operacyjnym najbardziej uderzającym wyrazem tego specyficznego charakteru były sukcesy militarne Brytyjczyków, które umożliwiła bezprecedensowa penetracja rzek przez okręty liniowe; słynnym przykładem jest Quebec, a o wiele mniej znany przypadek, który jednak przygotował grunt pod przemiany w Indiach, został przedstawiony na okładce książki¹.

Postanowiłem przedstawić historię wojny w porządku chronologicznym, uwzględniając fakt, iż kampanie toczyły się jednocześnie na całym świecie. Od samego początku zamierzałem przyjrzeć się obu stronom. Narracja nie zakłada, że to, co się wydarzyło, było nieuniknione. Zamiast tego jej celem jest zaprezentowanie okoliczności oraz względów, którymi kierowano się przy podejmowaniu decyzji. Przytoczono wypowiedzi decydentów, o ile tylko było to możliwe. Aby ukazać proces podejmowania decyzji przez gabinet brytyjski (w książce określenie „gabinet” jest używane bardzo ogólnie, w odniesieniu do grupy mężów stanu, pomniejszych lub najwyżej postawionych, którzy musieli podejmować decyzje), oparłem się na dokumentach Newcastle’a i Hardwicke’a przechowywanych w British Library – są to jedyne zbiory rękopisów, które systematyczne przeglądałem. Zadanie ułatwiło mi nieocenione Life and Correspondence lorda Hardwicke, opublikowane sto lat temu w trzech tomach przez P.C. Yorke’a. Niestety po stronie francuskiej nie ma żadnego porównywalnego archiwum, a stojące za tym przyczyny są interesujące i zostaną wyjaśnione w innym miejscu. Usiłując ustalić, jakie decyzje zapadały w Wersalu, korzystałem głównie ze wspaniałej wielotomowej historii wojny napisanej przed ponad stuleciem przez Richarda Waddingtona, który zajął się tematem z wielką przenikliwością i wykonał tytaniczną pracę badawczą.

Często twierdzi się, że wojny są sprawdzianem możliwości i skuteczności państwa narodowego. Oto dwa wielkie osiemnastowieczne państwa narodowe, z pozoru porównywalne – ich obywatele byli utalentowani i wysoko rozwinięci pod względem intelektualnym (wojna siedmioletnia zbiegła się w czasie z rozkwitem francuskiego oświecenia), a ich możliwości wojenne budziły podziw. Jednak w miarę prowadzenia badań i pisania książki zacząłem sobie coraz bardziej uświadamiać różnice w kierowaniu działaniami wojennymi przez oba państwa na najwyższym szczeblu. Prowadzenie polityki i opracowywanie strategii w Wersalu często było nierozważne i nieudolne. Rząd Ludwika XV wydawał się zadowolony z siebie – skłonny działać tak, jak gdyby Francja była niezwyciężona, nie zważając na to, co działo się w szerokim świecie. Ponoszono jedną porażkę za drugą, a mimo to dwór nie mógł uwierzyć, że osiągnięcie „honorowego i rozsądnego pokoju” może się okazać dla Francji niemożliwe. Choć wielu Francuzów uważało, że ich naród jest zaangażowany w zmagania wielkich mocarstw, uwagę Ludwika XV i jego świty najwyraźniej bardziej zaprzątały inne sprawy, takie jak reputacja wojskowa, pozycja króla Francji w Europie, jego status jako Burbona i autorytet Kościoła. W Wielkiej Brytanii wprawdzie troszczono się o reputację wojskową (i morską), ale stosunek do wojny był inny. Jeszcze przed przejęciem steru przez Williama Pitta rząd brytyjski bardzo poważnie podchodził do jej wygrania lub przynajmniej do uniknięcia klęski. Brytyjscy mężowie stanu, podobnie jak opinia publiczna, zawsze uznawali Francję za potężniejszy kraj, nawet pośród przytłaczających zwycięstw własnych sił.

Warto poświęcić parę słów odniesieniom bibliograficznym. Wszystkie cytaty zostały opatrzone przypisami. Pełne opisy zazwyczaj znajdują się w Uwagach bibliograficznych do danego rozdziału lub są zamieszczone w wykazie skrótów. Wymienione prace stanowią podstawę ujęcia danego tematu w niniejszej książce. W miarę możliwości wykorzystano źródła drukowane.

Nazwy miejscowości zostały na ogół podane zgodnie z obecnymi mapami, ale jeśli francuska nazwa jest znana w języku angielskim, wykorzystano pisownię angielską (stąd Quebec, a nie Québec)². W kilku przypadkach uwspółcześniłem pisownię i interpunkcję przez wzgląd na klarowność i zrozumiałość.

Dziękuję pracownikom Olin Library na Uniwersytecie Cornella, a zwłaszcza działom obiegu, informacji i map oraz wypożyczeń międzybibliotecznych, za niesłabnącą pomoc i chcę podkreślić, że w wielkim stopniu korzystałem z systemu wypożyczeń bezpośrednich (Ivy League). Bardzo doceniam słowa zachęty ze strony moich kolegów z Wydziału Historycznego Uniwersytetu Cornella w trakcie tego długiego projektu. W Londynie bardzo pomocny i skuteczny okazał się personel działu rękopisów British Library i British National Archives (dawne Public Record Office). Miałem również szczęście prowadzić badania w Instytucie Badań Historycznych w Londynie. W Paryżu Yves-Marie Bercé ułatwił mi odkrycie motywów francuskiej polityki w latach 1755-1756 poprzez kwerendę w Archives du Ministère des Affaires Étrangères, zaś pracownicy archiwum udzielili mi fachowej pomocy. Fundusz badawczy Uniwersytetu Cornella udostępniony emerytowanym profesorom pomógł w pokryciu kosztów podróży do tych zagranicznych archiwów.

Moja żona towarzyszyła mi w trakcie podróży po Kanadzie i stanie Nowy Jork. Nasza wizyta w twierdzy Louisbourg, uznanej za miejsce pamięci historycznej (National Historic Site), okazała się szczególnie pouczająca dzięki wskazówkom członków personelu. Nicholas Westbrook, dyrektor Fortu Ticonderoga, chętnie oprowadził nas po najważniejszych miejscach związanych ze szturmem z 1758 roku; jednym z nich było Mount Defiance, gdzie Westbrook wskazał prawdopodobną pozycję baterii porucznika Clerka.

Globalny zakres niniejszej książki przerósłby moje możliwości, gdyby nie pomoc ze strony wielu historyków. Podziękowanie im za ich szczodrość jest czystą przyjemnością. Serdecznie dziękuję Ianowi K. Steele’owi, Jamesowi Pritchardowi, Christianowi Buchetowi, Nicholasowi Rodgerowi, Danielowi Usnerowi, Davidowi Syrettowi, Alanowi Jamiesonowi, Clive’owi Wilkinsonowi, Jamesowi Vaughnowi, Karlowi Schweizerowi i Mattowi Schumannowi za odpowiedzi na moje pytania i cenne sugestie (The Seven Years War: A Transatlantic History Schweizera i Schumanna, London-New York 2008, ukazała się zbyt późno, abym mógł z niej skorzystać). Kent Hackmann, Jeremy Michell i Javier Cuenca podzielili się ze mną ustaleniami ze swoich nieopublikowanych prac. Szczególnie wdzięczny jestem Timowi Le Goffowi, Johnowi Bosherowi i Joëlowi Félixowi za odpowiedzi na pytania oraz przysłanie odbitek, fragmentów i kopii ich prac. Jestem również wdzięczny Carole Séguin z National Archives of Canada za przysłanie fotokopii mikrofilmów korespondencji pomiędzy Mirepoix i Rouillém z początku 1755 roku. Jonathan Dull udostępnił mi maszynopis swojej pracy The French Navy and the Seven Years’ War, zanim została wydana; choć czasem dokonuję odmiennej interpretacji wydarzeń i inaczej rozkładam akcenty, książka ta pomogła mi pod pewnymi ważnymi względami, zawiera też wyczerpującą bibliografię.

Jestem niezmiernie wdzięczny Peterowi Marshallowi, Gerry’emu Bryantowi i mojemu koledze z Uniwersytetu Cornella, Robertowi Traversowi za przeczytanie i skomentowanie fragmentów dotyczących Indii. John Parmenter uczynił to samo z partiami poświęconymi amerykańskim Indianom, a Ruddock Mackay z fragmentami na temat blokady Hawke’a, zatoki Lagos i zatoki Quiberon. Moi synowie Charles i John przeczytali po jednym rozdziale i wysunęli przydatne sugestie, a moja córka Nancy Baugh Fortunel zapoznała się z sześcioma pierwszymi rozdziałami i udzieliła mi bardzo cennych rad w kwestii przystępności narracji. Poza tym ona i jej mąż Christian pomogli mi z francuskimi wyrażeniami, których nie mogłem z przekonaniem przetłumaczyć. Moja synowa Anja przetłumaczyła niemieckie wyrażenie, które sprawiło mi kłopot. Na koniec pragnę zaznaczyć, że książka bardzo wiele zyskała dzięki czujnej i błyskotliwej pracy redakcyjnej Barbary Massam.

W trakcie podróży badawczych do Londynu pani Terry Masterson zapewniła mi zakwaterowanie w Kew Gardens, tak kojące i przyjemne, jak tylko można sobie zażyczyć. Stary przyjaciel Roger Knight i jego żona Jane wielokrotnie okazywali mi swoją cudowną gościnność. Zasadniczo historyk pracuje w samotności, lecz moim wielkim szczęściem były częste rozmowy z Rogerem przy śniadaniu, które wzbogaciły moje badania i natchnęły mnie większym optymizmem. W trakcie wieloletniej pracy nad książką Ruddock Mackay prowadził ze mną nieprzerwaną, pomocną korespondencję mailową i udzielał rozsądnych rad dotyczących marynarki wojennej i nawigacji.

Mam ogromny dług wobec mojego uczelnianego redaktora Hamisha Scotta. To on zasugerował mi napisanie tej historii (jedynej wojny, którą naprawdę chciałem dokładnie zbadać). Uważnie przeczytał tekst i nie dość, że uchronił mnie przed wieloma błędami w sprawach europejskich – wyłącznie ja ponoszę odpowiedzialność za te, które pozostały – to jeszcze udzielił licznych przydatnych wskazówek. Jego cierpliwość, wyważony krytycyzm i serdeczne słowa zachęty miały fundamentalne znaczenie. Moja żona, uważna korektorka, przeanalizowała każdy rozdział, czasami dwukrotnie. Spędziła wiele poranków na cierpliwym słuchaniu, kiedy próbowałem się odnaleźć w gąszczu pomysłów, wypowiadając je na głos w nadziei, że zada kluczowe pytanie, co zresztą nieraz robiła. Pomimo przedłużających się prac nad tą książką jej wsparcie nigdy nie osłabło.

WPROWADZENIE

Wojna siedmioletnia została nazwana „wielką wojną o imperium”¹. Z pewnością nią była, lecz wojna o imperium stanowiła część wielkomocarstwowej rywalizacji pomiędzy Wielką Brytanią i Francją. W połowie XVIII wieku te wielkie rywalki, dwie najlepiej rozwinięte monarchie w Europie, były skłonne mierzyć potęgę nie tylko na podstawie armii i terytorium w Europie, ale także handlu morskiego, sprawności marynarki wojennej i wytrzymałości finansowej. W rezultacie wojna siedmioletnia objęła nie tylko Europę, lecz również morza i cały świat. Rozdział na jej temat w History of the English-Speaking Peoples sir Winstona Churchilla nosi tytuł „Pierwsza wojna światowa”, co jest trafnym określeniem². U jej schyłku Wielka Brytania kontrolowała sytuację w Ameryce Północnej i Indiach, co wywarło ogromny wpływ na nowożytną historię świata, więc co zrozumiałe, z perspektywy czasu wojna jest postrzegana jako walka o stworzenie imperium. Ostatecznym celem mężów stanu w Londynie i Wersalu było jednak zachowanie lub zwiększenie bezpieczeństwa, potęgi i wpływów w Europie.

Historia każdej wojny powinna być rozpatrywana z punktu widzenia obu stron, zwłaszcza konfrontacja pomiędzy wielkimi mocarstwami. Choć kampanie Francuzów w Ameryce Północnej są dobrze udokumentowane, w przypadku innych części świata sytuacja wygląda o wiele gorzej, a podczas poszukiwania wiarygodnych informacji na temat podejmowania decyzji na dworze Ludwika XV francuskie archiwa okazują się na ogół nieprzydatne. Zważywszy, że król Francji rządził jednym z najlepiej rozwiniętych i najbardziej wyrafinowanych społeczeństw w Europie, mrok spowijający podejmowanie decyzji na najwyższym szczeblu przez Francuzów jest niezwykły i dość nietypowy w porównaniu z praktykami większości innych ówczesnych dworów w Europie. Kontrast pomiędzy Wielką Brytanią a Francją pod względem zachowanych źródeł jest ogromny. Zbiory brytyjskich archiwów pozwalają prześledzić podejmowanie decyzji na wysokim szczeblu niemal dzień po dniu. W przypadku dworu Ludwika XV posiadamy natomiast kilka prywatnych pamiętników oraz listy wysłane za granicę do francuskich ambasadorów. Główna przyczyną tego niedoboru jest celowe utrzymywanie tajemnicy w tamtym czasie, a nie przypadkowe zniszczenie archiwów w późniejszym okresie.

Formalne wypowiedzenie wojny nastąpiło wiosną 1756 roku, ale żołnierze brytyjscy i francuscy ścierali się w Ameryce Północnej już w 1755 i w tym samym roku Brytyjczycy zarekwirowali francuskie statki na morzu. Na wojnę niezaprzeczalnie składało się osiem lat zorganizowanych działań zbrojnych pomiędzy Anglikami i Francuzami. W Ameryce konflikt jest znany jako wojna z Francuzami i Indianami, która wybuchła w 1754 roku (aczkolwiek Francuzi zaczęli rozmieszczać siły zbrojne w pobliżu granicy kolonii brytyjskich już w 1753 roku). W pierwotnym konspekcie tej książki nie planowałem poświęcić zbyt wiele miejsca ukazaniu genezy wojny. Sprawa wydawała się rozstrzygnięta; działania wojenne wzdłuż spornych granic Nowej Francji i kolonii brytyjskich były nieuniknione. Mimo to należy ponownie odpowiedzieć na pytania, dlaczego zorganizowana przemoc zaczęła się akurat wtedy i dlaczego doszło do wybuchu wojny angielsko-francuskiej na pełną skalę. Ponieważ w 1755 roku ani Londyn, ani Wersal nie chciały wojny, powszechnie zakłada się, że rządy macierzystych krajów zostały w nią „wciągnięte” przez swoich gubernatorów w Ameryce Północnej, jak gdyby były bezradne. Jak się okaże, istnieją mocne dowody przemawiające przeciwko temu założeniu. Ponadto niezrozumiałe jest to, że głównym przedmiotem sporu był dziki region za górami w głębi lądu, o którym mężowie stanu w Londynie i Paryżu nie wiedzieli niemal nic i do którego nie przywiązywali dotąd wielkiej wagi. Równie zagadkowe jest niepowodzenie podjętej na początku 1755 roku próby wynegocjowania porozumienia. Biorąc to wszystko pod uwagę, niniejsza książka rozpocznie się od opisu wydarzeń w latach 1752-1753.

Wzrost znaczenia Ameryki Północnej

Względy polityczne sprawiły, że Ameryka Północna przestała być kolonią o niskim statusie i stała się kontynentem, o który warto było walczyć. Po zawarciu pokoju w Akwizgranie, który w 1748 roku zakończył wojnę o sukcesję austriacką, spodziewano się rychłego wybuchu kolejnej wielkiej wojny między Wielką Brytanią i Francją, lecz nikt nie przewidział, że jej przyczyną będą sporne roszczenia w niedokładnie zmapowanym regionie leżącym na zachód od Appalachów w Ameryce Północnej.

Angielskie osadnictwo w Ameryce Północnej, które zaczęło się półtora wieku wcześniej, zostało zaaprobowane przez rząd, ale nie otrzymało prawie żadnego wsparcia finansowego, a nadania ziemskie nic króla nie kosztowały. Jedynym znaczącym wyjątkiem był podbój Nowego Amsterdamu w latach 60. i 70. XVII wieku, możliwy dzięki Royal Navy. Dzięki temu nabytkowi, przemianowanemu na Nowy Jork, całe wybrzeże pomiędzy Nową Szkocją i Karoliną Południową znalazło się pod władzą Brytyjczyków. Poza tym Skarb Państwa nie wydawał pieniędzy na zakładanie nowych kolonii czy promowanie osadnictwa w Ameryce Północnej, dopóki nie przeznaczono skromnych subsydiów rządowych na założenie Georgii w 1733 roku i nie zaczęto przyznawać grantów parlamentarnych na zasiedlenie Nowej Szkocji w 1749 roku. W brytyjskiej części Ameryki Północnej nastąpił szybki wzrost liczby ludności, zarówno w sposób naturalny, jak i w wyniku polityki imigracyjnej – lub jej braku – umożliwiającej napływ cudzoziemców.

Celem rządu brytyjskiego było niedopuszczenie do wzrostu kosztów administracji terytorialnej i obrony. W długim okresie pokoju między Anglią i Francją po 1714 roku gubernatorzy kolonii często prosili Londyn o pomoc w rozbudowie umocnień granicznych, lecz była ona bardzo skąpa. Nie ulega wątpliwości, że dla rządu brytyjskiego dzikie pogranicze w Ameryce Północnej było utrapieniem. Oczekiwano, że nieliczni koloniści, którzy odważyli się handlować z Indianami za granicami zasiedlonych terenów, sami zatroszczą się o swoje bezpieczeństwo. Zgromadzenia kolonialne rzadko wydawały pieniądze lub wkładały wysiłek w niesienie im pomocy. Ze swojej strony Londyn chciał po prostu utrzymać spokój na wewnętrznych granicach w nadziei na ignorowanie wszelkich problemów. Ta postawa stanowi podsumowanie brytyjskiej polityki terytorialnej w Ameryce Północnej do około 1750 roku.

Wielka Brytania nie troszczyła się o terytorium, lecz o handel i żeglugę. Na mocy aktów nawigacyjnych (Navigation Acts) z lat 1651, 1660 i 1663 kolonie brytyjskie nad Atlantykiem zostały połączone w ramach systemu morsko-imperialnego. Kolejne rządy brytyjskie ceniły ten system, ponieważ stymulował handel morski, generował bogactwo, które pomagało w utrzymaniu płynności finansów publicznych, i powiększył flotę handlową, zapewniającą rezerwę wyszkolonych żeglarzy, która była niezbędna dla marynarki wojennej. Był to system „wymiany”, czyli handlu oraz żeglugi. O przyznawaniu pierwszeństwa tej drugiej świadczą wzorce egzekwowania; punkty aktów nawigacyjnych, które dotyczyły żeglugi, były dość ściśle egzekwowane, podczas gdy te odnoszące się do towarów były często rewidowane lub pozostawały martwą literą, aby dostosować się do wymagań rynku i zmaksymalizować wymianę. Na przykład nie ściągano zaporowego cła od melasy z francuskich Indii Zachodnich, która trafiała do Nowej Anglii, ale zgodnie z prawem mogły ją przewozić tylko statki brytyjskie. Transportowano ją głównie na statkach z Nowej Anglii, które stanowiły niemal jedną trzecią całego brytyjskiego tonażu handlowego (na mocy aktów nawigacyjnych amerykańskim statkom kolonialnym przysługiwały te same przywileje, co statkom z kraju macierzystego). Tym samym system morsko-imperialny był wystarczająco otwarty, żeby stymulować wzrost gospodarczy i dobrobyt, mimo że handel skupiał się w koloniach brytyjskich. Aby zasilić system walutą, zezwolono na kontrabandowy handel z hiszpańską Ameryką w celu zdobycia srebrnych monet, chociaż władze hiszpańskie uznawały go za nielegalny. W 1775 roku Edmund Burke, który zauważył, że brak sztywnych przepisów przyczynił się do sukcesu handlowego, przestrzegał przed ignoranckimi zmianami legislacyjnymi i przypisał rozwój brytyjskiego handlu atlantyckiego i dobrobyt kolonii „zbawiennemu zaniedbaniu”³.

W okresie 1650-1750 brytyjscy decydenci polityczni przywiązywali do kolonii na kontynencie amerykańskim o wiele mniejszą wagę, niż do Indii Zachodnich, gdzie źródłem największego bogactwa były tytoń, cukier, kawa i indygo produkowane przez niewolników oraz kontrabandowy handel z imperium hiszpańskim. Jednak w pierwszej połowie XVIII wieku brytyjska część Ameryki Północnej stała się ważnym rynkiem eksportowym dla towarów produkowanych przez Brytyjczyków. W 1700 roku jej populacja liczyła 234 000 ludzi, a w 1750 roku wzrosła do 1 206 000 (964 000, nie licząc ludności czarnoskórej). Chociaż w 1700 roku Indie Zachodnie kupowały więcej krajowych towarów niż kolonie na kontynencie (pod względem wartości), w 1750 roku konsumpcja w koloniach na stałym lądzie była ponad dwukrotnie większa niż w Indiach Zachodnich. Adam Smith w Bogactwie narodów wysunął tezę, że brytyjskie towary sprzedawały się dobrze w Ameryce Północnej, ponieważ była ona rynkiem zmonopolizowanym, lecz w połowie stulecia brytyjskie towary w Ameryce sprzedawałyby się lepiej niż większość towarów z Europy, nawet gdyby było inaczej.

W połowie stulecia, kiedy uświadomiono sobie, że w Ameryce Północnej koloniści kupują ogromne ilości towarów produkowanych w Wielkiej Brytanii, a handel sprzyja żegludze na dużą skalę, wpływowi członkowie opinii publicznej uznali, że należy zezwolić koloniom na ekspansję. Posiadłości Francuzów na północy i zachodzie nie powinny zatem hamować ich rozrostu. Gdy spekulanci ziemscy w Wirginii, wśród których był wuj George’a Washingtona, wystosowali petycję z prośbą o duże nadanie ziemskie nad zachodnią granicą w imieniu Kompanii Ohio, George Montagu Dunk, hrabia Halifaksu, który stał na czele Zarządu Handlu (Board of Trade), zalecił królowi, aby wyraził zgodę. Zauważył, że w petycji była mowa o założeniu nowych osad i wybudowaniu fortu w ciągu siedmiu lat. Stwierdził (w 1749 roku), że „byłby to odpowiedni krok na drodze do sprawienia zawodu Francuzom i powstrzymania ich przed naruszaniem granicy poprzez częściowe przecięcie komunikacji z ich przyczółkami nad wielkimi jeziorami, aż po rzekę Missisipi”⁴. Choć Zarząd Handlu nie ignorował już granic, w 1749 roku większość brytyjskich mężów stanu nie przejmowała się tym, czy Kompania Ohio zdoła zrealizować ten plan.

Przydatność Kanady dla Francji

Mniej więcej w tym samym czasie dobrze poinformowany ekspert udzielał dworowi w Wersalu rad w tej kwestii. Był to Roland-Michel Barrin, hrabia de la Galissonnière, admirał, który niedawno przez dwa lata pełnił obowiązki gubernatora generalnego w Quebecu. Jego długie memorandum, zatytułowane „Rozprawa o koloniach francuskich w Ameryce Północnej”, odczytano królowi i Radzie Stanu w grudniu 1750 roku. Podkreślił w nim, że ekspansja kolonii brytyjskich na kontynencie jest wielkim zagrożeniem dla francuskich Indii Zachodnich, a rozwój amerykańskiego handlu zwiększa potęgę morską Brytyjczyków w stopniu zagrażającym dominacji Francji w Europie⁵.

Na początku stwierdził, że chociaż Kanada nie przynosi zysków, nie można jej porzucić „przez wzgląd na chwałę, honor i religię”, lecz jego argument na rzecz wspierania Kanady miał charakter geopolityczny. La Galissonnière opisał ponure realia. Podczas gdy tropikalne kolonie (wymienił Santo Domingo i Martynikę) wyraźnie zwiększały bogactwo Francuzów, wpływały korzystnie na bilans handlowy i zapewniały państwu dochody, Kanada drenowała francuski skarbiec, co prawdopodobnie nie zmieni się jeszcze przez długi czas. Nie rozwodził się nad łowiskami, ponieważ wszyscy znali ich wartość. Problemem był interior. Niedogodności geograficzne uniemożliwiały eksport tamtejszych towarów po konkurencyjnych cenach, więc pozostawał jedynie handel futrami, z którego czerpano nierówne zyski. Podsumowując, Kanada była „jałowym pograniczem”, aczkolwiek posiada jeden wielki atrybut – stanowi „najsilniejszą barierę, którą [można] przeciwstawić ambicji Anglików”, podkreślił admirał.

Ostatecznie La Galissonnière z zakłopotaniem przekonywał, że należy znaleźć jakiś sposób na uporanie się z potęgą brytyjskiej marynarki wojennej. Była ona największym zagrożeniem dla potęgi Francuzów: „Jeśli cokolwiek może złamać dominację Francji w Europie, są to angielskie siły morskie; tylko przez nie (…) Francja straciła owoce całego podboju Niderlandów Austriackich pod koniec ostatniej wojny”⁶. Najwyraźniej uważał, że w 1748 roku francuscy przywódcy pochopnie podpisali traktat pokojowy, w którym zrezygnowali z militarnego podboju Niderlandów Austriackich, ponieważ dwa miażdżące zwycięstwa brytyjskiej marynarki wojennej w 1747 roku sygnalizowały koniec francuskiego handlu i łączności z koloniami.

Francja nie mogła jednak liczyć na to, że dorówna brytyjskiej marynarce wojennej: „Nie możemy sobie pochlebiać, że będziemy mogli długo ponosić koszt utrzymania floty dorównującej ich własnej; dlatego też pozostaje jedynie przypuścić na nich atak w ich posiadłościach”. Potrzeba podjęcia takiego kroku była coraz bardziej nagląca, bowiem siła kolonii brytyjskich w Ameryce Północnej „wzrasta z każdym dniem” i „jeśli nie znajdzie się sposobu na jej zahamowanie”, wkrótce wchłoną wszystkie kolonie Francuzów za Atlantykiem. Miał na myśli także zagarnięcie przez Brytyjczyków całych Indii Zachodnich:

Jeżeli nie powstrzymamy szybkich postępów angielskich kolonii na kontynencie lub, co sprowadza się niemal do tego samego, jeżeli nie stworzymy przeciwwagi mogącej je utrzymać w ryzach i zmusić do defensywy, wkrótce zyskają tak wielką infrastrukturę, że będą mogły przeprowadzić ogromne armements [zbrojenia – przyp. tłum.] na kontynencie amerykańskim, a przerzucenie dużych sił na Santo Domingo, Kubę lub nasze Wyspy Nawietrzne zajmie im tak mało czasu, że nie będzie nadziei na ich utrzymanie, chyba że za wysoką cenę.

Nikt nie kwestionował znaczenia tych wysp, gdzie produkcja cukru i kawy napędzała zakrojony na wielką skalę i zyskowny handel. W sprawie ich obrony Francja polegała bardziej na fortach i milicjach niż na potędze morskiej, ale La Galissonnière zdał sobie sprawę, że takie metody nie są niezawodne; ostatecznie ich obrona zależała od trudności, jakie napotka nieprzyjaciel, przewożąc „z Europy oddziały mogące je opanować”. Jednak rosnące w siłę kolonie brytyjskie w Ameryce Północnej umożliwiały stosunkowo łatwy atak na francuskie wyspy⁷.

Dzięki produktom z tych kolonii mieszkańcy brytyjskich Karaibów, garnizony i okręty wojenne mogły być zaopatrywane bardziej niezawodnie i znacznie mniejszym kosztem niż w przypadku wysyłania tych samych towarów z Wielkiej Brytanii (zanim wojna siedmioletnia dobiegła końca, brytyjska część Ameryki Północnej odgrywała ważną rolę w atakach na francuskie i hiszpańskie Indie Zachodnie). La Galissonnière twierdził, że należy ograniczyć rozrost tych kolonii i je nękać. Dlatego też Francja powinna „wzmocnić i ufortyfikować Kanadę i Luizjanę”, wykorzystując dwa czynniki, które zapewniały przewagę Francuzom walczącym w tym rejonie. Pierwszym były sojusze z Indianami, „którzy ciągle darzą nas nieco większą miłością i lękają się o wiele bardziej niż Anglików”, ale rozumieją, że w ich interesie leży „utrzymywanie równowagi sił między Anglikami i Francuzami”. Drugim była „liczba francuskich Kanadyjczyków, którzy przywykli do życia w lasach, tak jak Indianie, i są dobrze przygotowani nie tylko do poprowadzenia ich do walki z Anglikami, ale także do toczenia wojny przeciwko tym samym Indianom, gdy zachodzi taka konieczność”. Owe atuty były nieco „przypadkowe”, lecz należało je utrzymać i udoskonalić bez względu na koszty.

Na zakończenie La Galissonnière stwierdził, że jeśli postępy Brytyjczyków w Ameryce nie zostaną zatrzymane, „z pewnością zapewnią im przewagę w Europie”. Francuska Kanada i Luizjana hamowały owe postępy i Francja mogła „zrekompensować brak potęgi morskiej”, jedynie opierając się na tych koloniach. Nowa Francja nie mogła jednak pełnić tej ważnej funkcji w swoim obecnym stanie. Potrzebowała inwestycji, wzrostu liczby ludności (nawet jeśli oznaczało to wysłanie tam „femmes de mauvaise vie” [kobiet lekkich obyczajów – przyp. tłum.]) i rozbudowy osad nad rzeką Illinois, gdzie znajdowały się znakomite tereny pod uprawę⁸.

Oczywiście argumentacja La Galissonnière’a na rzecz utrzymania Kanady miała charakter geopolityczny – chodziło o zahamowanie wzrostu potęgi gospodarczej Wielkiej Brytanii i pośrednio jej potęgi morskiej, która zagrażała dominacji Francji w Europie. Memorandum wzbudziło bardzo duże zainteresowanie na dworze w Wersalu i wyraźnie wybiegało w przyszłość. Przedstawiało jednak również sposób, w jaki należało natychmiast wzmocnić zasoby i środki obronne Kanady, a gubernatorzy generalni już nad tym pracowali, za zgodą ministra, o czym przekonamy się w rozdziale II. W Kanadzie politykę wprowadzano w życie, jeszcze zanim memorandum zostało przedłożone Radzie Stanu w Wersalu.

Francuska polityka miała zmienić stosunek Brytyjczyków do imperium w Ameryce Północnej. W wyniku aktywności Francuzów na granicach kolonii brytyjskich oraz uznania ich znaczenia jako rosnącego rynku zbytu dla brytyjskich towarów w powszechnej świadomości pojawiły się koncepcje imperialnego terytorium. Kwestia relacji między państwem i Kościołem, która dawniej wywołała głęboki rozłam pomiędzy torysami i wigami, ustąpiła miejsca ekscytacji wokół handlu, imperium i dominacji na morzu, a teraz, w połowie stulecia, handel splótł się z terytorialnym imperializmem. Charakter traktatu pokojowego z 1748 roku sprawił, że aspekt terytorialny zyskał polityczne pierwszeństwo. Obie strony chciały szybko zakończyć wojnę, więc w Akwizgranie odłożyły na bok wiele spornych roszczeń w szerokim świecie i przekazały je do rozpatrzenia Komisji Granicznej. Tym samym spory o granice w Ameryce Północnej formalnie znalazły się w agendzie politycznej, w atmosferze intensywnej rywalizacji z Francją.

Rywalizacja globalna

Choć wojna siedmioletnia pomiędzy Anglikami i Francuzami wybuchła w Ameryce Północnej, stała się konfliktem globalnym. Z biegiem czasu walka wywiązała się na czterech kontynentach, między innymi w Afryce. Kluczową rolę wszędzie odgrywała Royal Navy. Okręty pływały po wszystkich oceanach z wyjątkiem Pacyfiku, a w ostatnich miesiącach wojny zapuściły się nawet tam, kiedy ekspedycja z Indii zaatakowała Manilę. Chociaż Morze Śródziemne nie było tak ważne, jak w trakcie poprzedniej wojny, zdarzało się, że nabierało większego znaczenia. Karaiby od samego początku były polem walki dużych i małych okrętów i w końcu stały się sceną ważnych podbojów Brytyjczyków. Niemniej jednak, dopóki Kanada nie skapitulowała w 1760 roku, głównym teatrem działań pozostawała Ameryka Północna.

Podczas gdy strategia Francuzów w Ameryce Północnej była defensywna, w Europie szybko nabrała charakteru ofensywnego. Po kilku miesiącach wahania rząd Ludwika XV postanowił zaangażować duże siły zbrojne w Niemczech. Z pozoru król kierował się chęcią udzielenia pomocy swojej nowej sojuszniczce Austrii, czego zresztą osobiście bardzo sobie życzył, lecz od samego początku było jasne, że głównym punktem planu Francuzów było zajęcie Hanoweru, ukochanej ojczyzny króla Jerzego II. Francja zamierzała zmusić Wielką Brytanię do zgody na wynegocjowany pokój i niewątpliwie wydawało się to najszybszym i najdogodniejszym sposobem na doprowadzenie wojny do zadowalającego końca. Ostatecznie Brytyjczycy wysłali swoje oddziały, aby pomóc Hanowerowi i przeciwstawić się Francuzom. W 1761 roku w kampanii na kontynencie u boku Hanowerczyków i Hesów uczestniczyły niemal 22 000 ludzi pod dowództwem generała wypożyczonego z armii pruskiej. Brytyjski Skarb Państwa ponosił prawie cały koszt utrzymania tej kombinowanej armii. Te wszystkie powody sprawiają, że w historii wojny siedmioletniej postrzeganej jako konflikt globalny musimy do pewnego stopnia uwzględnić kampanie w Europie. Należy jednak zrozumieć, że kiedy ludzie w Londynie i Paryżu mówili o „wojnie w Niemczech”, mieli na myśli wojnę na północno-zachodnim odcinku, nazywanym ogólnie Westfalią. Francuzi mieli nadzieję, że odniosą tam zwycięstwa, które zrekompensują przewidywane porażki za morzem. Jeszcze dalej we wschodniej części Europy w ramach wojny siedmioletniej toczyła się zaciekła i wyczerpująca walka między Prusami a ich przeciwnikami, głównie Rosją i Austrią. Owa wojna w środkowej Europie, w której król pruski Fryderyk Wielki zdołał w zdumiewający sposób przezwyciężyć przeszkody i kontynuować walkę, nie została omówiona w niniejszej książce, aczkolwiek nie można jej całkowicie zignorować, ponieważ Wielka Brytania zawarła sojusz z Prusami i przysyłała Fryderykowi subsydia, podczas gdy Francja bezpośrednio wspierała Austrię.

W trakcie tej ogólnoświatowej rywalizacji dominacja na morzu miała kluczowe znaczenie dla sukcesu Brytyjczyków, umożliwiając nie tylko ochronę linii zaopatrzeniowych, ale także przeprowadzanie ekspedycji morskich. Podczas wojny siedmioletniej armia i marynarka wojenna Brytyjczyków, posiadających przewagę na morzu, zapoczątkowały rozwój skutecznych, specjalistycznych metod i taktyk desantowych. Na rzece Hugli w Bengalu i na Rzece Świętego Wawrzyńca w Kanadzie marynarka wojenna walnie przyczyniła się do sukcesu militarnego, a na Karaibach, wybrzeżu Francji i wybrzeżu południowych Indii zadecydowała o wyniku działań wojennych.

W tym ostatnim przypadku, na Wybrzeżu Koromandelskim, doszło do trzech bitew między Anglikami i Francuzami z udziałem dużych eskadr, ale poza tym w trakcie wojny siedmioletniej stoczono niewiele wielkich bitew morskich. Francuska marynarka wojenna rzadko rzucała Brytyjczykom wyzwanie w otwartej walce. Mimo to Brytyjczycy byli zaangażowani w ciągłą wojnę na morzu, która na najważniejszym teatrze działań wiązała się ze żmudnym, zazwyczaj bezbarwnym (z wyjątkiem sztormów) żeglowaniem u wybrzeży Francji. Strategia francuskiej marynarki wojennej polegała na czekaniu – przebywaniu w porcie, dopóki wiatr nie umożliwi ucieczki – i powrocie do portu w nadziei, że uda się wykonać unik. Gdy dochodziło do walki, zwykle przybierała ona charakter starć pojedynczych okrętów. W późniejszych latach wojny, w dużej mierze dzięki decydującemu zwycięstwu na morzu w zatoce Quiberon w listopadzie 1759 roku, brytyjskie krążowniki i okręty korsarskie mogły operować w głębi lądu. Zanim jednak do tego doszło, niełatwo było przechwycić wypływające francuskie okręty wojenne i transporty zaopatrzenia, a mówienie o brytyjskiej „blokadzie” przed rokiem 1759 jest błędem. Każda historia wojny siedmioletniej generalnie przyjmuje, że Royal Navy bardzo utrudniała Francuzom przewożenie zapasów i posiłków do oblężonych kolonii po drugiej stronie Atlantyku, lecz w niniejszej książce przybliżono szczegóły porażek i sukcesów.

Pod względem liczebnym brytyjska marynarka wojenna zyskała wielką przewagę nad Francuzami dopiero w 1758 roku z przyczyn, które zostaną wyjaśnione w rozdziale VIII, lecz wdawanie się w walkę, której dało się uniknąć, było dla Francuzów bezsensowne nawet wtedy, gdy dysproporcja sił na morzu nie była zbyt duża. Jednym z powodów była przewaga brytyjskiej artylerii okrętowej, lecz główną przyczynę stanowiła strategia francuskiej marynarki wojennej ukierunkowana na wykonywanie misji, polegająca na unikaniu walki o panowanie na morzu.

Największym wyzwaniem związanym z prowadzeniem wojny na morzu było zdrowie. Zważywszy na ograniczoną obecność francuskiej marynarki wojennej na morzu, można byłoby przypuszczać, że choroby były dla niej mniej dotkliwe niż dla Brytyjczyków. Jej schemat działań oparty na wykonywaniu misji polegał głównie na pływaniu „tam i z powrotem” i francuskie eskadry spędzały dużo czasu w porcie. Oczekiwano, że jedynie okręty wojenne wysyłane na Ocean Indyjski pozostaną na morzu przez dłuższy czas. Te, które zmierzały do Kanady lub Indii Zachodnich, zazwyczaj posiadały zapas żywności na pół roku i oczekiwano, że po dwóch lub trzech miesiącach wrócą bez ich uzupełniania, z wyjątkiem pobrania wody i świeżych zapasów w celu uniknięcia szkorbutu, o ile będzie to możliwe. Wyjątków było niewiele. Można by zatem dojść do wniosku, że zdrowie nie powinno stanowić problemu dla francuskiej marynarki wojennej, lecz w rzeczywistości problem był poważny. Po mobilizacji wśród załóg szerzył się tyfus, który przenoszono na morze, gdzie dalej okazywał swoją zjadliwość.

Dla Royal Navy zdrowie powinno stanowić większy problem, ponieważ była to flota krążownicza, a okręt mógł spędzić wiele miesięcy na morzu, wskutek czego pojawiał się szkorbut, choroba wywołana niedoborem substancji odżywczych. Strategia Eskadry Zachodniej, która przez długi czas krążyła u wybrzeży Francji poza zasięgiem wzroku, sprzyjała tej chorobie. Strategia została wcielona w życie, gdy tylko zaczęły się działania wojenne, a ciągła obecność Brytyjczyków w znanych miejscach pobytu francuskiej eskadry była kluczowa, gdyż Francuzi wypłynęliby, gdyby dowiedzieli się, że przeciwnik wrócił do portu. Na początku wojny Eskadra Zachodnia zwykle musiała przedwcześnie wracać do Portsmouth lub Plymouth, bo zbyt wielu marynarzy było chorych oraz umierało na tyfus i szkorbut. W trzecim roku wojny tyfus osłabł, ale szkorbut nadal stanowił problem; zazwyczaj człowiek zapadał na tę chorobę wywołaną przez brak witaminy C po około pięciu tygodniach i jeśli nie posilił się świeżą żywnością, tracił sprawność i umierał. Mimo to w 1759 roku Eskadra Zachodnia pod komendą admirała sir Edwarda Hawke’a pozostawała przed Brestem przez pół roku i nie zachorował praktycznie nikt. Okręty kursowały parami do Plymouth albo Torbay po żywność, lecz nie tłumaczy to w pełni niemal magicznego dobrego stanu zdrowia w eskadrze, które wynikało z wielkiego wysiłku, jaki wkładano w dostarczenie świeżych zapasów na nieruchome okręty. Prawdopodobnie było to najbardziej niezwykłe osiągnięcie aprowizacyjne w historii osiemnastowiecznej marynarki wojennej⁹.

Jeśli okręt liniowy (który był niezwyciężony w walce z każdym przeciwnikiem z wyjątkiem innego okrętu tej klasy) miał zapasy na pół roku lub dłużej, mógł popłynąć w dowolne miejsce na świecie, w którym miał możliwość uzupełnienia wody pitnej. Pozostawanie na zagranicznym teatrze działań wojennych zależało głównie od trzech czynników: czyszczenia kadłuba w celu zwiększenia szybkości i zwalczenia teredo navalis (świdraka okrętowca), wymiany uszkodzonych masztów i dbania o zdrowie załogi. W przypadku dwóch pierwszych kwestii bardzo pożądana była baza morska z magazynami, masztownią i nabrzeżami do karenażu. Dbanie o zdrowie wymagało odpowiedniej żywności, wody pitnej i świeżych dostaw w celu zwalczenia szkorbutu. Do tego czasu administracja Royal Navy opracowała metody dostarczania potrzebnych rzeczy w stopniu, którego francuska marynarka wojenna mogła jej tylko pozazdrościć. Liczebność floty może być miarą potęgi morskiej, której ostatecznym probierzem jest bitwa, ale gdyby nie długotrwałe kotwiczenie, możliwe dzięki odpowiedniej infrastrukturze lądowej, jej skuteczność byłaby ograniczona. W tego rodzaju przedsięwzięciu – patrolowaniu i krążeniu – Royal Navy posiadała szereg atutów, zwłaszcza w pierwszej połowie XVIII wieku. Jednym z nich było założenie przez Admiralicję stałych baz zamorskich. Francuska marynarka wojenna nie miała ani jednej. Jej okręty wojenne mogły dokonywać napraw w prywatnych ośrodkach za morzem, ale pod rządami administracji królewskiej w koloniach nie było żadnych stoczni, dopóki w 1787 roku nie założono stoczni na Martynice.

Brak amunicji nie był powszechnym problemem. Czasami, kiedy okręty bombardowały cele na wybrzeżu lub gdy wypożyczano działa i amunicję marynarki wojennej armii ekspedycyjnej na lądzie, mógł wystąpić niedobór, lecz nie w bitwach morskich. Sto lat wcześniej w trakcie wojen angielsko-holenderskich występowały braki, ale podczas wojny siedmioletniej się to nie zdarzało, nawet w zaciętych bitwach morskich, w których dochodziło do strasznego rozlewu krwi.

Na lądzie dbanie o zdrowie armii często stanowiło poważny problem, lecz największym wyzwaniem były wymogi transportowe. Francuzi przekonali się, jak problematyczne było posłanie dużej armii w głąb Niemiec. Jeśli siły były średniego rozmiaru, nieobciążone ciężką artylerią i wyszkolone w szybkim maszerowaniu, mogły zaspokoić swoje potrzeby aprowizacyjne po drodze, uciekając się do rekwizycji, ale odległość stwarzała problemy, zwłaszcza dla dużych sił. Ponieważ głównym celem armii francuskiej w tej wojnie było podbicie i zajęcie Hanoweru, celu oddalonego od granicy francuskiej o wiele bardziej niż Niderlandy Austriackie, gdzie wojska francuskie toczyły kampanie w przeszłości, konieczne były składy i magazyny, należało też ochraniać długie linie zaopatrzeniowe. Wozy, zaprzęgi, pasza i furaż – sfrustrowani generałowie po obu stronach wielokrotnie wypowiadali te słowa. Sprowadzenie ich wystarczającej ilości z tyłów było praktycznie niemożliwe, toteż armia rzadko ruszała naprzód przed pojawieniem się „zielonej paszy”, co często miało miejsce dopiero w czerwcu. Bez jej ogromnej ilości potrzebnej do wykarmienia koni kawaleria nie mogła się zgromadzić, nie można było przewozić zapasów, a artyleria była unieruchomiona. Grupy furażerów musiały się rozciągać w promieniu wielu kilometrów wzdłuż linii marszu, a kiedy wykonały swoje zadanie, teren opisywano jako „pustynię”. Jak napisał francuski minister wojny do swojego generała dowodzącego w Westfalii w 1758 roku: „Może pan być pewny, że kiedy kładę się do łóżka, myślę o furażu, i nie przestaję o nim myśleć, gdy wstaję”¹⁰. Im dalej w głąb Niemiec zapuszczały się francuskie armie, tym dłuższy był łańcuch zaopatrzenia i tym większa była konieczność zdobycia zapasów na miejscu.

Pod względem kosztów kampania w Niemczech była dla armii francuskiej tańsza niż dla jej hanowerskich i brytyjskich przeciwników, bo Francuzi nie płacili dobrze za rekwizycje i prawie zawsze się z tym ociągali. Pięćdziesiąt lat wcześniej za panowania Ludwika XIV i pięćdziesiąt lat później, kiedy toczyły się kampanie Napoleona, rząd francuski postrzegał przymusowe rekwizycje jako idealny sposób prowadzenia wojny – podbita ludność miała ponosić dużą część kosztów – ale podczas wojny siedmioletniej ta praktyka nie była skuteczna pod względem militarnym, a największy problem stanowił opór miejscowych rolników, którzy oddawali w sekwestr swoje wozy i żywność. Żądania Brytyjczyków i sojuszniczych sił niemieckich również wywoływały rozżalenie i opór nawet wśród przychylniej nastawionych mieszkańców – było to nieuniknione – lecz generalnie Brytyjczycy byli znani z tego, że płacili za to, co brali.

W Ameryce Północnej ciężar ofensywy spoczywał na barkach Brytyjczyków, czy też Brytyjczyków i Amerykanów, ponieważ siły bojowe w dużej mierze były zależne od pomocy oddziałów kolonialnych – powszechnie nazywanych „prowincjonalnymi” – w sprowadzaniu zapasów i strzeżeniu linii zaopatrzeniowych. Jak zauważył profesor John Shy, była to wojna, „podczas której geografia nastręczała tak wielkich problemów komunikacyjnych i zaopatrzeniowych, że głównym zadaniem dowództwa było po prostu doprowadzenie do nawiązania kontaktu pomiędzy średnich rozmiarów siłami i nieprzyjacielem”¹¹. Z wyjątkiem drewna, wody i zielonej paszy dzika przyroda nie zaspokajała potrzeb armii. Zapasy kampanijne musiały docierać z tyłów, a w lasach nie było żadnych dróg.

Dlatego też niemal we wszystkich przypadkach zapasy, takie jak działa, moździerze czy pociski wykorzystywane podczas oblężeń, musiały być transportowane drogą wodną. Chociaż można było wytyczyć krótkie drogi przez zalesiony teren, dotarcie armii do odległego celu bez transportu wodnego było właściwie niemożliwe. Jedynym wyjątkiem była kampania w Pensylwanii w 1758 roku, którą przeniesiono za góry pod Fort Duquesne dzięki drodze wybudowanej z rozkazu generała Johna Forbesa. Było to żmudne i kontrowersyjne przedsięwzięcie, w trakcie którego nie brakowało opóźnień i zawodów¹². Atak na Kanadę był prowadzony wyłącznie drogą wodną: na Rzece Świętego Wawrzyńca oraz na rzekach i jeziorach w północnej części Nowego Jorku. Na tym drugim obszarze nieodzownym środkiem transportu był bat – drewniana łódź o płytkim zanurzeniu, zazwyczaj długa na 7,60-12 m, która mogła przepłynąć przez umiarkowane bystrza.

Nie trzeba dodawać, że drogi wodne i przenoski, które je łączyły, były narażone na atak nieprzyjaciela. Przewodnikami podczas takich ataków, często przypuszczanych z zasadzki, niemal zawsze byli Indianie, potrafiący znaleźć właściwą drogę w rozległych lasach, w których wszyscy inni byli ślepi. Kanadyjscy handlarze futrami i francuscy misjonarze dotarli w głąb Ameryki Północnej, więc większość plemion zachowywała neutralność lub była sprzymierzona z Francuzami, zwłaszcza w pierwszych latach wojny. Armia brytyjska, która miała trudności z pozyskaniem indiańskich zwiadowców, sformowała bataliony rangersów, złożone głównie z amerykańskich kolonistów. Zasługą generała Jeffreya Amhersta, którego historycy wojskowości powszechnie krytykują za opieszałość, jest to, że w latach 1759-1760 w trakcie marszu na północ do Kanady jego żołnierze uniknęli krwawych porażek poniesionych w czasie poprzednich kampanii. Z drugiej strony kanadyjskie rzeki i jeziora zapewniały obrońcom godne pozazdroszczenia wewnętrzne linie komunikacyjne.

Z wyjątkiem kampanii w Europie angielsko-francuska wojna siedmioletnia była wojną wodną – nie zawsze toczyła się na wodzie, ale transport drogą wodną umożliwiał działania ofensywne. Skuteczność transportu drogą wodną uwypukla korzyści płynące z operacji desantowych. Oficerowie ich nie lubili – sądzili, że są bardzo ryzykowne i przynoszą niewiele chwały – lecz gdyby nie one, Brytyjczycy nie wygraliby wojny siedmioletniej. Oczywistymi przykładami są ataki na Louisbourg i Quebec oraz te, do których doszło w Indiach Zachodnich. Znaczenie dostawy zapasów drogą wodną dla sukcesu kampanii w Indiach jest mniej znane. Wyjątek potwierdza regułę: wielką przeszkodą w spenetrowaniu przez Francuzów północno-zachodnich Niemiec był brak odpowiednich dróg wodnych. Największe rzeki w Westfalii płyną na północ i południe. Chociaż Lippe i Ruhra wpływają do Renu ze wschodu, nie można było nimi dopłynąć wystarczająco daleko na wschód. W pobliżu źródeł rzeki siły inwazyjne były całkowicie zależne od zaprzęgów i wozów. Kiedy natomiast Brytyjczycy i sojusznicze siły niemieckie kontrolowały Wezerę i Ems (które płyną z południa na północ), mogły je wykorzystać do sprowadzania zapasów z portów nad Morzem Północnym.

Zarówno w Ameryce Północnej, jak i w północno-zachodnich Niemczech problemy logistyczne na peryferiach zadecydowały o charakterze walki: dochodziło do drobnych starć, które często wywiązywały się w wyniku ataków na linie zaopatrzeniowe, a wielkie bitwy należały do rzadkości (w wojnie prowadzonej przez Prusy stoczono o wiele więcej bitew, po części dlatego, że armia pruska została dobrze wyszkolona w szybkim maszerowaniu, po drugie zaś położenie geograficzne rzek w środkowej Europie umożliwiało armii pruskiej szybsze pokonywanie dużych odległości). Zarówno w Westfalii, jak i w Ameryce Północnej bitwy, potyczki i oblężenia mogły zadecydować o ostatecznym sukcesie lub fiasku kampanii, ale ówcześni generałowie nigdy nie mogli sobie pozwolić na zignorowanie transportu i logistyki bez narażania się na niebezpieczeństwo.

Geografia i polityka

Admirał sir Herbert Richmond, dociekliwy oficer marynarki wojennej, który studiował historię flot i wojen, doszedł do następującego wniosku:

Jakkolwiek mocne mogą być argumenty natury technicznej, argumenty polityczne są o wiele mocniejsze. Na dłuższą metę dalekosiężne skutki błędów politycznych są znacznie większe niż konsekwencje błędów strategicznych, które z kolei są o wiele większe niż w przypadku błędów taktycznych, a skutki tych ostatnich dalece przewyższają konsekwencje błędów technicznych¹³.

Admirał przez „technikę” rozumiał broń i umiejętność jej używania oraz organizację taktyczną. Jego najważniejsze dzieło, Statesmen and Sea Power (Oxford 1946), powstało pod wpływem tej opinii z 1938 roku. Książka, której geneza sięga wykładów poświęconych pamięci Jamesa Forda w Oksfordzie w 1943 roku, badała związki między brytyjską polityką i strategią od czasów Elżbiety I do wybuchu II wojny światowej. Można łatwo dojść do wniosku, że „dalekosiężne skutki błędów politycznych są znacznie większe” niż w przypadku błędów strategicznych i taktycznych oraz ważniejsze od skuteczności dostępnego uzbrojenia, zwłaszcza w odniesieniu do Francuzów w okresie wojny siedmioletniej.

Rozważania polityczne należy rozpocząć od faktu, że w XVIII wieku Francja była najpotężniejszym państwem w Europie, a być może na całym świecie. W 1750 roku jej populacja i obszar, który można było zagospodarować, były trzykrotnie większe niż w Wielkiej Brytanii. Francja mogła zmobilizować ponad 300-tysięczną armię, natomiast Wielka Brytania z trudem powoływała 80 000 żołnierzy, nawet gdy ściągała rekrutów z Irlandii. Royal Navy podczas wojny w szczytowym momencie liczyła co najmniej 80 000 marynarzy, ale Francja posiadała drugą najpotężniejszą marynarkę wojenną, będącą uzupełnieniem jej bardzo silnej armii. Oczywiście Rosja była o wiele większa i ludniejsza od Francji, lecz miała zacofaną gospodarkę, podczas gdy we Francji pod wieloma względami była ona rozwinięta. Uważano, że życie intelektualne i kulturalne Francji osiągnęło najwyższy poziom, a w latach 50. XVIII wieku francuskie oświecenie zaczęło świecić najjaśniejszym blaskiem. Praktycznie każdy wykształcony Anglik potrafił mówić i czytać po francusku – bez wzajemności.

Choć Brytyjczycy podziwiali Francuzów (aczkolwiek nie pod względem politycznym), obawiali się potęgi Francji, i to nie bez powodu. Pół wieku wcześniej Ludwik XIV prowadził długie wojny, w których jednym z jego głównych celów było stłumienie angielskiej „chwalebnej rewolucji” z lat 1688-1689. Forma obrony, którą Anglia rozwinęła i przyjęła po 1689 roku, była czymś unikalnym. Jej najważniejsze elementy to utrzymanie dominacji własnej floty i zawiązywanie koalicji z sojusznikami na kontynencie. Owi sojusznicy oczekiwali od Brytyjczyków subsydiów, a Wielka Brytania oczekiwała, że będą wystarczająco zaniepokojeni potęgą militarną Francji, aby się jej przeciwstawić. Marynarka wojenna i subsydia wymagały wielkich nakładów finansowych, więc trzecim głównym elementem brytyjskiej polityki było pomnażanie bogactwa i dobrobytu. Dobrobyt przyczyniał się do tego, że Izba Gmin i opinia publiczna były zadowolone, a bogactwo ułatwiało ściąganie podatków i umożliwiało spłatę długu narodowego. Możliwości wojenne i wytrzymałość Wielkiej Brytanii były w dużej mierze zależne od skuteczności jej systemu pożyczek publicznych. Handel morski uchodził za nieodzowny warunek dobrobytu. Uważano, że potężna flota odgrywa kluczową rolę nie tylko w obronie królestwa przed inwazją, ale też w ochronie handlu, z którego czerpano zyski pokrywające koszt obrony. La Galissonnière doskonale zdawał sobie sprawę z tego związku.

Francja była zarówno potęgą morską, jak i lądową, a jej zachodnie porty miały dostęp do oceanu. Główny port Brytyjczyków, Londyn, znajdował się dosłownie w „rękawie” (La Manche), a po Francji rozsiane były liczne małe porty, w których cumowali korsarze. Dzięki swojemu wyspiarskiemu położeniu Wielka Brytania mogła uczynić z marynarki wojennej podstawę obrony narodowej i chociaż położenie Londynu nie zapewniało łatwego dostępu do oceanu, zachęcało do dokonania takiego wyboru, gdyż centrum handlu morskiego i finansów było jednocześnie siedzibą rządu. Ponieważ główne porty oceaniczne Francji były oddalone od siedziby rządu w Paryżu, kwestiom morskim i kolonialnym poświęcano mniejszą uwagę. Mimo to w połowie XVIII wieku wykształcona opinia publiczna we Francji zaczęła zwracać uwagę na sferę morską. Narastająca fascynacja wyprawami odkrywczymi była oznaką tego trendu, lecz głównym zmartwieniem był złowieszczy wzrost potęgi i dobrobytu Wielkiej Brytanii. W 1750 roku francuska opinia publiczna uznawała Wielką Brytanię za największego wroga swego kraju¹⁴.

Naród brytyjski ze swojej strony nieustannie obawiał się francuskiej inwazji. Gdyby Francuzi zajęli Irlandię, zyskaliby nie tylko większą możliwość zakłócania brytyjskiej żeglugi, ale także bazę wypadową, z której można było dokonać inwazji na Wielką Brytanię. Wprawdzie Francja znajdowała się blisko południowego wybrzeża Anglii, ale bezpośrednia inwazja przez Kanał była ryzykowna. Wiatry umożliwiały francuskiej flocie bojowej eskortowanie sił inwazyjnych płynących w górę kanału La Manche, lecz ten sam układ wiatrów sprawiał, że taka flota nie miałaby możliwości odwrotu, gdyby natrafiła na silnego przeciwnika, a po stronie francuskiej nie było dużych, chronionych, głębokich red zapewniających bezpieczne schronienie. Gdyby Francja opanowała południowe Niderlandy, takim schronieniem mogłoby się stać ujście Skaldy, a wyspiarska obrona Wielkiej Brytanii byłaby o wiele trudniejsza i droższa. Obrona przed inwazją była głównym powodem, dla którego celem brytyjskiej polityki zawsze pozostawało niedopuszczenie do zajęcia Irlandii i Niderlandów przez Francuzów.

Żaden rozsądny Anglik nie wątpił w wartość sojuszników w kwestii przeciwstawienia się potędze militarnej Francuzów na kontynencie europejskim, lecz trwały burzliwe spory o cel i zakres działań. Czy potencjalny sojusznik stanąłby do walki z armią francuską? Czy w razie potrzeby pomógłby w obronie Niderlandów? Pozostawała też sprawa Hanoweru. Król Jerzy II był jednocześnie elektorem hanowerskim. Urodził się i wychował w elektoracie i jego serce nadal było do niego przywiązane. Choć w statucie Parlamentu, na mocy którego tron angielski przypadł w udziale dynastii hanowerskiej, zastrzeżono, że rząd brytyjski nie jest zobowiązany do obrony niemieckich posiadłości króla, jak je nazywano, w rzeczywistości, gdyby znalazły się w niebezpieczeństwie, angielscy ministrowie Jerzego II byliby moralnie zobowiązani do dbania o bezpieczeństwo tych ziem i można było przewidzieć, że król wywierałby na nich nacisk. W przededniu wojny siedmioletniej brytyjscy mężowie stanu musieli się zastanowić, jaki będzie wpływ wojny na interesy Brytyjczyków w Europie, lecz ich uwagę zaprzątały Niderlandy i Hanower. Niektórzy mężowie stanu mogli mówić o równowadze sił w Europie, jednak z godnym uwagi wyjątkiem księcia Newcastle większość zgadzała się z opinią publiczną, która uważała, że sprawą najwyższej wagi jest ogólnoświatowa wojna mająca na celu podtrzymanie i wzmocnienie żeglugi, handlu i dobrobytu, a nie stanowisko dyplomatyczne kontynentu europejskiego.

ROZDZIAŁ I

MĘŻOWIE STANU I REŻIMY

Pod względem strukturalnym angielski ustrój ze swoim ciągłym napięciem pomiędzy Parlamentem a monarchą zdawał się nieprzystosowany do wojny. Francuska monarchia absolutna wydawała się lepiej przygotowana do osiągnięcia jedności w kwestiach politycznych i strategicznych oraz do łatwiejszego wykorzystywania zasobów. Podczas wojny Francja czerpała pewne korzyści ze swoich absolutystycznych instytucji, lecz były one równoważone z nawiązką przez brak publicznego zaufania do finansów królewskich oraz błędy i niestabilność polityki. System wymagał koordynacji ze strony przywódcy cieszącego się autorytetem. Ludwik XV nie spełniał tego wymogu, a kiedy znalazł odpowiedniego człowieka, było już za późno. Z wyjątkiem ostatniego roku wojny jakość przywództwa rządu brytyjskiego zapewniała mu zdecydowaną przewagę.

Brytyjski ustrój nie gwarantował takiej jakości. Królowi przysługiwało prawo do wybierania ministrów, ale Izba Gmin mogła odmówić owym ministrom funduszy niezbędnych do utrzymania ich rządu. W trakcie poprzedniej wojny Jerzy II uparcie obstawał przy zachowaniu ministrów, których polityka nie podobała się praktycznie całemu Parlamentowi. Na początku 1746 roku grupa polityków, którzy zdobyli silne poparcie w Parlamencie, zdołała zmusić króla do zaakceptowania nowego ministerium wyłącznie dzięki jednomyślnej decyzji o podaniu się do dymisji. Ten osobliwy epizod, który miał miejsce w samym środku wojny o sukcesję austriacką, kiedy przybrała zły obrót dla Wielkiej Brytanii, był jednym z najważniejszych wydarzeń konstytucyjnych tamtego stulecia. Nowy rząd zdołał doprowadzić niemal do remisu, zawierając pokój w Akwizgranie w 1748 roku.

W okresie wojny siedmioletniej trzej brytyjscy mężowie stanu przewyższali wszystkich pozostałych pod względem znaczenia. Wspólnie przezwyciężyli komplikacje wynikające z prowadzenia wojny w monarchii konstytucyjnej, a ich działania nosiły zasadnicze cechy brytyjskiego systemu politycznego w jego najlepszym wydaniu. Zasługują na szczegółowe przedstawienie (generałowie i admirałowie będą prezentowani w miarę swego pojawiania się na scenie).

Książę Newcastle

Thomas Pelham-Holles, 1. książę Newcastle, był najważniejszym ministrem przez prawie całą wojnę. Urodzony w 1693 roku, uczęszczał do Westminster School i Clare College w Cambridge, które dobrze wspominał. Wraz ze swoim przyrodnim bratem Henrym Pelhamem i zaufanym współpracownikiem hrabią Hardwicke stał na czele grupy, która w 1746 roku przełamała opór króla. W 1754 roku Jerzy II nie żywił już urazy do Newcastle’a, głównie dlatego, że książę skłaniał się teraz ku prowadzeniu polityki zagranicznej zapewniającej ochronę ukochanemu Hanowerowi króla. Zyskawszy zaufanie władcy, Newcastle posiadał „łatwy dostęp do gabinetu” (czyli stałe zaproszenie do prywatnych dyskusji z królem na tematy polityczne) oraz pozwolenie na nadzorowanie dużej części królewskiego patronatu. Patronat ten mógł być wykorzystywany, bezpośrednio lub pośrednio, do zapewnienia rządowi poparcia w Parlamencie. Jednak Newcastle dzięki odziedziczeniu ogromnego majątku i posiadłości sam był wielkim patronem. Oczywiście zasiadał w Izbie Lordów, lecz kontrolował około siedemnastu miejsc w Izbie Gmin, co miało kluczowe znaczenie. Może się wydawać, że to niewiele w 558-osobowej izbie, ale większość miejsc rzadko przechodziła z rąk do rąk. Człowiek zdolny do tak znacznego przeważenia szali w Parlamencie musiał być pożądanym kolegą dla każdego rządu, a Newcastle był chętny do służby. Odkąd otrzymał pierwszą nominację na sekretarza stanu (były dwie) w 1724 roku, piastował wysokie stanowisko przez 38 lat.

Osobowość księcia na pierwszy rzut oka wydaje się zupełnie nie pasować do kariery politycznej i rządowej. W oczy rzucała się jego uczuciowość. W trakcie rozmowy dawał upust emocjom, czasami chwytał rozmówcę za rękę lub policzek. Ponieważ miał paranoję na punkcie zagrożeń dla swojej pozycji politycznej, najmniejsza oznaka sprzeciwu sprawiała, że tracił jasność myślenia. Towarzyszyły temu ciągła obawa przed obarczeniem go winą i skłonność do użalania się nad sobą; brakowało mu niestety kręgosłupa politycznego.

Jednak Newcastle posiadał również przymioty, które były pożądane u polityka zajmującego się bieżącymi sprawami. Był towarzyski, serdeczny, uprzejmy, czerpał radość z obowiązku zabawiania innych, uwielbiał powitania. Znał setki ludzi z kręgów politycznych – nie tylko elitę, która gromadziła się w Westminsterze, ale też niżej postawionych ludzi w hrabstwach, takich jak Sussex i Nottingham, gdzie jego wpływ był przemożny; ludzie ci zachęcali do głosowania na kandydatów, którym sprzyjał. Bogactwo i patronat nie gwarantowały lojalności. W sprawach wyborczych potrafił dobrze ocenić sytuację. Przed wyborami w 1761 roku książę Newcastle rozmawiał o tym, kto „wybierze Izbę Gmin” – on czy nowy mentor króla, John Stuart, 3. hrabia Bute – co może budzić niepokój, lecz właśnie taki był tok jego rozumowania, kiedy wybierał nominatów w okręgach wyborczych. Oczywiście parał się polityką i sprawiało mu to przyjemność. Rozmowy mu nie wystarczały, musiał czytać i pisać niezliczone listy, ale i pod tym względem był niezmordowany. Ktoś celnie zauważył, że był „zazdrosnym kochankiem papieru”. Jego korespondencja polityczna i rządowa, nie licząc innych zebranych pism, mieści się w ponad dwustu grubych tomach w formacie quarto.

Ludzie, którzy komentowali osobiste słabostki księcia – a robili to niemal wszyscy – przyznawali, że był uczciwy. Nie wzbogacił się na wysokim stanowisku; wręcz przeciwnie, wydał ogromny majątek na utrzymanie swojej pozycji. Największe błędy, jakie popełnił w trakcie kariery, wynikały jednak właśnie z namiętnego pragnienia utrzymania władzy. Zazdrościł ludziom, których talenty mogły doprowadzić do rywalizacji, dlatego nie chciał, aby silna i wpływowa osoba przewodniczyła Izbie Gmin.

Gdy w 1755 roku rozpoczęły się działania wojenne, Newcastle był sekretarzem stanu Departamentu Południowego i czołowym ministrem. Chociaż był dobrze rozeznany w kwestii relacji międzynarodowych, bojaźliwość często wpływała negatywnie na jego opinie, a przebiegłość nie była jego mocną stroną. W 1757 roku został pierwszym lordem skarbu w rządzie Pitta-Newcastle’a. Czy w tym przypadku pochodzenie, majątek, ambicja i zdolność do wykorzystywania patronatu sprawiły, że wysokie stanowisko zostało powierzone osobie niekompetentnej? Newcastle nie był niekompetentny. Kiedy jego umysłu nie mąciły obawy polityczne, potrafił być spostrzegawczy, a poza tym ciężko pracował i był inteligentny. Jako dobry słuchacz posiadał niezwykłą umiejętność przypominania sobie ważnych rozmów i zapisywania ich na papierze. Owe memoranda, zazwyczaj w formie listów do kolegów, były na ogół uczciwe, mimo jego osobistych antypatii i uprzedzeń; wiedział też, że gdyby jego listy były niezgodne z prawdą, koledzy szybko by się o tym dowiedzieli. Jego listy i dokumenty dotyczą zarówno polityki i strategii, jak też patronatu. Można się z nich nawet dowiedzieć, o czym myślano w Wersalu, ponieważ Newcastle miał tam dobrze ustosunkowanego informatora, który przez całą wojnę przesyłał mu raporty przez Kolonię. Książę, który znajdował się w samym centrum władzy i był człowiekiem czynu, odgrywał istotną rolę koordynatora; w praktyce pełnił funkcję rządowego sekretariatu.

Posiadał jeszcze jedną bardzo ważną cechę, którą można uznać za zbawienną: był świadomy własnych ograniczeń. Jako pierwszy lord skarbu zatrudnił dobrze poinformowanych asystentów, którzy utrzymywali kontakt z czołowymi finansistami londyńskiego City. Kluczowe było zaufanie, jakim finansiści darzyli Newcastle’a. W kwestiach dyplomatycznych i strategicznych już na początku kariery nauczył się, że nie powinien polegać wyłącznie na własnym rozumie, a raczej na mądrości inteligentnego i wykształconego osobistego doradcy – kogoś, kto go lubił, był cierpliwy i potrafił go przekonać do swoich racji, zręcznie łącząc uprzejmość ze stanowczością i unikając urażenia uczuć księcia.

Hrabia Hardwicke

Człowiekiem tym był Philip Yorke, 1. hrabia Hardwicke. W 1755 roku piastował urząd lorda kanclerza, najwyższe stanowisko sądowe w królestwie, które zajmował od 18 lat. Pochodził z klasy średniej. Jego dobrze usytuowani rodzice mieszkali w Dover i posłali go do szkoły w Londynie, aby pobierał nauki od jednego z najlepszych nauczycieli tamtych czasów. Potem, zamiast pójść do Cambridge, studiował prawo. Materiał był dla niego męczący, ale zdołał go sobie przyswoić i wkrótce starsi wykonawcy zawodu uznali go za młodzieńca zasługującego na patronat. Szybko piął się w górę i został wybitnym jurystą, do dziś znanym z oparcia angielskiego prawa słuszności (equity) na spójnych fundamentach. Mimo konserwatywnego charakteru można było na nim polegać podczas rozstrzygania sporów majątkowych w społeczeństwie coraz bardziej opartym na handlu. Praca Sądu Kanclerskiego (Court of Chancery) była żmudna. Po tym, jak w 1756 roku tymczasowa konieczność polityczna zmusiła Hardwicke’a do ustąpienia ze stanowiska lorda kanclerza, dziewięć miesięcy później, w wieku 66 lat, postanowił nie obejmować go ponownie.

Przez wiele lat wykonywał drugą, bardzo czasochłonną pracę męża stanu. W 1740 roku sir Robert Walpole zasugerował Hardwicke’owi, aby zastanowił się nad objęciem urzędu premiera. Niewątpliwie posiadał niektóre potrzebne do tego przymioty i talenty. Wielu ludzi twierdziło, że był przystojny, miał donośny głos i łączył powagę z bezpretensjonalnym poczuciem humoru. Potrafił przekonująco przemawiać w Izbie Lordów, na którą miał ogromny wpływ. Miał przenikliwy umysł, potrafił z łatwością pisać po łacinie, a jego angielska proza była klarowna, przekonująca i oszczędna. Przez dwadzieścia lat Hardwicke pisał mowy dla króla na otwarcie sesji Parlamentu. Był pilny, cierpliwy, uprzejmy i znał się na ludziach, ale nie chciał się wysuwać na czoło w polityce, więc odrzucił propozycję Walpole’a. Mimo to wywarł duży wpływ na wybór ministrów przez Jerzego II. W 1746 roku pomógł zażegnać groźbę masowej dymisji i od tego czasu aż do śmierci Henry’ego Pelhama w 1754 roku odgrywał w gabinecie dominującą rolę wraz z Pelhamem i Newcastle’em. Po śmierci Pelhama zapewnił przywództwo Newcastle’owi i był prawą ręką księcia. Podczas wojny siedmioletniej pełnił funkcję doradcy – uczestniczył w posiedzeniach gabinetu, a ponadto regularnie odbierał zawartość tego, co dzisiaj nazwalibyśmy skrzynką na dokumenty. „Choć pański ojciec przebywa w Wimpole – pisał Newcastle do przebywającego w Hadze syna Hardwicke’a – nadaje ton wszystkim naszym poczynaniom oraz jest łaskaw swobodnie i bardzo umiejętnie dzielić się ze mną swoimi przemyśleniami na każdy temat; na ogół prędzej czy później postępujemy zgodnie z nimi”¹. Od XVIII wieku pokutuje opinia, że Hardwicke nie był pierwszorzędnym mężem stanu. Ani jego koledzy z gabinetu, ani król Jerzy II by się z tym nie zgodzili.

W tym miejscu należy poruszyć temat skuteczności gabinetu. Wszyscy wielcy ludzie piastujący wysokie stanowiska w rządzie mieli rezydencje w Londynie, ale ponieważ lubili wyjeżdżać do swoich majątków wiejskich, można by przypuszczać, że nawet w czasie wojny pozwalali sprawom toczyć się w nieśpiesznym, arystokratycznym tempie. W rzeczywistości trzej ludzie, którzy byli najbardziej zaangażowani w prowadzenie wojny siedmioletniej, upewnili się, że tak się nie stanie. Wiejska rezydencja Newcastle’a, Claremont, znajdowała się na południowy zachód od Londynu w Surrey, Wimpole Hardwicke’a na północ od Londynu, w pobliżu Royston w Cambridgeshire, a rezydencja Williama Pitta w Hayes na południowym wschodzie w Kencie, lecz komunikowano się szybko za pośrednictwem konnego posłańca. Zaufani kurierzy byli im znani, często zwracali się do nich po imieniu (które mogło nie być prawdziwe). Listy i dokumenty krążyły tam i z powrotem w ciągu jednego lub dwóch dni. Czasami Newcastle wysyłał dokumenty do Wimpole, nie czekając, aż jego sekretarze sporządzą kopie. Jeśli musiał je szybko dostać z powrotem wraz z radą Hardwicke’a, potrzebowano dwóch dni, bo posłaniec musiał się zatrzymać na noc.

Jako lord kanclerz i sędzia sądu apelacyjnego orzekającego o legalności zdobycia pryz na morzu Hardwicke znał sprawy morskie z pierwszej ręki. Większe znaczenie miał fakt, że admirał lord Anson, pierwszy lord Admiralicji, był jego zięciem; często odbywali nieoficjalne rozmowy. Kolejnym ważnym źródłem był jego syn. Otóż Joseph Yorke zrobił przyzwoitą karierę w armii (chociaż, co oczywiste, zawdzięczał swój niezwykle szybki awans przede wszystkim pozycji politycznej ojca). Po zakończeniu czynnej służby pełnił funkcję podsekretarza ambasady brytyjskiej w Paryżu, gdzie spędził cztery lata, po czym został brytyjskim ministrem pełnomocnym w Hadze. Haga stanowiła centrum informacyjne Europy. Joe, jak nazywał go ojciec, regularnie korespondował z całą rodziną – ojcem, braćmi i siostrami – oraz bezpośrednio z Newcastle’em, przekazując wieści, które napływały do Hagi z Paryża, oraz wysyłając i komentując raporty na temat wydarzeń militarnych i dyplomatycznych w Europie. Lord Hardwicke posiadał zatem osobisty dostęp do aktualnych informacji; znał również historię, zarówno nowożytną, jak i starożytną. Podsumowując, mógł sformułować oparte na dobrych informacjach, wnikliwe spostrzeżenia na temat wojny na lądzie i morzu oraz spraw zagranicznych. W następnych rozdziałach stanie się jasne, że rozwój wypadków zazwyczaj potwierdzał słuszność jego rad. Jak ponad 70 lat temu zauważył pewien przenikliwy historyk, Hardwicke był „najlepszym strategiem gabinetu”².

Był człowiekiem, który zgromadził majątek dzięki inteligencji, przedsiębiorczości i przemyślanym przygotowaniom; był odnoszącym sukcesy adwokatem, a jako lord kanclerz zarabiał na życie, spędzając długie godziny przy swoim biurku i w sądowej ławie. Według niektórych ówczesnych obserwatorów był oszczędny, czego dowiódł, używając taniego papieru (dla historyka jest to powód do frustracji, ponieważ pisał na obu stronach i atrament przeciekał z tyłu, przez co niektóre słowa są nieczytelne). Jeśli Hardwicke zaniedbywał gościnność w sensie towarzyskim, tłumaczyła go chęć spędzania krótkiego czasu wolnego z żoną i dziećmi. Miał pięciu synów i dwie córki, uwielbiał duże spotkania rodzinne, które Joe nazywał „kongresem w Wimpole”. Dla współczesnych, którzy zarzucali mu chciwość, najlepszym dowodem były publiczne łaski, o które zabiegał i które zapewnił swoim synom. Zgodnie z osiemnastowiecznymi arystokratycznymi standardami synowie zajmujący wysoką pozycję społeczną powinni się żenić dla pieniędzy, lecz Hardwicke posunął się za daleko. Joe chciał poślubić córkę rosyjskiego ambasadora, w której najwyraźniej się zakochał, i prosił swojego brata Charlesa i siostrę Elizabeth (lady Anson) o wstawiennictwo u „taty i mamy”. Uznano jednak ten związek za nieodpowiedni, nie dlatego, że dama była Rosjanką, lecz dlatego, że nie posiadała majątku. Joe i jego bracia odczuwali zbyt wielki strach przed swoim ojcem, aby sprzeciwiać się jego celom jako patriarchy. Chociaż synowie byli inteligentni i sumienni, nieśmiałość nieco ograniczyła ich przyszłe kariery. Joe i Elizabeth stanowili wyjątek; byli mniej poważni, a nawet weseli i optymistyczni. Zrozpaczony syn, który nie otrzymał zgody na małżeństwo, otwarcie skrytykował temperament swojej rodziny. Do brata Charlesa napisał: „Oświadczyłem tacie w liście i obstaję przy tym, że mam fundamentalny zarzut wobec całej rodziny, nie wyłączając samego siebie, a jest nim nasz przeklęty zwyczaj przesadnego roztrząsania każdej sprawy, co (…) pozbawia nas tysięcy rzeczy, które osładzają życie naszym bliźnim”³. Osiem lat później odmówił, kiedy rodzice zaproponowali mu zaaranżowane małżeństwo z pewną damą, warte 40 000 funtów.

Rola Hardwicke’a jako doradcy w kwestii polityki wojennej będzie w niniejszej książce wyraźnie widoczna, jednak można powiedzieć, że odgrywał jeszcze ważniejszą rolę: był pośrednikiem i spoiwem rządu, dzięki czemu brytyjska monarchia konstytucyjna osiągnęła zwycięstwo przekraczające początkowe oczekiwania. To Hardwicke przekonał Jerzego II do zaakceptowania rządu Pitta-Newcastle’a i cierpliwie pracował nad jego utrzymaniem. Rola, jaką odegrał, jest niedoceniana. Czasami William Pitt robił coś, co dla byłego lorda kanclerza było nie do zaakceptowania, czego przykładem jest propozycja Pitta w sprawie habeas corpus⁴ z marca 1758 roku, ale ogólnie rzecz biorąc, to jego bliski przyjaciel Newcastle najczęściej wystawiał jego cierpliwość na próbę. Hardwicke ostrzegł Newcastle’a, że nie chce przyjeżdżać do Londynu „za każdym razem, gdy trzeba rozmawiać z panem Pittem”, i tym samym „nieustannie pełnić funkcji pośrednika”, „ciągle protestować”. Mimo to poświęcał mnóstwo czasu na napisanie niezliczonych listów w celu uspokojenia księcia, zalecając mu, aby nabrał dystansu do trywialnych afrontów i wyimaginowanych zniewag, na które bez ustanku narzekał. Pewnego razu nie ukrył jednak swojego gniewu, ponieważ Newcastle nie obronił Joego przed fałszywym oskarżeniem. Książę, otumaniony przez strach i słabość, nie miał odwagi powiedzieć Pittowi, dlaczego Joe napisał tylko do niego o błahym wydarzeniu dyplomatycznym, o którym według Pitta powinien zostać poinformowany on sam jako sekretarz stanu. Ostatecznie Hardwicke musiał poprosić Ansona o przekazanie Newcastle’owi szorstkiej wiadomości. Brzmiała następująco: proszę powiedzieć Pittowi prawdę albo „moja noga nie postanie w Izbie Lordów. Nie zbliżę się do sądu i nie wysłucham ani jednego słowa na temat spraw publicznych”⁵. Wiadomość odniosła skutek i obaj wielcy panowie nadal darzyli się zaufaniem i przyjaźnią.

William Pitt

William Pitt (Starszy), urodzony w 1708 roku, mianowany hrabią Chatham w 1766, był wielkim człowiekiem. Jerzy II jednak szczerze go nie lubił. W połowie lat 40. XVIII wieku Pitt zyskał reputację w Parlamencie, potępiając wypaczenie brytyjskiej polityki zagranicznej przez obawy o Hanower, przez co król żywił do niego wielką urazę. Okoliczności i manewry polityczne, które skłoniły Jerzego II do zaakceptowania Pitta jako czołowego ministra odpowiedzialnego za politykę wojenną, są bardzo istotne w historii sukcesu wojennego Brytyjczyków. Jak już wspomniano, Hardwicke odegrał kluczową rolę w manewrach, lecz nie pałał sympatią do Pitta, a Newcastle się go bał. Pitt wysławiał się we władczym stylu, który był krępujący podczas rozmowy prywatnej, ale budził podziw na dużym forum. Gdy inni ministrowie opisywali spotkania, które z nim odbywali, często uznawali za konieczne poczynienie uwag na temat tego, czy był „uprzejmy” i „racjonalny”. Zazwyczaj taki był, lecz jego porywczość, zwłaszcza w rozmowach z Newcastle’em, w niczym nie pomagała.

Napięte stosunki między bliźniaczymi filarami rządu Pitta-Newcastle’a nie były jednak wyłącznie winną Pitta. Pitt wiedział, co musiał zrobić Newcastle, aby wykorzystać patronat i utrzymać dobre stosunki z królem, lecz książę zwykł lekceważyć to, co musiał zrobić Pitt, żeby utrzymać swoją reputację i wpływ na opinię publiczną. Wydaje się, że w głębi serca Newcastle czuł, iż rola Pitta jest zbędna; po „wybraniu” Izby Gmin Newcastle przypuszczał, że jej poparcie jest pewne, chociaż wiedział, czego się spodziewać. Hardwicke musiał mu raz po raz przypominać, że w czasie wojny przywództwo Pitta w tej izbie jest nieodzowne. Podsumowując, Pitt rozumiał to, o czym Newcastle zapominał – w interesie narodu każdy powinien pozostawać silny w swojej domenie.

Sądząc po jego popularności, można by przypuszczać, że domeną Pitta była Wielka Brytania „pod gołym niebem”, czyli ogół opinii publicznej. Ostentacyjnie nie przyjął zwyczajowych łupów politycznych, przedstawiając się opinii publicznej jako prawdziwy patriota. Był w wielkim stopniu zależny od przychylnej prasy. W Londynie wydawano dwa lub trzy tuziny gazet. Natomiast w Paryżu ukazywały się dwie gazety, w tym jedna urzędowa, a treść obu była nadzorowana przez rząd. W tym czasie po drugiej stronie Atlantyku w koloniach brytyjskich ukazywało się od ośmiu do dwunastu gazet, zaś w Nowej Francji nie było ani jednej. W Anglii cenzura praktycznie nie istniała; sytuacja była zupełnie inna niż w pierwszej połowie XX wieku, kiedy rządy kontrolowały wiadomości wojenne. Pitt nie pisał pamfletów ani ich nie zamawiał; pozwalał, aby wyręczali go inni. Stolica była kluczem do pozyskania opinii publicznej. Prowincjonalne gazety swobodnie czerpały informacje na temat wielkiej polityki z londyńskiej prasy. Pitt musiał się liczyć zarówno z Londynem, jak i z opinią „niezależnej prowincji”.

Jednak dla Pitta domeną o bezpośrednim i zasadniczym znaczeniu była Izba Gmin. To tam wygłaszał swoje przemowy i to od nich w dużej mierze zależała jego reputacja przywódcy wojennego, tak jak w przypadku Winstona Churchilla. Pitta należy uznać za jednego z sześciu najlepszych mówców parlamentarnych w historii Wielkiej Brytanii. Wysoki i szczupły, lecz nie przystojny, miał donośny i miękki głos, zdolności aktorskie i dość przerażający sokoli wzrok. Dwie rozwinięte umiejętności sprawiały, że pod względem skuteczności nie miał sobie równych. Jedną z nich była jego zdolność do przypominania sobie dużej ilości przygotowanego materiału i prezentowania go za pomocą pięknej retoryki. Drugą było wyczulenie na nastroje panujące wśród słuchaczy w Izbie. Niektóre przemówienia, chaotyczne lub pozbawione błyskotliwości, nie wypadły zbyt dobrze, lecz większość była udana i kiedy spodziewano się wystąpienia Pitta, parlamentarzyści i widzowie na galerii gromadzili się, aby je zobaczyć.

Wiele z tych przemówień lub ich fragmentów zostało uwiecznionych dla potomności jedynie dlatego, że Horace Walpole, utalentowany autor listów, był zafascynowany wystąpieniami Pitta i spisał ich tyle, ile mógł. Owe przemówienia nie były zwykłymi deklamacjami demagoga, zawierały mnóstwo informacji. W jednym z nich, które zachowało się w nietypowo kompletnej formie, Pitt celowo zrekapitulował całą historię wojny. Zanim wdał się w nużące szczegóły, miał na tyle przytomności umysłu i rozumu, że ostrzegł słuchaczy, iż pragnie zachować opanowanie i spokój, żartobliwie dodając: „Postaram się być nudny, o ile tylko zdołam”. Była to wielka przemowa, długa, klarowna i wierna faktom⁶. W swoich przemowach Pitt nigdy nie przeinaczał świadomie faktów, lecz chętnie upiększał argumentację, a nawet wpadał w uniesienie, mówiąc coś, czego z pewnością nie chciał. Sam przyznał, że niekiedy się to zdarzało. Trzeba zatem ostrożnie unikać traktowania jakiegoś konkretnego wyrażenia z jego przemówień jako jego przemyślanej opinii. Zamiast tego należy spoglądać na całość mowy, co jest konieczne tym bardziej, że relacje z jego przemówień były bardzo niedoskonałe, a czasami zmyślone.

Pitt był nie tylko świetnym mówcą i nie zadowolił się jedynie pozycją rządowego lidera Izby Gmin, nalegał też na objęcie kierownictwa nad wojną. Wielkość jego dokonań w tej roli jest często, acz nie zawsze doceniana. Pod względem szczegółów nie był wybitnym strategiem, ale szybko nauczył się (w przeciwieństwie do niektórych ministrów wojny z tamtych czasów) rytmu, w jakim należało przygotowywać wyprawy na odległe teatry działań. Polegał na odpowiedzialnych naczelnikach departamentów i robił, co w jego mocy, aby zaszczepić pilność, lecz nie mógł kontrolować administracji wojennej. Rzadko miał możliwość wyboru generałów i admirałów, którzy mieli dowodzić działaniami, ale był zdeterminowany, by zwalczyć samozadowolenie i nie dopuścić do usprawiedliwienia tych, którzy nie stanęli na wysokości zadania, przez ich polityczne lub społeczne faworyzowanie. Wymagało to politycznej odwagi i bywało bolesne na płaszczyźnie osobistej, lecz wyżsi oficerowie w obu gałęziach służby otrzymali ważną lekcję: koneksje lub starszeństwo nie usprawiedliwiały porażki. Ponadto, podczas gdy jego koledzy z rządu przeceniali możliwości nieprzyjaciela i często uznawali pomysły Pitta za zbyt śmiałe, on zazwyczaj udowadniał, że miał rację, i być może to było jego najważniejszym wkładem w strategię.

Pitt rzadko spisywał swoje koncepcje strategiczne, z wyjątkiem oficjalnych listów, które pisał do generałów i gubernatorów przebywających za granicą. Z jego ogólnymi celami wojennymi można się zapoznać w jego przemówieniach, aczkolwiek nie zawsze są one wiarygodnym źródłem. Czasami rozmawiał o takich sprawach z Newcastle’em, który dzielił się tym, co usłyszał, z Hardwickiem lub Williamem Cavendishem, 4. księciem Devonshire, zaufanym i rozsądnym kolegą. Do uwag, które zapisał Newcastle, trzeba podchodzić ostrożnie, bowiem usłyszał je w szczególnym kontekście z ust Pitta, który nie zgadzał się z nim w fundamentalnych kwestiach strategii i polityki zagranicznej bardziej niż z jakąkolwiek inną osobą na wysokim stanowisku.

Chociaż we wcześniejszej fazie kariery Newcastle zwracał uwagę na problemy transoceaniczne, to zarówno przed wybuchem wojny, jak i w jej trakcie był zagorzałym kontynentalistą, nieustannie zaniepokojonym o los elektoratu Hanoweru i dążącym do odtworzenia systemu sojuszy, który stanowiłby przeciwwagę dla pozycji Francji, niezależnie od dostępności odpowiednich partnerów. Pitt traktował wpływy hanowerskie bardzo podejrzliwie i miał sceptyczny stosunek do sojuszników, dopóki nie udowodnili, że będą walczyć. Ambicja zdobycia wysokiego stanowiska sprawiała, że wypowiadał się lub zachowywał milczenie w tych sprawach stosownie do okoliczności politycznych, lecz niechętnie zajmował się kwestiami dyplomatycznymi i militarnymi na kontynencie, a owa postawa miała największy wpływ na jego wybory polityczne i strategiczne. Wybory strategiczne Pitta pokazały, że nigdy nie zamierzał podejmować próby wygrania wojny w Niemczech, z wyjątkiem jednej okazji, kiedy stracił cierpliwość. Jego strategia w tym rejonie polegała na pomaganiu księciu Ferdynandowi w prowadzeniu wojny obronnej w celu wyczerpania francuskich zasobów i ograniczenia podbojów, które Francja wykorzystałaby do odzyskania części utraconych posiadłości zamorskich przy stole negocjacyjnym. Właśnie na tym polegała różnica pomiędzy jego koncepcją wielkiej strategii a koncepcją Newcastle’a; ten drugi zwykle skupiał się na kontynencie i nigdy nie przestał sobie życzyć, aby Wielka Brytania spróbowała tam wygrać wojnę. Gdy w listopadzie 1761 roku Pitt wypowiedział słynną uwagę, że „Ameryka została podbita w Niemczech”, apelował do Izby Gmin, żeby nie dopuścić do nagłego odcięcia armii Ferdynanda od wsparcia. Nie rezygnował z tego apelu, jednak nie oznaczało to, że przestał przyznawać pierwszeństwo marynarce wojennej, handlowi zamorskiemu i posiadłościom kolonialnym.

Koncepcje Pitta dotyczące związku między tymi trzema elementami w sieci potęgi były nieco niespójne (podobnie jak praktycznie u wszystkich pozostałych polityków), lecz jego „merkantylistyczne” przekonania nie były doktrynerskie, co stanowiło zaletę. Jego koncepcje dotyczące „imperium” były niejasne. W kwestii wielkiej strategii kierował się rozwojem wydarzeń i okolicznościami, ale pragnienie ograniczenia lub osłabienia potęgi Francji, zwłaszcza na morzu i za nim, zawsze dominowało w jego rozumowaniu. Przełomowy moment dla Pitta i brytyjskiej strategii nastąpił, kiedy w 1745 roku uświadomił on sobie, że większa potęga morska może zostać wykorzystana nie tylko defensywnie, ale i ofensywnie, w celu zdławienia żeglugi i „całkowitego zrujnowania” francuskiego handlu z Ameryką Północną⁷. Odtąd w oczach Pitta należało utrzymywać silną marynarkę wojenną, bez względu na wszelkie inne cele brytyjskiej polityki, takie jak trzymanie Francuzów z dala od Niderlandów.

Pitt zaczął cierpieć na podagrę jeszcze jako chłopiec. W Eton imponował nauczycielom jako dobry uczeń, potem spędził nieszczęśliwy rok w Oksfordzie, a następnie wyjechał na uniwersytet w Utrechcie (bardzo cenił odbyte tam studia i uzyskane doświadczenie), po czym udał się do Francji. Podczas pobytu w Besançon i Strasburgu nauczył się płynnie mówić po francusku. Potem został młodym oficerem, ale służbę pełnił tylko przez krótki okres w czasie pokoju. Jego najbliższa rodzina nigdy nie była majętna, lecz dziadek, który dorobił się małej fortuny w Indiach, dostrzegł w młodzieńcu potencjał i powierzył mu miejsce w Parlamencie, które kupił: z wyludnionego okręgu Old Sarum. Dzięki koneksjom rodzinnym nawiązał kontakt z Grenville’ami. Hester Grenville nie miała żadnej siostry i aż pięciu braci, którzy ją kochali, a Pitt, najszczęśliwszy mężczyzna na świecie, poślubił ją w 1754 roku.

Było to późne małżeństwo: on miał 47 lat, a ona 34. Jej posag był skromny i parze zazwyczaj brakowało pieniędzy, lecz Hester okazała się skarbem. Rozumiała jego dążenie do wielkości i wspierała je całym sercem i duszą. W kręgu rodzinnym formalne oblicze Pitta ustępowało miejsca głębokiej miłości do niej i dzieci. Pięcioro z nich dożyło pełnoletniości. Spośród trzech chłopców John został 2. hrabią Chatham, William pełnił funkcję premiera przez prawie 19 lat, a James zmarł na gorączkę w Indiach Zachodnich jako młody ambitny dowódca morski. Wszyscy trzej wielcy ludzie odpowiedzialni za kierowanie wojną na wysokim szczeblu po stronie brytyjskiej mieli udane małżeństwa – żony były ich lojalnymi towarzyszkami, które umiejętnie zarządzały gospodarstwami domowymi (w tamtych czasach było to niełatwe zadanie). Hester łączyła osobistą czułość ze smykałką do interesów i według bankiera Thomasa Couttsa była „najsprytniejszym mężczyzną swoich czasów”⁸. Tolerowała nieobecność męża – w niektórych przypadkach wymuszoną przez jego obowiązki w Londynie, a w innych dziwną i niewytłumaczalną, chociaż nigdy jej nie zdradził – lecz największy ciężar spoczywał na jej barkach w późniejszych latach jego życia, gdy wyniszczała go choroba psychiczna, którą dziś z pewnością zdiagnozowano by jako chorobę maniakalno-depresyjną. Wydaje się, że w czasie wojny miał manię; irytowała jego kolegów, ale mogła go pobudzać w ważnych chwilach. W latach 1766-1768 cierpiał na ataki głębokiej depresji, w trakcie których do niczego się nie nadawał, a opieka i nieprzemijająca odwaga Hester były niezbędne. Choć był niezwykle podatny na podagrę, bardzo rzadko wywierała ona wpływ na jego zdolność do prowadzenia wojny.

Diuk de Choiseul

Jedynym francuskim mężem stanu, który odgrywał dominującą i trwałą rolę podczas wojny siedmioletniej, był Etienne-François de Stainville, diuk de Choiseul. Kilka innych postaci miało wielkie zdolności i było oddanych służbie na rzecz narodu, ale nie otrzymało wystarczającej władzy lub nie piastowało urzędu przez dłuższy czas. Choiseul był czołowym ministrem Francji przez 12 lat, od grudnia 1758 do grudnia 1770 roku. Utrzymanie się na stanowisku ministra na dworze Ludwika XV przez tak długi czas było niezwykłym osiągnięciem. Udało mu się to dzięki inteligencji, energiczności, czujności, finezji, urokowi osobistemu i zdradzie ukrytej pod maską dobrego humoru. Ministerstwa, którymi kierował Choiseul w różnych okresach – spraw zagranicznych, wojny, marynarki wojennej – wymagały poświęcania wielkiej uwagi sprawom służbowym, zwłaszcza Ministerstwo Spraw Zagranicznych, ale chcąc przetrwać, musiał często wstawać od biurka, aby krążyć po dworze i błyszczeć swoim poczuciem humoru i czarem. Zwykł szybko podejmować decyzje; pisanie listów przychodziło mu z błyskotliwą łatwością, chociaż nie zawsze były dobrze przemyślane, czasami też pomijał w nich istotne szczegóły. Człowiek, któremu skuteczne zajmowanie się sprawami państwa nie przeszkadzało w wielogodzinnym oddawaniu się dworskim przyjemnościom, przypadł do gustu Ludwikowi XV i kobiecie, którą król obdarzył największą władzą dopuszczania i oddalania od łask, Jeanne-Antoinette Poisson, markizie de Pompadour.

Choiseul doszedł do władzy po tym, jak wiele, a może nawet większość najważniejszych decyzji dyplomatycznych i strategicznych już zapadła, zaś wojna zaczęła przybierać zły obrót dla Francuzów. Sposób, w jaki podejmowano decyzje, zanim wybiła jego godzina, aż nazbyt widocznie obnażył brak koordynacji i przezorności na najwyższym szczeblu. W 1755 roku wydawało się, że nikt nie panuje nad sytuacją. W 1756 i 1757 roku czołowym ministrem był François-Joachim de Pierre de Bernis, ale wszyscy wiedzieli, że był wielkim dłużnikiem Pompadour i mówiono, że to ona była „pierwszym ministrem”. W 1758 roku ksiądz Bernis opowiedział się za polityką, której nie popierała. Ostatecznie ustalono, że Bernis otrzyma kapelusz kardynalski i został zdymisjonowany. Nie ulega wątpliwości, że w grudniu 1758 roku przywództwo Choiseula było bardzo potrzebne.

Ludwik XV był szczerym człowiekiem wykazującym dobrą wolę, ale chciał uniknąć nudy i Pompadour starała się go zabawiać, dostarczając mu rozrywek i konkubin, chociaż fizyczna więź, którą była z nim połączona jako jego kochanka, już wygasła. Król był skłonny do pracy rządowej i napisał bardzo wiele listów, lecz nie chciał dźwigać brzemienia przywództwa. Otrzymywał rady z wielu źródeł i uczestniczył w posiedzeniach Rady Stanu. Nie spisywano protokołów, a jego pragnienie zachowania tajemnicy było tak wielkie, że kiedy ministrowie otrzymywali dymisję, prosił ich o odesłanie listów, które do nich napisał⁹. Czasami decyzje zapadały na posiedzeniach Rady Stanu, w której zasiadali starsi, nierzadko bardzo posunięci w latach mężowie stanu, lecz jest jasne, że król wyraził zgodę na wiele ważnych decyzji, zanim rada się o nich dowiedziała. Owe instytucjonalne praktyki były spuścizną Ludwika XIV. Na nieszczęście dla francuskiej marynarki wojennej nie odziedziczono żadnego odpowiednika brytyjskiego Zarządu Admiralicji (Board of Admiralty), bardzo użytecznego, scentralizowanego urzędu informacji i władzy nad marynarką. Jeśli chodzi o Radę Stanu, należy podkreślić, że była ciałem doradczym, a nie wykonawczym, dlatego też w odróżnieniu od gabinetu brytyjskiego nie była odpowiedzialna za koordynację działań poszczególnych wydziałów. Ponieważ „wzajemna lojalność ministrów była jedynie zalecana w teorii i z pewnością nie istniała w praktyce”¹⁰, król potrzebował naczelnego ministra. Francja zyskała go, dopiero gdy tę rolę zaczął grać diuk de Choiseul. Wśród wielkich mocarstw europejskich tamtych czasów Francja była pod tym względem unikalna. Można ją porównać jedynie z Prusami, lecz Fryderyk II nadzorował i koordynował niemal wszystko, a Ludwik XV prawie nic.

Przed pojawieniem się Choiseula najważniejszą personą była Pompadour. Posiadała ogromną władzę. Mogła nawet wpływać na wybór generałów sprawujących dowództwo podczas wielkich kampanii, a czasami miała w tej kwestii decydujące zdanie. Była inteligentną i hojną patronką literatury i sztuki, ale nie miała wykształcenia w sprawach państwowych i nie była głównym ministrem w pełnym znaczeniu tego słowa, ponieważ król nie oczekiwał, że skłoni ministrów do współpracy, a ona sama się tego nie podejmowała. Jej największą troską było zachowanie własnej pozycji. Z samolubnego punktu widzenia było to zrozumiałe: utrata królewskiej łaski oznaczałaby hańbę i wygnanie. Nikt nie rozumiał tego lepiej od niej, bowiem gdy uznawała, że dany minister zagraża jej pozycji, doprowadzała do jego dymisji. W rezultacie powstał system rządów, w którym brakowi koordynacji między ministrami towarzyszyła obawa przed przyśpieszoną i niezasłużoną dymisją. Plotki, intrygi i zazdrosne wichrzenie niezwykle łatwo mogły przeważyć nad zasługami.

Ministrowie rzadko pisywali do siebie listy i memoranda dotyczące kwestii politycznych, a jeśli to robili, pozbywali się ich. Mogło na nich wpływać królewskie pragnienie zachowania własnej korespondencji w tajemnicy. O ile w przypadku Brytyjczyków historyk może prześledzić proces i motywy podejmowania decyzji na wysokim szczeblu, często dzień po dniu, czytając korespondencję członków gabinetu, w przypadku Francuzów w większym stopniu należy sięgać po pamiętniki, które na ogół powstały o wiele później i zazwyczaj były pełne samolubnych przekłamań. Chociaż akta wydziałów rządu francuskiego z tego okresu są dość obszerne, zachowało się niewiele materiałów z wyższego szczebla, z wyjątkiem meldunków dyplomatycznych. W niektórych przypadkach spory polityczne w Wersalu były jednak obserwowane i opisywane przez cudzoziemskich ambasadorów¹¹.

Choiseul, który przyszedł na świat w czerwcu 1719 roku, wychowywał się w Lotaryngii, a więzi rodzinne łączyły go zarówno z Austrią, jak i z Francją. Jego dziadek był dowódcą francuskiego okrętu i zginął w Indiach Zachodnich. Jako hrabia de Stainville chłopiec kształcił się w Louis-le-Grand, elitarnej szkole jezuitów w Paryżu, gdzie nie stroniono od świeckiej kultury i beztroskich rozrywek. Nabrał zamiłowań intelektualnych charakterystycznych dla epoki oświecenia i nie miał żadnych skrupułów, gdy w późniejszych latach życia uznał, że wspieranie ruchu na rzecz kasaty jezuitów okaże się dla niego korzystne pod względem politycznym. W 1730 roku zaciągnął się do armii w stopniu porucznika. Był niski i miał twarz dziecka – zwykle nie są to cechy utożsamiane z imponującą postawą wojskową – lecz w trakcie czynnej służby, której mu nie brakowało podczas wojen w latach 40. XVIII wieku, okazał się dzielnym i zaradnym oficerem. Dzięki protekcji i zasługom w ciągu siedmiu lat awansował z młodszego oficera na odpowiednika generała majora w wieku 28 lat. Po zawarciu pokoju w 1748 roku ożenił się z wnuczką dostawcy wojennego. Poszczęściło mu się, zarówno jeśli chodzi o jej charakter, jak i majątek; wszyscy ją lubili, a on darzył ją miłością, choć wierność małżonki nie powstrzymała go przed zabieganiem o względy innych kobiet na dworze. Najprawdopodobniej nie miał dzieci ani z nią, ani z nikim innym.

Wkrótce zaczął się ubiegać o stanowisko ambasadora i w 1753 roku dzięki interwencji Pompadour objął placówkę w Rzymie, na którą inni kandydaci zasługiwali bardziej. Gdy zdołał wynegocjować rozwiązanie problemu, który od dawna psuł relacje między królem Francji a papiestwem, zasłynął jako dyplomata. Był ambasadorem w Wiedniu, kiedy pod koniec 1758 roku został odwołany do Francji, aby objąć stanowisko ministra spraw zagranicznych. To Pompadour wystarała się dla niego o tytuł diuka i nominację na ten wysoki urząd. Wojna przybrała zły obrót i markiza potrzebowała kogoś kompetentnego, sympatycznego i lojalnego. Choiseulowi pomogło to, że był wybornym dworzaninem. Oszukiwanie i wycofywanie się z gaf przychodziło mu z łatwością, we wszystkich sytuacjach zachowywał niezwykłą pewność siebie. Uwagę kogoś, kto ogląda jego portret namalowany, kiedy miał 44 lata, w pierwszej kolejności może przykuć dziecięca twarz, a następnie oczy i usta sugerujące, że jest to uprzejmy człowiek, który jednocześnie bawi i oszukuje¹².

Choiseul był wylewnym rozmówcą i płodnym pisarzem. W listach do ambasadorów swobodnie przedstawiał swoje polityczne intencje, lecz jego sytuacja jako ministra spraw zagranicznych mającego do czynienia z wieloma sojusznikami i potencjalnymi wrogami często wymagała, aby mówił Wiedniowi jedno, Madrytowi drugie, a Kopenhadze trzecie. Listy do ambasadora w Madrycie, markiza d’Ossun, który od dawna był zaufanym przyjacielem, są pouczające, ale najbezpieczniej jest definiować preferencje polityczne Choiseula na podstawie jego działań, a nie słów, przy czym ta metoda również nie rozwiewa wszystkich wątpliwości. Do stycznia 1761 roku Choiseul nie był jedynym decydentem, w gabinecie wojennym zasiadał bowiem potężny i bardzo szanowany minister wojny, marszałek Belle-Isle. Mówiono, że śmierć Belle-Isle’a zapewniła Choiseulowi dominację nawet nad Pompadour (diukowi pomogło to, że wraz z uroczą żoną i siostrą regularnie spożywał obiad z markizą, która bardzo lubiła ich towarzystwo). Mimo to musiał pozostawać w gotowości do spełniania życzeń króla i chociaż czasami ze źródeł można wywnioskować, czego życzył sobie Ludwik XV, to ustalenie, czy zależało mu na czymś na tyle, aby odrzucić zalecenia Choiseula, jest bardzo trudne. Natomiast opinie Jerzego II, umiarkowane lub ostre, były regularnie przekazywane ministrom, głównie przez Newcastle’a. Czy w pewnych kluczowych momentach Choiseul ulegał życzeniom króla? Z pewnością tak i niewątpliwie przewidywał, jakie będą owe życzenia, gdy tylko było to możliwe, lecz nie wiadomo, jak bardzo starał się przekonać Ludwika XV do zmiany zdania, przynajmniej w czasie wojny.

Odkąd objął urząd, wielokrotnie powtarzał, że jego celem jest uzyskanie „rozsądnego i honorowego pokoju”. Bez wątpienia mówił szczerze, ale tylko on i król wiedzieli, co było „rozsądne”, i jak pokazał rozwój wypadków, próba przemówienia rządowi brytyjskiemu do rozumu obejmowała mnóstwo kosztownych działań wojennych. Dobrze wiedziano, że Pompadour bardzo chce zadowolić Austriaków, którzy niemal do samego końca wojny pragnęli ją kontynuować, zaś Ludwik XV chciał wcielić w życie pakt familijny Burbonów zawarty z Madrytem. Postępowanie Choiseula w trakcie negocjacji z Wielką Brytanią w 1760 i 1761 roku można interpretować jako spełnianie ich życzeń. Jednakże jego polityka świadczy również o tym, że był człowiekiem wojny, a nie pokoju, wierzącym, że sojusz wojenny z Hiszpanią jest przepisem na sukces. Możliwe, że nie udzielał królowi dokładnych informacji na temat ryzyka, jakie podjął w 1761 roku, kiedy prowadził tajne i separatystyczne negocjacje w celu zawarcia sojuszu wojskowego z Hiszpanią. Obecnie, po 250 latach, jego motywacje i sposób działania nadal budzą wątpliwości.

Gdy Choiseul obejmował urząd, jego pozycja była słaba, lecz zachowywał się tak, jak gdyby mógł wygrać grę. Wydaje się, że królowi i Pompadour spodobał się jego optymizm, ale w rzeczywistości wszystkie inicjatywy militarne, które podejmował, kończyły się źle i musiał grać dalej. Nie można go zatem uznać za kompetentnego ministra wojny. Teza o jego wielkości musi się opierać na kunszcie dyplomatycznym, dzięki któremu podtrzymał sojusze Francji z Austrią oraz, mimo przeciwności, z Hiszpanią. Dzięki umiejętnościom i cierpliwości uzyskał również o wiele lepsze warunki pokoju, niż zasługiwały na to dokonania militarne Burbonów.

Ten drugi sukces wynikał w pewnej mierze z tego, że Wielka Brytania była zmęczona wojną, lecz w szczególności z postawy hrabiego Bute. Rok po wstąpieniu Jerzego III na tron (objął sukcesję po dziadku pod koniec października 1760 roku) lord Bute zaczął rozmontowywać rząd Pitta-Newcastle’a. Drogę do tego utorowały słabość Newcastle’a i błędne rachuby polityczne Pitta. W efekcie władzę przejął Bute, „królewski faworyt”, który mógł liczyć na to, że młody król spełni każdą jego prośbę. W 1762 roku celem Bute’a było szybkie zakończenie wojny za pomocą polityki udobruchania Francji (postaci Bute’a i Jerzego III zostaną przybliżone w kontekście ich postępowania w ostatnich rozdziałach książki). Ogólnie rzecz biorąc, można stwierdzić, że na początku wojny Francja miała podzielony i niekompetentny rząd, a u jej schyłku zjednoczone ministerium zdominowane przez Choiseula; z kolei Wielka Brytania zyskała odnoszący sukcesy i popularny rząd, którym kierował Pitt w ścisłej współpracy z Newcastle’em i Hardwickiem, ale pod berłem nowego monarchy jego miejsce zajął niepopularny, acz niezatapialny politycznie gabinet kierowany przez lorda Bute, królewskiego faworyta.

ROZDZIAŁ II

GENEZA: SPORNE REGIONY (1748-1754)

Całe pokolenia historyków uznawały działania wojenne, które rozpoczęły się w 1755 roku, za kontynuację wojny zakończonej w 1748 roku. Traktat akwizgrański pozostawił zbyt wiele nierozstrzygniętych kwestii spornych na całym świecie, a obie strony chciały szybko zakończyć wojnę, więc zażegnanie pozostałych sporów zostało powierzone wspólnej Komisji Granicznej. Przekazano jej nie tylko sprawy północnoamerykańskie, ale też kwestię „wysp neutralnych” w Indiach Zachodnich, wchodzących w skład Małych Antyli, które zostały nieoficjalnie porzucone przez Hiszpanię i oficjalnie nie należały ani do Francji, ani do Wielkiej Brytanii. W Akwizgranie zwrócono Wielkiej Brytanii Madras, lecz region południowo-wschodnich Indii, w którym się znajdował, nazywany Karnatykiem, był sceną nieprzerwanych działań wojennych jeszcze długo po otrzymaniu wieści o zawarciu pokoju.

Zważywszy na coraz większą intensywność zamorskiej rywalizacji angielsko-francuskiej, można było przewidzieć, że Komisja Graniczna nie osiągnie praktycznie niczego. W Ameryce Północnej Francuzi rościli sobie prawo do całego terytorium na zachód i północ od kolonii założonych przez Brytyjczyków. Obejmowało ono dolinę Missisipi, dolinę Ohio, obszar na południe od jeziora Erie, korytarz jeziora Champlain oraz region nad Atlantykiem. W głębi lądu Francuzi założyli wiele osad, placówek handlowych, fortów i garnizonów, ale większość rozległego bezmiaru stanowiły dzikie ostępy, gdzie jedynymi osadami były rozproszone wioski Indian. Mimo to Francuzi z reguły domagali się całego terytorium, z którego spływała rzeka i jej dopływy, jeśli część tej rzeki została po raz pierwszy zbadana przez Francuza, bez względu na to, czy francuski odkrywca kiedykolwiek zbliżył się do źródeł (później zezwolono na stosowanie tej „zasady zlewiska” na odległych, północnych krańcach rzek Missisipi i Missouri – dlatego obszar objęty zakupem Luizjany w 1803 roku miał kształt balonu). Źródła rzeki Ohio i jej dopływy znajdowały się w pobliżu osad w Wirginii oraz na terenie, do którego wysuwała roszczenia kolonia Pensylwania. Gdy Francuzi próbowali wzmocnić swoje prawa do tych regionów poprzez okupację wojskową, zapoczątkowali spór, którego eskalacja doprowadziła do wybuchu wojny siedmioletniej. Na początku, w 1749 roku, główną kością niezgody był jednak region nad Atlantykiem, który Francuzi nazywali Akadią.

Akadia i Nowa Szkocja

W 1710 roku siły brytyjskie odebrały Francuzom Port Royal na półwyspie Nowa Szkocja (przemianowując go na Annapolis Royal), a na mocy traktatu w Utrechcie (1714) Wielka Brytania objęła półwysep w posiadanie. Reszta Akadii (pokrywająca się w przybliżeniu ze współczesną prowincją Nowy Brunszwik) pozostała pod władzą Francuzów. Na mocy traktatu w Akwizgranie (1748) Francuzi zatrzymali Île St. Jean (późniejszą Wyspę Księcia Edwarda) i odzyskali Île Royale (wyspa Cape Breton), zaś Wielka Brytania uzyskała formalne potwierdzenie prawa do posiadania Nowej Szkocji.

Gdy w 1748 roku zawarto pokój, rząd brytyjski natychmiast zaczął wysyłać imigrantów do Nowej Szkocji. Nie tracono czasu, pierwsze statki transportowe wypłynęły z Anglii w maju 1749 roku, a dotarły na miejsce pod koniec czerwca. Większość imigrantów stanowili zdemobilizowani żołnierze brytyjscy i inne bezrobotne osoby. Nieliczni znali się na rolnictwie, a wielu wkrótce wsiadło na statki płynące do Nowej Anglii. Nowy gubernator, który odbył ten pierwszy rejs, Edward Cornwallis, zalecał, aby w przyszłości wysyłano niemieckich i szwajcarskich rolników. Tak też się stało. W latach 1750 i 1751 przetransportowano Niemców, którzy w większości pochodzili z Nadrenii. Wymagano, aby wszyscy byli protestantami. Projekt był ambitny, a brytyjski Skarb Państwa pokrył koszty jego realizacji. Głównym celem było zasiedlenie okolic wspaniałego portu Chebucto na południowo-wschodnim wybrzeżu. Osada otrzymała nazwę Halifax na cześć hrabiego Halifaksu, który był przewodniczącym Zarządu Handlu, departamentu odpowiedzialnego za realizację projektu.

Ogólnie rzecz biorąc, w ciągu trzech lat na koszt rządu przybyło około 4000 imigrantów. Przeprawiono by ich więcej, gdyby okoliczności nie wymusiły ograniczenia akcji. Nowa Szkocja powstała jako kolonia brytyjska, zamieszkana głównie przez niemieckich imigrantów. Jak wiadomo, z biegiem czasu do innych kolonii w brytyjskiej części Ameryki Północnej napłynęły fale imigrantów, wśród których znajdowało się wielu Niemców. Nowa Szkocja była przypadkiem wyjątkowym, ponieważ tylko tam akcja kolonizacyjna została bezpośrednio zorganizowana i przeprowadzona przez rząd, który ją sfinansował.

Dlaczego rząd brytyjski to zrobił? Jednym z powodów było opanowanie Chebucto jako potencjalnej bazy morskiej. Drugą przyczyną była presja polityczna, będąca konsekwencją rezygnacji z Cape Breton, która nie spodobała się bardzo głośnej części opinii publicznej w Londynie. Był to ważny gest oznaczający oficjalne zaangażowanie w utrzymanie brytyjskiej obecności w tym regionie, który po części miał na celu udobruchanie mieszkańców Nowej Anglii. W 1745 roku przy pomocy Royal Navy oddziały z Nowej Anglii zdobyły Cape Breton wraz z jej stołeczną twierdzą, Louisbourgiem. Choć rząd w Londynie zwrócił koloniom w Nowej Anglii poniesione koszty, oddanie Francji zdobyczy, która kosztowała życie 1300 kolonialnych żołnierzy, miało ważny aspekt moralny (z wyjątkiem stu wszyscy zmarli w trakcie surowych zim po zdobyciu Louisbourga, pełniąc tam służbę garnizonową). Ponadto odzyskanie Louisbourga przez Francuzów oznaczało, że ponownie dysponowali ufortyfikowaną bazą, z której w czasie wojny mogli z łatwością atakować północne łowisko, statki i wybrzeża Nowej Anglii. Baza w Halifaksie mogła się przyczynić do neutralizacji tych zagrożeń.

Chociaż gubernator Massachusetts William Shirley życzył sobie zasiedlenia wyspy Cape Breton oraz całej Nowej Szkocji przez brytyjskich lub cudzoziemskich protestantów, projekt zainicjowany w 1749 roku został ograniczony do atlantyckiego wybrzeża Nowej Szkocji. Półwysep był pustą dziczą. Populacja Indian była niewielka (prawdopodobnie nie przekraczała 1000 ludzi). Oficjalnie Brytyjczycy jedynie zasiedlali terytorium, którego zrzekł się rząd francuski; nie naruszano granic. Problem polegał na tym, że Brytyjczycy ostatecznie zdobyli swoją posiadłość w wyniku podboju dokonanego przed 40 laty, a w zachodniej części Nowej Szkocji, w pobliżu zatoki Fundy, mieszkało wielu Akadyjczyków. Byli to osadnicy pochodzenia francuskiego wyznający wiarę rzymskokatolicką, którzy postanowili zostać na miejscu, kiedy traktat w Utrechcie z 1714 roku przyznał półwysep Wielkiej Brytanii. W tamtym czasie było ich około 1800, ale dzięki przyrostowi naturalnemu w 1749 roku ich liczba dochodziła do 11 000 (ponadto w Akadii kontrolowanej przez Francuzów mogło ich być 4000). Populacja rozrastała się jeszcze szybciej niż w Pensylwanii, ale nie potrzebowała do tego imigracji. W sytuacji gdy nie występowały choroby endemiczne, nastąpił szybki przyrost naturalny.

Traktat z 1714 roku przewidywał, że ci, którzy postanowili żyć pod rządami Brytyjczyków, uzyskają swobodę wyznania (ich księży powoływał biskup Quebecu) i prawo do swoich ziem; potwierdziła to proklamacja króla brytyjskiego. Ludzie ci uważali, że ich warunkowa przysięga złożona Jego Brytyjskiej Wysokości uprawnia ich nie tylko do praktykowania wiary katolickiej, ale też do uznawania ich za odrębny naród i zachowywania neutralności. Neutralność miała dla nich duże znaczenie i nie godzili się na pełnienie służby wojskowej. Z biegiem lat brytyjskie władze Nowej Szkocji, wspierane przez rozkazy z Londynu, próbowały ich zmusić do uznania obowiązku chwytania za broń i pełnienia służby w milicji. Akadyjscy delegaci zostali wezwani do Halifaksu, gdzie nalegano, aby złożyli pełną, bezwarunkową przysięgę. Powiedziano im, że jeśli tego nie uczynią, muszą się spodziewać konfiskaty ziem i wygnania z prowincji. Gdy jednak odmówili, nie wymierzono kar, którymi im grożono. Wynikało to częściowo z wątpliwości Brytyjczyków wobec legalności konfiskowania ludziom dobytku, jeśli nie zgodzą się na służbę pod bronią (złożyli przysięgę, w której uznali władzę króla), jak się jednak przekonamy, istniały bardziej praktyczne powody, dla których Akadyjczyków nie zmuszono do złożenia bezwarunkowej przysięgi.

W trakcie 30 lat pokoju, od 1714 do 1744 roku, Akadyjczycy nie sprawiali większych kłopotów brytyjskim osadnikom i władzom. Dostarczali nawet świeżą żywność garnizonom Fort Anne i Annapolis Royal. Na ogół utrzymywali dobre stosunki z miejscowymi Indianami, czasami zawierano mieszane małżeństwa. Ich społeczności były silnie zjednoczone przez więzi rodzinne i wspólne przedsięwzięcia. Ponieważ wywodzili się od francuskich chłopów i wyznawali katolicyzm, mieli mocne poczucie dumnej niezależności, które wykształciło się w wyniku izolacji i trudnych warunków na pograniczu. Pogodzili się jednak z rządami Brytyjczyków i dostrzegali pewne korzyści, które z nich wynikały. Powierzenie im władzy samorządowej w ich społecznościach byłoby krokiem w dobrym kierunku, lecz zgodnie z ustawami o próbie (Test Acts), które obowiązywały w Wielkiej Brytanii, Zarząd Handlu utrzymywał, że katolik nie może piastować urzędów publicznych.

Kiedy w 1744 roku Wielka Brytania i Francja znalazły się w stanie wojny, władze brytyjskie były zaniepokojone. Nie dość, że Akadyjczycy nadal odmawiali udziału w działaniach zbrojnych, to jeszcze oskarżono ich o to, że nie ostrzegli brytyjskich garnizonów przed atakami. Wiedziano, że w niektórych przypadkach przekazywali napastnikom informacje i prowiant. Jednak owa współpraca z nieprzyjacielem często wynikała z militarnego przymusu i ku wielkiej irytacji władz francuskich i kanadyjskich Akadyjczycy regularnie odmawiali walki zbrojnej z Brytyjczykami. Lokalne władze brytyjskie miały zatem powody, aby uznać, że nawet w niebezpiecznym czasie wojny najrozsądniej będzie liczyć na neutralność Akadyjczyków. Gubernator Massachusetts William Shirley opowiadał się za ich wygnaniem, ponieważ był przekonany, że jeśli pojawią się siły francuskie, osadnicy będą je wspierać z całego serca. Nie było jednak na to żadnych dowodów i w 1746 roku, kiedy wydawało się, że siły francuskie szykują się do ataku, nawet on zauważył, jak praktyczne byłoby ich dobre traktowanie w nadziei, że zachowają neutralność. Jak poinformował księcia Newcastle, „gdyby próba wypędzenia wszystkich francuskich osadników z ich osad się powiodła, w każdym roku wojny popchnęłaby 5 lub 6 tysięcy ludzi do zbrojnego wystąpienia przeciwko rządowi Jego Królewskiej Mości”¹.

Instrukcje dla Cornwallisa z 1749 roku obligowały go do zmuszenia Akadyjczyków do złożenia pełnej przysięgi. Po upływie trzech miesięcy, które dostali na podjęcie decyzji, ich delegaci odparli, że życzą sobie kontynuacji obowiązującego porozumienia. Gubernator odpowiedział, że jest to nie do przyjęcia, lecz ani on, ani jego następca nie zastosowali żadnych represji. Nawet w czasie pokoju było to niepraktyczne z powodów, które wkrótce staną się jasne.

Mapa 1. Północno-wschodnia część Ameryki Północnej

Cel Brytyjczyków w postaci rozbudowy bazy morskiej w Halifaksie nie stanowił bezpośredniego zagrożenia dla Akadyjczyków, ponieważ byli skoncentrowani po drugiej stronie półwyspu. Zaproponowano jednak bardziej agresywny plan, mianowicie założenie osad niemieckich protestantów pośród Akadyjczyków, zwłaszcza na przesmyku Chignecto. Po uzyskaniu dogodnych ekspertyz prawnych Brytyjczycy oświadczyli, że Akadyjczycy, którzy mieszkają na przesmyku, nie mają prawa do posiadania swoich ziem. Gdyby ten plan doczekał się realizacji, wielu Akadyjczyków zostałoby wywłaszczonych, w tym część z tych, którzy mieszkali na spornym pograniczu. Brytyjczycy dopuściliby się tym samym prowokacyjnego naruszenia granicy.

Rząd brytyjski nie wysłał osadników na przesmyk ani w żadne inne miejsce w pobliżu brzegów zatoki Fundy i pod koniec 1751 roku Zarząd Handlu kazał wstrzymać nabór niemieckich imigrantów; w 1753 roku rejs się nie odbył. Owe decyzje oraz odstąpienie od ukarania Akadyjczyków, którzy mieszkali w Nowej Szkocji, za odmowę złożenia pełnej przysięgi wynikały ze znajomości celów Francuzów, którymi się teraz zajmiemy.

W XVII wieku francuska polityka kolonialna ignorowała Akadyjczyków – uważano ich za bezużytecznych rolników, którzy ledwo wiązali koniec z końcem w odległym regionie – lecz osiemnastowieczna decyzja o rozbudowie Louisbourga sprawiła, że zaczęto ich zachęcać do przeniesienia się na Île Royale (Cape Breton), aby mogli produkować żywność dla miasta-twierdzy. Delegacja Akadyjczyków zbadała wyspę i uznała, że uprawa roli w tym miejscu byłaby o wiele bardziej uciążliwa i mniej wydajna niż w pobliżu zatoki Fundy, skąd wysyłali już żywność do Louisbourga (głównie na statkach z Nowej Anglii). Gdy w 1748 roku Louisbourg zwrócono Francuzom, gubernatorzy Nowej Francji spodziewali się, że Brytyjczycy zabronią Akadyjczykom w Nowej Szkocji zaopatrywania miasta, a w 1749 gubernator Cornwallis rzeczywiście wydał taki zakaz, wykonując instrukcje, które otrzymał z Londynu. Gubernator generalny Quebecu rozsądnie kazał komendantowi niewielkiego garnizonu, który od niedawna stacjonował na Île St. Jean (Wyspie Księcia Edwarda), zachęcić akadyjskich rolników z Nowej Szkocji do przeniesienia się tam. Mimo że klimat panujący na tej wyspie sprzyjał rolnictwu bardziej niż na Île Royale (zimny Prąd Labradorski nie dociera do osłoniętych wód, które ją otaczają), mało który Akadyjczyk chciał opuścić swoje gospodarstwo i społeczność. Ważki powód, dla którego gubernator Cornwallis nie ukarał i nie wygnał Akadyjczyków z Nowej Szkocji za odmowę złożenia pełnej przysięgi, staje się oczywisty. Gdyby to zrobił, pomógłby Francuzom w osiągnięciu celu, do którego dążyli od dziesięcioleci bez większego skutku – pozbawieniu Brytyjczyków władzy nad Akadyjczykami.

Traktat akwizgrański przewidywał, że akadyjska ludność Nowej Szkocji nie będzie niepokojona, więc dążenie Francuzów do zwabienia emigrantów stanowiło jego pogwałcenie. Wabienie było jednak drobnym naruszeniem w porównaniu z innymi środkami o zupełnie innym charakterze, które również były aprobowane i wspierane przez gubernatorów Nowej Francji. Podejmowano je pod natchnionym i bezwzględnym kierownictwem ojca Le Loutre’a, człowieka Boga i Francji.

Jean-Louis Le Loutre przybył do Akadii w 1738 roku jako misjonarz wysłany do Indian. Ze swojej siedziby w samym sercu Nowej Szkocji, w Shubenacadie, prowadził niezwykle udaną działalność, nawracając wielu miejscowych Indian z plemienia Mikmaków na religię rzymskokatolicką. Przed wybuchem wojny w 1744 roku utrzymywał bezkonfliktowe kontakty z brytyjskim gubernatorem Annapolis Royal, ale później jego postępowanie stało się bardzo stronnicze i wydaje się, że jego gorliwi indiańscy neofici z chęcią zaangażowali się w wojnę partyzancką. Po zawarciu pokoju w 1748 roku Le Loutre nadal zachęcał Indian do atakowania Brytyjczyków. W odpowiedzi na założenie nowej brytyjskiej osady w Halifaksie podżegał Indian do ataku. Pod koniec lipca 1749 roku napisał do ministra marynarki wojennej i kolonii w Wersalu: „Uczynię, co w mojej mocy, aby Anglicy uznali, że autorami tego planu są Indianie, a ja nie przyłożyłem do niego ręki”. Nie było to łatwe, zwłaszcza że pisemne wypowiedzenie wojny, które Mikmakowie wysłali Cornwallisowi we wrześniu – skarżyli się na to, że Brytyjczycy zakładają osady na terenach, które otrzymali od Boga – zostało napisane nienaganną francuszczyzną². Rajdy Indian były sporadyczne, ale wystarczająco groźne, żeby ograniczyć brytyjskie osadnictwo do małych enklaw.

Le Loutre próbował przestraszyć Akadyjczyków, by przekonać ich do emigracji na Île St. Jean. Sugerował, że okrucieństwo Indian lada chwila może zwrócić się przeciwko nim. Chociaż osadnicy postanowili zostać w Nowej Szkocji, odczuwali większy strach. W liście do ministra marynarki wojennej i kolonii intendent Nowej Francji zauważył: „Jedno jest pewne, gdyby nie ten misjonarz (…), Akadyjczycy (…) byliby bardzo spokojni, tak jak Anglicy w Chibouctou [Halifaksie] i utrzymywaliby bardzo dobre stosunki z Indianami”³.

Le Loutre był niezwykle gorliwy i przedsiębiorczy, lecz jego działania były zgodne z tajnymi dyrektywami francuskich gubernatorów. Jacques-Pierre de Taffanel, markiz de La Jonquière, gubernator generalny Quebecu, po cichu i pod fałszywym pretekstem dopilnował, żeby Mikmakom wysyłano wyposażenie wojskowe. Zasugerował nawet, że pewni lojalni Akadyjczycy „ubrani i pomalowani jak Indianie” powinni uczestniczyć w rajdach, aby (zakładał, że zostaną wykryci) Akadyjczycy zostali oskarżeni o zdradę i wygnani. Przez cały ten czas zapewniał gubernatora Nowej Szkocji, że jest „daleki od podburzania Indian przeciw Anglikom”, i dokłada „wszelkich starań, by zachowywali spokój”⁴. O czym wiedział Paryż? Minister z pewnością był informowany. Już w sierpniu 1749 roku królowi odczytano memorandum, w którym przedstawiono kroki, jakie należało podjąć w celu pokrzyżowania planów Brytyjczyków zmierzających do zacieśnienia kontroli nad Nową Szkocją, w stylu tych, które podjął Le Loutre.

Wkrótce pobyt w Shubenacadie stał się dla Le Loutre’a niebezpieczny. Ośrodek misyjny znajdował się w odległości zaledwie 65 km od Halifaksu i w styczniu 1750 roku Brytyjczycy wyznaczyli nagrodę za jego głowę. Przeniósł się na przesmyk Chignecto i działał tam dość otwarcie, polecając swoim poplecznikom z Akadii i plemienia Mikmaków, żeby udzielili wsparcia siłom zbrojnym, które przybyły z Kanady pod komendą Jean-Luca de la Corne.

Choć la Corne’owi polecono, aby zachęcał Akadyjczyków do wyemigrowania z Nowej Szkocji, jego głównym zadaniem była obrona przesmyku. Kiedy lód skuł Rzekę Świętego Wawrzyńca, jedyna linia komunikacyjna z Quebecu do Louisbourga przebiegała przez rzekę Saint John do zatoki Fundy, przez przesmyk do Baie Verte i przez cieśninę Northumberland lub obok niej do Cape Breton. La Corne chciał przesiedlić jak najwięcej Akadyjczyków na zachodnią stronę rzeki Missaguash, która przecinała przesmyk. W kwietniu 1750 roku jego siły były już na miejscu, kiedy major Charles Lawrence przypłynął morzem do górnej części zatoki Fundy z 400 żołnierzami. Aby zapobiec zajęciu wioski Beaubassin (w pobliżu obecnego Amherst) przez Lawrence’a, Indianom Le Loutre’a kazano ją podpalić. Chcąc zachęcić Akadyjczyków, którzy mieszkali na wschód od Missaguash, do emigracji na zachód, Le Loutre nakazał spalić domy i stodoły. Bezdomni uchodźcy wkroczyli na terytorium Francuzów. La Corne otrzymał z Quebecu rozkaz odebrania od uchodźców bezwarunkowej przysięgi na wierność królowi Francji i niezwłocznego wcielenia ich do milicji. Wielu z nich go wykonało. Inni wyemigrowali na Île St. Jean, gdzie służba w milicji była mało prawdopodobna. W rezultacie nastąpił wzrost migracji na tę wyspę: w 1748 roku mieszkało na niej jedynie 650 osadników, natomiast w 1752 roku było ich już 2200.

Major Lawrence wystosował do francuskiego komendanta protest przeciwko stosowaniu taktyki spalonej ziemi, ale jego siły były o wiele mniejsze i się wycofał. Wrócił we wrześniu z posiłkami. Jego desantowi przeciwstawiła się grupa Indian i Akadyjczyków prowadzonych przez dwóch księży, w tym Le Loutre’a, jednak udało się go tylko nieznacznie opóźnić. Wiosną i latem 1751 roku obie strony energicznie pracowały nad budową fortów: Fortu Lawrence po wschodniej stronie rzeki i Fortu Beauséjour w pobliżu jej zachodniego brzegu. Początkowo Francuzi byli silniejsi i połączone siły kanadyjskich żołnierzy, zwerbowanych Akadyjczyków oraz Indian Le Loutre’a zepchnęły brytyjski garnizon do defensywy. Dochodziło do licznych rajdów i potyczek, a jedną z nich była zasadzka Akadyjczyków i Indian, w którą wpadł brytyjski oficer zmierzający na spotkanie z francuskim oficerem pod białą flagą; jego zabójstwo zapisało się w pamięci rozgoryczonych Brytyjczyków. W tych warunkach próba osiedlenia niemieckich rolników w pobliżu Chignecto nie miała sensu.

W drugiej połowie 1751 roku pozycja Francuzów na Chignecto uległa osłabieniu. Ich liczebność nastręczała problemów, nie mogli wyżywić wszystkich żołnierzy, a brytyjskie slupy wojenne przechwytywały dostawy żywności oraz akadyjskich uchodźców, którzy skupili się na obszarze wokół Fortu Beauséjour. Mimo wszystko Londyn nie zezwolił na zaatakowanie Fortu Beauséjour, a Paryż na zaatakowanie Fortu Lawrence. Rywalizujący ze sobą dowódcy przez długi czas znajdowali się w impasie. Linia rzeki Missaguash, przedłużona do Baie Verte, stała się prowizoryczną granicą między terytorium Brytyjczyków i Francuzów, podczas gdy oba rządy czekały na decyzję Komisji Granicznej.

Mimo problemów ze zdobyciem żywności Francuzi mocno usadowili się na przesmyku i po jego zachodniej stronie. Podejmowane przez Brytyjczyków próby wyparcia ich z osady u ujścia rzeki Saint John były chaotyczne i nieskuteczne. Jednakże na urwistym wybrzeżu atlantyckim osady zapuszczały mocne korzenie. Czasami padały ofiarą najazdów, jak osada Dartmouth (obok Halifaksu), która w maju 1751 roku została zaatakowana przez grupę Mikmaków, którzy przypłynęli morzem i wybili mężczyzn, kobiety i dzieci. Jednak ogólnie rzecz biorąc, pomimo rezygnacji z planu osiedlenia Niemców na przesmyku Chignecto i sporadycznych ataków Indian, Brytyjczycy wygrywali walkę o dominację na półwyspie. Le Loutre wyjechał na rok do Francji i zajadłość Indian osłabła. Akadyjczycy odczuwali mniejszy strach i byli bardziej skłonni do zawarcia porozumienia z brytyjskim gubernatorem. Słyszeli doniesienia o niedoli swoich braci, którzy stali się uchodźcami na przesmyku. Nawet kiedy po powrocie Le Loutre’a z Francji pod koniec 1753 roku Indianie sporadycznie siali terror, mieszkańcy Nowej Szkocji nie ruszali się z miejsca, a wielu Akadyjczyków, którzy uciekli na zachodnią stronę Missaguash, usiłowało wrócić na wschód do dawnych domów. W czerwcu 1754 roku grupa tych drugich przybyła do komendanta Fortu Lawrence, pytając, czy mogłaby się ponownie osiedlić na mocy porozumienia, które nie wymagałoby złożenia pełnej przysięgi. Obawiali się jej konsekwencji bardziej niż kiedykolwiek i powiedzieli, że gdyby ją złożyli, „codziennie byliby narażeni na poderżnięcie im gardeł i wymordowanie ich bydła” przez Indian⁵. Brytyjski komendant odparł, że zawarcie specjalnego porozumienia w sprawie przysięgi nie mieści się w jego kompetencjach, jednak doradził im, że mogą wrócić i zaryzykować. Po powrocie do Fortu Beauséjour natychmiast poskarżyli się Le Loutre’owi na wielką niedolę, w jaką popadli, i oznajmili mu, że pragną udać się do swoich gospodarstw. Wkrótce potem pewni Indianie poinformowali ich, że jeśli wrócą na terytorium Brytyjczyków, zostaną uznani za wrogów i odpowiednio potraktowani. W efekcie zostali, zazdroszcząc swym braciom, którzy mogli żyć pod rządami Brytyjczyków. Jak zobaczymy w rozdziale IV, nie trwało to wiecznie.

Działania w tym regionie nie doprowadziły do wybuchu wojny siedmioletniej. W latach 1752-1755 garnizony nad zatoką Fundy ograniczały się niemal wyłącznie do ostrożnego obserwowania drugiej strony. Niemniej jednak w Wielkiej Brytanii nie zapomniano o Nowej Szkocji. Wrogie działania Francuzów były opisywane w londyńskiej prasie, a wsparcie finansowe dla kolonii stanowiło odrębną część środków asygnowanych każdego roku przez Parlament. Przeświadczenie o grożącym niebezpieczeństwie sprawiło, że Londyn stał się bardziej wyczulony na wszelkie przypadki (rzeczywiste lub domniemane) francuskiej agresji w Ameryce Północnej.

Pogranicze nowojorskie

Najkrótszą i najłatwiejszą linią komunikacyjną pomiędzy Albany w kolonii Nowy Jork i Montrealem w Kanadzie był korytarz wodny utworzony przez Lake George (Lac Saint Sacrament), jezioro Champlain i rzekę Richelieu. Lake George rozciąga się na północ, więc zgodnie z zasadą zlewiska Francuzi mogli rościć prawo praktycznie do całego korytarza. W latach 30. XVIII wieku założyli Fort Saint-Frédéric w Crown Point nad jeziorem Champlain. Z fortów, które pół wieku wcześniej wybudowali Brytyjczycy w okolicach Lake George, pozostały jedynie ruiny, a Fort Edward nad rzeką Hudson został założony dopiero jesienią 1755 roku. W czasie pokoju, który nastąpił po 1748 roku, Indianie, wspierani przez Francuzów obecnych w Forcie Saint-Frédéric, przeprowadzali rajdy na południe. Te wypady dawały się we znaki Mohawkom, którzy osiedlili się w pobliżu Lake George i w północnej części doliny Hudson, oraz garstce angielskich kolonistów. Zarówno jedni, jak i drudzy tracili wiarę w chęć oraz zdolność kolonii brytyjskich do ich obrony.

Na południowo-wschodnim krańcu jeziora Ontario znajdowała się nowojorska placówka handlowa Oswego (którą w tamtym czasie powszechnie nazywano Choueguen), a na północ od niej, w pobliżu źródeł Rzeki Świętego Wawrzyńca, stał Fort Frontenac (obecnie Kingston). Oba te punkty były narażone na dobrze zorganizowany atak drogą wodną. Oswego zostało założone na początku lat 20. XVIII wieku. Znajdowało się na końcu długiego przejścia prowadzącego w górę rzeki Mohawk, obejmującego jezioro Oneida i pewne uciążliwe przenoski. To, czy ten szlak był bezpieczny przed atakiem, zależało w dużej mierze od dobrej woli Konfederacji Irokezów. Szlak z Albany do Montrealu przez Oswego (wokół wielkich gór Adirondack) był nie tylko okrężny, ale i trudniejszy.

Oswego było dla Francuzów solą w oku, ponieważ zachodni Indianie dostarczali wiele futer bobrowych, od których zależało życie gospodarcze Kanady, do Fortu Frontenac i Montrealu. Oswego stanowiło alternatywny rynek; umożliwiało sprowadzanie futer z Kanady do Nowego Jorku, co miało niebagatelne znaczenie. Doświadczenie bowiem nauczyło zachodnich Indian, że towary „angielskie”– zwłaszcza tkaniny wełniane, koce, miedziane czajniki i broń palna – występowały w większej ilości, były tańsze i na ogół miały lepszą jakość. Brytyjczycy wygrywali tę rywalizację zwłaszcza w czasie wojny, przede wszystkim dzięki ograniczaniu francuskiej żeglugi transatlantyckiej przez brytyjską marynarkę wojenną. Nawet te francuskie towary, które zdołano dostarczyć, były droższe z powodu wysokich kosztów ubezpieczenia, podczas gdy brytyjski handel transatlantycki w okresie wojny był stosunkowo bezpieczny.

Antoine-Louis Rouillé, który w kwietniu 1749 roku został nowym ministrem marynarki wojennej i kolonii, był przekonany, że Oswego zrujnuje Kanadę. Zamierzał niezwłocznie przystąpić do działania i nawet naszkicował metodę postępowania swojemu gubernatorowi generalnemu, markizowi de La Jonquière. Jego koncepcja polegała na przekonaniu wodzów Irokezów, że Brytyjczycy wykorzystują handel prowadzony przez Oswego do podporządkowania ich sobie i łatwiejszego zagarnięcia ich ziem. Gdyby Irokezi w to uwierzyli, sami zechcieliby zniszczyć Oswego. Oczywiście, jak zauważył minister, gubernator generalny musiałby postępować bardzo rozważnie i ostrożnie, aby współudział Francuzów nie wyszedł na jaw. La Jonquière jednak wiedział, że Irokezi odrzucą ten plan, bo pragnęli zachować neutralność zarówno w czasie pokoju, jak i wojny. Mimo to Rouillé był jego gorliwym orędownikiem. Rok później ponownie zasugerował, że można zastosować ten „podstęp” (jego własne słowo). Zamiast tego La Jonquière skupił się na udoskonaleniu przenoski na Niagarze i wybudowaniu placówki handlowej w Toronto (Fort Rouillé), dzięki czemu Indianie mogli wymieniać swoje futra bobrowe na towary, zanim przepłyną przez jezioro Ontario. W całej sprawie ciekawe jest to, jak daleko był gotów się posunąć minister w Paryżu, pomimo zawarcia pokoju, w celu ochrony handlu futrem przed angielską konkurencją.

Francuzi rozważali atak na Oswego w trakcie wojny toczonej w latach 1744-1748, ale powstrzymała ich obawa przed narażeniem się na wrogość Indian. Na początku lat 50. nadal był to istotny czynnik. Sześć Narodów Irokeskich, których najważniejsze „ognisko obozowe” znajdowało się w Onondadze niedaleko Oswego, zdominowało ten region i żadna ze stron nie ośmieliła się naruszyć ich niezachwianej neutralności. Gdy tylko zorganizowane działania wojenne stały się nieuniknione, pogranicze nowojorskie stało się główną sceną kampanii wojennych w Ameryce Północnej. Zarówno Brytyjczycy, jak i Francuzi planowali ataki w tym regionie w 1755 i 1756 roku. Jednakże do tego czasu żadna ze stron nie chciała dochodzić swoich roszczeń poprzez okupację wojskową.

Ohio: Francuzi w opałach

Mało kto przypuszczał, że spór o region Ohio doprowadzi do wybuchu wielkiej wojny. W połowie XVIII wieku rzeka Ohio, którą Francuzi nazywali „la Belle Rivière” (w języku Seneków słowo Ohio oznacza „piękną”), obejmowała współczesną rzekę Allegheny. Była zatem nazwą rzeki płynącej na przestrzeni 1770 km od północnej granicy obecnej Pensylwanii obok Forks (dzisiejszy Pittsburgh), a następnie na południowy zachód do miejsca, w którym łączyła się z Missisipi. Region Ohio, w znaczeniu, które tutaj przyjęto, rozciąga się na zachód od Appalachów do rzeki Wabash i na północ od rzeki Ohio do jeziora Erie; ma prawie 725 km szerokości ze wschodu na zachód i 320 km długości z północy na południe. W tym czasie nie było tam żadnych brytyjskich ani francuskich osad, a populacja Indian była niewielka, ponieważ została znacznie zredukowana w wyniku wojen z Irokezami, lecz w latach 30. i 40. części niektórych plemion wyruszyły na zachód do tego regionu, zwłaszcza Senekowie należący do Sześciu Narodów.

Francuzi nie byli bezpośrednio zainteresowani Ohio. Ich wewnętrzny transport pomiędzy Kanadą i Luizjaną odbywał się na zachód od niego, wykorzystywano rzeki Maumee i Wabash połączone z jeziorem Erie oraz rzeki Chicago i Illinois połączone z jeziorem Michigan, aby dotrzeć do Missisipi. Głównym towarem były jelenie skóry, na które kolonie brytyjskie potrafiły znaleźć kupców, w odróżnieniu od Francuzów. Ci ostatni jednak mieli mocny powód polityczny do wykluczenia brytyjskich handlarzy: ich obecność bardzo utrudniała nakłanianie Indian do dochowywania wierności i zachowywania spokoju. Idealnym sposobem na zagwarantowanie spokoju było zawieranie sojuszy. Plemiona uznały gubernatora generalnego Kanady (którego Indianie nazywali Onontio) za swojego „ojca” i zaakceptowały go jako mediatora, który może zapobiec wojnom plemiennym. „Ojciec” miał wiele obowiązków: uczestniczył w długich, ceremonialnych konferencjach, wręczał dary wodzom i ich ludowi, udostępniał europejskie towary po rozsądnych cenach, przeliczanych na futra bobrów, czy wybaczał zamordowanie Francuza, przyjmując zrytualizowaną formułę, która wyrażała skruchę. Należało zachować cierpliwość, niektórzy gubernatorzy generalni i komendanci sądzili, że łatwiej doprowadzą do pacyfikacji, wzbudzając strach i wymuszając posłuszeństwo. Tych, którzy wystarczająco długo przebywali w Ameryce, doświadczenie uczyło, że wzajemność i hojność lepiej współgrają z ograniczoną władzą Francuzów.

Dzięki obecności brytyjskich kupców grupy dysydentów w tym regionie znalazły alternatywę dla systemu Francuzów, a ponieważ towary brytyjskie, zwłaszcza wełniane koce i całuny, miały lepszą jakość oraz kosztowały mniej skór i futer, francuscy kupcy przegrywali konkurencję. W trakcie wojny angielsko-francuskiej w latach 1744-1748 napór ze strony Brytyjczyków stał się przytłaczający. W okresie poprzedzającym wybuch wojny minister w Wersalu próbował pomniejszyć koszt sieci sojuszy z Indianami: zmniejszono wartość darów, które od czasu do czasu otrzymywali wodzowie, i wydzierżawiono placówki handlowe kontrahentom, którzy podnieśli ceny. W 1745 roku utrudnianie Francuzom żeglugi na Atlantyku przez Brytyjczyków zaczęło wpływać na towary handlowe docierające do Indian z Francji. Na pograniczu wyjaśnienia Francuzów nie miały dla Indian żadnego znaczenia. Widzieli tylko, że ich „ojciec” nie dba o nich tak, jak obiecał, dostarczając za mało i żądając zbyt wiele. Gniewowi towarzyszyła straszna przemoc. George Croghan, najbardziej doświadczony z angielskich kupców, meldował: „Zabito kolejnego francuskiego handlarza (…). Francuz zaoferował Indianinowi tylko jeden ładunek prochu i jedną kulę za skórę bobra. Indianin chwycił toporek i zadał mu cios w głowę”⁶.

Indianie często korzystali z brytyjskich zapasów. Croghan miał kontakty handlowe w Sandusky i Cuyahodze (Cleveland) nad jeziorem Erie. Urzędnicy w Quebecu chcieli ukrócić te powiązania i polegali w tej kwestii na lojalnych Indianach w rejonie Detroit, którzy jednak nie dotrzymali słowa. Francuzi coraz bardziej obawiali się wielkiego spisku Indian zawiązanego z inspiracji Anglików, który mógł doprowadzić do wybuchu przemocy i rzezi we wszystkich francuskich placówkach granicznych na zachodzie. Jednak Indianie znad jeziora Erie zaczęli się bać Francuzów. W listopadzie 1747 roku wysłali do Filadelfii delegację z prośbą o pomoc; prosili przede wszystkim o proch i kule. Należy wątpić, czy Croghan i inni kupcy z Pensylwanii promowali spisek, gdyż czerpali zyski z pokojowego handlu, lecz zachęcali Indian do zawarcia sojuszu z Anglikami. Francuscy komendanci zachodnich placówek podjęli pewne mądre środki ostrożności i nigdy nie doszło do ogólnej masakry, ale zabijano małe grupy Francuzów, a pamięć o większym zagrożeniu pozostawała świeża w pamięci Francuzów, kiedy zawarto pokój.

Placówki handlowe nad jeziorem Erie uznały, że są podatne na atak z zaskoczenia, więc handel skupił się na południu w Pickawillany, u źródeł rzeki Great Miami. To dość duże miasto, w którym mieszkało 400 rodzin, pod względem politycznym było zdominowane przez gałąź Indian z plemienia Miami, Twightwee, którzy pod przywództwem wodza, nazywanego przez Francuzów „La Demoiselle”, a przez Anglików „Starym Brytem”, byli ściśle powiązani z angielskimi interesami. Handlowano tam nie tylko skórami jeleni, ale też futrami bobrów, które pochodziły znad górnych Wielkich Jezior⁷.

Dla władz francuskich wysyłanie futer bobrów do Anglików przez Ohio było złym znakiem. Zagrożeniu ekonomicznemu towarzyszyło zaś zagrożenie strategiczne, ponieważ osłabiając wierność Indian, podkopywało bezpieczeństwo aż po rzekę Missisipi, co mogło doprowadzić do odseparowania Kanady od Luizjany. Prowadzenie wszelkiej działalności kolonialnej w głębi dzikich ostępów, czy to handlowej, rolniczej, czy też militarnej, wymagało współpracy ze strony Indian. Minimalnym wymogiem było ich przyzwolenie, a wrogość Indian mogła się okazać zgubna, nawet jeśli nie okazywali jej czynnie przez cały czas. Ponadto rzadko można było uniknąć gwałtownych skutków wrogości Indian bez pomocy ze strony ich pobratymców.

Gdy do Ameryki Północnej dotarły wieści o zawarciu pokoju, La Galissonnière, który był tymczasowym gubernatorem generalnym, opracował plan wyprawy nad rzekę Ohio. Otrzymawszy zezwolenie od ministra marynarki wojennej i kolonii, przystąpił do jego realizacji i w połowie czerwca porucznik Pierre-Joseph de Céloron de Blainville wyruszył z Montrealu na czele 15 oficerów i kadetów, 20 regularnych żołnierzy francuskich i 180 kanadyjskich milicjantów. Miesiąc później rozpoczął trudne przenoszenie łodzi lądem znad jeziora Erie nad jezioro Chautauqua i z jego wschodniego krańca ponownie nad górną „rzekę Ohio”, w pobliżu obecnego Warren w Pensylwanii, gdzie La Galissonnière kazał mu przystąpić do działania. Céloronowi polecono, aby podczas podróży w dół rzeki ogłaszał „ponowne objęcie w posiadanie” przez króla Francji „rzeczonej rzeki Ohio oraz wszystkich ziem po obu jej stronach”. W celu wykonania tej misji zabrał ze sobą metalowe plakietki, na których wypisano te słowa oraz oświadczenie, że pierwotne roszczenia pozostają aktualne na mocy traktatów w „Rijswijk, Utrechcie i Akwizgranie” (żaden z tych traktatów nie usprawiedliwiał takiego wniosku). Céloron umieścił plakietki w widocznych miejscach wzdłuż rzeki aż do punktu, w którym łączy się z Great Miami⁸. Następnie skręcił na północ, aby złożyć wizytę La Demoiselle w Pickawillany w drodze powrotnej nad jezioro Erie. Przemawiając w imieniu gubernatora generalnego i króla Francji, oznajmiał wszystkim Indianom, których spotkał, że ziemia należy do Francji i Anglicy, którzy na nią wkroczą, zostaną wyparci⁹.

Zgodnie z otrzymanymi instrukcjami Céloron miał przepędzić wszystkich angielskich kupców, na jakich się natknie, i wezwać miejscowych Indian do pójścia w jego ślady. Powiedział Indianom, że w ten sposób w regionie znów zapanuje pokój. Jednak na początku jego podróży niektórzy z nich odparli, że nie mogą unikać angielskich kupców, bowiem nie przetrwają nadchodzącej zimy bez dostępu do towarów handlowych i rusznikarza, a jedyni kupcy i rusznikarze, jakich kiedykolwiek widzieli, byli Anglikami. Céloron nie znalazł na to dobrej odpowiedzi i później zanotował, że był bardzo zakłopotany ich słowami. Mimo to obiecał, że francuscy handlarze przybędą do nich wiosną, aby zaspokoić ich potrzeby. Była to obietnica, którą uznał za konieczne powtórzyć w wielu wioskach, zmierzając w dół rzeki.

Choć Céloron zachowywał się uprzejmie i dyplomatycznie, miejscowi byli przerażeni bliskością ponad 200 uzbrojonych Francuzów i często uciekali do lasów. Céloron musiał wysyłać przodem swojego głównego tłumacza, aby ich uspokoił; w przeciwnym razie nie zdołałby wykonać rozkazów obligujących go do ich zgromadzenia w celu wysłuchania jego oświadczeń. Starsi danej wioski przestrzegali konwenansów, witając się i okazując uprzejmość, ale nie potrafili ukryć swojego strachu i nieufności. W Pickawillany potraktowali francuskiego dowódcę wyjątkowo chłodno, lecz praktycznie wszędzie, nawet tam, wysłuchał zapewnień o dobrej woli w stosunku do Francuzów. Wiedział, że nie można na nich polegać. Gdy zbliżał się do jeziora Erie, pewien wódz powiedział mu: „Bardzo smuci mnie to, że tylko ja jeden cię kocham, a wszystkie narody na południu pałają gniewem przeciwko Francuzom”. Po powrocie do Kanady na początku listopada Céloron zanotował smutny wniosek:

Mogę powiedzieć jedynie tyle, że narody w tych stronach są bardzo źle nastawione do Francuzów i w pełni oddane Anglikom. Nie wiem, w jaki sposób moglibyśmy je pozyskać. Jeśli uciekniemy się do przemocy, otrzymają ostrzeżenie i uciekną (...). Jeżeli poszerzymy handel, nasi kupcy nigdy nie będą w stanie zaoferować towarów po cenach podawanych przez Anglików.

Uważał, że próba wprowadzenia francuskich kupców do tego regionu prawdopodobnie przyniesie skutek odwrotny do zamierzonego. Placówka w Detroit ucierpi i francuskich kupców trudno będzie powstrzymać przed nielegalnym handlem z Anglikami. W każdym razie utrzymanie placówek handlowych w Ohio byłoby trudne, a zapewnienie im rentowności wiązałoby się z dużymi kosztami¹⁰. Po namyśle doszedł zatem do wniosku, że dotrzymanie obietnic w sprawie wysłania francuskich kupców do tego regionu, które złożył, nie byłoby wskazane.

Zaplanowana przez La Galissonnière’a misja Célorona miała trzy cele: zgłoszenie francuskich roszczeń do doliny Ohio, oczyszczenie jej z angielskich kupców oraz zebranie informacji na temat postawy Indian przy jednoczesnym uświadomieniu im, że królowi Francji zależy na ich wierności. Z pozoru udało mu się osiągnąć pierwszy z nich i należy zauważyć, że La Galissonnière, nakazując mu wyruszyć znad źródeł rzeki, podtrzymywał jak najszersze roszczenia terytorialne do doliny Ohio, które Francuzi opierali na odkryciach René Roberta de La Salle’a. Nie było żadnych dowodów na to, że dotarł on dalej niż do ujścia Wabash¹¹. Céloron nie zdołał osiągnąć drugiego celu (Indianie odmówili pomocy w przepędzeniu handlarzy) i wrócił z ponurymi informacjami na temat wierności Indian.

Céloron zdał raport La Jonquière’owi, który zastąpił na stanowisku La Galissonnière’a. Początkowo nowy gubernator generalny skłaniał się ku stosowaniu surowych środków, zamierzał ukarać opozycyjnie nastawionych Indian i odmówić przebaczenia tym, którzy zaatakowali Francuzów. Zgadzał się z nim jego kolega w Luizjanie, Pierre de Rigaud, markiz de Vaudreuil (którego jurysdykcja obejmowała Illinois). Należało zmiażdżyć Pickawillany, w przeciwnym razie stanie się „un nouveau Choueguen” (Oswego), równie niebezpiecznym dla handlu futrem i przyszłości Francji w Ameryce¹². Na zachodzie zaczęto się również ponownie obawiać wielkiego spisku. Komendant Vincennes ostrzegł komendanta Detroit, że powinien „użyć wszelkich środków, aby ochronić się przed burzą gotową spaść na Francuzów; [on sam zaś] podejmuje kroki w celu zabezpieczenia się przed furią naszych wrogów”¹³. La Jonquière kazał posłać na zachód oddziały wydzielone, które miały się połączyć ze sprzymierzonymi Indianami w okolicach Detroit w celu zaatakowania angielskich kupców w północnym Ohio oraz ich indiańskich przyjaciół w Pickawillany. Zrezygnowano jednak z tych planów z powodu niedoboru żywności i niechęci Indian.

W tej sytuacji La Jonquière zaczął prowadzić umiarkowaną politykę. Była to ulubiona polityka Charles-Jacques’a Le Moyne, barona de Longueuil, którego przodkowie byli Kanadyjczykami; po śmierci La Jonquière’a to on objął stanowisko gubernatora generalnego. Longueuil uważał, że zbrojna interwencja w regionie Ohio jedynie odstręczy Indian. Alternatywą był powrót do dawnych metod zawierania sojuszy – przebaczenia, uczciwości i przyjaźni – które ponownie okazały się skuteczne na zachodzie, lecz region Ohio stanowił trudniejsze wyzwanie. Gubernator generalny wysłał nad rzekę Ohio wykwalifikowanego emisariusza z zadaniem rozpoczęcia przyjaznych rozmów w celu pozyskania Indian i zniechęcenia ich do handlu z Anglikami. Philippe de Joncaire wychował się wśród Indian, jego matka pochodziła z plemienia Seneków, a w 1749 roku był tłumaczem Célorona. Jesienią 1750 roku ruszył w drogę tym samym szlakiem. Przewidując, że wykonanie zadania zajmie mu trzy lata, poruszał się bardzo powoli w dół górnej części rzeki, spędzając wiele dni w wioskach.

20 maja 1751 roku Joncaire przybył do proangielskiej indiańskiej wioski Logstown, leżącej 30 km w dół rzeki od Forks. Pojawił się w wyjątkowo niefortunnym momencie. Dwa dni wcześniej czołowy kupiec z Pensylwanii George Croghan i jego tłumacz Andrew Montour przybyli tam, aby wziąć udział w wielkiej konferencji. Przywieźli bogate dary ofiarowane przez Zgromadzenie Pensylwanii, mające zagwarantować dobrą wolę i wierność Indian. Wypełniając swoją misję, Joncaire przypomniał zgromadzonym Indianom, że Céloron poprosił ich o unikanie kontaktów z angielskimi kupcami i wygnanie ich z tego regionu. Odpowiedź była szorstka – wódz powiedział mu, że Anglicy otrzymali zaproszenie do handlu. Później indiańscy wodzowie w Logstown, Irokezi, którzy się tam przesiedlili, zauważyli, że chociaż, jak ich poinformowano, Anglia i Francja zawarły powszechny pokój niespełna trzy lata temu, to Francuzi uporczywie naruszali spokój w regionie, wysyłając żołnierzy i wyłapując angielskich kupców. Poza tym Indianie pytali: „Czyż to nie nasza ziemia? Jakie prawo ma Onontio do naszych ziem?”¹⁴. Joncaire nie mógł zaprotestować, więc ruszył dalej. Mimo okazywanej śmiałości Indianie w Logstown bali się Francuzów i poprosili władze Pensylwanii o wybudowanie „solidnego domu handlowego” w celu ochrony ich rodzin w razie wybuchu wojny. Dwa miesiące później przywódcy Konfederacji Irokezów z Onondagi poruszyli sprawę posiadłości terytorialnych na spotkaniu z La Jonquière’em i powiedzieli mu, że „nie pozwolą żadnemu narodowi założyć placówek” w regionie Ohio: „tylko my powinniśmy się nim cieszyć, nikt nie może nas tam niepokoić”¹⁵. Udzielając odpowiedzi przedstawicielom Irokezów, gubernator generalny nie wyprowadził ich z błędu i sprawiał wrażenie, że region rzeczywiście należy wyłącznie do Indian. Minister w Wersalu ostro zganił La Jonquière’a za ten błąd, lecz stary admirał zmarł w marcu 1752 roku, zanim się o tym dowiedział.

W połączeniu z obawą przed spiskiem i wzrostem wpływu Pickawillany raporty Joncaire’a na temat nastawienia Indian znad rzeki Ohio sugerowały, że pokojowe negocjacje i hojność się nie sprawdzały. Uzgodniono, że należy zniszczyć Pickawillany. Jak donosił Céloron z Detroit, problem polegał na tym, że miejscowi Indianie nie chcieli się tego podjąć, mówiąc Francuzom, że muszą zebrać więcej żołnierzy. W listach do Rouillégo pełniący obowiązki gubernatora generalnego Longueuil podkreślał, że w tego rodzaju misji nie można polegać na Indianach. Kiedy Longueuil pisał te listy, nie wiedział, że dwaj młodsi oficerowie francuscy z rejonu Michilimackinac nad północnymi Wielkimi Jeziorami planowali atak.

Prym w tej parze wiódł Charles Langlade, awanturnik, który ożenił się z Indianką i zyskał wpływy wśród północnych plemion. Na jego wezwanie i pod jego przewodnictwem około 240 wojowników przepłynęło jezioro Huron oraz jezioro Erie i wkroczyło do Ohio. Rankiem 21 czerwca 1752 roku uderzyli na Pickawillany. Zaskoczenie było całkowite. Wielu mieszkańców pracowało na polach kukurydzy, a większość wojowników wybrała się na polowanie. Na palisadzie zgromadziło się około 20 ludzi, którzy po zaciętej walce musieli skapitulować. Pojmano siedmiu angielskich kupców, z których dwóch wkrótce zdołało uciec, a pięciu zostało uwięzionych w Kanadzie; jeden zginął i został oskalpowany. W walce poległo 15 Indian z plemienia Miami, w tym La Demoiselle, a zwycięzcy ceremonialnie ugotowali i zjedli części jego ciała. Ten gwałtowny i niezapomniany napad przeraził angielskich kupców i poważnie osłabił jedność antyfrancuskich społeczności w regionie. Dokonali tego Indianie, którymi dowodziło jedynie dwóch Francuzów. Nie sposób jednak ustalić, jak rozwinęłaby się sytuacja, ponieważ w tym momencie Wersal przejął kierownictwo nad francuską polityką w dolinie Ohio.

Ohio: remedium Francuzów

Vaudreuil oświadczył La Jonquière’owi, że nie ma nadziei na zdobycie wierności Indian z Ohio za pomocą dobrej woli, dopóki handlują z nimi Anglicy. Kapitan Charles, hrabia de Raymond, który stacjonował w Forcie Miami nad rzeką Maumee, poczynił tę samą uwagę, sformułowaną bardzo kategorycznie, w liście do gubernatora generalnego:

Dopóki na wszystkich wspomnianych rzekach znajduje się choć jeden Anglik, bez względu na wysiłki, jakie podejmiecie, nigdy nie zdołacie przepędzić Indian, których sprowadzili tam Anglicy i których sprowadzają tam każdego dnia, nieważne jak wielkiej armii byście przeciwko nim nie posłali. Jeśli przewaga liczebna jest przytłaczająca, Indianie ukryją się w lasach i wrócą, gdy tylko armia odejdzie.

Następnie dodał:

Kiedy jednak Anglicy zostaną przepędzeni (…), Indianie, utraciwszy wsparcie z ich strony i nie mogąc znaleźć potrzebnych towarów, będą musieli wrócić do swoich wiosek i dołączyć do swych plemion, a Francuzi będą mogli bez przeszkód założyć osady w najodpowiedniejszych miejscach, żeby opanować ten kraj¹⁶.

W przeciwnym razie Indian będą przyciągać atrakcyjniejsze towary Anglików, wśród których na pewno nie zabraknie broni palnej i amunicji. W takich okolicznościach żaden Francuz nie zazna spokoju.

Wydarzenia, o których zameldowano Wersalowi przed otrzymaniem wieści o sukcesie Langlade’a w Pickawillany, świadczyły o tym, że nie można polegać na Indianach w kwestii przepędzenia angielskich kupców, więc zadanie będą musieli wykonać żołnierze z Kanady. Zgodnie z radą Raymonda ataki na opozycyjnie nastawionych Indian były bezowocne. Biorąc to wszystko pod uwagę, na początku 1752 roku w Wersalu Rouillé uznał, że właściwym sposobem na przejęcie kontroli nad regionem Ohio przez Francuzów jest przepędzenie kupców rękami kanadyjskich żołnierzy. Wydawało się, że jest to jedyne realne rozwiązanie.

Pojawił się jednak problem prawny. Zgodnie z artykułem 15 traktatu utrechckiego nie dość, że mieszkańcy Kanady nie mogli nękać Irokezów, którzy znajdowali się pod ochroną Brytyjczyków, to jeszcze obie strony powinny mieć możliwość swobodnego prowadzenia handlu z Indianami. W celu usunięcia angielskich kupców z doliny Ohio przy użyciu siły w sposób nienaruszający warunków traktatu Francuzi musieli utrzymywać, że terytorium jest ich własnością. Właśnie dlatego Céloron rozmieścił swoje plakietki. Choć nie poinformował Indian o roszczeniach Francuzów, Irokezi znaleźli jedną z takich plakietek i przekazali ją angielskim kupcom, którzy przetłumaczyli im widniejący na niej tekst.

Owe względy zadecydowały o treści instrukcji, które otrzymał nowy gubernator generalny Ange Duquesne de Menneville, markiz Duquesne. Jego pierwszym celem było

Reakcja Wirginii

Rywalizacja w Indiach: plan Dupleixa

ROZDZIAŁ III

O KROK OD WOJNY (1754-1755)

Nieprzygotowanie kolonii brytyjskich

Wielka Brytania podbija stawkę

Bezowocne negocjacje

Wielka Brytania i Europa

Londyn pod presją, złudzenia Wersalu

ROZDZIAŁ IV

NIEWYPOWIEDZIANA WOJNA: AMERYKA PÓŁNOCNA (1755)

Francuska marynarka wojenna ryzykuje i wygrywa

Nowa Szkocja

Braddock i katastrofa

ROZDZIAŁ V

NIEZDECYDOWANIE W EUROPIE (MAJ-GRUDZIEŃ 1755)

Zagarnięcie francuskich statków

Niderlandy i Hanower

Pitt i subsydia dla Rosjan

Paraliż w Wersalu

ROZDZIAŁ VI

ZWYCIĘSTWA FRANCUZÓW I BŁĘDY BRYTYJCZYKÓW (1756)

Wstępny plan wojenny Francji

Francja i dyplomatyczna rewolucja

Admirał Byng i zdobycie Minorki przez Francuzów

Zagłada Oswego

Wojska brytyjskie i amerykańskie

ROZDZIAŁ VII

NOWY PLAN WOJENNY FRANCJI (1756-1757)

Pitt osiąga cel

Początek wojny na kontynencie

Nowy plan wojenny Francji

Proces admirała Bynga

Pitt, Jerzy II i Niemcy

Inwazja Francuzów na Niemcy

Polityka hanowerska

Louisbourg i Lake George

Wyprawa do Rochefort

ROZDZIAŁ VIII

PUNKT ZWROTNY (1758)

Armia francuska w Niemczech: porażka i katastrofa

Wojna w Indiach: Bengal

Zdobycie przewagi na morzu

Rajdy na wybrzeże Francji nad kanałem La Manche

Francja w opałach

ROZDZIAŁ IX

ATLANTYK I AMERYKA PÓŁNOCNA (1758)

Potęga morska i żegluga

Afryka Zachodnia

Zmiana warunków wojennych w Ameryce Północnej

Zdobycie Louisbourga

Ticonderoga i Frontenac

Góry i Indianie: droga do Fortu Duquesne

ROZDZIAŁ X

INDIE ZACHODNIE I AMERYKA PÓŁNOCNA (1759)

Martynika i Gwadelupa

Niagara i jezioro Champlain

Montcalm, Vaudreuil i obrona Kanady

Zdobycie Québecu

ROZDZIAŁ XI

ZWYCIĘSTWO WIELKIEJ BRYTANII NA MORZU (1759)

Groźba inwazji i blokada Brestu

Zatoka Lagos i zatoka Quiberon

Porażka Francji: przegrana wojna

ROZDZIAŁ XII

DALEKIE PODBOJE WIELKIEJ BRYTANII I PODZIAŁY POLITYCZNE W KRAJU

Inicjatywa pokojowa Choiseula (1759-1760)

Wojna w Indiach: Wybrzeże Koromandelskie

Podbój Kanady (1760)

Pitt i wojna w Niemczech

Osłabienie rządu Pitta i Newcastle’a

ROZDZIAŁ XIII

SZANSA NA POKÓJ (1761)

Hiszpania, Austria, Rosja i kampania zimowa Ferdynanda

Podwójne negocjacje Choiseula

Belle-Île i Westfalia

Negocjacje angielsko-francuskie

Choiseul i stracona szansa na pokój

Dymisja Pitta i droga do wojny z Hiszpanią

ROZDZIAŁ XIV

DROGA DO ZAWARCIA POKOJU: USTĘPSTWA PRZED PODBOJAMI (1762)

Następstwa rezygnacji Pitta

Wojna w Niemczech i pruskie subsydia

Podbój Martyniki

Tajne negocjacje

Obrona Portugalii

Zdobycie Hawany

Gorzki pokój

ZAKOŃCZENIE I WNIOSKI

Zasadnicze przyczyny sukcesu militarnego Brytyjczyków

Dlaczego pokoju nie zawarto wcześniej

Znaczenie roku 1762

Rezultaty: warunki pokoju, finanse, floty, Hiszpania i Francja

Wielka Brytania i Ameryka Północna

WYKAZ SKRÓTÓW

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

UWAGI BIBLIOGRAFICZNE

Kampanie w północnej części Nowego Jorku

¹ Chodzi o okładkę oryginalnego wydania, na której zamieszczono obraz Dominica Serresa z 1771 roku The Capture of Chandernagore (przyp. tłum.).

² W wydaniu polskim z reguły kierowano się ustaleniami Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej, zob. http://ksng.gugik.gov.pl/ (przyp. red.).

¹ Uczynił to profesor Lawrence Henry Gipson; taki tytuł nadał tomom 6, 7 i 8 swego piętnastotomowego dzieła The British Empire Before the American Revolution.

² Winston S. Churchill, A History of the English-Speaking Peoples, Volume 3: The Age of Revolution, New York-London 1957.

³ Przemowa o pojednaniu z koloniami, 22 III 1775.

⁴ Cyt. za: Jennings, Empire of Fortune, s. 12-13.

⁵ Lamontagne (red.), Aperçu structural du Canada, s. 93-112. Cytaty to mój własny przekład tego francuskiego tekstu.

⁶ Tamże, s. 96-99.

⁷ Tamże, s. 97-99.

⁸ Tamże, s. 98-99, 112.

⁹ Zob. rozdział XI.

¹⁰ Marszałek Belle-Isle do marszałka Contadesa, 6 XI 1758, Kennett, French Armies, s. 105.

¹¹ Shy, Toward Lexington, s. 87.

¹² Ponieważ ta kampania lądowa była wyjątkowa, została szczegółowo przeanalizowana w rozdziale IX.

¹³ Herbert W. Richmond, „Some Naval Problems”, Nineteenth Century and After (II 1938), s. 202-203.

¹⁴ Dziembowski, Un nouveau patriotisme française, pokazuje, że francuski patriotyzm, który kształtował się w tym okresie, miał bardzo anglofobiczny charakter.

¹ Newcastle do Josepha Yorke’a, 5 IX 1760, Yorke, Hardwicke, II, s. 558.

² Pares, „American versus Continental Warfare, 1739-63”, s. 168.

³ Joseph do Charlesa Yorke’a, 26 XII 1752, Yorke, Hardwicke, II, s. 185; zob. także: II, s. 154.

⁴ Habeas corpus – zakaz aresztowania obywatela bez nakazu sądu, wprowadzony w 1679 roku. W 1758 roku William Pitt poparł projekt ustawy rozszerzającej zakaz, który został uchwalony przez Izbę Gmin, lecz odrzucony przez Izbę Lordów (przyp. tłum.).

⁵ Hardwicke do Newcastle’a, 29 X 1757, Hardwicke do Ansona, 14 XI 1759, Yorke, Hardwicke, III, s. 39, 88.

⁶ Zob. Schweizer, „An Unpublished Parliamentary Speech” (cytowany niżej w rozdziale XIV), s. 98.

⁷ Przemówienie w Izbie Gmin, 21 XI 1745, Marie Peters, „The Myth of William Pitt”, JICH 21 (1993), s. 37.

⁸ Ayling, Elder Pitt, s. 406.

⁹ Antoine, Louis XV, s. 450-451. Wydaje się, że król zniszczył te listy. Jak zauważył Louis Antoine, niewykluczone, że właśnie dlatego, a nie z powodu Rewolucji, zachowało się tak niewiele dokumentów dotyczących narad na najwyższym szczeblu za panowania Ludwika XV.

¹⁰ Butler, Choiseul, s. 392-393.

¹¹ Ponad sto lat temu francuski historyk Richard Waddington odkrył obfite źródło w postaci listów ambasadora austriackiego, które zachowały się w archiwach państwowych w Wiedniu.

¹² Portret L.M. Van Loo namalowany w 1763 roku znajduje się na okładce Choiseula Chaussinand-Nogareta.

¹ Shirley do Newcastle’a, 21 XI 1746, Faragher, Great and Noble Scheme, s. 233.

² DCB, IV, „Le Loutre”, s. 455; Gipson, V, s. 189.

³ Cyt. za: Gipson, V, s. 192.

⁴ Frégault, Canada: The War of the Conquest, s. 168; Stanley, New France, s. 65. Także Faragher, Great and Noble Scheme, s. 257-258.

⁵ Gipson, V, s. 203.

⁶ Cyt. za: White, Middle Ground, s. 200. Mimo całej swojej niedoskonałości termin „Anglicy” będzie się czasami pojawiał przy omawianiu brytyjsko-francuskich sporów w głębi lądu; należy go interpretować jako określenie ludzi zamieszkałych w brytyjskiej części Ameryki, niezależnie od tego, czy wywodzili się ze Szkocji, Irlandii, Anglii, Holandii czy (dość często) z Niemiec. Francuzi i Indianie najczęściej nazywali ich „les Anglois”.

⁷ Do „górnych” Wielkich Jezior zalicza się Michigan, Erie, Górne i Huron (przyp. red.).

⁸ Tekst inskrypcji w: NYCD, X, s. 189. Zdjęcie zachowanej tabliczki w: Collections of the State Historical Society of Wisconsin, t. 18, pod redakcją Reubena Golda Thwaitesa, Madison 1908, s. 44.

⁹ Dziennik Célorona w: Ohio Archaeological and Historical Society Publications, t. 29 (1920), s. 344-345.

¹⁰ Tamże, zwłaszcza s. 482; zob. też Frégault, Grand Marquis, s. 356, 360.

¹¹ Krytyczną analizę dowodów na zbadanie Ohio przez La Salle’a przeprowadził Charles A. Hanna, The Wilderness Trail, 2 tomy, New York-London 1911, II, s. 87-91.

¹² Frégault, Grand Marquis, s. 360-368.

¹³ Longueuil do Rouillégo, 21 IV 1752, NYCD, X, s. 247.

¹⁴ Gipson, IV, s. 214-215.

¹⁵ Raport ze spotkania pomiędzy wodzami z Onondagi i La Jonquière’em, które odbyło się 11 VII 1751, NYCD, X, s. 233, 235.

¹⁶ Raymond do La Jonquière’a, IV 1750, Pease i Jenison, Illinois on the Eve, s. 181-182.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.