W wyróżnionej Nagrodą Pulitzera Armii o świcie Rick Atkinson przedstawił przekonującą historię alianckiego triumfu w Afryce Północnej podczas II wojny światowej. Na kartach Dnia bitwy śledzi dalsze losy rosnących w potęgę amerykańskich i brytyjskich armii. Towarzyszy im podczas lądowania na Sycylii w lipcu 1943 roku i krwawych walk o każdy kilometr terenu w trakcie marszu na północ, ku Rzymowi.

Decyzja o uderzeniu na „miękkie podbrzusze Europy” była kontrowersyjna, ale gdy Sprzymierzeni już ją podjęli, ich determinacja, aby wyzwolić Włochy z rąk nazistów, nigdy nie osłabła. Bitwy pod Salerno, Anzio, nad rzeką Rapido czy o Monte Cassino należały do wyjątkowo morderczych. Niemniej jednak mijały kolejne miesiące, a wojska alianckie nieustannie spychały Niemców w górę Półwyspu Apenińskiego. Kiedy w czerwcu 1944 roku oswobodzono Rzym, ostateczne zwycięstwo wreszcie zaczęło wydawać się nieuniknione.

Powstały w oparciu o szerokie spektrum źródeł pierwotnych Dzień bitwy to mistrzowska, napisana z wielkim kunsztem, pełna dramatyzmu opowieść o jednej z najbardziej fascynujących kampanii w historii wojskowości.

Tytuł oryginału:

The Day of Battle: The War in Sicily and Italy, 1943-1944

Copyright © 2007 by Rick Atkinson

By arrangement with the Proprietor

© All Rights Reserved

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2021

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Maciej Balicki

Redakcja:

Michał Swędrowski

Korekta:

Artur Gajewski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Projekt okładki:

Paulina Klimek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-8178-514-3

Bezpłatny fragment

Legenda

Aliancka struktura dowodzenia

Mapa

Prolog

Część pierwsza

Rozdział I. Przez Morze Śródziemne

Zmusić świat do opamiętania

Wyspa Kalipso

„Konie słońca”

Śmierć lub chwała

Rozdział II. Płonący brzeg

Kraina cyklopów

Bezpowrotna utrata wielu godzin

„Załóżcie dzisiaj białe piżamy”

„Ciemny świat znajduje się niedaleko”

Rozdział III. Wyspiarska reduta

„Do walki z mężnymi sercami”

„Jakże kocham wojny”

Polowanie na największego diabła

Gorączka niewiadomego pochodzenia

Wielki żal

„W miejscu takim, jak to”

Część druga

Rozdział IV. Salerno

„Ryzyko musi być skalkulowane”

Spiski i przeciwspiski

Najbardziej martwe buty świata

Jęki zgubionych dusz

Zdobyte wrota

Rozdział V. Zwłoki syreny

„Podarowuję ci Neapol”

„Uważajcie, gdzie stawiacie stopy, i nie wykazujcie żadnej ciekawości”

Górzysty interior

„Cały świat płonął”

Rozdział VI. Zima

Archanioł Michał, tutaj i wszędzie

„Czołg zbyt wielki, by zmieścił się na miejskim placyku”

Starcie gangsterów

Zbyt wielu odeszło

Część trzecia

Rozdział VII. Rzeka i skała

Pułkownik Warden sporządza plan

„Nic nie było w porządku, nie licząc odwagi”

Przedstawienie musi toczyć się dalej

Rozdział VIII. Zatracenie

„Coś się dzieje”

Przez zwierciadło

„Frycoland”

Rozdział IX. Obszar zabijania

Ten i następny świat w konflikcie

Bitchhead

„Człowiek różni się od zwierzęcia”

Część czwarta

Rozdział X. Czterej jeźdźcy

Bajkowa kraina srebra i złota

Ciężar metalu

Ważki w słońcu

Rozdział XI. Kocioł rozpaczy

Martwy kraj

„Napełnijcie ich bojaźnią bożą”

„Wszyscy jesteście odważni. Wszyscy jesteście dżentelmenami”

„W przededniu wielkich wydarzeń”

Rozdział XII. Wielka nagroda

Strącając gwiazdy z nieba

Przedstawienie 5. Armii

Kukułczy śpiew

Wypędzenie barbarzyńców

Epilog

Podziękowania

Wykaz skrótów

Wybrana bibliografia

Przypisy

Johnowi Sterlingowi

Boginie! Niech powiem,

Jacy w bój szli królowie, jakich się wojsk mrowiem

Okryły pola, jakich Italii łan miły

Miał mężów wtedy, jakie ich boje wsławiły (…)

Wergiliusz, Eneida (tłum. T. Karyłowski)

PROLOG

Dało się ją słyszeć na długo przed tym, zanim ujrzano ją się w mglisty wtorkowy poranek 11 maja 1943 roku¹. W mętnym powietrzu otulającym Zatokę Nowojorską rozległy się głębokie niskie dźwięki wydobywające się z dwóch dwumetrowych trąb zainstalowanych na przednim kominie. Nastrojono je w taki sposób, by były słyszane z odległości 15 kilometrów, lecz nie przeszkadzały znajdującym się na otwartym pokładzie pasażerom. Barwy statku z czasów pokoju: czerwień, biel i czerń, zniknęły pod warstwami cynowoszarej farby; stało się to dopiero po energicznych protestach specjalistów od kamuflażu, którzy preferowali cętkowany, niebiesko-zielony wzór, znany jako Western Approaches². Miał on skuteczniej wprowadzać w błąd nieprzyjacielskie okręty podwodne, próbujące ustalić prędkość, kierunek i tożsamość jednostki. Mimo to wystarczał rzut oka na słynne trzy kominy, 300-metrowy kadłub i majestatyczny dziób, aby bez żadnych trudności zidentyfikować jednostkę. Szara farba zakryła też jej nazwę, jednak była to wciąż – tak jak w czasie pokoju – Queen Mary³.

O godzinie 8.30 rano, dokładnie pięć dni, 20 godzin i 50 minut po opuszczeniu Gourock w Szkocji, prześlizgnęła się obok Ambrose Light. Eskortujące ją niszczyciele US Navy skierowały się z powrotem na morze. Queen Mary utraciła nie tylko swe przedwojenne barwy, ale też przyozdobienia, zdjęte i schowane w nowojorskim magazynie⁴. Trafiło tam 10 kilometrów dywanów Wilton, 200 pudeł z zastawą z kryształu i porcelany kostnej oraz szkatułki i pojemniki, które w czasie przeciętnego rejsu w błogie dni pokoju mieściły 14 000 butelek wina i 5000 cygar. Na potrzeby tej podróży, oznaczonej jako WW #21W, transatlantyk został przekształcony w okręt więzienny. Cieśle usunęli spod pokładu wszelkie wyposażenie, które dałoby się użyć jako broń, zainstalowali dzwonki alarmowe i zamki, przygotowali otoczone workami z piaskiem stanowiska karabinów maszynowych, a wokół jadalni i pomieszczeń do ćwiczeń rozwinęli zwoje drutu kolczastego. Teraz głęboko z ładowni dobiegał szum wytwarzany przez 5000 niemieckich żołnierzy pojmanych podczas kończącej się już kampanii północnoafrykańskiej, którzy trafili najpierw do szkockich obozów jenieckich, a potem na pokład Queen Mary w Gourock. Na dole pilnowało ich 300 brytyjskich żołnierzy; każdemu wartownikowi skłonnemu do bratania się z wrogiem mówiono: „Pamiętaj o ich barbarzyństwie”⁵. W istocie pięć dni zamaszystego zygzakowania po północnym Atlantyku sprawiło, że barbarzyńcy stali się potulni. Ludzi tych, mających trafić do obozów rozsianych po amerykańskim Południowym Zachodzie, było trzy razy więcej niż wszystkich niemieckich jeńców przebywających wówczas w Stanach Zjednoczonych. Do końca wojny za ocean miało ich trafić 272 000. Aby ograniczyć wydatki na ogrzewanie, większość obozów ulokowano poniżej 40 stopnia szerokości północnej. Niektórzy komendanci żywili więźniów jajkami i bekonem, zachęcali ich do trzymania zwierząt domowych i uczestniczenia w lekcjach gry na pianinie, a także pozwalali im zamawiać firanki z katalogu Sears, Roebuck. Oni również zalecali potulność⁶.

To jednak na górnych pokładach znajdował się główny cel rejsu Queen Mary. Tajna lista pasażerów zawierała nazwiska najważniejszych brytyjskich wojskowych, w tym dowódców sił lądowych, marynarki wojennej i lotnictwa, udających się do Waszyngtonu. Widniała tam również nazwa Trident, kryptonim dwutygodniowej angielsko-amerykańskiej konferencji strategicznej. Gdy statek prześlizgiwał się przez cieśninę Verrazano, oficerowie zebrali się tłumnie przy relingach, na próżno próbując wypatrzeć sylwetki budynków odległego o ponad 10 kilometrów Manhattanu. Zamiast tego udało im się dojrzeć niewyraźne zarysy Coney Island po prawej stronie i Fort Wadsworth na Staten Island po lewej. Stewardzi i młodsi oficerowie kręcili się dookoła, sortując bagaże i oznaczając te, które miały trafić do Białego Domu, czerwonymi plakietkami z wielką literą „W”; wśród nich znajdowały się dwa tuziny toreb należących do niejakiego „generała brygady lotnictwa Spencera”. Tajne dokumenty zebrano i umieszczono w zamkniętych skrzynkach w dawnym pokoju zabaw dla dzieci na pokładzie spacerowym. Akta przeznaczone do zniszczenia tliły się w prowizorycznej spalarni w wannie w apartamencie nr 105 na półpiętrze⁷.

Aby wprowadzić w błąd ewentualnych szpiegów, mogących czaić się w szkockich portach, dokonano wielkich starań, trzymając w tajemnicy szczegóły dotyczące rejsu. Okrętowa drukarnia w Gourock przygotowała karty menu po niderlandzku, co miało sugerować, że zagadkowym pasażerem udającym się do Nowego Jorku jest Wilhelmina, przebywająca na wygnaniu królowa Holandii. Robotnicy zainstalowali też rampy dla wózków inwalidzkich oraz poręcze, a w portowych pubach agenci kontrwywiadu zaczęli rozpowszechniać plotki, jakoby Queen Mary wysyłano po prezydenta Franklina D. Roosevelta, mającego w planach sekretną wizytę w Wielkiej Brytanii. Krótko po godzinie 9 rano zaprzestano jednak zachowywania pozorów. Wielkie śruby statku obróciły się po raz ostatni, żelazna kotwica zsunęła się, grzechocząc, i z wielkim pluskiem wpadła do wody, a na pokład wyszedł generał Spencer, „zdrowo wyglądający, tłusty, różowy na twarzy” i skory do kontynuowania wojny⁸.

Podobnie jak Queen Mary, Churchill zbytnio rzucał się w oczy, żeby dało się go ukryć. „To największy człowiek naszych czasów”, stwierdził ktoś⁹. Premier oczywiście miał przy sobie hawańskie cygaro, ponoć długie niczym puzon; zazwyczaj wypalał osiem w ciągu dnia. Jego swojska, okrągła twarz lśniła poniżej zmarszczonego czoła, które zwykł pocierać naperfumowaną chusteczką. O poranku, zostawiwszy dla personelu Queen Mary napiwek w wysokości 10 funtów, zmienił jednoczęściowy kombinezon, jaki nosił przez większą część podróży, na mundur Royal Yacht Squadron. W rezultacie wyglądał jak „występujący na scenie gangster-kaznodzieja”. Poprzedniej nocy Churchill świętował zarówno rychłe przybycie do Ameryki, jak i trzecią rocznicę objęcia funkcji premiera. Uczta, jaka miała miejsce, przywodziła na myśl nie tylko przedwojenne luksusy Queen Mary, ale też Imperium, nad którym słońce nie zachodzi. Podano croûte au pot à l’ancienne, petite sole meunière, pommes Windsor oraz baba au rhum. Popijano szampanem Cordon Rouge Mumma rocznik 1926¹⁰.

„Wszyscy jesteśmy robakami – oznajmił pewnego razu Churchill. – Ja jednak wierzę, że jestem robaczkiem świętojańskim”. Któż mógłby się z nim nie zgodzić? Od trzech lat prowadził zacięty bój, najpierw samotnie, a potem w ramach potężnego sojuszu, do którego skonstruowania się przyczynił. Od dawna ostrzegał podwładnych, że będą go mogli obudzić w środku nocy tylko wówczas, jeśli wróg dokona inwazji na Wielką Brytanię; ten alarm nigdy jednak nie zabrzmiał. Wojenne zadanie Churchilla, jak sam twierdził, polegało na „natręctwie, zrzędzeniu i gryzieniu”. Roosevelt, który w trakcie konfliktu otrzymał od premiera łącznie 1300 telegramów, doskonale o tym wiedział. „Jest kapryśny jak gwiazda filmowa i irytujący niczym rozpuszczone dziecko”, napisał o Churchillu jego szef sztabu. Żona premiera, Clementine, dodawała: „Nie kłócę się z Winstonem, ponieważ on zawsze mnie zakrzykuje. Jeśli mam mu coś ważnego do powiedzenia, umieszczam to w notatce”¹¹.

„W sprawach wielkich jest wspaniały, w sprawach małych już niezbyt”, powiedział o nim południowoafrykański mąż stanu i feldmarszałek Jan Smuts¹². Niemniej jednak, owe mało istotne kwestie przyciągały jego uwagę. Churchill potępił niedobór kart do gry dla żołnierzy, ustalił wielkość racji ziarna dla angielskich hodowców drobiu oraz analizował wszelkie proponowane kryptonimy, sprawdzając, czy mają wystarczająco wojowniczy wydźwięk (stanowczo przeciwstawiał się użyciu słów Woebetide, Jaundice, Apéritif i Bunnyhug). Wciąż jednak pozostawał wspaniały w sprawach najwyższej wagi. Pewien wielbiciel premiera doskonale opisał jego charakter w krótkim zdaniu: „W jego sercu nie ma miejsca dla porażki”¹³.

Morskie podróże zawsze ożywiały Churchilla. Rejs WW #21W nie stanowił pod tym względem wyjątku. Członkowie świty premiera nazywali go w prywatnych rozmowach „mistrzem”, a on codziennie zaganiał wszystkich, od szyfrantów po feldmarszałków, do wytężonej pracy przy przygotowywaniu opracowań i memorandów, znanych jako „modlitwy”, na potrzeby rozpoczynającej się w środę konferencji Trident. Maszyniści pracowali na zmiany przy specjalnie zaprojektowanym, cichym Remingtonie, zapisując depesze i sprawozdania, które Churchill dyktował bełkotliwie pośród dymu z cygara (jego dykcja była tym gorsza, że przez całe życie miał problem z wymową litery „s”). Na wyjątkowo pilnych dokumentach przybijał pieczątkę „Wysłać jeszcze dzisiaj”, po czym udawał się na kolejną partię bezika, granego z użyciem kilku talii pozbawionych wszystkich kart poniżej siódemki, bądź też na jeszcze jedną szklaneczkę brandy, szampana lub jego ulubionej whisky, Johnny Walker Red. Uparł się, by na jego łodzi ratunkowej zamontowano karabin maszynowy. Oświadczył, że nie trafi do niewoli, jeśli Queen Mary zostanie storpedowana. „Śmierć jest najwspanialsza w ekscytacji, jaką daje walka z wrogiem (…). Musicie udać się ze mną do łodzi i zobaczyć to przedstawienie”. Niekiedy sprawiał wrażenie przytłoczonego zmartwieniami. „Siedział zmartwiony i jęczał nad talerzem” oraz udzielał reprymendy ludziom nieposiadającym równej mu zdolności do wysławiania się: czytał na głos fragmenty z Modern English Usage Fowlera, dotyczące „nikczemności rozdzielania bezokoliczników oraz stosowania very zamiast much”. Częściej jednak miał dobry nastrój. Na mostku dyskutował z kapitanem o sztuce żeglowania, w pokoju wypoczynkowym oglądał filmy takie jak The Big Shot i Poprzez noc albo chichotał z opowieści, którymi podczas kolacji w swej kabinie wymieniał się z towarzyszami podróży. Szczególną radość sprawiła mu relacja Radia Berlin, wedle której znajdował się na Bliskim Wschodzie i brał udział w konferencji z Rooseveltem. „Kto na wojnie powstrzyma się od śmiechu pośród ludzkich czaszek?”, spytał¹⁴.

Churchill zaproponował, że zainspiruje amerykańskich kuzynów, wychodząc na brzeg w Battery Park na Manhattanie, by następnie przemaszerować Broadwayem. „Wszystko da się zrobić, jeśli tylko uczyni się to z zaskoczenia. Spiskowcy nie będą mieli czasu, żeby uknuć swe niegodziwe plany”, przekonywał¹⁵. Niestety, US Secret Service nie wyraziło na to zgody. Zamiast tego trzy bezimienne łodzie motorowe ruszyły w stronę Queen Mary z Tompkinsville w Rhode Island, kołysząc się na szarych wodach portu. Na nabrzeżu czekał Harry Hopkins, najbliższy doradca Roosevelta, z Ferdinandem Magellanem, siedmiowagonowym prezydenckim pociągiem, gotowym do odjazdu w kierunku Waszyngtonu.

Gdy Churchill przesiadał się do pierwszej z motorówek, cała załoga Queen Mary zebrała się przy relingach, aby go pozdrowić; jej wiwaty towarzyszyły mu aż do brzegu. Znalazłszy się na lądzie, przed wdrapaniem się do oczekującego pociągu premier pomachał marynarzom na pożegnanie. Krzycząc przez mgłę, oni również zdawali sobie sprawę, że w jego sercu nie ma miejsca dla porażki¹⁶.

Do wagonu bagażowego Magellana, oprócz walizek i skrzynek z dokumentami, trafiła gruba sterta map, które okrywały ściany prowizorycznego pokoju narad utworzonego obok kabiny Churchilla na Queen Mary. Stanowiły one kopie map, jakie znajdowały się w podziemnych rządowych pomieszczeniach pod londyńską Great George Street. Za pomocą pinezek i kawałków kolorowego materiału oznaczono linie frontu na całej kuli ziemskiej w miejscach, w których przebiegały w ten właśnie wtorek, 1349 dzień II wojny światowej. Minęła już ponad połowa konfliktu trwającego od września 1939 roku. Ale nawet jeśli dowódcy oraz ich podkomendni przeczuwali, że znajdują się bliżej końca niż początku wojny, to równocześnie musieli się domyślać, że nie utracono jeszcze połowy istnień ludzkich, jakie miał pochłonąć sześcioletni rozlew krwi. Liczba zabitych wyniosła ostatecznie 60 milionów – jeden człowiek ginął średnio co trzy sekundy. Wiedzieli również, że choć Sprzymierzeni, ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią i Związkiem Radzieckim na czele, posiadają teraz strategiczną inicjatywę, to mocarstwa Osi: Niemcy, Włochy i Japonia, wciąż mają w rękach ogromne terytorium, w tym 10 000 kilometrów wybrzeża Europy i całe wschodnie wybrzeże Azji. Na mapach było to doskonale widoczne.

Wyjątek dla terytorialnej hegemonii Osi stanowiła Afryka. Tamtejsza kampania dobiegała właśnie końca. Siedem miesięcy wcześniej, w listopadzie 1942 roku, wojska brytyjsko-amerykańskie wylądowały w Maroku i Algierii, łamiąc opór słabych sił kolaboranckiego francuskiego rządu Vichy, a następnie skręciły na wschód i ruszyły forsownym marszem w stronę Tunezji przez nieprzyjazne góry Atlas. Tam połączyły się z brytyjską 8. Armią, która po wywalczonym z trudem zwycięstwie pod El Alamein w Egipcie posuwała się na zachód wzdłuż północnego wybrzeża Afryki. W Tunezji, kraju o powierzchni mniej więcej równej stanowi Georgia, doszło do serii zakończonych różnymi rezultatami bitew przeciwko dwóm włosko-niemieckim armiom. Najgorsze skutki przyniosła porażka w rejonie przełęczy Kasserine w lutym 1943 roku. W jej wyniku wojska Stanów Zjednoczonych utraciły 6000 ludzi, a pod względem zdobytego przez wroga terenu była to największa klęska poniesiona przez Amerykanów w czasie całej wojny. Niemniej jednak Alianci przeważali w powietrzu i na morzu, posiadali też potężniejszą artylerię, a ich połączone armie górowały nad przeciwnikiem liczebnie. Pozwoliło to na zmiażdżenie oddziałów Osi, których oficjalna kapitulacja nastąpiła w czwartek 13 maja. Łupy obejmowały między innymi ćwierć miliona jeńców, których odziana w łachmany awangarda ustawiała się właśnie w ładowni Queen Mary w kolejce do odwszawiania¹⁷.

Zwycięstwo w Afryce Północnej, całkowite i upajające, zapewniło Sprzymierzonym również kontrolę nad znakomitymi portami i lotniskami na obszarze od Casablanki do Aleksandrii. Poza tym położyło kres niebezpieczeństwu dotarcia wojsk Osi do pól roponośnych Bliskiego Wschodu, a także pozwoliło na wznowienie żeglugi przez Kanał Sueski po raz pierwszy od 1941 roku, dzięki czemu konwoje płynące z Wielkiej Brytanii do Indii nie musiały opływać Afryki i mogły skrócić czas rejsu o dwa miesiące. Co więcej, południowa flanka okupowanej Europy była teraz wystawiona na dalsze ataki Aliantów. Triumf w Afryce Północnej zbiegł się w czasie ze zwycięstwem na północnym Atlantyku. Wściekłe ataki wilczych stad niemieckich okrętów podwodnych raptownie straciły na sile. Stało się tak dzięki usprawnieniu elektronicznego podsłuchu oraz złamaniu przez kryptologów szyfrów Kriegsmarine, co pozwalało alianckim samolotom i okrętom na lokalizowanie i niszczenie nieprzyjacielskich jednostek. W maju Niemcy utracili 47 U-Bootów, trzy razy więcej niż w marcu. Latem 1943 roku Atlantyk przemierzyło 3500 alianckich statków transportowych, ani jeden nie został zatopiony. Dla porównania rok wcześniej statki Sprzymierzonych szły na dno średnio co osiem godzin. Ostatecznie straty niemieckich podwodniaków w trakcie całej wojny wyniosły 75%, wskaźnik ten był wyższy niż w jakimkolwiek innym rodzaju wojsk któregokolwiek z walczących państw¹⁸.

Na innych frontach globalnej wojny szala zwycięstwa nie przechyliła się aż tak gwałtownie. Na Pacyfiku Japończycy zostali wyparci z Guadalcanal i Papui, a w marcu posiłki dla ich wojsk uległy zdziesiątkowaniu w bitwie na Morzu Bismarcka. 11 maja siły amerykańskie wylądowały na wyspie Attu w archipelagu Aleutów. W wyniku prowadzonych w peryferyjnym regionie walk doszczętnie zniszczono liczący 2500 ludzi japoński garnizon, tracąc przy tym ponad 1000 żołnierzy. Wcześniej, 18 kwietnia, dzięki przechwyceniu w odpowiednim czasie wrogiej transmisji radiowej, piloci amerykańskich myśliwców zdołali zaatakować z zaskoczenia i zestrzelić samolot admirała Isoroku Yamamoto, zabijając w ten sposób architekta podstępnego uderzenia na Pearl Harbor. Niemniej jednak Japończycy wciąż mocno trzymali się w Birmie, mieli w swych rękach porty, nadbrzeżne miasta i większość rolniczych obszarów Chin, a także kontrolowali wyspy Pacyfiku od Kurylów do środkowej części Wysp Salomona. Tokio przyjęło strategię obronną, licząc, że impas w wojnie na wyniszczenie złamie wolę walki Sprzymierzonych i sprawi, że do działań na Pacyfiku nie włączą się Sowieci¹⁹.

Na froncie wschodnim konflikt utrzymywał swój niezwykle okrutny charakter, jaki towarzyszył mu od momentu dokonania przez Adolfa Hitlera inwazji na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku. I tam sytuacja przybrała obrót niekorzystny dla wojsk Osi, które niecały rok wcześniej znajdowały się na przedmieściach Leningradu, w Stalingradzie i zaledwie kilka godzin drogi od Morza Kaspijskiego. Od stycznia Niemcy stracili 30 dywizji, z czego większość pod Stalingradem i w Tunezji; w ten sposób Hitlerowi ubyła jedna ósma wojsk. W ciągu trzech ostatnich miesięcy liczba posiadanych przez III Rzeszę czołgów spadła z 5500 do 3600. Radziecka kontrofensywa doprowadziła od odbicia Kurska, Rostowa i całego wschodniego wybrzeża Morza Azowskiego. 9 maja minister propagandy Joseph Goebbels opisał w dzienniku rozpacz Führera: „Jest całkowicie zdegustowany generałami (…). Twierdzi, że wszyscy oni kłamią. Wszyscy są nielojalni. Wszyscy przeciwstawiają się narodowemu socjalizmowi”²⁰.

Mimo to Armia Czerwona wciąż znajdowała się około 500 kilometrów od wschodniej granicy Niemiec, mając naprzeciwko siebie dwie trzecie wszystkich jednostek bojowych Wehrmachtu. Hitler ciągle dysponował 300 niemieckimi dywizjami oraz 90 z armii państw satelickich. Naloty wielkich flotylli bombowców na niemieckie obiekty przemysłowe i miasta dawały duże nadzieje na przyszłość, lecz na razie przynosiły marne rezultaty, głównie z uwagi na fakt, iż większość amerykańskiego lotnictwa została przeniesiona z brytyjskich baz do Afryki. Nie licząc neutralnych Hiszpanii, Portugalii, Szwajcarii i Szwecji, pod butem Osi tkwiła cała kontynentalna Europa, od Zatoki Biskajskiej po rzekę Doniec i od Przylądka Północnego po Sycylię. Około 1,3 miliona robotników przymusowych harowało w niemieckich fabrykach, a kolejne ćwierć miliona wykonywało niewolniczą pracę przy fortyfikacjach Wału Atlantyckiego wzdłuż wrażliwego na atak zachodniego wybrzeża Francji i Niderlandów. Niezliczone rzesze ludzi uznanych za niepotrzebnych lub niebezpiecznych spędzano do obozów koncentracyjnych i obozów zagłady. W grupie tej znalazło się mniej więcej ćwierć miliona Francuzów, z których wojnę przeżyło jedynie 35 000²¹.

O kolejnym celu Brytyjczyków i Amerykanów, po odniesieniu przez nich zwycięstwa w Afryce Północnej, zadecydowano pięć miesięcy wcześniej, w Casablance, podczas ostatniej wielkiej konferencji strategicznej. Komitet Szefów Połączonych Sztabów, w którym zasiadali amerykańscy i brytyjscy dowódcy, prowadzący wojnę dla Roosevelta i Churchilla, tak opisał pokrótce swe ustalenia co do Operacji Husky: „Atak na Sycylię zostanie rozpoczęty w 1943 roku, z okresem sprzyjającej fazy księżyca w lipcu jako terminem docelowym”. Największa wyspa Morza Śródziemnego leży zaledwie 160 kilometrów od Tunisu, przy czubku włoskiego buta. Inwazja na nią miała stanowić post scriptum kampanii afrykańskiej. Amerykańscy stratedzy podchodzili nieufnie do perspektywy prowadzenia wojny w basenie śródziemnomorskim jeszcze przed lądowaniem w północno-zachodniej Afryce w listopadzie 1942 roku. O kampanii tej zadecydował Roosevelt, stając po stronie Churchilla i sprzeciwiając się własnym generałom, którzy uważali, że Alianci powinni skoncentrować swe siły w Wielkiej Brytanii celem bezpośredniego uderzenia przez kanał La Manche i następnie w stronę Berlina. W Casablance najważniejsi amerykańscy dowódcy poparli Operację Husky, ponieważ zabezpieczyłaby ona w jeszcze większym stopniu ruch statków transportowych po Morzu Śródziemnym i być może odciągnęła wojska Osi z frontu wschodniego. Poza tym pozwalała na utworzenie baz lotniczych ułatwiających bombardowanie Włoch i innych celów w okupowanej Europie oraz mogła doprowadzić chwiejący się Rzym do wycofania się z wojny poprzez anulowanie paktu stalowego z Niemcami podpisanego w maju 1939 roku²².

Nie istniał jednak żaden plan działań po zdobyciu Sycylii. Nie ustalono szerszej strategii, nie było zgody, co należy zrobić z potężnymi alianckimi wojskami koncentrującymi się nad Morzem Śródziemnym. Z tego też powodu zwołano konferencję Trident w Waszyngtonie. Churchill od prawie roku żywił nadzieję na kampanię w kontynentalnych Włoszech. Na początku kwietnia zwrócił się do Roosevelta z prośbą, aby nie kończyć działań na zajęciu Sycylii. „To skromny, a wręcz błahy cel dla naszych armii – stwierdził. – Na tym teatrze otwierają się tymczasem wielkie możliwości”²³. Wyeliminowanie Włoch z dalszego udziału w wojnie „wywołałoby u Niemców przejmujące poczucie osamotnienia i być może stanowiłoby początek ich klęski”²⁴. 2 maja, wyczuwając niechęć Jankesów, premier ostrzegł Harry’ego Hopkinsa przed „poważnymi rozbieżnościami pod powierzchnią” alianckiej jedności. Prywatnie przekazał królowi Jerzemu VI, że jest zdeterminowany, aby w Waszyngtonie, gdzie wiele osób domagało się bardziej stanowczych amerykańskich wysiłków przeciwko Tokio, stawić czoła zwolennikom strategii „najpierw Japonia”²⁵.

„Nie przybywamy tutaj z zamkniętymi umysłami i sztywnymi planami”, dyktował Churchill podczas rejsu z Gourock, przygotowując się do pierwszego wystąpienia w trakcie konferencji Tirdent. W swych rozmyślaniach, spisanych z użyciem wyciszonego Remingtona na papierze z Downing Street, zawarł między innymi: „Cel 1: wyciągnąć Włochy z wojny”. Twierdził również: „Nie zapominamy ani na chwilę, że naprzeciwko Rosjan znajduje się 185 niemieckich dywizji (…). My obecnie nie walczymy z ani jedną”. Potem przechodził do sedna sprawy: jeśli Sycylia zostanie opanowana „przed końcem sierpnia, to co ci [angielscy i amerykańscy] żołnierze będą robić przez siedem lub osiem miesięcy do pierwszego możliwego terminu Bolero [koncentracji w Wielkiej Brytanii wojsk do inwazji na Europę Zachodnią przez kanał La Manche]? Nie możemy sobie pozwolić na bezczynność naszych armii, podczas gdy Rosjanie dźwigają tak nieproporcjonalnie wielki ciężar”²⁶.

Pod tymi słowami ukryte było usilne błaganie. Czterdzieści pięć miesięcy wojny doprowadziło Wielką Brytanię do granic możliwości. W jej siłach zbrojnych służyło ponad 12% społeczeństwa. Narodowa mobilizacja niemal dobiegła końca i przeciąganie się konfliktu groziło poważnymi niedoborami rezerw ludzkich, zwłaszcza gdyby konieczne okazało się forsowanie kanału La Manche i szturmowanie fortyfikacji Festung Europa. Do tej pory Brytyjczycy stracili w walkach ponad 100 000 zabitych, a kolejne tysiące zaginęły. Poza tym śmierć poniosło 20 000 marynarzy floty handlowej, a 45 000 ludzi zginęło na terenie kraju w wyniku niemieckich nalotów²⁷.

Szansa na wybawienie leżała w Ameryce. Niedoświadczona i słaba US Army sprzed kilku lat rozrosła się do ponad 6 milionów żołnierzy. Miała 1000 generałów, 7000 pułkowników i 343 000 poruczników. Army Air Forces urosły od połowy 1941 roku o 3500%, a Army Corps of Engineers o 4000%. US Navy, która po Pearl Harbor posiadała osiem lotniskowców, pod koniec 1943 roku miała dysponować 50 okrętami tej klasy różnej wielkości. Tego samego roku Stany Zjednoczone wybudowały więcej statków transportowych niż znajdowało się w całej brytyjskiej flocie handlowej. Konstrukcja transportowca typu Liberty, od położenia stępki do wodowania, trwała zaledwie 50 dni. Roosevelt, być może w celu subtelnego przypomnienia o tym Churchillowi przed jego przybyciem, ogłosił właśnie publicznie, że „produkcja samolotów w Stanach Zjednoczonych stała się wyższa niż we wszystkich pozostałych krajach razem wziętych”; w 1943 roku powstało ich 86 000. Spośród wartego 48 miliardów dolarów zaopatrzenia, przekazanego przez Amerykanów sojusznikom, dwie trzecie trafiło do Wielkiej Brytanii²⁸.

Pierwsze 18 miesięcy wojny było dla Stanów Zjednoczonych okresem, który charakteryzowało niedoświadczenie, nieskuteczność i często również niekompetencja. Potrzebne było długie dojrzewanie, jeszcze zresztą niezakończone. Należało też oddzielić silnych od słabych, efektywnych od nieprzydatnych oraz, jak zawsze w takich przypadkach, szczęściarzy od pechowców. Procesom tym podlegały zarówno jednostki bojowe, jak i ich dowódcy. Hanson Baldwin, mający za sobą długi pobyt na froncie, doświadczony korespondent wojenny New York Times, twierdził w artykule znajdującym się na pierwszej stronie wydania z tego właśnie, wtorkowego poranka: „Największym amerykańskim problemem jest dowodzenie: wojsko jak na razie nie zapewniło choćby częściowo należytego przywództwa ze strony oficerów”. Na temat przeciętnego żołnierza Baldwin pisał: „Nie jest wystarczająco twardy psychicznie ani wystarczająco zdeterminowany. Część jego serca jest zaangażowana w walkę, lecz tylko część”²⁹.

Na terenie samych Stanów Zjednoczonych, gdzie zdolność produkcyjna bazy przemysłowej została już prawie w całości zmobilizowana, proces przechodzenia ze stopy pokojowej na wojenną przebiegał w wielkim ożywieniu, jakiego dotychczas nie znano i jakie być może nigdy już nie będzie miało miejsca. 10 lutego 1942 roku z amerykańskich linii produkcyjnych zjechał ostatni samochód osobowy. W 1943 roku wyprodukowano zamiast tego 30 000 czołgów, średnio ponad trzy na godzinę. W ciągu 12 miesięcy zbudowano ich więcej niż łącznie opuściło niemieckie fabryki w latach 1939-1945. Rudolph Wurlitzer Company zajmowała się teraz wytwarzaniem kompasów i odmrażaczy, a nie pianin i akordeonów, a International Silver zmieniło zastawę stołową na ręczne karabiny maszynowe Browning. Różne zakłady, w których wcześniej powstawały szminki, maszyny do pisania i kołpaki, zaczęły teraz produkować, odpowiednio, łuski nabojów, kaemy i hełmy. Podobnym przeobrażeniom uległa cała gospodarka. Tylko w tym roku wytworzono 6 milionów karabinów, 98 000 wyrzutni rakiet, 648 000 ciężarówek, 33 miliony sztuk bawełnianej żołnierskiej bielizny, 61 milionów par wełnianych skarpetek³⁰.

Wojna przeniknęła do każdej kuchni, garderoby i apteczki. W pierwszej kolejności zaczęto racjonować cukier, opony i benzynę, a potem właściwie wszystko, od butów do kawy. „Zużyj, znoś, radź sobie z tym, co masz, albo i bez tego”, brzmiała konsumencka mantra³¹. Mosiężne guziki zastąpiono plastikowymi, a miedziane monety cynkowymi. Aby oszczędzić 50 milionów ton wełny rocznie, rząd zdelegalizował kamizelki, mankiety, naszywane kieszenie i szerokie klapy marynarek. Spódnice i sukienki stały się krótsze, zniknęło też plisowanie. Rozporządzenie nakazujące zmniejszenie o 10% ilości materiału używanego do produkcji damskich kostiumów kąpielowych doprowadziło do powstania bikini. Regulacja L-85, wydana przez Radę Produkcji Wojennej, nie tylko racjonowała naturalne włókna, ale też zawężała liczbę kolorów tkanin do tych zaaprobowanych przez Komisję Doradczą ds. Barwienia; były to między innymi zaszczytny złoty, bohaterski czerwony i szlachetny niebieski³².

Niemieccy jeńcy wprawdzie mogli zamawiać zasłony z Sears, Roebuck, ale katalog nie oferował już saksofonów, miedzianych czajników czy pługów. Niedobór spinek do włosów zmusił fryzjerów do improwizacji z użyciem wykałaczek, a niedostępność jedwabiu sprawiła, że pojawiły się malowane pończochy, takie jak Velva Leg Film Liquid Stockings. W całym kraju wprowadzono ograniczenie prędkości do 55 kilometrów na godzinę, co nazywano „prędkością zwycięstwa”. Rząd podjął się też kampanii zbierania zużytych tubek po paście do zębów – 60 sztuk zawierało wystarczająco dużo cyny do zalutowania wszystkich połączeń elektrycznych w bombowcu B-17. W rezultacie w ciągu 16 miesięcy zgromadzono 200 milionów tubek. „Pogrzeb Japońca pod stosem złomu”, zachęcały plakaty, z kolei skomplikowane wykresy informowały Amerykanów, że 10 starych wiader zawiera tyle stali, ile potrzeba do wyprodukowania moździerza, 10 starych piecyków pozwala na zbudowanie samochodu rozpoznawczego, a z 252 kosiarek do trawy da się zrobić działo przeciwlotnicze³³.

Jednak wszystkie te poddane recyklingowi kosiarki i tubki, wszystkie okręty, samoloty i wełniane skarpety mogły przydać się tylko w wyniku wykorzystania ich podczas prawdziwych bitew, w rzeczywistych kampaniach, prowadzonych w oparciu o odpowiednią, zwycięską strategię. A ta jeszcze nie istniała.

Żadne miejsce w Ameryce nie uległo w wyniku wojny większej przemianie niż Waszyngton, gdzie jadący z północnego wschodu Ferdinand Magellan dotarł z hipnotyzującym stukotem kół krótko po godzinie 18. „Niegdyś senne, urokliwe i wdzięczne południowe miasto nad Potomakiem przemieniło się w ogarniętą gorączką stolicę świata – wściekano się na łamach Washington Times-Herald. – Lobbyści, propagandziści, wszelkiego rodzaju specjaliści, bogaci przemysłowcy, karierowicze, wynalazcy, panie lekkich obyczajów i kieszonkowcy opanowali miasto”³⁴.

Owa grupa powiększyła się teraz o premiera i jego świtę, złożoną z ponad setki generałów, admirałów, urzędników, osobistych ochroniarzy i żołnierzy Royal Marines. O godzinie 18.45 kawalkada limuzyn wytoczyła się z terenów Białego Domu i ruszyła na południe. Wzdłuż jej trasy rozmieszczono siedmiu agentów Secret Service w radiowozach; jeden z nich zajmował stanowisko przy niepozornej rampie na 14. Ulicy prowadzącej do podziemnej bocznicy, poprowadzonej pod Biuro Grawerowania i Druku. Gdy pociąg zatrzymał się z piskiem hamulców, limuzyny wjechały na peron. Franklin Roosevelt, wyniesiony z czołowego pojazdu i usadzony na czekającym już wózku inwalidzkim, przyjrzał się przedziałom pasażerskim z tyłu Magellana. Jego szara cera, pomarszczona szyja, opuchnięte i zamglone oczy, owe niepokojące symptomy stresu i wieku, zdawały się zniknąć na widok Churchilla, ciężko stąpającego naprzód w mundurze Royal Yacht Squadron. Prezydent uśmiechnął się promiennie, na co premier odpowiedział mu tym samym. Rozpoczęła się konferencja mająca na celu znalezienie zwycięskiej strategii i ocalenie świata³⁵.

Najpierw jednak należało rozlokować wszystkich gości, co nie należało do łatwych zadań. „Jeśli wojna mocno się przedłuży, Waszyngtonowi puszczą szwy”, ostrzegał w styczniu magazyn Life. Pięć miesięcy później zdawało się, że moment ten jest bliski. 12 000 pokojów hotelowych było nieustannie zajętych, w związku z czym niektórzy podróżni musieli szukać noclegu poza miastem, nawet w Filadelfii. Na Potomaku pojawiły się kolonie barek mieszkalnych, a na terenie całego Dystryktu Kolumbii i w jego okolicach wyrosły rozległe osiedla obskurnych tymczasowych domostw, znanych jako budynki „do wyburzenia”. Oczywiście do takich miejsc nie trafiła brytyjska delegacja. Churchill zajął apartament w Białym Domu, natomiast członków jego świty upchnięto w hotelach Statler i Wardman Park, w ambasadzie Zjednoczonego Królestwa oraz różnych hostelach i domach prywatnych. Szesnastu ludzi z Royal Marines odmaszerowało do koszar US Army, pocąc się obficie w oblepiającym, wilgotnym powietrzu, które upoważniało brytyjskich dyplomatów w Waszyngtonie do „wynagrodzenia za pracę na placówce tropikalnej”³⁶.

Churchill mógł zobaczyć, że od jego ostatniej wizyty, jedenaście miesięcy wcześniej, zmienił się cały kraj, w tym też jego stolica. Pentagon, położony za rzeką, w Hell’s Bottom, w 1942 roku znajdował się w budowie. Od tamtej pory został już ukończony i był nie tylko biurowcem o największej na świecie powierzchni, ale też lokalizacją „największej operacji wydawania pożywienia pod jednym dachem” (codziennie 55 000 posiłków, każdy za 35 centów)³⁷. Wszyscy dobrze odżywieni, lecz kiepsko zakwaterowani urzędnicy Departamentu Wojny mieli więcej zajęć niż kiedykolwiek wcześniej. Pewien dowcipniś zaproponował nowe rządowe motto: „Wyczerpanie nie wystarczy”. Znajdujące się na Pennsylvania Avenue prowizoryczne centrum informacyjne dla przyjeżdżających do miasta kontrahentów i biznesmenów stało się znane jako „dom wariatów”. Akurat w tym miesiącu Wojenna Komisja ds. Zasobów Ludzkich ogłosiła plan, wedle którego codziennie, aż do końca roku, siły zbrojne miało zasilać 12 000 ludzi. Po raz pierwszy pod broń zawezwano żonatych, lecz bezdzietnych mężczyzn. Ci posiadający potomstwo mogli mieć pewność, że wkrótce przyjdzie kolej i na nich. Zapewne nieprzypadkowo dyrektor FBI J. Edgar Hoover wyznał, że jego agenci aresztowali w 20 miastach ponad 5000 ludzi unikających służby wojskowej, a 3000 kolejnych ścigano listami gończymi³⁸.

Pojawiały się również inne oznaki tych niespokojnych czasów. W całym kraju powstało 35 „klinik od pogłosek”, mających na celu „badanie złośliwych i bezsensownych plotek”. Sprawdzać je mieli wykładowcy uczelniani, najwyraźniej odporni na dezinformację; rezultaty ich pracy przedstawiano w lokalnej prasie. Panowało tak wielkie zapotrzebowanie na operatorów tokarek, mechaników i rymarzy, że na ogłoszeniach pisano nawet: „biały lub kolorowy”. Rządowy komunikat prasowy informujący o pilnej potrzebie zatrudnienia na rzecz wysiłku wojennego osób umiejących pisać na maszynie zawierał 46 błędów na jednej tylko stronie. Urząd Informacji Wojennej relacjonował, że niedawna prośba o ofiarowywanie cienkich jasnych włosów, wykorzystywanych w przyrządach meteorologicznych i sprzęcie optycznym, poskutkowała dostarczeniem tak ogromnej liczby złotych kosmyków, że kolejne przestały być potrzebne³⁹.

W całym tym zamieszaniu na cztery tygodnie przed przybyciem Churchilla dodano do waszyngtońskiego krajobrazu jedną godną uwagi nowość. Premier mógł zobaczyć ją ze swego apartamentu w Białym Domu, patrząc obok przekwitających azalii za Pomnik Washingtona, w stronę otoczonego wiśniami zbiornika Tidal Basin. Tam właśnie wzniesiono Pomnik Jeffersona, elegancką neoklasyczną świątynię ze znajdującym się w środku prawie sześciometrowym posągiem trzeciego prezydenta Stanów Zjednoczonych, wyrzeźbionym prowizorycznie w gipsie, ponieważ Departament Produkcji Wojennej potrzebował całego dostępnego brązu. Wyryty w marmurze manifest Jeffersona doskonale oddawał nastrój mężczyzn, którzy następnego dnia mieli się spotkać w poszukiwaniu drogi prowadzącej ku końcowi wojny: „Przyrzekłem u ołtarza Pana wieczną wrogość wobec wszelkiej formy tyranii nad umysłem człowieka”⁴⁰.

Prace rozpoczęto w środę 12 maja o godzinie 14.30 w pokoju owalnym Roosevelta, przytulnym zaciszu położonym nad Pokojem Niebieskim. Ściany pomieszczenia były udekorowane obrazami i akwafortami o tematyce morskiej, a podłogę pokrywała niedźwiedzia skóra. Prezydent, siedząc w swym pozbawionym podłokietników wózku inwalidzkim, przywitał się z Churchillem i dziesięcioma pozostałymi uczestnikami pierwszej sesji, w większości należącymi do Komitetu Szefów Połączonych Sztabów. Na wielkim biurku Roosevelta, ustawionym przez agentów Secret Service z dala od okien, znajdowała się niebieska lampka, cztery szmaciane osiołki-maskotki, sterta książek, kałamarz, buteleczka z lekami, niewielki zegarek w kształcie koła sterowego okrętu oraz brązowe popiersie pierwszej damy, które w jakiś sposób umknęło zbieraczom złomu⁴¹.

Pięć miesięcy wcześniej amerykańscy stratedzy wyjeżdżali z konferencji w Casablance z przekonaniem, że zostali przechytrzeni przez Brytyjczyków, lepiej przygotowanych i jednomyślnych w determinacji do kontynuowania kampanii śródziemnomorskiej, rozpoczętej od inwazji na Afrykę Północną. Aby uniknąć kolejnego poniżenia, przed konferencją Trident Jankesi wręcz zbombardowali Brytyjczyków dokumentami przedstawiającymi swoje stanowisko. Sporządzili też 30 opracowań na temat różnych strategii prowadzenia wojny oraz dwukrotnie zwiększyli liczebność własnej delegacji. Poszukując „wielkiej koncepcji, która pozwoli dotrzeć do serca Europy” w wyniku rozstrzygającej kampanii, amerykańscy planiści dokonali szczegółowej analizy różnych bram wiodących na kontynent, począwszy od Półwyspu Iberyjskiego i południowej Francji, a kończąc na Włoszech, Grecji i Turcji. Wciąż jednak niemal co do jednego opowiadali się za uderzeniem najkrótszą drogą, czyli przez kanał La Manche⁴².

Doradcy prezydenta równie ciężko pracowali, by zaradzić temu, co uważali za największą przeszkodę przed osiągnięciem przez Amerykanów strategicznej hegemonii: chodziło o samego Roosevelta i jego widoczną skłonność do zmiany zdania pod wpływem elokwentnych wywodów Churchilla. „Ten gość z Londynu (…) poradzi sobie z naszym Szefem, a staranne i przemyślane plany naszego sztabu zostaną odrzucone. Czuję z tego powodu wielki niepokój”, zapisał 10 maja w dzienniku sekretarz wojny Henry Stimson⁴³. Trzy dni wcześniej amerykańscy szefowie sztabów porozmawiali z Rooseveltem w Białym Domu i wycisnęli z niego obietnicę wywarcia nacisku na Brytyjczyków w sprawie zobowiązania się przez nich do poparcia inwazji na Europę przez kanał La Manche. Swoje stanowisko powtórzyli zdecydowanie w memorandum, w którym przypomnieli o wykazywanej przez Pentagon „niechęci do inwazji na kontynentalne Włochy”, oświadczając jednocześnie, że Brytyjczycy „są tradycyjnie ekspertami w trzymaniu się treści zobowiązań, nie bacząc na ich ducha”. Roosevelt odpowiedział, bazgrząc na marginesie słowa przywodzące na myśl zapiski Churchilla na Queen Mary: „Nie zamykajmy na nic umysłów”⁴⁴.

Do pouczonego w ten sposób grona przemówił „gość z Londynu”. Afryka Północna została opanowana, zbliżała się Operacja Husky na Sycylii. „Co w następnej kolejności?”, pytał Churchill. Sprzymierzeni posiadali „autorytet i prestiż, zapewniony przez zwycięstwo”, i musieli „zerwać owoce odniesionego sukcesu”. Spoglądając na napisane na maszynie notatki, przedstawiał swe argumenty: Rosjanie walczą ze 185 niemieckimi dywizjami, a Alianci z ani jedną; Włochy tymczasem stanowią łatwy do zdobycia łup⁴⁵.

Premier użył określenia „miękkie podbrzusze” w depeszy do Roosevelta z listopada 1942 roku, mając na myśli wrażliwą na atak południową flankę Osi w Europie. W tym tygodniu w prywatnej rozmowie ze swymi wojskowymi doradcami dodał: „Chcemy, żeby zgodzili się na wykorzystanie sukcesu Operacji Husky i żeby uderzenie w podbrzusze stało się priorytetem”. Teraz zaczął usilnie o to zabiegać. „Czy musimy dokonać inwazji na włoską ziemię, czy będziemy w stanie zmiażdżyć wroga samymi tylko atakami z powietrza? Czy Niemcy będą bronić Włoch?”. Odpowiadając samemu sobie, Churchill stwierdził, że konieczne jest, aby Sprzymierzeni „użyli swych wielkich armii do uderzenia na Włochy”, zamiast pozwolić, żeby trwały one w bezczynności po zajęciu Sycylii. Gdyby Hitler zdecydował się pójść na ratunek swemu faszystowskiemu sojusznikowi Benito Mussoliniemu, uszczupliłby wojska niemieckie walczące z Rosjanami. Premier nie sądził, by pokonane Włochy stanowiły ekonomiczny ciężar dla Aliantów, nie uważał nawet, że „ich okupacja będzie konieczna”⁴⁶.

Tak przedstawiała się w skrócie brytyjska strategia śródziemnomorska. Roosevelt odpowiedział natychmiast. Churchill przedstawiał swe argumenty obrazowo, ale niezbyt przekonująco. „Co po Sycylii?”, zapytał prezydent, raz jeszcze powtarzając słowa premiera. Po zakończeniu Operacji Husky w basenie Morza Śródziemnego znajdowało się w przybliżeniu 25 alianckich dywizji, z których każda liczyła około 15 000 ludzi. Siły te „musiały zostać gdzieś wykorzystane”. Niemniej jednak Roosevelt stwierdził: „Zawsze wzbraniałem się przed skierowaniem wielkich armii na teren Włoch”. Ten odwracający uwagę nieprzyjaciela atak mógłby „wyczerpać siły Narodów Zjednoczonych i podziałać na korzyść Niemiec”. W opinii prezydenta lepiej było kontynuować gromadzenie wojsk w Wielkiej Brytanii w celu dokonania inwazji, nokautującego uderzenia wymierzonego w serce Niemiec. „Należałoby ostatecznie uzgodnić, że nastąpi ona na wiosnę 1944 roku”. Zakończywszy, Roosevelt uśmiechnął się i w charakterystyczny dla siebie sposób zarzucił głową, co jeden z jego wielbicieli nazywał „gestem fifkowym”⁴⁷.

Impas przeciągnął się do poranka następnego dnia, kiedy to sześciu szefów sztabów, mężczyzn stojących na czele wojsk lądowych, marynarki wojennej i lotnictwa Stanów Zjednoczonych oraz Wielkiej Brytanii, spotkało się bez udziału Roosevelta i Churchilla w budynku Rezerwy Federalnej, masywnym, prostym gmachu z portykiem, wznoszącym się przy Constitution Avenue. Zapach róż i świeżo skoszonej trawy przenikał obok stojących na baczność wartowników do wyłożonego boazerią pokoju używanego na co dzień przez Radę Gubernatorów. To tam amerykańska delegacja przedstawiła jedenastopunktowe memorandum o tytule „Globalna strategia wojenna”. Jego sedno znalazło się w punkcie trzecim: „W opinii szefów sztabów Stanów Zjednoczonych inwazja na Europę przez kanał La Manche jest konieczna do szybkiego zakończenia wojny z Niemcami”⁴⁸.

Amerykańskie argumenty prezentował wysoki, poważny mężczyzna z jasnymi, siwiejącymi włosami. Generał George C. Marshall, szef sztabu US Army, miał w omawianej kwestii zdecydowane poglądy, choć martwił się o podatność prezydenta na pochlebstwa Brytyjczyków. Był człowiekiem pedantycznym, ponoć przekonanym, że „nikt nigdy nie wpadł na nowatorski pomysł po godzinie trzeciej po południu”. Nie znosił ortodoksyjności, lizusów i telefonu. Churchill nazwał go „największym Rzymianinem z nich wszystkich”. Tak natomiast opisał go pewien brytyjski generał: „Dosyć powściągliwy, dostojny, nie zniżający się do wszelkich sporów, niemożliwy do przekupienia (…). Nigdy nie widziałem, by w jakikolwiek sposób okazywał emocje”⁴⁹. W istocie Marshall był człowiekiem o ognistym temperamencie. Od podkomendnych żądał, aby „wyzbyli się bzdur, komplikacji i ociężałości” z narodowego wysiłku wojennego. Jego tradycyjne pytanie, połączone z wpatrywaniem się w rozmówcę bez mrugania jasnoniebieskimi oczami, potrafiło przerazić zarówno poruczników, jak i generałów poruczników: „Czy jesteście pewni, że dobrze to przemyśleliście?”⁵⁰. Nie licząc jazdy konnej, ogrodnictwo stanowiło jego jedyne cywilne hobby. Według żony generała „dumą jego serca” była sterta kompostownika wznosząca się obok ich domu w Wirginii⁵¹.

Inwazja na Włochy, stwierdził Marshall, „utworzyłaby w rejonie Morza Śródziemnego próżnię”, wsysającą żołnierzy i zaopatrzenie potrzebne do ataku przez kanał La Manche. Po zajęciu Sycylii działania powinny zostać w jego mniemaniu „ograniczone do ofensywy powietrznej”, bo w przeciwnym razie pojawiłoby się niebezpieczeństwo „przeciągania się walk” w basenie śródziemnomorskim, co stanowiło scenariusz „nie do zaakceptowania dla Stanów Zjednoczonych”⁵².

Wysunięto kolejne argumenty, zawarte w 30 opracowaniach Departamentu Wojny: wyeliminowanie Włoch z wojny przyniosłoby dodatkowy ciężar, ponieważ cenne alianckie statki transportowe musiałyby zostać użyte do przewozu żywności dla tamtejszej ludności cywilnej. Niemcy zachowaliby dla siebie 12 milionów ton węgla przekazywanych rocznie Rzymowi, a także tabor kolejowy wykorzystywany do zaopatrywania Włoch. „Miękkie podbrzusze” nie posiadało, ogólnie rzecz biorąc, odpowiednich portów do utrzymania wielkich alianckich armii, potrzebnych do uderzenia w stronę Europy Środkowej. Amerykańscy planiści uznali, że Brytyjczycy mają słabość do „pobocznych ataków”, „dzióbania w peryferia” oraz „nieefektywnego rozpraszania (unremunerative scatterization)” (to ostatnie musiało zniechęcać wszelkich miłośników języka, niezależnie od strategicznych poglądów). Prywatnie Jankesi podejrzewali, że u podstawy skupienia Wielkiej Brytanii na Morzu Śródziemnym leżą zarówno tradycyjne imperialne interesy, jak i niechęć do podjęcia ryzyka, które raz jeszcze mogło doprowadzić do ogromnych strat, jakie poniesiono na froncie zachodnim pokolenie wcześniej⁵³.

„Działania w rejonie Morza Śródziemnego – dodał Marshall – są owiane licznymi spekulacjami, jeśli chodzi o ich wpływ na zakończenie wojny”⁵⁴.

Wywodu tego słuchał uważnie generał sir Alan Brooke, szef Imperialnego Sztabu Generalnego; jego oblicze o ostrych rysach nie zdradzało, jaka jest jego osobista opinia na temat Marshalla: „Wielki człowiek i wspaniały dżentelmen, który potrafi budzić zaufanie, jednak nie zrobił na mnie wrażenia swą sprawnością intelektualną”. Brooke dysponował wystarczającym intelektem, lecz wykazywał tendencję do uznawania za ślepych tych, którzy nie podzielali jego wizji. Miał 59 lat, okrągłe ramiona i ciemne, nabłyszczone brylantyną włosy. Potrafił być kapryśny lub jak sam to ujmował, „bardzo niedysponowany”. Stany takie stanowiły zapewne wynik wycieńczenia wojną toczoną od czterech lat nie tylko z Niemcami, ale często też z Churchillem. „Walę pięścią w stół i przybliżam ku niemu swoją twarz, a on co robi? – relacjonował premier. – Wali w stół mocniej ode mnie i również zaczyna się we mnie wpatrywać”. Brooke szacował, że każdy miesiąc ścierania się z Churchillem skraca mu życie o rok. W liście do przyjaciela dodawał: „To, co mnie zabija, to nocna praca z nim, od kolacji do pierwszej po północy”⁵⁵. Jako dziewiąte i najmłodsze dziecko wygnanego z ojczyzny angielsko-irlandzkiego baroneta, Brooke urodził się i wychował we Francji, dzięki czemu płynnie porozumiewał się w tamtejszym języku i przez całe życie obawiał się, że nadane mu zostanie przezwisko „Żabojad”⁵⁶. Żywił w sobie proste zamiłowanie do fotografowania ptaków i przyrody, wręcz był w tej dziedzinie pionierem. Marshall posiadał swój kompostownik, Brooke miał natomiast księgarnię Sotheran’s na Sackville Street, gdzie przesiadywał w mundurze z czerwonymi szelkami, szczegółowo badając ilustracje o tematyce ornitologicznej. Podczas rejsu Queen Mary, odłożywszy książkę Birds of the Ocean, zanotował w dzienniku pismem pionowym i postrzępionym niczym irlandzkie wybrzeże: „Prowadzenie wojny zdaje się składać z opracowywania planów, a następnie upewniania się, że wszyscy ci, którzy mają je wykonać, nie będą walczyć ze sobą nawzajem zamiast z wrogiem”⁵⁷.

Teraz Brooke zaczął spierać się z Marshallem, choć bez podnoszenia głosu. Na jedenastopunktowe amerykańskie memorandum odpowiedziano trzydziestojednopunktowym kontruderzeniem. W punkcie piątym streszczony został najważniejszy brytyjski argument: „Główny zadaniem, jakie mamy w tym roku do wykonania na europejskim teatrze, jest eliminacja Włoch. Jeśli uda nam się to uczynić, naszym zdaniem będzie to wielki krok w kierunku pokonania Niemiec”⁵⁸.

Brooke z precyzją przedstawiał kolejne punkty. Zauważył, że Niemcy posiadają we Francji i w Niderlandach 35 dywizji, a kolejne dziesięć czeka w gotowości w Rzeszy. Zaatakowanie Włoch pozwoliłoby na ściągnięcie części tych wojsk i osłabienie obrony przed ewentualnym uderzeniem przez kanał La Manche, które być może i tak da się przeprowadzić dopiero w 1945 lub 1946 roku. W następstwie upadku Włoch niemieckie jednostki musiałaby zająć miejsce 43 włoskich dywizji okupujących Bałkany i siedmiu znajdujących się w południowej Francji. Było mało prawdopodobne, że pozbawiony włoskich sprzymierzeńców Berlin będzie stawiał opór na południe od doliny Padu w północnej Italii. „Nasze całkowite zaangażowanie w kontynentalnych Włoszech w przypadku ich załamania się nie przekroczy dziesięciu dywizji”, szacowano w brytyjskim memorandum⁵⁹.

Dalsze wsparcie dla brytyjskiego stanowiska stanowiła cała sterta opracowań w teczkach z czerwonej skóry. „Jeśli Włochy upadną, Niemcy nie będą w stanie utrzymać zarówno Półwyspu Apenińskiego, jak i Bałkanów, w związku z czym skoncentrują wszystkie dostępne siły do obrony tych drugich”. Basen Morza Śródziemnego oferował kuszące perspektywy. „Powinniśmy wykorzystać każdą szansę na złamanie Osi i zwycięskie zakończenie wojny z Niemcami w 1944 roku”⁶⁰.

Jednakże, jak ostrzegł amerykańskich kolegów Brooke, jeśli po zajęciu Sycylii działania nie zostaną przeniesione na teren kontynentalnych Włoch, „nie pojawi się możliwość ataku na Francję”. W istocie, twierdził, „zaprzestanie operacji nad Morzem Śródziemnym po zakończeniu Operacji Husky doprowadzi do przedłużenia wojny”⁶¹.

Po zakończeniu sesji w pokoju zapanowała chwilowa cisza. Sprzymierzeni byli wciąż bardzo dalecy od osiągnięcia porozumienia i nieustannie wykazywali się wzajemną nieufnością. „Wasi ludzie nie zamierzają nigdy przekroczyć Kanału”, powiedział swemu brytyjskiemu odpowiednikowi pewien planista ze Stanów Zjednoczonych. Admirał Ernest J. King, wybuchowy amerykański szef operacji morskich, zaczął radzić kolegom: „Powinniśmy skierować nasze siły na Pacyfik”⁶².

Na sugestię Marshalla przerwano posiedzenie. Obradujący wstali ze skrzypieniem krzeseł i przeszli spacerem do znajdującego się zaraz obok budynku Zdrowia Publicznego. W pokoju map oczekiwał ich lunch. W jego trakcie strategiczne przepychanki natychmiast ustąpiły rozmowom towarzyskim i delikatnemu brzękowi sztućców. Wieczorem Brooke wyznał w dzienniku: „Jestem całkowicie przygnębiony”⁶³.

***

Waszyngton nie był spokojnym, odizolowanym od świata miejscem, jak Casablanca pięć miesięcy wcześniej. Po niekończących się spotkaniach, często trzech lub więcej dziennie, należało spełnić powinności towarzyskie, które obejmowały między innymi udział w przyjęciach w strojach wieczorowych przez cztery noce z rzędu. Stolica, choć okryta misternym wojennym kamuflażem, pozostawała miastem pełnym prowincjonalnej serdeczności, podekscytowanym wizytą zasłużonych dowódców i skorym, by im dogadzać⁶⁴.

Na meczu baseballowym Washington Nationals fani przywitali gorącymi owacjami dwóch prawdziwych feldmarszałków, którzy pojawili się w loży. W przerwach między rundami śpiewali Bing Crosby i Kate Smith, natomiast przybysze starali się odgadnąć różnicę między home plate i home run. Podczas pewnego uroczystego obiadu każdy z gości sięgał do cylindra, jednego dla pań, jednego dla panów, i wyjmował kawałek papieru, na którym wydrukowano nazwisko sławnego w historii kochanka lub kochanki, po czym przy stole siadano tak, żeby połączyć pary: Helenę i Parysa, Kleopatrę i Antoniusza, Chloe i Dafnisa, Heloizę i Abelarda. Równie intymny, choć mniej pikantny charakter miał zorganizowany w Białym Domu prywatny pokaz nowego filmu Korpusu Łączności US Army pod tytułem The Battle of Britain. Na ekranie dzielni piloci Royal Air Force wspinali się do kokpitów, Spitfire’y walczyły z Messerschmittami, śmiertelnie ugodzone samoloty przechylały się i spadały, ciągnąc za sobą spirale dymu. Churchill siedział nieruchomo, oczarowany spektaklem; migające światło projektora odbijało się od łez płynących mu po okrągłych policzkach. Niegościnny był jedynie waszyngtoński upał. Niektórzy opadający z sił Brytyjczycy chwytali się desperackich środków. Żonę ekonomisty Johna Maynarda Keynesa znaleziono siedzącą całkiem nagą przed otwartą lodówką marki Westinghouse w domu w Georgetown, gdzie zatrzymała się z mężem⁶⁵.

Aby uciec przed Waszyngtonem w jego zarówno oficjalnej, jak i towarzyskiej formie, Marshall zabrał członków Komitetu Szefów Połączonych Sztabów dwoma samolotami transportowymi na weekend w południowo-wschodniej Wirginii. Wylądowawszy na Langley Field, mężczyźni wsiedli do ośmiu czekających już samochodów sztabowych US Army, po czym ruszyli szosą nr 17, aby obejrzeć pole bitwy pod Yorktown. Tam Brytyjczycy wyznali ze śmiechem, że nie przypominają sobie „nazwiska tego gościa, który tak fatalnie się sprawił” w 1781 roku. Następnym punktem wycieczki był Williamsburg, drobiazgowo odbudowana kolonialna stolica⁶⁶.

O ile w Waszyngtonie panowało podekscytowanie przyjazdem gości, Williamsburg wręcz kipiał z przejęcia. Przycięto trawniki, żywopłoty i wiciokrzewy. W gospodzie Williamsburg Inn obrusy i porcelana zostały wyjęte ze skrzyń, gdzie trafiły na czas wojny, a srebro wypolerowano. Stolarze przygotowali nowy stół dla trzynastu osób i ustawili reflektory tak, żeby oświetlały derenie. Ktoś zdołał obejść rządowe restrykcje dotyczące nabywania freonu i zdobył dwa zbiorniki z używaną do chłodzenia cieczą, jedyne, jakie znajdowały się na południe od Richmond. W tawernie stało się przyjemnie chłodno.

John D. Rockefeller Jr, który sfinansował odnowienie Williamsburga, zdołał dowiedzieć się o wizycie i wysłał kilku ludzi, aby nadzorowali przygotowania do obiadu. Zbulwersowany faktem, iż do produkcji lodów może zostać użyta gorsza jakościowo śmietana, nakazał wysłać pojemnik z odpowiednią ze swej posiadłości w Pocantico Hills w stanie Nowy Jork, razem z wyborem owoców i serów. W tym samym czasie w jego prywatnym klubie na Manhattanie zaczęto przyrządzać świeżego żółwia diamentowego à la Maryland, który wymagał dwóch dni gotowania na wolnym ogniu. Obciążony wielkim bagażem kamerdyner dotarł z żółwiem, śmietaną, owocami, serami i skrzynką sherry na Penn Station, gdzie wszystko trafiło na górną kuszetkę w wagonie pulmanowskim. Cztery godziny później wysiadł w Richmond, skąd wraz z drogocennym ładunkiem kontynuował podróż do Williamsburga limuzyną.

W sobotę 15 maja, na krótko przed godziną 17, kawalkada wioząca szefów sztabów skręciła z Queen Street na Duke of Gloucester Street, po czym zatrzymała się przed budynkiem starego kapitolu, gdzie gości przywitał czarnoskóry odźwierny w kolonialnym stroju. Skończywszy podziwiać wypolerowane wyroby drewniane i portret młodego George’a Washingtona, wojskowi przeszli do tawerny Raleigh, gdzie w „Pokoju Dafne” posilili się kanapkami z paluszkami rybnymi i cynamonowymi tostami, popijając herbatą oraz whisky z wodą sodową. Potem skierowali się do gospody, gdzie zapominając o chłodzeniu freonem, rozpalono ogień w dwóch kominkach w lobby. Koktajle z burbonem podano w kielichach wykonanych przez lokalnego złotnika. Zaserwowana o 20.15 kolacja składała się z menu Rockefellera, a także koktajlu z krabów, wirginijskiej szynki, twardych herbatników oraz wytrawnego szampana Heidsieck Monopole rocznik 1929. Wszyscy się zgodzili, że lody truskawkowe były boskie.

Po kawie i brandy Marshall zabrał gości na nocną wycieczkę do pałacu kolonialnego gubernatora, wspaniale oświetlonego setkami świec rozmieszczonych w każdym pomieszczeniu i w ogrodach. Admirał sir Dudley Pound, pierwszy lord morski, zgubił się w labiryncie ozdobnych krzewów i musiał wezwać na ratunek pozostałych szefów sztabów. Ci pospieszyli mu na ratunek, lecz sami zgubili drogę, czemu towarzyszyło sporo chłopięcego rechotania⁶⁷.

W niedzielny poranek, po zjedzonym na tarasie śniadaniu, wojskowi zagrali na trawniku w krokieta i udali się popływać w pożyczonych strojach kąpielowych. Brooke, który zastanawiał się, czy wydać 1500 funtów na 45 tomów Gould’s Birds, zabrał lornetkę i oddalił się w poszukiwaniu przedrzeźniaczy i dzięciołów włochatych. Przed odjazdem na lotnisko i lotem powrotnym dowódcy zebrali się w kościele parafialnym w Bruton, gdzie przewodnicy zaprowadzili ich do ławy George’a Washingtona. Wierni przybyli tłumnie do świątyni, po zajęciu wszystkich miejsc w ławkach wypełniając dwie poprzeczne nawy składanymi krzesełkami. Dudleya Pounda, któremu z uwagi na niewykryty jeszcze guz mózgu zostało zaledwie kilka miesięcy życia, poproszono o przeczytanie fragmentu Biblii. Wszedłszy na mównicę, admirał znalazł rozdział szósty Ewangelii św. Mateusza, po czym zaśpiewał: „Przypatrzcie się liliom na polu, jak rosną: nie pracują, ani przędą”. Zakończył mocnym głosem:

Nie troszczcie się więc zbytnio o jutro, bo jutrzejszy dzień sam o siebie troszczyć się będzie. Dosyć ma dzień swojej biedy⁶⁸.

Podczas gdy szefowie sztabów udali się na południe, Roosevelt i Churchill wyjechali na północ. Ich prowadzona przez eskortę motocyklową limuzyna, w której znaleźli się także Eleanor Roosevelt i Harry Hopkins, ruszyła Massachusetts Avenue, po czym skręciła w Wisconsin Avenue, by opuścić stolicę i skierować się w stronę prezydenckiego azylu, zwanego Shangri-La, a później przemianowanego na Camp David, położonego w górach Catoctin w środkowej części stanu Maryland. Dostrzegłszy billboard reklamujący Barbara Fritchie Candy, Roosevelt wyrecytował fragment ballady Johna Greenleafa Whittiera o legendarnej bohaterce z czasów wojny secesyjnej, która stawiła czoła mijającym jej dom konfederackim żołnierzom, powiewając z okna Gwiaździstym Sztandarem.

„Strzelaj, jeśli musisz, w starą siwą głowę,

Lecz oszczędź flagę swego kraju”, rzekła.

Ku wielkiemu zaskoczeniu prezydenta Churchill „wytrajkotał cały wiersz”, mający 60 wersów. „Znad parapetu wychyliła się daleko (…) I z wielką siłą woli potrząsnęła nią”. Wkrótce Rooseveltowie i Hopkins przyłączyli się do premiera, wygłaszając refren: „Strzelaj, jeśli musisz (…)”⁶⁹.

Przez trzy dni odprężali się na spokojnych polanach Shangri-La, ucinając sobie drzemki w chatach z bali, łowiąc pstrągi źródlane i dyskutując o wydarzeniach sprzed 80 lat, kiedy konfederackie oddziały żwawo przemaszerowały przez okoliczne wzgórza, kierując się ku Gettysburgowi. Kolejny gość, córka Roosevelta Anna, w datowanym na 14 maja liście do męża tak opisała Churchilla: „Dłubie w zębach przez cały obiad i obficie używa tabaki. Kichnięcia, które potem następują, niemal trzęsą fundamentami domu (…). Podziwiając jego tabakierę, dowiedziałam się, że należała kiedyś do lorda Nelsona”⁷⁰. Prezydent często siadał przy oknie ze swoją ukochaną kolekcją znaczków. Gdy prośby Churchilla o więcej czołgów, samolotów czy czegokolwiek innego stawały się zbyt natarczywe, Roosevelt przerywał mu, podnosząc znaczek do światła i mamrocząc: „Czyż nie piękny ten egzemplarz z Nowej Fundlandii?”. W innych przypadkach, by oszczędzić prezydentowi „godzin z Winstonem”, adiutant wzywał go do wyimaginowanej rozmowy telefonicznej⁷¹.

Łączyło ich wiele rzeczy, nie tylko ciążąca na nich ogromna odpowiedzialność za uratowanie świata. Dzielili zamiłowanie do sekretów, machlojek i historii wojskowości. Roosevelt „uwielbiał wojskową stronę wydarzeń i lubił sprawować nad nimi kontrolę”, napisał pewien jego podwładny⁷². Churchill z kolei zdawał się myśleć o sobie jako o ponownym wcieleniu swego sławnego przodka, księcia Marlborough, który w 1704 roku zwyciężył Francuzów pod Blenheim. Mimo wykazywanej teraz niechęci do faworyzowanego przez Brytyjczyków włoskiego przedsięwzięcia prezydent miał „skłonność do rozpraszania sił” i fascynował się Morzem Śródziemnym w prawie tak wielkim stopniu jak premier⁷³. Nigdy też nie zapomniał ani nie próbował zapomnieć o cierpieniu, jakie wojna sprowadziła na ogromne rzesze ludzi (Marshall regularnie informował go o szczegółach dotyczących najnowszych strat bojowych, przysyłając mu grafiki wykonane w jaskrawych kolorach, „aby wszystko było oczywiste”)⁷⁴. Nie ma wątpliwości, że Roosevelt darzył Churchilla wielkim podziwem i sympatią. „Czyż nie wspaniale jest mieć po naszej stronie tego starego torysa?”, zapytał kiedyś⁷⁵.

Churchill nie mógł jednak zbliżyć się do niego jeszcze bardziej. Towarzyski i czarujący Roosevelt pozostawał w istocie niemożliwy do przejrzenia i tajemniczy. Jak stwierdził jeden z adiutantów prezydenta, nie dało się poznać tego, co kryło się w jego „gęsto zalesionym wnętrzu”. Próba podążania za jego procesem myślowym, zauważył Henry Stimson, „bardzo przypominała ganianie po pustym pokoju za pojedynczym promieniem słońca”. Roosevelt rzadko wydawał rozkazy, zamiast tego oznajmiał, że „chce, aby coś zostało zrobione”⁷⁶. Żaden polityk w historii nie był lepszy w rozwiązywaniu problemów poprzez ignorowanie ich, a prezydent potrafił podnosić bezczynność do rangi sztuki. Mimo to więcej niż 20 razy odrzucił porady wojskowych dowódców, aby postąpić zgodnie z własnym instynktem. Tak uczynił choćby w listopadzie poprzedniego roku, decydując się dokonać inwazji na Afrykę Północną. „Nie jest to metodyczny umysł”, zanotował pewien brytyjski obserwator, a amerykańscy szefowie sztabów z pewnością przyznaliby mu rację. „Prezydent nigdy nie myśli! On decyduje”, powiedziała pewnego razu Eleanor⁷⁷.

Swoją polityczną filozofię ograniczył do dwóch rzeczowników: demokrata i chrześcijanin. Więcej szczegółów zawierały cztery niezbywalne wolności: wypowiedzi, wyznania, wolności od niedostatku i wolności od strachu, które przedstawił w trakcie orędzia o stanie państwa w styczniu 1941 roku. Już kilka miesięcy wcześniej zaczął marzyć o powojennym świecie, a jeśli trzymał Churchilla na dystans, to po części dlatego, że jego wizja nie zakładała odbudowania kolonialnych imperiów. Niewątpliwie mówił szczerze, przekazując premierowi: „To wielka przyjemność żyć w tej samej dekadzie co pan”⁷⁸. Jednocześnie Roosevelt żywił pewne chłodne przekonanie, którym podzielił się z synem Elliottem: „Wielka Brytania podupada”⁷⁹.

Ameryka tymczasem się wznosiła. Roosevelt miał dobre powody, by wierzyć, że jego rodacy wykażą się siłą potrzebną do zbudowania lepszego świata. Nieopublikowane jeszcze badanie opinii publicznej, potajemnie dostarczone do Białego Domu w ostatni czwartek, wykazało, że ponad trzy czwarte ankietowanych sądzi, że po wojnie Stany Zjednoczone powinny odgrywać w świecie większą rolę. Niemal równie wielu uważało, że kraj musi sporządzić „plan pomocy, dzięki któremu inne narody stanęłyby na nogi”. Ponad połowa pytanych zgadzała się, że Ameryka powinna być „aktywnie zaangażowana w jakiegoś rodzaju organizacji międzynarodowej, posiadającej sąd, którego decyzje egzekwowałyby wystarczające do tego siły policyjne”. Dla prezydenta równie krzepiący był fakt, że 70% ankietowanych aprobowało sposób prowadzenia przez niego wojny, a dwie trzecie chciałoby jego reelekcji w 1944 roku, gdyby konflikt wciąż wtedy trwał⁸⁰.

Podupadała jednak nie tylko Wielka Brytania, ale też sam Roosevelt, z czego na pewno zdawał sobie sprawę. Tych, którzy spotkali się z nim w Casablance, zaniepokoiło to, jak słabowicie teraz wyglądał; piękne znaczki pocztowe z Nowej Fundlandii nie były w stanie przywrócić mu zdrowia. „Jest w tym człowieku coś pięknego i zarazem godnego politowania – zapisał o nim w dzienniku pewien brytyjski dyplomata. – Wspaniały tors, duża, okazała głowa oraz imponujący korpus, nieruchomy, przykuty do sofy albo krzesła i przenoszony z pokoju do pokoju”. Roosevelt nie mówił wiele o swym zdrowiu, jeśli nie liczyć narzekań na trapiące go regularnie zapalenie zatok. Była to dla niego kolejna tajemnica, którą należało utrzymać⁸¹.

Negocjacje wznowiono w poniedziałek o godzinie 10.30. Poczucie koleżeństwa i dobra zabawa prysnęły niczym bańka mydlana. Przez kolejne trzy dni szefowie sztabów sprzeczali się, tkwiąc w impasie. Brooke i jego brytyjscy koledzy odżegnywali się od chęci dbania o imperialne interesy w basenie Morza Śródziemnego oraz od skłonności do pobocznych działań. Zamiast tego opowiadali się za kampanią włoską prowadzoną „w duchu pościgu”, pozwalającą wykorzystać zwycięstwo na Sycylii, wytrącić z równowagi Rzym i zachwiać Berlinem⁸². Amerykanie nie zamierzali ustąpić. Oświadczyli, że żadne siły lądowe lub morskie Stanów Zjednoczonych nie zostaną skierowane do walki dalej niż na Sycylii. Marshall, któremu zmarszczone brwi nadawały surowego, starotestamentowego wyglądu, przypomniał zgromadzonym, że „w Afryce Północnej stosunkowo niewielkie siły niemieckie” toczyły zaciekłe walki opóźniające przez sześć miesięcy. Decyzja Berlina o stawieniu oporu we Włoszech „mogłaby uczynić planowane operacje wyjątkowo trudnymi i czasochłonnymi”⁸³.

Niemal trzy tuziny adiutantów i oficerów sztabowych krążyły za plecami szefów sztabów, przeszukując dokumenty lub wyciągając wspomniane już czerwone skórzane teczki, aby uzasadnić jakiś argument albo zakwestionować dane twierdzenie. W środowe popołudnie, o 16.30, cierpliwość Marshalla się skończyła. Za dwie godziny obradujący mieli spotkać się w Białym Domu z Rooseveltem i Churchillem. Przyznanie, że wojskowi wciąż nie są w stanie dojść do porozumienia, prawdopodobnie oznaczałoby przekazanie strategicznego planowania w ręce prezydenta i premiera, co stanowiło przerażającą perspektywę dla każdego człowieka w epoletach. Marshall zaproponował, aby w pokoju zostali tylko szefowie sztabów. Wszyscy pozostali wyszli. Gdy po 90 minutach drzwi się otworzyły, na mahoniowym stole leżało porozumienie⁸⁴.

Osiągnięto nietypowy kompromis, ponieważ był on rzeczywiście kompromisem. Ustalono, że za 50 tygodni, 1 maja 1944 roku, przeprowadzony zostanie atak przez kanał La Manche, mający na celu „zabezpieczenie na kontynencie przyczółka, z którego wykonywane będą dalsze działania zaczepne”. Aby zgromadzić 29 dywizji, jakich potrzebowano do inwazji, oznaczonej wkrótce kryptonimem Overlord, zamierzano po zakończeniu kampanii sycylijskiej przenieść cztery dywizje amerykańskie i trzy brytyjskie z basenu Morza Śródziemnego do baz na Wyspach Brytyjskich. Jeśli chodzi o sam rejon śródziemnomorski, to naczelnemu dowódcy Sprzymierzonych w Afryce Północnej generałowi Dwightowi D. Eisenhowerowi przekazano instrukcje, aby po opanowaniu Sycylii zajął się planowaniem wszelkich operacji „obliczonych na wyeliminowanie Włoch z wojny i związanie jak największych sił niemieckich”. Szefowie sztabów szacowali, że Eisenhowerowi pozostanie 27 dywizji i 3600 samolotów, z użyciem których będzie on mógł kontynuować działania przeciwko „miękkiemu podbrzuszu”. Nie odniesiono się jednak konkretnie do bezpośredniej inwazji na Włochy⁸⁵.

Dziecko zostało przecięte w połowie, co stanowiło rozwiązanie satysfakcjonujące być może dla negocjatorów, ale raczej niezbyt obiecujące dla samego dziecka. Kiedy oficerowie zbierali dokumenty i zatrzaskiwali teczki, nad Waszyngtonem przetoczyły się grzmoty. Od zachodu nadciągnął deszcz, chłoszcząc miasto i kładąc kres upałowi⁸⁶.

Konferencja Trident miała trwać jeszcze tydzień. Wprawdzie poradzono już sobie z najważniejszą różnicą zdań, ale do rozwiązania pozostawał wciąż tuzin innych kwestii, począwszy od przydziału zaopatrzenia, a kończąc na działaniach na Pacyfiku. Bez ustanku odbywały się też kolejne spotkania towarzyskie. Podczas przyjęcia na południowym trawniku Białego Domu orkiestra piechoty morskiej zagrała utwory Stephena Fostera oraz Hymn Bojowy Republiki, podczas gdy goście popijali mrożoną kawę, wymieniając spojrzenia ze zgromadzonymi za ogrodzeniem turystami. 22 maja, w czasie lunchu w brytyjskiej ambasadzie, pokrzepiony przez whisky Churchill oświadczył, że spodziewa się, że „Anglia i Stany Zjednoczone będą rządzić światem (…). Jaki jest powód podchodzenia ze skruchą do anglosaskiej wyższości?”. Zdumiony wiceprezydent Henry A. Wallace oskarżył premiera o popieranie koncepcji „Anglosasi über Alles”. Churchill odrzucił atak. „My, Anglosasi” – wypowiadał to Angloszasi – „jako jedyni potrafimy nad tym wszystkim zapanować”⁸⁷. Nieszczęsny Brooke wyszedł z lunchu, aby udać się do fryzjera, lecz potknął się i spadł po kamiennych schodach, 14 stopni w dół. Poturbowany i posiniaczony, znalazł pocieszenie w zakupie dwóch rzadkich książek o ptakach, na które natrafił w pobliskim sklepie⁸⁸.

Rzadko zadowolony i nigdy niezachowujący spokoju Churchill zaczął działać tak, jak gdyby przeceniał swe siły. W poniedziałek 24 maja nie pozwolił Rooseveltowi udać się do łóżka aż do 2.30 nad ranem (po zakończeniu konferencji wycieńczony prezydent wyjechał do swej posiadłości w Hyde Park, gdzie trzy noce z rzędu spał po 10 godzin). Później tego samego dnia premier próbował anulować kompromis zawarty przez szefów sztabów, bo w dokumencie nie zalecono wprost dokonania inwazji na Włochy. Poza tym poruszył kwestię kontynuowania ofensywy i zaatakowania Jugosławii oraz Grecji. Swemu osobistemu lekarzowi lordowi Moranowi wyznał: „Zauważyłeś, że prezydent jest bardzo zmęczonym człowiekiem? Jego umysł sprawia wrażenie zamkniętego. Zdaje się, że utracił swą wspaniałą elastyczność (…). Nie mogę pozwolić, żeby sprawy pozostały bez zmian”⁸⁹.

Harry Hopkins ostrzegł Churchilla, że powinien zrezygnować i nie ryzykować okropnym pogorszeniem stosunków. Nawet Roosevelt zaczął narzekać, że premier zachowuje się jak „rozpuszczony chłopiec”⁹⁰. Przywołany do porządku Churchill zgodził się zamiast tego polecieć z Waszyngtonu do Algieru, żeby rozmówić się z Eisenhowerem. Zabrał ze sobą zarówno poobijanego Brooke’a, jak i zrzędzącego Marshalla, który sam przyrównał się do „elementu bagażu”⁹¹. Hopkins przekazał Moranowi: „Zaczęliśmy unikać kontrowersji z Winstonem. Stwierdziliśmy, że sobie z nim nie radzimy”. Lekarz przyznał, że Churchill „jest tak bardzo zajęty własnymi ideami, że nie interesuje go, co myślą inni”⁹².

Niemniej jednak jego retoryka okazała się łagodząca, jak wielokrotnie wcześniej. W słoneczne środowe południe w Izbie Reprezentantów odbyła się połączona sesja Kongresu. Wziął w niej udział syn brytyjskiego ambasadora, młody oficer, który stracił obie nogi w Afryce Północnej i został zawieziony wózkiem inwalidzkim na galerię przez wysokiego, zgarbionego ojca. Poprzedniego dnia Churchill spędził prawie 10 godzin, dyktując szkice przemówień obdarzonym anielską cierpliwością maszynistom. Teraz stał na mównicy, trzymając się za klapy ciemnej marynarki, przeciągając samogłoski i przypominając wolnym ludziom na całym świecie, że droga jest długa, lecz sprawa słuszna. „Wojna pełna jest tajemnic i niespodzianek. Błędny krok, postawiony w złym kierunku, mylna strategia, niezgoda lub ospałość mogą szybko dać naszemu wspólnemu wrogowi możliwość przeciwstawienia się nam. Nadzieje Niemiec i Japonii muszą teraz opierać się na przeciąganiu wojny i uczynieniu jej niezwykle kosztowną, tak aby demokracje zmęczyły się nią lub znużyły, albo żeby doszło między nimi do rozłamu”⁹³.

Po 50 minutach zakończył z typowym dla siebie polotem:

Dzięki jedności celu, niezłomności w działaniu, uporowi i wytrzymałości, jakimi wykazywaliśmy się do tej pory – dzięki nim i tylko nim będziemy w stanie spełnić naszą powinność wobec przyszłości świata i losu człowieka⁹⁴.

Roosevelt pozostał w Białym Domu, nie chcąc zabierać Churchillowi miejsca w świetle reflektorów. Wysłuchał przemówienia w radiu, które trzymał w lewej szufladzie swego wielkiego biurka. „Winston wspaniale pisze i jest specjalistą od chwytliwych sloganów”, powiedział swemu sekretarzowi⁹⁵.

Konferencja dobiegła końca, nie wytworzywszy owego poczucia braterstwa, jakie charakteryzowało Casablankę. Wzajemne zaufanie pozostało rzeczą niestałą. Ideał epoki, w której dobrzy ludzie mają odwagę, by wierzyć sobie nawzajem, nie został jeszcze bezbłędnie wprowadzony w życie. Obradujący byli zmęczeni wykłócaniem się, dźwiganiem ciężaru, którym ich obarczono, oraz całą trwającą katastrofą. Zdawali sobie sprawę, że nadeszły ciężkie czasy, wymagające twardych mężczyzn.

Z punktu widzenia Amerykanów nadszedł kres pierwszej części najbardziej wyczerpującego wyścigu tego stulecia. Jego symbol stanowili jeńcy z Afrika Korps, maszerujący teraz do obozów w Kansas i Oklahomie. Etap ten, rozpoczęty w Pearl Harbor, a zakończony opanowaniem Tunezji, wymagał odwagi i inwencji, jedności i zdolności organizacyjnych. Teraz miała się zacząć długa, środkowa część wyścigu. Nie było wiadomo, ile potrwa i jaki będzie jej przebieg. Mało kto wątpił, że konieczne okażą się nowe cnoty: wytrzymałość, brak skruchy i żelazna wola.

Po raz pierwszy alianccy najwyżsi dowódcy spotkali się z przeczuciem, że wojna, przynajmniej ta w Europie, zostanie kiedyś, w jakiś sposób wygrana. „Miłe światło triumfu zaczęło świecić nad całym obszarem ogarniętym światowym konfliktem”, stwierdził w czerwcu Churchill w Izbie Gmin⁹⁶. W czasie konferencji codzienne raporty o zatopionych U-Bootach potwierdzały, że szala zwycięstwa w tej kampanii przechyliła się na stronę Aliantów, gwałtownie i nieodwracalnie. Wspólny komunikat sporządzony przez Roosevelta i Churchilla na zakończenie rozmów stanowił świadectwo szczerego optymizmu, choć równocześnie zawierał kilka niewinnych kłamstw, jak choćby zapewnienie, że doszło do „pełnego porozumienia” dotyczącego wszystkich teatrów działań wojennych, w tym „kampanii śródziemnomorskiej”⁹⁷.

Pewne sprawy tuszowano, niemniej powstał plan, podczas gdy przed konferencją nie było żadnego. Brytyjczycy odnieśli sukces, upewniając się, że przynajmniej przez następny rok wojna będzie koncentrować się w rejonie Morza Śródziemnego, oraz uznając eliminację Włoch jako członka Osi za najbliższy cel. Churchill raz jeszcze udaremnił nagłą chęć Amerykanów do skoncentrowania sił na Pacyfiku kosztem Atlantyku (choć ostatecznie wojna Stanów Zjednoczonych z Tokio była prowadzona równie zażarcie, jak w Europie). W dalszym ciągu zamierzano wspierać Chiny, a flotylle alianckich bombowców miały cały czas rosnąć, by w końcu niemalże zaciemnić niebo nad Niemcami, a potem Japonią. Chcąc przezwyciężyć sceptycyzm Jankesów, Brytyjczycy stosowali przesadne argumenty – „dodawali za dużo jajek do puddingu”, jak ujął to pewien krytyk. Twierdzili, że jest mało prawdopodobne, by Niemcy stawili twardy opór w kontynentalnych Włoszech; że długoterminowe zaangażowanie Sprzymierzonych na terenie tego kraju będzie wymagało zaledwie dziewięciu dywizji i żadnych znaczniejszych sił okupacyjnych; że ciężkie walki w basenie Morza Śródziemnego mogą przyczynić się do zakończenia wojny już w 1944 roku. Wszystkie te proroctwa okazały się błędne⁹⁸.

Amerykanie zdołali z kolei ograniczyć zakres kampanii śródziemnomorskiej. Jesienią do Wielkiej Brytanii miało zostać przeniesionych siedem dywizji, zaś na południe nie zamierzano wysyłać żadnych dodatkowych posiłków. Udało im się też uzyskać zapewnienie, że w konkretnym terminie Sprzymierzeni dokonają inwazji na zachodnią Francję. „To najlepsze rozwiązanie, jakie mogłem uzyskać”, przyznał Roosevelt w rozmowie z adiutantem. Ani prezydent, ani jego dowódcy wojskowi nie odpowiedzieli na uzasadnione pytania Brytyjczyków: w jaki sposób, w razie zarzucenia działań nad Morzem Śródziemnym, przez wiele miesięcy poprzedzających Operację Overlord we Francji Alianci będą angażować w walki siły niemieckie; w jaki sposób da się udobruchać Rosjan, jeśli wojska angielsko-amerykańskie pozostaną bezczynne przez tak długi czas; czy nie byłoby rozważne ściągnięcie części oddziałów Osi znad Wału Atlantyckiego poprzez zmuszenie Berlina do wzmocnienia południowej flanki⁹⁹.

Sprzymierzeni mieli w końcu plan, lecz dopiero przyszłość musiała pokazać, czy jest on dobrym planem. Z pewnością można scharakteryzować go mianem ogólnikowego. Sposób wyłączenia Włoch z dalszego udziału w konflikcie pozostawał w gestii generała Eisenhowera, naczelnego dowódcy na teatrze działań wojennych. Towarzyszący temu cel związania „jak największych niemieckich sił” sugerował z kolei wojnę na wyniszczenie i wydawał się być podyktowany oportunizmem, nie stanowiąc zrozumiałego zadania strategicznego.

Wysłanie alianckich armii do Afryki Północnej, a następnie na Sycylię sprawiło, że wydarzenia w tej części świata same zaczęły nabierać rozpędu i toczyć się zgodnie z własną logiką. Próbując dokonać niemożliwego, opracowano nieco niespójną koncepcję strategiczną, która miała doprowadzić Anglików i Amerykanów do końca wojny: celem nieustannych ataków na Festung Europa z powietrza i od południa było przygotowanie gruntu pod inwazję przez kanał La Manche i uderzenie na Berlin. To, czy uda się przeprowadzić znaczącą kampanię śródziemnomorską bez ciągłego wplątywania się w zagmatwaną sytuację oraz czy wróg zareaguje tak, jak chcieliby alianccy stratedzy, również stanowiło jeszcze niewiadomą¹⁰⁰.

Zapewne największym osiągnięciem uczestników konferencji Trident było nie tyle naszkicowanie wielkich strzałek na mapie, co potwierdzenie przez nich własnego człowieczeństwa. To właśnie stanowiło ich wspólny język – te same wartości, takie jak przyzwoitość, godność, tolerancja i szacunek. Prowadzili błahe sprzeczki i intelektualną szermierkę, połączyła ich jednak braterska więź, powstała dzięki temu, kim byli, w co wierzyli i o co walczyli. Była jak jeden z tych pięknych ptaków wypatrywanych przez Brooke’a, dało się ją dostrzec w delikatnym geście Churchilla, kiedy okrył kocem ramiona Roosevelta, a także w ponurej determinacji, by toczyć wojnę, nie lubiąc jej¹⁰¹.

We wtorek 25 maja o godzinie 16, dokładnie dwa tygodnie po przyjeździe, Churchill udał się wąskimi korytarzami Zachodniego Skrzydła Białego Domu do Gabinetu Owalnego. Rankiem następnego dnia miał wystartować łodzią latającą z Potomaku z okolicy Gravelly Point. Jego bagaże zostały już spakowane. On sam odbył już część pożegnań, reszta miała nastąpić niebawem. Kryptonim porannego lotu kilkakrotnie zmieniano w ciągu ostatnich 48 godzin, najpierw z Watson na Redcar, a następnie na Student. Premier, najpewniej uznawszy, że żadne z tych słów nie brzmi wystarczająco wojowniczo, na próżno usiłował zmienić je raz jeszcze, na Neptune¹⁰².

Roosevelt siedział w pozbawionym podłokietników wózku inwalidzkim. Promienie słoneczne zalewały Ogród Różany znajdujący się po drugiej stronie francuskich drzwi. W oknach wychodzących na południe zainstalowano kuloodporne szyby, ale prezydent nie zgodził się na kilka bardziej histerycznych propozycji ochrony, w tym na umieszczenie karabinów maszynowych na tarasie oraz utworzenie śluz powietrznych przy zewnętrznych drzwiach na wypadek ataku z użyciem gazu trującego. Gdy Churchill znalazł się u jego boku, Roosevelt skinął głową, dając znak adiutantowi. Ten otworzył drzwi gabinetu przed wielkim tłumem reporterów, przybyłym na 899. konferencję prasową w czasie tej prezydentury.

„Niezmiernie się cieszymy, że pan Churchill znów tu jest – przekazał Roosevelt dziennikarzom. – Biorąc pod uwagę rozmiary naszych problemów, dyskusje zostały zakończone we wręcz rekordowym czasie”. Następnie prezydent spojrzał na premiera. „Sądzę, że będzie on chętny do odpowiedzi na prawie każde pytanie; z naciskiem na prawie”.

„Panie premierze – odezwał się jeden z reporterów – czy może pan powiedzieć nam o ogólnych planach na przyszłość, począwszy zapewne od Europy?”.

„Naszym planem na przyszłość jest prowadzenie wojny aż do bezwarunkowej kapitulacji tych, którzy nas nękają. Dotyczy to w równej mierze Azji i Europy”, odparł Churchill.

Roosevelt się uśmiechnął. „Myślę, że słowa nękanie lub nękać są najlepszym, jaki znam, przykładem charakterystycznej dla pana powściągliwości”.

Reporterzy zachichotali. „Ciekaw jestem – zapytał kolejny z nich – co według pana dzieje się w umyśle Hitlera?”. Chichot przerodził się w gwałtowną eksplozję śmiechu.

„Nienasycony apetyt, nieograniczone ambicje – chce całego świata!”, stwierdził premier. „Apetyt tego nikczemnego człowieka nie ma końca. Powinienem powiedzieć, że żałuje teraz, że nie poskromił swych pasji, zanim nie obrócił przeciwko sobie i swemu krajowi tak wielkiej części świata”.

„Czy powie pan coś o Mussolinim i Włoszech?”.

Churchill spojrzał spode łba: „Sądzę, że są milszą alternatywą niż Niemcy”.

I tak następowały kolejne pytania i odpowiedzi. Reporterzy byli oczarowani i zanim spotkanie dobiegło końca, 21 razy przerwali je wybuchami śmiechu.

Alianci nie mają zamiaru utrzymywać po wojnie włoskiego terytorium ani dorównywać Osi barbarzyństwem, dodał Churchill. „Nie splamimy naszego imienia nieludzkimi czynami”. O narodzie włoskim powiedział: „Zgrzeszył, zbłądził. Dał się wodzić za nos bardzo wymyślnej tyranii”. Ale, zaznaczył, „będzie dla niego miejsce w nowej Europie”.

Churchill powstał, tak że zebrani mogli ujrzeć tego mierzącego 170 centymetrów wzrostu mężczyznę w całej okazałości. „Jesteśmy teraz wielkim zwierzęciem wyrywającym życie z małego zwierzęcia, nie możemy dać mu czasu na odpoczynek, na odzyskanie sił”, powiedział.

Drzwi się otworzyły i reporterzy zaczęli niechętnie wychodzić. Wykorzystując nadarzającą się okazję, premier z niespodziewaną zręcznością wspiął się na krzesło i chwiejąc się przez chwilę, stanął nad błyskającymi lampami aparatów fotograficznych, rozpromienionym prezydentem i wiwatującymi dziennikarzami, raz po raz pokazując pulchnymi palcami znak zwycięstwa¹⁰³.

CZĘŚĆ PIERWSZA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ I

PRZEZ MORZE ŚRÓDZIEMNE

Zmusić świat do opamiętania

Słońce prażyło nad pokrytym bielą miastem. Było to owo czerwcowe słońce, które piekło w oczy i zmieniało kolor morza z bordowego na srebrny. Żołnierze tłoczyli się w cieniu pod daszkami stoisk i poruszali się przy ścianach alabastrowych budynków ciągnących się aż do portu. Ich kołnierze i mankiety ściemniały od potu, zwłaszcza u służących w jednostkach bojowych, noszących grube mundury tkane „w jodełkę”. Niektórzy ściągnęli krawaty, lecz trzymali je złożone i wciśnięte za pas, aby w razie konieczności szybko założyć je z powrotem. Na nabrzeżu dostrzeżono dowódcę, a każdy z żołnierzy wiedział, że George S. Patton Jr nałoży 25-dolarową grzywnę na każdego, kto nie ma na sobie hełmu i krawata¹.

Po ośmiu miesiącach alianckiej okupacji Algier pełen był wojskowych: Amerykanów, Brytyjczyków, Nowozelandczyków i Gurkhów, marynarzy floty wojennej i handlowej; nocami przemieszczali się oni z dobytymi pistoletami, bowiem w porcie roiło się od bandytów. Żołnierze spacerowali po bulwarach i targowiskach, gwiżdżąc na stojące na balkonach dziewczęta i przeglądając wystawy sklepowe w poszukiwaniu kilku ostatnich pamiątek. Marynarze w drelichowych koszulach i białych czapkach mieszali się z noszącymi czerwone fezy Senegalczykami z wojsk francuskich i brodatymi goums z warkoczami i pasiastymi burnusami. Niemieccy jeńcy śpiewali Erikę, maszerując pod strażą do statków typu Liberty, mających zawieźć ich do obozów w Nowym Świecie. Brytyjscy weterani w battle dresach odpowiadali im sprośną piosenką o tytule El Alamein: „Hejże-ho, hejże-ho, i nie poszli dranie ani kroku dalej”². Amerykanie z kolei wyśpiewywali Sprośną Gertę z Bizerty, która ponoć rozrosła się do 200 zwrotek, co do jednej nieprzyzwoitych. „Piasku w butach”, życzono sobie nawzajem, co stanowiło północnoafrykański odpowiednik „powodzenia”³. Wymieniając porozumiewawcze spojrzenia, podnoszono palec wskazujący, tak aby powstała litera „i” jak „inwazja”⁴.

Tramwaje elektryczne mijały ze stukotem ciągnięte przez konie wozy z winem, same były z kolei wyprzedzane przez pędzące ze świstem jeepy. Przekraczanie prędkości przez kierowców US Army stało się tak powszechne, że żandarmeria zaczęła konfiskować pojazdy tych, którzy się go dopuścili, choć Eisenhower zarządził ogólną amnestię dla pojazdów sztabowych „z insygniami generalskimi”. Większość Algierczyków poruszała się pieszo, ewentualnie korzystała z rowerów, małych wózków oraz, jak zanotował pewien świadek, „wszelkich możliwych rodzajów powozów, faetonów, kariolek, wozów, sulek i landar”⁵. Młodzi Francuzi przechadzali się alejami w kapeluszach z wąskim rondem i postrzępionych kurtkach. Arabscy chłopcy biegali bocznymi uliczkami w pantalonach wykonanych z kradzionych toreb wojskowych, z wyciętymi dwoma otworami na nogi i nazwiskiem oraz numerem seryjnym dawnego posiadacza nadrukowanym na pośladkach. Żebracy z zasłoniętymi twarzami mieli na sobie ubrania ze starych poszewek na materace US Army, które służyły również jako całuny do pokrywania zmarłych. Jedynymi kobietami w Algierze noszącymi pończochy były prostytutki przesiadujące w barze hotelu Aletti. Ponoć zarabiały one najwięcej w całym mieście, i to pomimo faktu, że w maju władze wojskowe zdelegalizowały świadczone przez nie usługi⁶.

4 lipca 1943 roku w samo południe nad Rue Michelet w najmodniejszej dzielnicy miasta rozniósł się dźwięk instrumentów francuskiej orkiestry wojskowej, grającej nieznaną jej melodię Gwieździstego Sztandaru. Za plecami muzyków widać było bielone mauryjskie łuki i zwieńczony blankami dach hotelu St. Georges, kwatery głównej sił alianckich w Afryce Północnej. Nad dziedzińcem kołysały się liście palm, a lekki wiatr niósł woń bugenwilli⁷.

Wiceadmirał Kent Hewitt nie przestawał salutować aż do chwili, w której hymn dobiegł gwałtownego końca. Znajdujący się po jego prawej stronie Eisenhower, również zastygły w salucie, był przeciwny obchodzeniu wszelkich świąt narodowych, uważając, że odwracają uwagę od ważnych bieżących zadań. Tym razem jednak Brytyjczycy uparli się, by w krótkiej ceremonii oddać cześć amerykańskim kuzynom. Gdy muzyka w końcu ucichła, rozpoczęła się kanonada. Nad płaskimi dachami dolnego miasta i wspaniałą, mającą kształt półksiężyca Zatoką Algierską Hewitt ujrzał szary dym nad HMS Maidstone, a po chwili usłyszał huk dział. Okręt strzelał w morze, nad falochronem, a odgłos kolejnych salw odbijał się echem między wzgórzami.

Dziewiętnaście, dwadzieścia, dwadzieścia jeden. Hewitt opuścił rękę, ale kanonada wciąż trwała. Kątem oka admirał zobaczył, że Eisenhower wciąż trzyma prawą dłoń przy czapce z daszkiem koloru khaki. W przeciwieństwie do US Navy, która oddawała w czasie salutu maksymalnie 21 salw, US Army wystrzeliwała w Dzień Niepodległości z 48 dział, jednego na każdy stan. Teraz protokołu tego przestrzegała załoga Maidstone. Hewitt ponownie podniósł rękę do salutu i trzymał ją tak do momentu, gdy salwy wreszcie umilkły. W ten sposób poznał jeszcze jedną różnicę między siostrzanymi rodzajami sił zbrojnych⁸.

Gdy uroczystość dobiegła końca, Hewitt przeszedł pospiesznie przez dziedziniec oraz lobby, którego podłoga była pokryta mozaiką, do swego gabinetu znajdującego się po drugiej stronie korytarza od narożnego apartamentu Eisenhowera. Każdy zakątek hotelu pełen był oficerów sztabowych i sprzętu łącznościowego. Osiem miesięcy wcześniej, w przededniu inwazji na Afrykę Północną, plany Sprzymierzonych zakładały, że do obsługi AFHQ, czyli Naczelnego Dowództwa Sił Alianckich, potrzebnych będzie maksymalnie 700 oficerów. Pewien dowódca skrytykował wówczas tę liczbę jako „dwa lub trzy razy za dużą”. Teraz służyło tam już prawie 4000 oficerów, w tym niemal 200 pułkowników i generałów. Do tego dochodziły całe brygady adiutantów, urzędników, kucharzy i członków wszelakich służb pomocniczych. Cały personel AFHQ składał się łącznie z 12 000 ludzi. Wiadomości wysyłane z Algieru i napływające do niego siedmioma podwodnymi kablami odpowiadały za dwie trzecie komunikacji Departamentu Wojny. Żadna z nich nie była ważniejsza od tej, która przyszła tego poranka: „Przeprowadzić Operację Husky”.

Hewitt nigdy wcześniej nie był tak zajęty, nawet przed Operacją Torch, lądowaniem w Afryce Północnej. Wtedy stał na czele sił zadaniowych marynarki wojennej, przewożących 30 000 żołnierzy Pattona z Wirginii do Maroka. Przedsięwzięcie zakończyło się niesamowitym sukcesem, bo w czasie niebezpiecznego rejsu nie stracono ani jednego człowieka. W rezultacie Hewitt otrzymał trzecią gwiazdkę i dowództwo amerykańskiej 8. Floty na Morzu Śródziemnym. 15 marca, po czterech miesiącach spędzonych w domu, znalazł się w Algierze. Od tego dnia bezustannie pracował nad planem ponownego przerzucenia legionów Pattona na nieprzyjacielski brzeg⁹.

Był wojowniczym admirałem, choć nie świadczył o tym jego wygląd, jeśli nie liczyć Krzyża Marynarki Wojennej, przyznanego mu za bohaterską postawę na stanowisku dowódcy niszczyciela w trakcie I wojny światowej. Służba na morzu sprawiała, że stawał się coraz okrąglejszy. W Algierze próbował utrzymać formę, udając się o świcie na przejażdżki konne z miejscowymi spahisami, których kawaleryjski rodowód sięgał XIV-wiecznych Osmanów. Mimo tych starań jego sylwetka, wedle słów pewnego świadka, pozostawała „solidnie nabita”. W wieku 56 lat ten były ministrant i dzwonnik z Hackensack w New Jersey wciąż twierdził z dumą, że jest w stanie zagrać melodię Softly Now the Light of Day. Uwielbiał rozwiązywać diakrostychy i używać swego suwaka logarytmicznego Keuffel & Esser, który opracował w latach 30. w Naval Academy, stojąc na czele wydziału matematyki. Jego zalety, niedostrzegalne jedynie dla tych, którzy nie zwracali na niego uwagi, obejmowały wyostrzoną pamięć, gotowość do podejmowania decyzji oraz zdolność do dogadywania się z George’em Pattonem. W Saturday Evening Post opisano Hewitta jako „tego rodzaju człowieka, który posiada psa, ale sam potrafi szczekać”¹⁰, w rzeczywistości jednak rzadko zdarzało mu się choćby warczeć. Charakteryzował się umiarkowaniem, powściągliwością i lekkim nadęciem. Był dobrym, chociaż może niezbyt wytwornym rozmówcą. Lubił przyjęcia, a w Algierze zorganizował kapelę taneczną marynarki o nazwie Scuttlebutt Five. Otworzył też jadłodajnię dla ubogich, w której rozdawano resztki z kuchni US Navy; sam zjadł pierwszy talerz przygotowanej tam zupy. Miał także dwie inne cechy, które przydały się jego krajowi: szczęście oraz niesamowitą orientację w terenie, co na mostku przekładało się na talent do nawigacji. Kent Hewitt zawsze wiedział, gdzie się znajduje¹¹.

Teraz wezwał swój samochód sztabowy – jeden z pojazdów niepodlegających konfiskacie – po czym wyjechał z hotelu, kierując się krętymi uliczkami w stronę portu. Przy każdym pirsie, wzdłuż całego półksiężyca zatoki, stały przycumowane dwie lub trzy jednostki: frachtowce i fregaty, tankowce i transportowce, trałowce i desantowce. Inne kotwiczyły za sieciami zabezpieczającymi port przed okrętami podwodnymi; chroniły je samoloty patrolowe oraz rozlokowane wzdłuż wybrzeża niszczyciele. US Navy posiadała 33 schematy kamuflażu, począwszy od „fałszywej fali dziobowej”, a kończąc na „systemie stopniowym z plamami”. Wydawało się, że na barwnym kotwicowisku pod Algierem reprezentowana jest większość z nich. Na pokładach uwijali się dokerzy, ramiona dźwigów zwracały się raz po raz z nabrzeży do ładowni, suwnice przenosiły na statki jedną paletę za drugą. Na każdej jednostce wprowadzono środki zapobiegawcze na wypadek pożaru: usunięto drewniane krzesła, zasłony, zbędne taśmy z filmami, a nawet fotografie zdobiące grodzie. Szmaty i koce trafiły na brzeg lub zostały umieszczone w odpowiednich miejscach. Marynarze, którzy przed wyruszeniem w rejs mieli dla ochrony przed oparzeniami założyć podkoszulki z długimi rękawami, zeskrobali całą farbę pokrywającą wnętrza jednostek i zdarli całe linoleum z pokładów¹².

Okręt flagowy Hewitta, uzbrojony transportowiec USS Monrovia, cumował po lewej stronie przystani nr 39 na Mole de Passageurs w części portu znanej jako Basin de Vieux. Aby zwiększyć bezpieczeństwo, na pokładzie rozmieszczono dziesiątki ludzi z żandarmerii wojskowej, co uczyniło jednostkę beznadziejnie przepełnioną. Na wielu okrętach jedną kabinę zajmowało od 10 do 20 oficerów, a prycze zwykłych żołnierzy ustawiano po cztery, jedna nad drugą. Na Monrovii sytuacja była wyjątkowo zła. Do załogi dołączyły sztaby Hewitta i Pattona, przez co na pokładzie znalazło się 1400 ludzi, ponad dwa razy więcej niż zwykle. Poza tym w sieciach wepchniętych do ładowni umieszczono między innymi 200 000 pocisków artyleryjskich oraz 134 tony benzyny¹³.

Admirał wydrapał się z samochodu i wszedł po trapie, witany gwizdkiem bosmana i licznymi salutami. Dla człowieka, na którego przed chwilą świeciło wspaniałe afrykańskie słońce, korytarze Monrovii musiały sprawić wrażenie ciemnych i ponurych. Poniżej, w centrum dowodzenia, oficerowie sztabowi ślęczeli nad grubym na 10 centymetrów tomem pod tytułem „Operacje Marynarki Wojennej, Rozkaz Husky”. Dwudziestu maszynistów potrzebowało siedmiu dni do przygotowania ostatecznej wersji tego dokumentu, którego 800 kopii przekazano dowódcom w całej Afryce Północnej jako plan zbliżającej się kampanii¹⁴.

Hewitt pamiętał, jak jego ojciec, krzepki inżynier mechanik, podnosił się na drążku, za pomocą stóp utrzymując w równowadze 45-kilogramową hantlę. Rozkaz przeprowadzenia Operacji Husky niekiedy ciążył mu niczym owa hantla. W całym przedsięwzięciu proste były jedynie jej ogólne założenia: za sześć dni, 10 lipca, dwie armie, jedna amerykańska i jedna brytyjska, miały wylądować na południowo-wschodnim wybrzeżu Sycylii i sprawić, aby po raz pierwszy od początku wojny istotny fragment Europy trafił z powrotem w ręce Sprzymierzonych. Szacowano, że wyspy broni 300 000 żołnierzy Osi, w tym dwie silne niemieckie dywizje. Kolejne czaiły się niedaleko, w kontynentalnych Włoszech¹⁵.

Ponad 3000 alianckich okrętów i łodzi, dużych i małych, zgromadzono celem przerzucenia wojsk przez Morze Śródziemne. „To gigantyczna flota, największa w dziejach świata”, zanotował Hewitt. Ponad połowa zebranych jednostek miała wypłynąć pod jego dowództwem z sześciu portów w Algierii i Tunezji. Zadaniem pozostałych było przetransportowanie Brytyjczyków z Egiptu i Libii; wyjątek stanowiła jedna dywizja kanadyjska, nadciągająca bezpośrednio z Wielkiej Brytanii. 7. Armia Pattona miała uderzyć na brzeg z użyciem 80 000 ludzi. Brytyjska 8. Armia dysponowała siłami o podobnej wielkości, a kolejne jednostki czekały w gotowości, żeby w odpowiednim czasie wesprzeć oba związki operacyjne¹⁶.

Kilka konwojów wyruszyło już w drogę zgodnie ze skomplikowanym planem, jakiego wymagała operacja. Części składowe wielkiej ekspedycji miały połączyć się 9 lipca na morzu, w pobliżu Malty. Wstępny atak, skierowany na malutką, ufortyfikowaną wyspę Pantelleria, położoną 100 kilometrów na południowy zachód od Sycylii, zakończył się godnym podziwu sukcesem. 11 czerwca, po trzech tygodniach nieustannych bombardowań lotniczych, skapitulował oszołomiony garnizon złożony z 11 000 włoskich żołnierzy. Alianci zyskali dobre lotnisko oraz iluzję, że nawet najpotężniejsze pozycje obronne da się skruszyć atakami z powietrza¹⁷.

Na grodzi w centrum dowodzenia rozwieszona była mapa Morza Śródziemnego. Hewitt stał się największym ekspertem od działań desantowych w US Navy. Miał już za sobą udział w jednej inwazji, druga właśnie się zaczynała, a przed końcem wojny czekały go jeszcze trzy. Zdawał sobie sprawę, że w tego typu uderzeniach z morza lądujące wojska są zawsze zbyt liczne w stosunku do środków przeznaczonych do ich transportu, nawet mimo zaangażowania tak wielkiej armady, jak obecnie. Trudne doświadczenia nauczyły go, że poza jego kontrolą pozostają dwa czynniki: siła broniącego brzegu nieprzyjaciela oraz kaprysy samego morza¹⁸.

W Operacji Husky liczba żołnierzy mających wziąć udział w lądowaniu była trzy razy większa niż podczas Operacji Torch. Poza tym w skład flotylli Hewitta wchodziły jednostki po raz pierwszy używane bojowo: dziewięć nowych odmian barek desantowych oraz pięć nowych typów okrętów desantowych, w tym obiecujący LST, co stanowiło skrót od Landing ship, tank, przerobiony przez marynarzy na large, slow target (wielki, powolny cel). Część kapitanów i załóg nigdy wcześniej nie wypływała w morze. Niewiele wiedziano o zdolności nowych jednostek do żeglugi, o najlepszych sposobach na dobijanie nimi do brzegu, o ich zanurzeniu pod ciężarem różnych ładunków ani o tym, ilu żołnierzy oraz ile pojazdów da się upakować w środku¹⁹.

Sporo nauczono się od czasu niedbałych i chaotycznych przygotowań do Operacji Torch, wiele rzeczy zostało jednak zapomnianych lub nieodpowiednio zastosowanych. Zamieszanie panujące w ostatnich tygodniach w Afryce Północnej nie wyglądało wcale na mniejsze od tego w Hampton Roads osiem miesięcy wcześniej. W poprzednim roku wydano osiem dyrektyw dotyczących oznakowywania transportowanego morzem ładunku. Powstały w wyniku tego bałagan doprowadził do powołania niezbędnej w takiej sytuacji komisji, która przygotowała kolejne rozporządzenie, znane jako Plan Schenectady. Zadecydowano w nim, że kontenery będą oklejane plakietkami o odpowiednich kolorach, co tylko przyczyniło się do zwiększenia zamętu. Pięć tygodni po wydaniu tajnego dokumentu „Przygotowania do transportu wodą” US Army odkryła, że nie dotarł on do jednostek kluczowych dla Operacji Husky, w związku z czym nie posiadały one żadnych planów załadunku żołnierzy, pojazdów i broni na statki. W pierwotnej koncepcji 7. Armii zapomniano też o zostawieniu miejsca dla Army Air Forces, których sprzęt stanowił jedną trzecią całego zabieranego wyposażenia. Każda jednostka błagała o więcej przestrzeni, rościła sobie prawa do priorytetowego traktowania i użalała się nad brakiem delikatności marynarki²⁰.

Mimo groźby niemieckich nalotów światła w portach nie gasły przez całą noc. W tym czasie rozdrażnieni kierownicy załadunku otrzymywali wiadomości o kolejnych zmianach, które wymagały rozładowania całego frachtowca czy odmiennego rozmieszczenia wyposażenia w LST. Oficerowie służb transportowych zmagali się zarówno z małymi niedopatrzeniami – US Navy przysłała piece do wypieku chleba, ale zapomniała o odpowiednich formach – jak i z poważnymi błędami, takimi jak przypadkowe wysłanie w rejon Morza Śródziemnego trującego gazu musztardowego. Zanim 8 czerwca sztab Pattona zdał sobie sprawę z tej pomyłki, pociski z gazem ruszyły w drogę wraz z innymi rodzajami amunicji artyleryjskiej. Teraz znajdowały się w nieznanym dokładnie miejscu, w ładowniach jednego lub kilku statków kierujących się ku Sycylii²¹.

Kluczowe znaczenie miało zachowanie tajemnicy. Hewitt wątpił, czy 3000 jednostek pływających uda się podkraść niezauważenie do Sycylii, ale sukces Operacji Husky opierał się na elemencie zaskoczenia. Na wszystkich dokumentach zawierających informacje o celu inwazji przybito pieczątki z kryptonimem Bigot, oznaczającym tajne dane. Wartownicy pilnujący kwatery głównej, w której planowano Operację Husky, sprawdzali, czy chcące wejść osoby dysponują odpowiednimi pozwoleniami, pytając je, czy są „bigotami” (pewien zaskoczony oficer marynarki odparł: „Bywałem często stronniczy, ale nigdy nie uważałem się za człowieka o zamkniętym umyśle”)²².

Żołnierze i marynarze jak zwykle byli niczego nieświadomi. Podlegali też surowym ograniczeniom w kwestii treści pisanych do domu listów. Załodze jednego z okrętów odczytano humorystyczną wersję regulacji dotyczących cenzury. W punkcie numer cztery ostrzegano: „Nie można mówić, gdzie się było, gdzie się zmierza, co się robiło ani co się ma zamiar robić”. Punkt ósmy głosił: „Nie należy wykazywać zainteresowania, jest to zabronione”. Na mocy punktu drugiego ludzie mogli „powiedzieć, że się urodzili, ale nie gdzie i dlaczego”. Punkt dziewiąty radził: „Dopuszczalne jest wspomnienie o fakcie, że nie ma się nic przeciwko spotkaniu z jakąś dziewczyną”²³.

Pewien lotnik starał się trzymać restrykcji, pisząc: „Trzy dni temu byliśmy w X. Teraz jesteśmy w Y”. Panujące nastroje najlepiej jednak ujął jeden z żołnierzy, który zapisał w dzienniku: „Wiemy, że zmierzamy tam, gdzie czekają nas kłopoty”²⁴.

Afrykę Północną okupowało ponad pół miliona żołnierzy ze Stanów Zjednoczonych. Stanowili oni jedynie drobną część tych, którzy nosili amerykański mundur w różnych rejonach świata, lecz pod względem tożsamości i poglądów dobrze symbolizowali tę większą całość. Pewien porucznik US Navy sporządził listę cywilnych zawodów 1500 żołnierzy i marynarzy znajdujących się wraz z nim na płynącym ku Sycylii okręcie: „wiejscy chłopcy z farm i absolwenci college’ów (…), prawnicy, dystrybutorzy z browaru, robotnicy fabryczni, projektanci narzędzi, tapicerzy, hutnicy, mechanicy lotnictwa, leśniczy, dziennikarze, szeryfowie, kucharze i szklarze”. Jeden człowiek napisał, że jego profesja to „monter kieratu”²⁵.

Mniej niż jedna piąta była weteranami walk z czterech amerykańskich dywizji, które wzięły udział w licznych bojach w Tunezji: 1., 9. i 34. Dywizji Piechoty oraz 1. Dywizji Pancernej. Wszystkie zostały przeznaczone do inwazji na Sycylię lub późniejszy atak na kontynentalne Włochy. „Znany mi frontowy żołnierz – pisał korespondent Ernie Pyle, który towarzyszył wojskom w mozolnym marszu przez Tunezję – żył przez kilka miesięcy jak zwierzę i miał status weterana w surowym świecie śmierci. Wszystko w jego życiu było nienormalne i niestałe”²⁶.

Przez siedem tygodni, jakie minęły od zakończenia walk w Tunezji, ci frontowi żołnierze starali się odzyskać siły, jednocześnie przygotowując się do kolejnej kampanii. „Sprawy związane z dyscypliną są przyczyną bardzo dużych trudności. Panuje swojego rodzaju bezprawie (…) i pewne lekceważenie konsekwencji pośród ludzi mających niebawem wrócić na front”, ostrzegał George’a Marshalla dowódca 1. Dywizji Pancernej²⁷. W 34. Dywizji „żołnierze nie wyglądali dobrze i sprawiali wrażenie obojętnych”, zanotował 15 czerwca dokonujący wizytacji generał major. Nie licząc innych niedogodności, 1000 ludzi nie posiadało w ogóle bielizny, a 5000 miało tylko jedną parę. „Bardzo użalali się nad sobą”, dodawał generał²⁸. 1300 żołnierzy z 34. Dywizji przeniesiono do jednostek udających się prosto na Sycylię, co doprowadziło do „incydentów samookaleczania i dezercji”²⁹. Pewien kapitan z 1. Dywizji pisał do domu: „Zbytnie współczucie wobec siebie samego to rzecz, której wszyscy musimy się wystrzegać”³⁰.

Nawet pośród weteranów walk niewielu było takich, którzy ze względu na wyszkolenie lub charakter uważali się za zawodowych żołnierzy. Samuel Hynes, pilot myśliwca, który później został wykładowcą uniwersyteckim, opisał powszechne „poczucie bycia cywilem i przekonanie wobec samego siebie, że ta służąca w wojsku osoba to jakiś oszust”. Byli młodzi – mieli średnio 26 lat – i łączyło ich przeczucie, że ich młodość „dotarła ostatecznie do miejsca, w którym się zakończy”, jak to ujął pilot bombowca John Muirhead³¹.

Zostali rzuceni w sam środek tego, co Hynes nazwał „najbardziej demokratyczną wojną, jedyną w amerykańskiej historii, w której zadziałał powszechny pobór, [a] do boju poszli ludzie z wszystkich klas społecznych”. Do jednego egalitarnego garnka, jaki stanowiła US Army, trafiali nawet mężczyźni ze ścisłych elit: spośród 683 absolwentów Uniwersytetu Princeton z 1942 roku 84% trafiło do wojska; jako zwykli żołnierze służyli między innymi dwaj najlepsi studenci, którym przypadł zaszczyt wygłoszenia mowy pożegnalnej oraz otwarcia ceremonii wręczenia dyplomów. W czasie konfliktu zginęło 25 przedstawicieli rocznika, z czego 19 w walce. „Wszystko na świecie zatrzymało się, nie licząc wojny, a my wszyscy staliśmy się ludźmi o nowej profesji, pogrążonymi w nieznanych nam ciemnościach”, pisał Pyle³².

A w co wierzyli owi żołnierze, którzy znaleźli się pośród nieznanej im ciemności? „Wielu ludzi nie ma jednoznacznego przekonania, za co walczy. Nie wiedzą też, jaka jest ich rola w wojnie”, stwierdzono na podstawie badania morale przeprowadzonego latem 1943 roku. Inna ankieta wykazała, że ponad jedna trzecia żołnierzy nigdy nie słyszała o Czterech Wolnościach Roosevelta, a zaledwie jedna dziesiąta potrafiła wymienić wszystkie z nich. W lipcowym tajnym liście do podległych mu dowódców Eisenhower skarżył się, że „mniej niż połowa przepytanych stwierdziła, że jako żołnierze są bardziej przydatni krajowi, niż gdyby pracowali w fabrykach zbrojeniowych”, a niespełna jedna trzecia czuła „gotowość i chęć wyruszenia do walki”³³. W konkursie na najlepszy esej pod tytułem „Dlaczego walczę”, wygrała praca o treści: „Ponieważ zostałem powołany”³⁴.

Niemalejące poczucie bycia cywilem sprawiało, że wystrzegano się wojowniczej gorliwości. „Nie byliśmy romantykami i nie wypełniała nas paplanina z gatunku płaszcza i szpady. Nie minęło odpowiednio dużo czasu od ostatniej wojny”, napisał John Mason Brown, znajdujący się w drodze na Sycylię porucznik rezerwy US Navy. Wojskowe życie rozbudzało ironię i sceptycyzm. Jeden prosty akronim, dobrze oddający zaniżone oczekiwania żołnierzy – SNAFU, czyli „situation normal, all fucked up” („sytuacja normalna, wszystko spieprzone”) – stanowił zaczątek całego słownika wojskowych cynizmów: SUSFU („situation unchanged, still fucked up” – „sytuacja niezmienna, wciąż wszystko spieprzone”), SAFU („self-adjusting fuck-up” – „samoczynne spieprzenie”), TARFU („things are really fucked up” – „sytuacja naprawdę popieprzona”), FUMTU („fucked up more than usual” – „popieprzone bardziej niż zwykle”), JANFU („joint Army-Navy fuck up” – „połączone spieprzenie Armii i Marynarki”), JAAFU („joint Anglo-American fuck up” – „połączone brytyjsko-amerykańskie spieprzenie”), FUAFUP („fucked up and fucked up proper” – „spieprzone i to dobrze”) oraz FUBAR („fucked up beyond all recognition” – „spieprzone nie do poznania”)³⁵.

Ich osobiste przemyślenia charakteryzowały się jednak realizmem i przenikliwością. „Byliśmy gotowi na wszelkiego rodzaju poświęcenia. To jedyne, co nam pozostało – wyjaśniał porucznik Brown. – Opuszczenie przez nas rodzin stanowiło element naszej miłości do nich”. Artysta batalista George Biddle zaobserwował: „Chcą wygrać wojnę, aby móc wrócić do domu i nigdy więcej z niego nie wyjeżdżać”. Żołnierz z 88. Dywizji dodawał: „Musieliśmy dokopać draniom, żeby wydostać się z wojska”³⁶.

Te same ankiety, które niepokoiły Eisenhowera, wykazały, że większość żołnierzy miała przynajmniej częściowe przekonanie, że ich walka ma na celu „zagwarantowanie demokratycznych swobód wszystkim narodom”. Pewien reporter płynący na Sycylię z 45. Dywizją stwierdził: „Wielu ludzi na tym statku sądzi, że zbliżająca się operacja zadecyduje, czy wojna zakończy się impasem, czy też wyraźnym rozstrzygnięciem”. Żaden z żołnierzy nie wątpił, że kiedy nadejdzie dzień bitwy, wszyscy będą walczyć na śmierć i życie za najważniejszą sprawę: siebie nawzajem. „Robiliśmy to, ponieważ nie znieślibyśmy hańby bycia gorszym od kolegi – pisał John Muirhead. – Walczyliśmy, ponieważ on walczył; ginęliśmy, ponieważ on ginął”³⁷.

Późniejsza epoka uczyniła z nich pojedynczego, pozbawionego cech charakteru półboga, obdarzonego mityczną odwagą i hartem ducha oraz kierującego się determinacją, by przywrócić równowagę chwiejącemu się światu. Keith Douglas, brytyjski oficer, który walczył w Afryce Północnej, a potem zginął w Normandii, opisał „zanikający powoli gatunek bohaterów (…), przypominający niemal jednorożce”. Wspominanie o tym, że ludzie ci bardzo różnili się od siebie pod względem pochodzenia i charakteru, posiadali swoje wady i nie byli nieśmiertelni, nie wydaje się jednak dla nich krzywdzące; wszystko to czyni ich interesującymi długo po ich odejściu³⁸.

Pisząc do żony z pokładu statku kierującego się ku Sycylii, kapitan George H. Revelle Jr z 3. Dywizji Piechoty wspomniał o takich grupach: „Kanciarze, lenie, ludzie uważający nas za frajerów służących wytwórcom amunicji oraz cała ta intelektualna zbieranina patrząca na wojnę cynicznie”. Pod pewnymi względami, zauważył Revelle 7 lipca, on sam walczył „za ich prawo do bycia hipokrytami”.

Istniał również pewien szerszy powód, skąpany w ponurej szlachetności. „My maluczcy – przekazywał żonie kapitan – musimy położyć kres tej katastrofie poprzez wzajemną rzeź i siłą zmusić świat do opamiętania”³⁹.

Wzdłuż całego długiego południowego wybrzeża Morza Śródziemnego przygotowywali się do bitwy: chłopcy ze wsi i ci z miast, leśnicy i hutnicy, a także co najmniej jeden monter kieratu. Spora część amerykańskich działań miała swe centrum w Oranie, 300 kilometrów na zachód od Algieru, na dawnym Pirackim Wybrzeżu. Teraz nad wielkim portem górowały billboardy reklamujące Coca-Colę i maszyny do szycia Singer. Z Oranu wyruszały dwie z pięciu amerykańskich dywizji mających wziąć udział w Operacji Husky. 2. Dywizja Pancerna rozpoczęła załadunek 21 czerwca, po przebyciu koleją 800-kilometrowej trasy przez góry Atlas z biwaków w Maroku, gdzie chmary szarańczy przesłaniały słońce, a szkolenie rozpoczynało się o godzinie 4 nad ranem, co pozwalało uniknąć południowego upału; wewnątrz czołgu temperatura mogła sięgać nawet 60 stopni. W całej Afryce Północnej znajdowało się zaledwie 100 wagonów-platform wytrzymałych na tyle, żeby dało się nimi przewieźć 32-tonowy czołg średni M4 Sherman. Podróż dywizji trwała miesiąc. Niesprawność francuskiej kolonialnej sieci kolejowej tak rozwścieczyła pewnego kapitana, że wycelował broń w maszynistę, zmuszając go do ruszenia naprzód⁴⁰.

Pośród jednostek biorących udział w Operacji Husky pewien wyjątek stanowiła 45. Dywizja Piechoty, składająca się z 21 000 żołnierzy na 19 statkach oraz 46 000 ton wyposażenia (w tym 4 milionów map) na 18 kolejnych. Żeglowała ona ku Sycylii bezpośrednio z Hampton Roads, z zaledwie tygodniowym postojem w Oranie. 8 czerwca podczas załadunku w Wirginii panował tradycyjny już chaos, do opisania którego nadawały się skróty takie jak SNAFU, TARFU i JANFU. W ostatniej chwili musiano prosić Departament Wojny o przysłanie wykrywaczy min, a elementy batalionu saperów znalazły się na wszystkich 19 statkach przewożących żołnierzy. Ze zdziwieniem odkryto, że obsługi barek desantowych z US Army, z którymi ćwiczono całymi tygodniami w Zatoce Chesapeake, zostały nagle wysłane na Pacyfik, a ich miejsce zajął personel z US Navy, nieznający ani 45. Dywizji, ani pojazdów, które miał obsadzić. Co więcej, zanim ostatni ze statków wypłynął w morze, przypadki samowolnego opuszczenia jednostek stały się tak liczne, że pewien pułkowy areszt zaczęto nazywać kompanią W, od więzienia. Niemniej jednak rejs nie należał do przykrych. Dziewczęta z Czerwonego Krzyża rozdawały mrożoną herbatę w papierowych kubkach, a w czasie Happy hour na otwartym pokładzie organizowano mecze bokserskie. Chłopcy z obsługi mesy tańczyli na rufie, a stewardzi spędzali czas oparci o relingi. Popołudniami ucinano sobie drzemki w kołyszących się na żurawikach łodziach ratunkowych. Na jednym ze statków pewien oficer zaczął puszczać muzykę klasyczną przez system nagłośnieniowy; kiedy Marian Anderson zaśpiewała altem Ave Maria, jeden z marynarzy stwierdził: „Boże, jakże dobrze jest znów usłyszeć kobiecy głos”⁴¹.

45. Dywizja była dywizją Gwardii Narodowej, jedną z osiemnastu, które sfederalizowano na początku wojny. Niektórzy oficerowie Armii Regularnej twierdzili szyderczo, że „NG” to skrót od „no good”. Większość starszych oficerów Gwardii została usunięta przez Departament Wojny z uwagi na wiek lub niekompetencję. Mimo to Pentagon uważał 45. Dywizję, której żołnierze znani byli jako Thunderbirds, za „lepiej przygotowaną od wszystkich innych”, jakie do tego czasu wyszły spod jego pieczy. Jednostkę tworzyli ludzie z zachodu Stanów Zjednoczonych. Jeden pułk powstał w oparciu o milicje górnicze z Kolorado, takie jak Wolftown Guards i Queen’s Emerald Rifles. Dwa pozostałe wywodziły się z Oklahomy, a w ich szeregach znajdowało się prawie 2000 Indian z 52 plemion, w tym Czirokezi, Apacze, Kiowa, Komancze i Nawahowie. W nocy poprzedzającej opuszczenie Wirginii pewien kapitan artylerii zorganizował żywiołowy taniec wojenny wokół płonącego ogniska⁴².

Teraz ich tydzień w Oranie dobiegł końca i Thunderbirds zaczęli wlec się z powrotem na statki. Co najmniej kilku wyłoniło się z dzielnicy czerwonych latarni, znanej jako Aleja Szankrowa. „Wiem, że posiadam waleczną jednostkę – stwierdził dowódca dywizji, generał major Troy H. Middleton. – Wywnioskowałem to z raportu komendanta żandarmerii”⁴³. Ludzie wchodzili po trapach na statki, na górze otrzymywali po kamizelce ratunkowej i buteleczce brandy na chorobę morską. Oficerowie intendentury załadowali 2 miliony dolarów, wyciągnięte z Banku Oranu i przeznaczone na żołd dla całej dywizji. Kiedy pękł worek wypełniony 9000 dziesięciocentówek, a monety rozsypały się po całym pokładzie, szybko myślący oficer wykrzyczał komendę „Baczność!”. Żołnierze stanęli w bezruchu, a dywizyjni płatnicy zaczęli krążyć wokół nich na czworaka, zbierając bilon⁴⁴.

Oprócz pieniędzy i 19 ton map dokerzy załadowali też 200 Srebrnych Gwiazd, 6000 Purpurowych Serc i 4000 innych odznaczeń przyznawanych za męstwo. W kolejnych miesiącach medale te miały stanowić jedynie zaliczkę wobec bohaterstwa, jakiego wymagano od 45. Dywizji. Gdy 4 lipca statki zaczęły wypływać z orańskiego portu, niektórzy żołnierze powyjmowali z bagażu cegły, by użyć ich jako osełek – kilka dni wcześniej generał Patton dokonał inspekcji jednostki i oświadczył, że jej bagnety są zbyt tępe jak na czekające ją niełatwe zadanie⁴⁵.

550 kilometrów w linii prostej na wschód od Algieru inna część wojsk amerykańskich przygotowywała się do bitwy na bezdrzewnych równinach wokół jeziora Bizerta, płytkiego zbiornika położonego na południe od drugiego pod względem wielkości tunezyjskiego miasta. Na początku maja wycofujący się Niemcy zatopili tuzin statków, jeden na drugim, w wąskim kanale łączącym jezioro z morzem. Nurkowie US Navy spędzili wiele tygodni, rozczłonkowując leżące na dnie jednostki z wykorzystaniem pił i palników acetylenowych. Potem użyli dynamitu na piaszczystym podłożu, chcąc, żeby zapadło się wraz z kadłubami, pozwalając na ponowne otwarcie kanału⁴⁶.

Teraz nad jeziorem Bizerta unosił się „gęsty las masztów”. Były tam LST, LSI (landing ship, infantry), LCT (landing craft, tank) oraz jedenaście innych rodzajów jednostek desantowych. Przestarzałe francuskie hydroplany i rdzewiejące barki zniszczone podczas kampanii tunezyjskiej leżały w połowie zanurzone wzdłuż brzegu, zagradzając drogę. Ociężałe barki desantowe regularnie „wpadały na zatopione statki, na siebie nawzajem, na skały i na zakotwiczone okręty”, relacjonował świadek tych zdarzeń⁴⁷. W pewnym kiepskiej jakości wierszu utrzymywano: „Poematy może pisać każdy, kto tylko chce; lecz tylko Bóg jeden potrafi sterować LST”⁴⁸. Czasami samoloty Luftwaffe przemykały przed świtem nad Cieśniną Sycylijską, budząc pogrążonych we śnie żołnierzy w obozach, ale rzadko czyniąc poważne szkody. Wyły syreny alarmowe, a generatory prądu wytwarzały gęstą szarą zasłonę okrywającą okręty. Baterie reflektorów nakierowywały promienie światła na wrogie maszyny, a działa przeciwlotnicze wzbijały dookoła jeziora fontanny ognia. Ludzie znajdujący się na pokładach wskakiwali pod łodzie ratunkowe, chroniąc się przed pociskami spadającymi niczym stalowy deszcz. Zdarzało się, że Niemcy nadlatywali nad tunezyjskie wioski i zrzucali ulotki propagandowe: „Nadszedł czas, żeby podjąć walkę przeciwko Anglo-Amerykanom i Żydom (…). Wychowujcie swe dzieci tak, aby ich nienawidziły”⁴⁹.

W tym rejonie zebrały się trzy spośród najsławniejszych jednostek US Army: 1. i 3. Dywizja Piechoty, a także, nieco dalej na południe, pod Kairuanem, 82. Dywizja Powietrznodesantowa. Tak jak później, przed inwazją w Normandii, jednostki przydzielono do obszarów, których kryptonimami były nazwy stanów i miast. Pułk mógł biwakować „na Florydzie”, a jego bataliony znajdowały się w „Miami”, „Daytona” i „Jacksonville”. Z kolei pułk przebywający w „Teksasie” miał bataliony w „Houston”, „Dallas” i „Fort Worth”⁵⁰.

Wszystkie obozy były znacznie mniej przyjemne niż miejsca, od których otrzymały swe nazwy. O świcie pojawiali się arabscy sprzedawcy, oferujący lemoniadę, „wino brudasów”, usługi fryzjerskie lub ceramiczne „rzymskie” wazy. Późnym rankiem ukrop stawał się nie do zniesienia. Wiatr znad Sahary przywodził na myśl „ścianę ognia”, a do ciepłej wody pitnej dodawano miętę, aby uczynić ją smaczniejszą. Muchy i komary obsiadywały latryny i namioty-kantyny, w których kucharze, używając zdobycznego niemieckiego wyposażenia, przygotowywali siekane mięso dla dziesiątek tysięcy ludzi. Dowódcy starali się zająć czymś żołnierzy, organizując poranne marsze i mecze siatkówki z dopuszczalnym kontaktem fizycznym. Wędkarze z 19. Pułku Saperów zrzucili do jeziora Bizerta 200-gramowe kostki trotylu; w ciągu dwóch godzin zebrali tyle martwych ryb unoszących się brzuchami do góry na powierzchni wody, że mogli wyżywić prawie 200 ludzi. Oficerowie z 82. Dywizji Powietrznodesantowej zakupili dziesięć młodych byków, stado owiec i 4000 litrów piwa na potrzeby przedinwazyjnego grilla⁵¹.

Ludzie byli w paskudnym nastroju i nie mogli się doczekać walki. Strzelcy wyborowi z oddziałów spadochroniarzy „ćwiczyli na jakichś groźnie wyglądających Arabach. [Arabowie] wściekają się, gdy się do nich strzela; powinniśmy tego zaprzestać”, pisał do córki pułkownik James M. Gavin, dowódca jednego z pułków 82. Dywizji. Tymczasem na „Florydzie”, w „Teksasie”, „Wirginii” i „Kentucky” zaczęły się pojawiać atrapy namiotów i sztuczne nadajniki radiowe, podczas gdy kolejne kompanie wywożono ciężarówkami do punktów załadunku rozmieszczonych wokół jeziora. Ludzie, zbierani przez swych wrzeszczących sierżantów, maszerowali na pokłady LST, LSI i LCT. Tożsamość każdego żołnierza sprawdzano w oparciu o nieporęczne listy pasażerów. Ośmiu urzędników przypisanych do każdego konwoju posiadało 23 egzemplarze tego dokumentu. Przeciętny konwój, z przyczyn znanych jedynie na znacznie wyższych szczeblach, wymagał listy nazwisk mającej 6000 stron⁵².

Dzień upłynął pod znakiem tłoku i zamieszania. Kierowcy ciężarówek skręcali w złych miejscach, a marynarze znosili wyposażenie z przeładowanych statków tylko po to, aby żołnierze załadowali je z powrotem na pokład. Skład amunicyjny stanął w ogniu, płomienie przeskoczyły nad pasem przeciwpożarowym i doprowadziły do serii spektakularnych eksplozji, które pochłonęły 2000 ton pocisków. Niedoświadczone załogi barek zaklinowywały kotwice, a następnie, przy akompaniamencie unoszących się nad wodą przekleństw, próbowały uwolnić się z potrzasku z użyciem łańcuchów, lin i kotwiczek⁵³.

Oczywiście atakujących nie mogły powstrzymać błędy kierowców czy problemy z kotwicami. Impet rozpędzonej maszyny, połączony z pomysłowością i uporem, pozwolił im dojść do tego miejsca i miał zanieść ich jeszcze dalej. Jeden za drugim statki wypływały na jezioro i łączyły się w oznaczone nazwami kolorów konwoje. Zlani potem żołnierze schodzili pod pokład lub kryli się w zacienionych miejscach. Patrząc na północ, na rozciągające się przed nimi Morze Śródziemne, pakowali rozdany im właśnie proszek sulfamidowy oraz opatrunki, zastanawiając się, gdzie te rzeczy im się przydadzą.

Jeszcze dalej na wschód, od Bengazi do Hajfy i Bejrutu, przygotowywali się Brytyjczycy. 8. Armia walczyła w Afryce Północnej od 1940 roku, używając w tym czasie zróżnicowanego umundurowania, przez co wyglądała teraz, jak stwierdził pewien jej wielbiciel, „niczym wielki obóz Cyganów albo migrujące plemię”⁵⁴. Do języka żołnierzy przeniknęły arabskie zwroty, zwłaszcza maleesh, co oznacza „nie ma sprawy”, oraz bardin, czyli „za chwilę”⁵⁵. Wielu ludzi smarowało ramiona i twarze fioletoworóżową maścią, środkiem na oparzenia doznawane od długotrwałej styczności z pyłem i piaskiem. Ich również dotknęło zmęczenie wojną – żadna maść nie potrafiła uśmierzyć skutków trzech lat na froncie. Jeden z żołnierzy przyznał, że nastąpił „pewien rozpad wspólnego celu”. Świadczyli o tym pijani weterani, kroczący przez obozy swych batalionów z okrzykami: „Pieprzyć te cholerne kanalie, nie mamy pieprzonego zamiaru więcej walczyć”⁵⁶.

Ale walka oczywiście ich czekała, bardin. Jedna flotylla zebrała się w północnej części Zatoki Sueskiej. Transportowała takie pułki, jak Dorsets, Devons i Hampshires, rozlokowane na byłych liniowcach pasażerskich: Strathnaver, Keren i Otranto. Ubrani na biało indyjscy kelnerzy podali czterodaniowy obiad, a ludzie zaczęli śpiewać nostalgiczne edwardiańskie piosenki: „Daisy, Daisy, daj mi odpowiedź, daj!”. Potem zamienili funty szterlingi na walutę przydatną w czasie inwazji. Na początku lipca flota przecisnęła się przez Kanał Sueski, mijając zatopione wraki i kina pod gołym niebem w Ismailii. W Port Saidzie, jak zanotowano w historii jednego z pułków, „zorganizowano wielką paradę połączoną z kąpielą; wszystkie oddziały zabrano na brzeg, aby przemaszerowały przez miasto” na plażę, która wkrótce pokryła się na przestrzeni wielu kilometrów roznegliżowanymi Tommies. Żołnierze zebrali się „wokół wielkiego pustynnego ogniska, pochłaniając tyle piwa, ile tylko się dało”. Potem udali się z powrotem na statki za grającymi piskliwie dudziarzami w kiltach i białych getrach⁵⁷.

5 lipca armada inwazyjna połączyła się na Morzu Śródziemnym w pobliżu egipskiego wybrzeża. Niektóre próby podniesienia morale zaczęły irytować ludzi, na przykład na statku transportującym II batalion Pułku Inniskillings w głośnikach nieustannie rozbrzmiewała piosenka The Boogie Woogie Bugle Boy of Company B. Kapelani odmawiali przedbitewne modlitwy, prosząc o „specjalne wstawiennictwo (…) za odzyskanie Europy”. Sygnaliści w szortach koloru khaki machali flagami w stronę statków wypływających z nabrzeży Trypolisu i Aleksandrii. Sierżanci zmuszali swych ludzi do połykania tabletek przeciw malarii, co skłoniło pewnego żołnierza 1. Królewskiego Pułku Czołgów do konkluzji: „Niczym tłustemu bydłu, dogadzało się nam aż do dotarcia pod drzwi rzeźni, ważne było bowiem, byśmy w razie śmierci znajdowali się w dobrym zdrowiu”⁵⁸.

Wielu żałowało opuszczania Afryki, gdzie „spało się pod wspaniałymi gwiazdami”. To na tym kontynencie 8. Armia okryła się największą chyba sławą, jaką można zdobyć we współczesnej wojnie. Tutaj również zostawiano w grobach tysiące towarzyszy. „Mimo to wyruszaliśmy z lekkim sercem, ponieważ gdzieś na końcu tego wszystkiego czekała nas możliwość powrotu do domu”, wspominał cytowany wyżej czołgista.

We wtorek 6 lipca, krótko po godzinie 10, Monrovia zwolniła cumy, podniosła prawoburtową kotwicę i z pomocą dwóch holowników opuściła Basin de Vieux, docierając do linii 12 sążni poza obszarem portu w Algierze. Ku zmartwieniu Kenta Hewitta francuski pilot, przekraczając burtę okrętu, by wrócić na brzeg, zawołał: „Miłego rejsu na Sycylię!”. Oficerowie kontrwywiadu nakazali aresztować mężczyznę wraz z pozostałymi członkami załóg holowników i trzymać ich w odosobnieniu aż do rozpoczęcia inwazji⁵⁹.

Mimo zastosowania skomplikowanych środków bezpieczeństwa Hewitt nie miał pewności, czy Operację Husky uda się utrzymać w tajemnicy. Zapieczętowane mapy Sycylii i inne tajne dokumenty były rozwożone w całej flocie przez uzbrojonych kurierów, obowiązywał nakaz trzymania ich pod kluczem aż do wypłynięcia. Mówiący po włosku tłumacze zostali wysłani do przypisanych im jednostek wojsk lądowych dopiero w ostatniej chwili. Mimo to nastąpiły pewne uchybienia. Na nabrzeżach krążyły różne pogłoski, a na niektórych statkach zbyt wcześnie rozdano „Żołnierski przewodnik po Sycylii”, na którego okładce widniał zarys wyspy. W Kairze pewien brytyjski oficer wysłał swój gabardynowy mundur pralni chemicznej, zostawiając w kieszeni notes zawierający plan Operacji Husky. Agenci do spraw bezpieczeństwa dokonali nalotu na zakład i odkryli, że pogrążające właściciela strony zostały wyrwane i użyte do sporządzania faktur dla klientów⁶⁰.

Hewitt spacerował po mostku flagowym Monrovii, przysłuchując się tumultowi czynionemu przez 800 mężczyzn ćwiczących ewakuację okrętu. Poza rozmyślaniem, czy Niemcy wiedzą o zbliżaniu się jego sił, mógł rozpatrywać tysiące różnych szczegółów. W skład floty wchodziło 20 LST, z których każdy przewoził 38 000 litrów wody. Czy to wystarczy? Do Afryki Północnej wysłano 17 okrętów szpitalnych, z których pięć kierowało się teraz ku Sycylii. Czy taka liczba była odpowiednia? 1000 kilometrów afrykańskiego wybrzeża oraz podejścia do Malty przeczesano w poszukiwaniu min. Czy zrobiono to z całkowitą dokładnością? A co z nieprzyjacielskimi okrętami podwodnymi? W listopadzie poprzedniego roku, po lądowaniu w Maroku, Hewitt stracił w wyniku działań U-Bootów kilka statków i 140 ludzi. Wspomnienie o tym wciąż przynosiło mu ból⁶¹.

Mając teraz pieczę nad 80 000 żołnierzy, Hewitt mógł znaleźć pocieszenie jedynie w swej ulubionej maksymie: „Robisz, co tylko możesz, a potem masz nadzieję, że wszystko będzie dobrze”. Spory admirała z US Army, które miały swój początek rok wcześniej, podczas przygotowań do Operacji Torch, nie ustawały w trakcie planowania Operacji Husky. Przyczyny niektórych tarć były błahe: oficerowie zaopatrzeniowi obu rodzajów sił zbrojnych, rywalizując ze sobą, wywindowali w górę ceny magazynowe w Algierii. Poza tym US Army upierała się, by nazywać Monrovię okrętem dowodzenia, podczas gdy każdy głupiec wiedział, że był to okręt flagowy. Kilka dni wcześniej Hewitt z zaskoczeniem odkrył, że centrum dowodzenia Monrovii pilnują wartownicy rozmieszczeni przez Pattona, uniemożliwiając admirałowi kontakt z jego własnym sztabem, w tym wypadku jednak uwłaczająca sytuacja została szybko naprawiona. Więcej kłopotów sprawiał fakt, że Patton całymi miesiącami odmawiał przeniesienia swej kwatery głównej z Mustaghanam, położonego 300 kilometrów od Algieru, co znacznie utrudniało wspólne planowanie⁶².

Niemniej Hewitt i Patton znaleźli wspólny język, a nawet polubili się. Formalność z czasów Operacji Torch, gdy zwracali się do siebie per „admirale” i „generale”, ustąpiła miejsca bardziej zażyłym „Kent” i „Georgie”. Patton był na tyle otwarty, by raz na jakiś czas stanąć po stronie US Navy. W mającej miejsce nieco wcześniej sprzeczce planiści US Army zaproponowali, wbrew radom Hewitta, aby żołnierze dotarli na sycylijskie plaże pontonami. „Siadać! – warknął w końcu na swych oficerów Patton. – Marynarka odpowiada za dostarczenie was na brzeg i może to zrobić tak, jak będzie się jej podobało”⁶³. W poniedziałek, chcąc uczcić ostatni wieczór na lądzie, Hewitt zaprosił Pattona i kilku innych generałów na obiad do swej kwatery, willi zarekwirowanej pewnemu duńskiemu winiarzowi. Po kilku godzinach spożywania alkoholu w miłej atmosferze admirał pomógł gościom dotrzeć do samochodów sztabowych, które zabrały ich na okręty. Wychodząc, trzeźwiejszy od reszty Patton zaczął przyglądać się pokrywającym ściany nieprzyzwoitym freskom przedstawiającym półnagie kobiety, po czym wymamrotał: „Dzięki Bogu, że mieszkam w obozie”⁶⁴.

O godzinie 17 Monrovia zasygnalizowała podniesienie kotwicy i wpłynęła na oczyszczony z min tor wodny, otoczona wszelkiej maści okrętami wojennymi i jednostkami desantowymi. Na krótką chwilę we flocie zapanowała panika, gdyż radar pokazał coś, co wyglądało jak rój nieprzyjacielskich samolotów. Okazało się, że to własne balony zaporowe, które uwiązano na łańcuchach, aby zniechęcały do ataku wrogie bombowce nurkujące i myśliwce. Przekazano sygnały alfabetem semaforowym, po czym konwój, zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, zaczął płynąć zygzakiem z prędkością 10 węzłów, zachowując szyk numer 35⁶⁵.

Biała panorama Algieru została z tyłu. Hewitt przyglądał się afrykańskim górom, widocznym po prawej burcie. Zachodzące słońce rzucało promienie na skały, nadając występującym w nim tlenkom żelaza krwistoczerwony kolor. Admirał zrobił, co było w jego mocy, a teraz mógł tylko liczyć, że wszystko będzie dobrze.

Za mostkiem, w obszernej kabinie flagowej Monrovii, George Patton czuł, jak obracają się śruby przyspieszającego okrętu. Marynarka chciała, żeby poczuł się jak mile widziany gość, nieustannie witając go dźwiękiem gwizdka, gdy wchodził na pokład. Przydzieliła mu też dwóch ludzi z mesy jako osobistych ordynansów. Sama kabina, wystawna jak na warunki okrętu wojennego, miała powierzchnię 4,5 na 5 metrów, a w skład jej wyposażenia wchodziły biurko, łóżko, stół i prysznic. Mimo to Patton wciąż miał pewne zastrzeżenia, zarówno wobec siostrzanego rodzaju sił zbrojnych – „Marynarka jest naszą słabą stroną”, zapisał w dzienniku – jak i Kenta Hewitta: „Jest bardzo uprzejmy i jak zwykle ma przymgloną świadomość”⁶⁶.

Był przygotowany do bitwy i na takiego wyglądał, nieskazitelny w swych bryczesach, szytej na miarę kurtce mundurowej oraz ze sławnymi rewolwerami, spoczywającymi w zasięgu ręki w kaburach. W ciągu ostatnich kilku miesięcy stracił na wadze, biegając i pływając, zadbał też o formę, ograniczając używanie alkoholu i tytoniu. W następstwie katastrofy pod Kasserine i zdjęcia ze stanowiska dotychczasowego dowódcy II Korpusu Patton przez sześć tygodni dowodził wojskami Stanów Zjednoczonych w Tunezji. Od kiedy w połowie kwietnia zajął się na powrót przygotowaniami do Operacji Husky, rozmyślał nad zróżnicowaną postawą amerykańskich żołnierzy i oficerów. W czerwcowym memorandum do podległych mu dowódców zawarł 27 taktycznych reguł, które oparł na doświadczeniach z Afryki i 36 lat służby. Numer 7: „Zawsze strzelać nisko”; numer 13: „Podczas walk w górach należy najpierw zdobyć szczyt, a potem posuwać się w dół”; numer 22: „W razie wątpliwości atakuj”. Numer 18 stanowił jego osobistą maksymę: „Nigdy nie pytaj o radę własnego strachu”⁶⁷.

Niemniej bał się: że poniesie porażkę lub zachwieje się pod ostrzałem. Chorowite niemowlę z Kalifornii przerodziło się w nieśmiałego i wrażliwego chłopca, ten z kolei w „płochliwego z natury mężczyznę”, jak ujął to 26 czerwca jeden z najstarszych przyjaciół generała, spotkawszy się z nim w Mustaghanam. Ekstrawagancja stanowiła rekompensatę za wewnętrzne wątpliwości i zapewniała mu maskę, jaką według niego powinien nosić pewny siebie dowódca. „Nie polubiłem bardziej świstu pocisków. Pociągają mnie one tak samo, jak do tej pory”, napisał generał 1 lipca⁶⁸. W 1928 roku jego przełożony doszedł do wniosku, że Patton „byłby bezcenny podczas wojny, jest jednak irytującym żywiołem w czasie pokoju”⁶⁹. Teraz nadszedł jego moment. Sam Patton, będąc młodym mężczyzną, przewidywał: „Kiedyś sprawię, że wszyscy będą mnie znali”. Ten dzień również nadszedł⁷⁰.

W ostatnich tygodniach kursował od obozu do obozu, wychwalając przemoc i wzorową służbę. „Bitwa to najwspanialsze zawody, w jakich może wziąć udział istota ludzka. Wyciąga ona z człowieka wszystko, co najlepsze, a usuwa to, co nikczemne”, przekazał żołnierzom 45. Dywizji. W przemowie do oficerów dodał: „Wasi ludzie i wasz kraj obdarzyli was świętym zaufaniem. Jeśli zawiedziecie to zaufanie, będziecie najpodlejszymi istotami, jakie żyją”⁷¹.

Wszedł na scenę wielkiego otwartego amfiteatru w Algierze do melodii Ruffles and Flourishes, jego mundur świecił się od odznaczeń. „Nie można zginąć lepiej niż w bitwie za szlachetną i chwalebną sprawę”, mówił żołnierzom. Odnosząc się do wprowadzonego przez wojsko zakazu fraternizacji, dodał: „To brednie. Armia, która nie pieprzy, nie umie walczyć”. Żołnierze „wyli, tupali i gwizdali z aprobatą”, wspominał pewien sanitariusz. Według jednego z obserwatorów tego rodzaju niecenzuralne występy miały „uczynić ich twardymi, dokonać ich inicjacji przez użyty język”. W liście z 19 czerwca adiutant Pattona pisał: „Jest wspaniały w budowaniu nienawiści. Wierzcie mi, nadejdzie czas, gdy chłopcy z Osi będą żałować, że go spotkali”⁷².

Niektórzy Amerykanie już żałowali. Odkrywszy, że jeden z żołnierzy 45. Dywizji śpi w okopie podczas ćwiczebnego lądowania, Patton dźgnął go w żebra jego własnym karabinem i wrzasnął: „Ty sukinsynu. Zjeżdżaj stąd!”. Podczas innego, przeprowadzonego pod Oranem szkolenia nakazał krzykiem: „Kapitanie, weźcie tych ludzi z plaży i nacierajcie na cel”.

„Ale panie generale, ja jestem kapelanem”, odparł oficer.

„Gówno mnie to obchodzi, czy jesteście samym Jezusem Chrystusem – warknął Patton. – Zabierzcie tych ludzi w cholerę z plaży”⁷³.

Pod Bizertą opieszały oficer usłyszał od dowódcy 7. Armii: „Ty sukinsynu. Kiedy nakazuję ci podejść, masz przybiegnąć”. Oficer odparł: „Panie generale, uraził mnie pan, nazywając sukinsynem. Myślę, że jest mi pan winien przeprosiny”. Patton przeprosił i odjechał, lecz taki gest z jego strony był rzadkością. „Besztaj ich, wtedy cię zapamiętają”, mawiał. Pamiętali jednak nie tylko karceni żołnierze, ale też przełożeni. Pod koniec maja pod Arziwem drużyna piechurów z 1. Dywizji Piechoty stała się celem wulgarnej tyrady Pattona, a wszystko słyszeli Eisenhower i przybyły z wizytą George Marshall. Pewien generał wyszeptał: „Ten jego temperament kiedyś go zgubi”⁷⁴.

Karykaturalne przedstawienie Pattona jako wściekającego się służbisty nie pozwala na uchwycenie wszystkich jego cech. Mało było oficerów równie dogłębnie studiujących sztukę wojenną. Jeśli zapamiętał niemal całą biografię Stonewalla Jacksona autorstwa G.F.R. Hendersona, to tylko po to, by umieć odpowiadać sobie na wewnętrzne pytanie: „Co uczyniłby Jackson?”. Patton zdobył też licencję pilota, aby lepiej zrozumieć ataki z powietrza, i nauczył się nawigować wystarczająco dobrze, żeby popłynąć na Hawaje i poszerzyć wiedzę na temat poruszania się po otwartym morzu przypominającym płaską pustynię⁷⁵.

Był też kochającym, choć nieco nieobliczalnym mężem. Gdy zbliżała się godzina „H”, myślami znajdował się przy żonie Beatrice, którą znał, od kiedy oboje mieli po 16 lat. Pod wieloma względami dorównywała mu, a nawet go przewyższała. Na początku maja mógł do niej napisać: „Poczytaj trochę o Cromwellu i prześlij mi jakieś pomysły”. Była osobą inteligentną i zamożną, doskonałą żeglarką i odnoszącą sukcesy powieściopisarką. Przed śniadaniem miała w zwyczaju wypijać surowe jajko z kieliszka, a następnie wyruszała konno na polowanie z psami. Patton oświadczył się jej latem 1909 roku, wjeżdżając wierzchem po schodach na taras jej domu. Gdy jej ojciec odrzucił tę kandydaturę, zaczęła udawać strajk głodowy, nadając swej cerze jeszcze bledszy odcień za pomocą pudru ryżowego, aż w końcu ustąpił. Później napisała w dzienniku o Georgiem: „Co za mężczyzna. Jest wspaniały – [posiada] cały ten blask, teatralność i osobowość, a także wszystko, co potrzebne, by o tym poświadczyć”⁷⁶.

„Niczego nie przeczuwam i nie liczę, że będę żył wiecznie”, napisał Patton do Bei zaraz przed wypłynięciem Monrovii w rejs. W istocie wspominał jednak o nieśmiertelności, którą dowódcy mogła przynieść tylko bitewna chwała. Wyczuwał, że oczekiwała go na Sycylii. „Wierzę w przeznaczenie. Aby się spełniło, to przedsięwzięcie musi zakończyć się sukcesem”, wyznał w dzienniku⁷⁷.

Patton zaprojektował ostatni model szabli kawaleryjskiej, jaki przyjęła US Army. Była to prosta, obosieczna broń służąca do zadawania pchnięć. Ostrze ucieleśniało swego twórcę. „Jeśli ruszysz w paszczę śmierci z odpowiednią niezłomnością, to zejdzie ci ona z drogi”, zanotował w dzienniku⁷⁸. Krótko przed wejściem na pokład Monrovii wezwał podległych mu generałów na ostatnią konferencję. Na jej zakończenie, ze łzami spływającymi po policzkach, wydał zebranym pozwolenie na rozejście się, wykonując energiczne machnięcie laseczką oficerską. „Nie chcę was więcej widzieć, łajdaki, chyba że na stanowiskach, na wybrzeżu Sycylii”⁷⁹.

***

Konwoje napływały ze wschodu i zachodu, łącząc się i nabierając wielkich rozmiarów oraz rozpędu. Tak właśnie powstała „gigantyczna flota” Hewitta. Czerwone i zielone światła nawigacyjne błyskały od jednego horyzontu do drugiego, odbijając się w tysiącach fosforescencyjnych kilwaterów. Nad okrętami unosiły się białe i owalne „latające słonie”, czyli balony zaporowe. Jeszcze wyżej krążyły stanowiące eskortę dwukadłubowe myśliwce P-38⁸⁰.

Żołnierze dowiedzieli się w końcu, jaki jest ich cel, a okrętowi bukmacherzy wypłacili wygrane tym, którzy wykazali się jasnowidztwem. „Płyniemy na Sycylię – ogłosił na USS Ancon dowódca konwoju z Oranu. – Mamy do zaniesienia złe wieści, ale tym razem zatrzymamy je dla Benito Mussoliniego”. Ludzie zebrali się na otwartym pokładzie, żeby wyrecytować Psalm Dwudziesty Trzeci. Marynarze ostrzegali nerwowe szczury lądowe, że wyskakiwanie za burtę podczas ataku lotniczego nie ma sensu: wstrząsy spowodowane przez wybuchające bomby rozerwą płuca i śledzionę pływaka z odległości 300 metrów. Wielbiciele filologii klasycznej usiłowali przypomnieć sobie Tukidydesa. Nielicznych jednak mogła pocieszyć jego relacja z ateńskiej wyprawy na Sycylię sprzed 25 stuleci, w trakcie której zwycięzcom przypadły w udziale „najbardziej oszałamiające sukcesy, pokonanym natomiast najbardziej katastrofalne klęski”⁸¹.

8 lipca wcześnie rano Monrovia przepłynęła w pobliżu portu w Bizercie. Posuwała się teraz zygzakiem z prędkością 12,5 węzła, zgodnie z szykiem numer 10, kierując się na Cap Bon i szlaki prowadzące ku Sycylii. Od strony morza osłaniała ją eskadra brytyjskich niszczycieli. W tym samym czasie inne okręty opuszczały port, by dołączyć do floty przedzierającej się przez oczyszczony z min Tunezyjski Kanał Wojenny. Mijały gwardię honorową złożoną z amerykańskich i brytyjskich marynarzy, stającą na baczność na dachu zrujnowanego urzędu celnego w Bizercie. Zebrane na pokładach dziobowych załogi odpowiadały salutami, a potem machały na pożegnanie. Pewien oficer relacjonował: „Za nami znajdował się inny konwój, jeszcze większy od naszego, ciągnący się tak daleko, że przypominał kolumnę maszerujących mrówek, rozmazanych w oddali punkcików”.

„Zdawało się – dodawał – że cały świat wypłynął na morze”⁸².

Wyspa Kalipso

Przez tysiąclecia wiele wydarzyło się na malutkiej wyspie, którą Alianci oznaczali teraz kryptonimem Finance. W 60 roku po Chr. na północnym wybrzeżu Malty rozbił się statek, którym święty Paweł był transportowany do Rzymu, gdzie miał stanąć przed sądem i odpowiedzieć za przestępstwa przeciwko państwu. Przez trzy miesiące nauczał nienawróconych na wyspie, a następnie kontynuował swą zgubną podróż. Później nadeszły fale Wandalów, Gotów, Bizantyjczyków, Arabów i Normanów, którzy ścinali lasy pod gospodarstwa rolne i pastwiska. Morze zmyło warstwę gleby, ukazując wysuszoną skałę, długą na 28 kilometrów i szeroką na 13 kilometrów. Niektórzy badacze uważali, że Malta jest miejscem, w którym nimfa Kalipso uwięziła wędrującego Odyseusza i przez siedem lat trzymała go tam jako zakładnika i kochanka⁸³.

W 1530 roku cesarz Karol V umieścił na wyspie Rycerzy Św. Jana z Jerozolimy, zakon założony w czasie pierwszej krucjaty, a przed kilkoma laty wyparty przez Turków z Rodos. Przetrwawszy osmańskie oblężenie, rycerze maltańscy spędzili wiele lat, budując skomplikowany system umocnień, z bastionami, wieżami strażniczymi i murami o grubości dochodzącej nawet do 9 metrów. W 1800 roku Brytyjczycy zajęli fortecę, a wraz z nią pierwszorzędny port oraz okazałą stolicę, Vallettę, zbudowaną z ochrowego kamienia z miejscowych kamieniołomów. Większość z ćwierć miliona mieszkańców Malty stanowili niepiśmienni chłopi, z trudem utrzymujący się dzięki skromnym polom i pastwiskom⁸⁴.

11 czerwca 1940 roku wyspa stała się celem pierwszego z 3340 ataków lotnictwa Osi. Przez następne trzy lata była najczęściej bombardowanym miejscem na świecie. Wróg chciał wyprzeć Brytyjczyków z jedynego posiadanego przez nich portu między Gibraltarem i Aleksandrią oraz zneutralizować maltańskie lotniska, z których wyprowadzano uderzenia na konwoje z zaopatrzeniem dla wojsk Osi w Afryce Północnej. W wyniku wyjątkowo bezwzględnych nalotów na wyspę spadło około 16 000 ton bomb; niemieccy piloci zrzucali nawet z kokpitów granaty ręczne. Valletta przemieniła się w ochrowe rumowisko, a potem ochrowy pył. „Piękno zostało zgładzone, a jego miejsce zajęło wielkie królestwo terroru”, pisał maltański poeta M. Mizzi. Ginęło nie tylko piękno, liczba ofiar sięgnęła 15 000 (dokładne dane są niemożliwe do ustalenia; powszechnie zdarzało się, że rodzina ukrywała śmierć któregoś z krewnych, by wciąż pobierać jego racje żywnościowe). „Święta Mario, spraw, aby bomby spadły do morza lub na pola”, modlili się Maltańczycy⁸⁵.

Ci, którzy nie zginęli i nie odnieśli ran, również cierpieli. Po każdym nalocie kobiety przeczesywały ruiny w poszukiwaniu fragmentów mebli na opał. Do lipca 1942 roku dzienną rację dla jednej osoby zmniejszono do 114 gramów mięsa, ryb i sera oraz 370 gramów chleba, często pieczonego z użyciem wypełniacza do drewna z trocin. Gazety drukowały artykuły wychwalające zalety „zupy ziemniaczanej, puree ziemniaczanego i ziemniaków duszonych”. Publiczne kuchnie serwowały „bochen cielęcy”, obrzydliwą mieszaninę mięsa koziego i koniny. Maltańczycy nauczyli się żyć bez mydła, żyletek, papieru toaletowego, sznurowadeł czy książek. Środki antykoncepcyjne wykonywano ze starych dętek, ale w końcu ludzie stali się zbyt wycieńczeni, żeby uprawiać seks. Aby zbudować zabezpieczające przed bombami schronienia, ryto dłutami w skałach tak twardych, że nawet ludzie doświadczeni w tego rodzaju pracy rzadko wkopywali się na więcej niż 20 centymetrów dziennie. Maltańskie łodzie rybackie, zwane dghajsa, przywoziły żywność i naftę z pobliskich wysp, w drodze powrotnej zabierając zabitych, aby należycie ich pochowano⁸⁶.

24 maja 1943 roku dzięki zwycięstwu w Afryce Północnej po raz pierwszy od trzech lat na wyspę dotarł nieatakowany przez wroga konwój. Zaczęto dostarczać żywność i inne produkty, Malta pozostała jednak wyniszczoną, średniowieczną ruiną. W rumowiskach gnieździły się roje much piaskowych, a każdy krok skutkował wzbiciem w powietrze chmury białego pyłu. „Dzieci, zbyt wychudzone i apatyczne, by bawić się w słońcu, kręciły się po obskurnych, zniszczonych ulicach”, napisał pewien przyjezdny⁸⁷. W Valletcie nie ostała się ani jedna restauracja, a woda lała się z kranów jedynie przez dwie godziny rano i pół godziny wieczorem. Życie w brytyjskim garnizonie nie było wcale łatwiejsze. Rację piwa zmniejszono do pół litra tygodniowo; rozdawano je razem z „50 niewymownie paskudnymi indyjskimi papierosami”⁸⁸. Bombowce Osi wciąż atakowały wyspę. W szyfrze obowiązującym na początku lipca zalecano wszystkim „buldogom” i „arbitrom” (Amerykanom i Brytyjczykom), żeby uważali na „licytację tulipanów listonosza” (niemieckie samoloty). Tego rodzaju żargon często spotykał się z kodowym odpowiednikiem nieobecnego spojrzenia: „góra lodowa” (sygnał niezrozumiały)⁸⁹.

Mimo wszystkich trapiących ją problemów Finance miała tę zaletę, że leżała zaledwie 90 kilometrów w linii prostej na południe od Horrified, czyli Sycylii. 8 lipca późnym popołudniem los wyspy nagle się odwrócił. „Z podekscytowania wszyscy chodzili na palcach”, wspominał brytyjski oficer. O godzinie 17 przybył generał Eisenhower z zamiarem uczynienia z Malty swej kwatery głównej⁹⁰.

Motocykliści z przypiętymi do pleców numerami doprowadzili maszynę naczelnego dowódcy i samoloty eskorty do schronów rozmieszczonych wzdłuż pasa startowego. Eisenhower wyjechał z Algieru 6 lipca i przed wylotem na Maltę spędził dwa dni na swym tunezyjskim stanowisku dowodzenia. Aby jego podróż nie wyszła na jaw, fikcyjne Naczelne Dowództwo Sił Alianckich w Oranie zaczęło prowadzić symulowaną komunikację radiową; samochody sztabowe wysłane po generała na lotnisko w Valletcie nie miały na zderzakach żadnych insygniów stopnia. Podczas podejścia do lądowania Eisenhower widział gorączkowe przygotowania do Operacji Husky w częściach Wielkiego Portu znanych jako Dockyard Creek i French Creek. Ujrzał także parking dla ambulansów, zbudowany na pomostach w Zatoce Św. Pawła. Alianccy planiści przewidywali, że z Sycylii do Afryki Północnej zostanie ewakuowanych 30 000 rannych. Maltę przekształcono w port dla okrętów szpitalnych i medyczną stację pośrednią. W czasie lotu generał bawił się swoimi przynoszącymi szczęście monetami, które trzymał w zasuwanej na zamek błyskawiczny torebce i zawsze miał przy sobie w podróży; były to między innymi srebrny dolar, frank francuski i brytyjska korona⁹¹.

Mała kawalkada przebrnęła przez zrujnowaną Vallettę, po czym wspięła się na położone za miastem wzgórze, docierając do pałacu Verdala. Był to zbudowany na planie czworokąta, otoczony fosą zamek z wieżami w każdym narożniku, wzniesiony w 1586 roku jako dom letni dla wielkiego mistrza Zakonu Maltańskiego. Wraz z brytyjskimi gospodarzami Eisenhower przeszedł przez olśniewający hol i ogromną salę bankietową ze ścianami przyozdobionymi freskami o tematyce biblijnej. Pod pałacem z haków wbitych w mury ciemnego lochu wciąż zwisały zardzewiałe łańcuchy. Reporter John Gunther, który towarzyszył naczelnemu dowódcy, zanotował: „Jest tu kilka pokoi, piwnic, o których służba mówi, że są nawiedzone, i nie wejdzie do nich nawet dzisiaj”. Wspiąwszy się po spiralnych marmurowych schodach – ich stopnie miały zaledwie 5 centymetrów wysokości, tak aby maltańscy księża mogli wjeżdżać na górę na mułach o podkuciach typu sandałowego – Eisenhower obejrzał swą sypialnię, wspaniałą komnatę z sufitem na wysokości 9 metrów. Pobielane tylne przejście prowadziło do jeszcze jednej piwnicy. „Myślę, że to mi wystarczy – stwierdził generał z powszechnie już wówczas znanym uśmiechem. – Mam tutaj odpowiednio dużo miejsca”⁹².

Dziewięć miesięcy wcześniej Eisenhower przejął dowodzenie w innej brytyjskiej fortecy – Gibraltarze. Stało się to zaraz przed Operacją Torch, do której przeprowadzenia wybrano go, pomijając 366 posiadających starszeństwo amerykańskich oficerów. Od tamtej pory zdołał przetrwać niepowodzenia na polu bitwy, polityczne pomyłki oraz własne niedoświadczenie i stał się dla Aliantów niezbędny. „Jedynym człowiekiem, który potrafił sprawić, aby wszystko zadziałało jak należy, był Ike. Nikt inny”, powiedział po wojnie szef sztabu Churchilla, generał porucznik Hastings Ismay⁹³.

Zwycięstwo w Afryce Północnej umocniło jego pozycję i pewność siebie. Być może pomogły szczęśliwe monety, ale na pewno przydała się też ciężka praca i dar do rzetelnego postępowania. Generał Bernard L. Montgomery, który w Operacji Husky miał dowodzić siłami brytyjskimi, uznawał Eisenhowera za „wcielenie szczerości” i człowieka posiadającego „moc przyciągania do siebie serc innych ludzi, tak jak magnez przyciąga kawałki metalu”⁹⁴. Inny wysoko postawiony brytyjski generał stwierdził: „W swoich działaniach był całkowicie sprawiedliwy. Zazdrościłem mu jasności umysłu i siły pozwalającej brać na siebie odpowiedzialność”⁹⁵. Eisenhower umiał zarówno słuchać, jak i się wypowiadać. „Muszę przyznać – zauważył Churchill w rozmowie z pewnym brytyjskim kolegą – że z tego, co dostrzegłem, dobrzy dowódcy nie mają zwykle takich zdolności do wyrażania się, jak on”⁹⁶. Tylko nieliczni mogli oprzeć się zaraźliwemu uśmiechowi generała, innych z kolei pokrzepiała jego energia. „Jest zawsze w ruchu. Kroczy raz w jedną, raz w drugą stronę, przemierzając wzorzysty dywan i swym niskim, szorstkim głosem wyrzuca z siebie kolejne idee niczym szlifierka iskry”, zanotował reporter Drew Middleton⁹⁷.

„Jestem urodzonym optymistą i nie mogę tego zmienić”, stwierdził pewnego razu Eisenhower”. Synowi Johnowi, studiującemu w West Point, przekazał, że skutecznego dowodzenia można się nauczyć poprzez „sumienną refleksję i praktykę”. Dodawał też: „Musisz być oddany obowiązkom, szczery, sprawiedliwy i pogodny” ⁹⁸. Czasami zdarzało mu się zrzędzić; narzekał między innymi, że „na 50 oficerów ani jeden nie potrafi posługiwać się językiem angielskim”⁹⁹. Ponoć zwolnił adiutanta za niezdolność do nauczenia się różnicy między słowami „shall” i „will”. Niemniej jednak wciąż zachowywał swą skromność i umiarkowanie, choć przez siedem lat służył pod będącym wzorem roszczeniowości Douglasem MacArthurem i był wprawiany w zakłopotanie jego nieumiejętnością do przyznawania się do jakichkolwiek błędów i nieustannym mówieniem o sobie w trzeciej osobie. Usłyszawszy, że po Operacji Torch George Marshall zaproponował odznaczenie go Medalem Honoru Kongresu, Eisenhower ostrzegł: „Odmówię jego przyjęcia”¹⁰⁰. Na krótko przed opuszczeniem Algieru otrzymał telegram od wydawcy, który oferował mu „co najmniej 25 000 dolarów”, jeśli pozwoli wybranemu, „znanemu w skali kraju pisarzowi” na opowiedzenie jego historii. „Jestem zbyt zajęty, żeby się tym zainteresować”, odpowiedział Eisenhower¹⁰¹.

Jego pojmowanie świata było proste. „Walczycie o prawo do tego, by żyć tak, jak się wam podoba, pod warunkiem że nie wtrącacie się w sprawy innych”, powiedział 19 czerwca, przemawiając do żołnierzy w Algierze. Obiecywał, że jeśli będzie miał taką szansę, każe rozstrzelać Mussoliniego. „Odczuwanie nienawiści do moich wrogów nie nastręcza mi trudności”¹⁰². John Eisenhower, wnikliwy obserwator poczynań ojca, zanotował, że ten zajmował się toczeniem wojny z taką samą wyrachowaną zaciekłością, jaka czyniła go świetnym brydżystą i pokerzystą, przekonanym, że „Wszechmogący zapewni mu dobre karty (…). Zdawał się nie podzielać owego metafizycznego uczucia, że Bóg jest mu winny coś konkretnego, na przykład ładną pogodę w danym dniu”¹⁰³.

W Afryce Północnej odnosił jednak zróżnicowane rezultaty, a jego zdolności nie zostały poddane próbie. „To bardziej koordynator niż dowódca”, napisał o nim pewien brytyjski generał. Inny twierdził, że Eisenhower to „nie żołnierz, lecz człowiek od kompromisów”¹⁰⁴. Marshall uważał, że jego podwładny jest tak bardzo zajęty wewnątrzkoalicyjną polityką, że „ma bardzo mało okazji na kontakt z wojskiem, a być może nie posiada ich w ogóle”. W istocie brakowało mu naturalnych cech wielkich dowódców: nie potrafił patrzeć na pole bitwy zarówno pod względem przestrzennym, jak i czasowym, nie umiał wyczuć zamiarów przeciwnika, nie dysponował żelazną wolą, którą zmuszał innych do podporządkowania się mu¹⁰⁵.

Był w rzeczy samej człowiekiem od kompromisów i koordynatorem, lecz tego właśnie wymagała totalna i globalna wojna. Eisenhower od dawna zdawał sobie sprawę, że w owych zmaganiach o przetrwanie ostatecznie zwycięży zapewne silniejsza koalicja. Przeczuwał również, że każdemu sojuszowi zagrażają różne siły odśrodkowe, począwszy od narodowej dumy, a kończąc na osobistej próżności. Był mistrzem rozsądnego kompromisu. Uważał, że dowódca Sprzymierzonych powinien wykonywać swe obowiązki, biorąc pod uwagę odmienne stanowiska różnych członków sojuszu, „aby rozwiązywać problemy dzięki argumentacji, a nie zwykłemu wydawaniu rozkazów”. John Gunther zanotował, że „wielu Amerykanów i Brytyjczyków wykazuje wobec siebie atawistyczną niechęć”, z kolei podczas konferencji Trident pewien brytyjski generał ostrzegał Brooke’a, że „wystąpi poważne niebezpieczeństwo otwartych sporów, chyba że codziennie będzie zjawiał się ktoś z puszką kojącego balsamu”¹⁰⁶. Eisenhower posiadał ów balsam, a niemal wszyscy wierzyli, że będzie aplikował go rozsądnie. Brytyjski doradca polityczny naczelnego dowódcy, późniejszy premier Harold Macmillan, uznawał go „za całkowicie niewykształconego w normalnym tego słowa znaczeniu”, a jednocześnie stanowiącego „klejnot otwartości umysłu i mądrości, jeśli porówna się go do drewnianych głów i obojętnych serc wielu obecnych tutaj brytyjskich wojskowych”¹⁰⁷.

Słońce powoli zniżało się na zachodzie, kiedy Eisenhower, wypiwszy dzbanek herbaty, opuścił pałac Verdala, by udać się na położone niedaleko stanowisko dowodzenia. Jak wyznał adiutantowi, czuł się tak, jak gdyby jego żołądek zamienił się w „zaciśniętą pięść”. Od dwóch dekad dręczyły go różne dolegliwości jelitowe, związane, jak sądzono, ze stresem; zaczęły się w 1920 roku, gdy jego najstarszy syn zmarł na szkarlatynę. Przed wojną kilkakrotnie trafiał do szpitala z powodu zapaleń i niedrożności jelit (poważna kontuzja lewego kolana, odniesiona w 1912 roku w meczu futbolowym między West Point i Uniwersytetem Tufts stanowiła przyczynę siedmiu innych hospitalizacji). W listopadzie, podczas pobytu w wilgotnych podziemiach Gibraltaru, generał nabawił się infekcji układu oddechowego, której nigdy nie zdołał się pozbyć. Nie pomagał mu fakt, iż palił jednego papierosa za drugim – nawet 60 lub więcej Cameli dziennie. Choć płacił Johnowi półtora dolara tygodniowo, by ten nie palił w West Point, sam wyrobił w sobie tak kompulsywny nałóg, że czasami musiał zapalić nawet podczas lotu, mimo że załoga „Latającej Fortecy” B-17 ostrzegała go przed oparami gazu¹⁰⁸.

Z papierosem dłoni generał dotarł w otoczeniu eskorty do murów wznoszących się nad Wielkim Portem. Basen portowy i wlot do niego, znajdujący się w pobliżu Fortu Św. Elma, pełne były barek desantowych i okrętów wojennych. Marynarze wspinali się po nadbudówkach dwóch pancerników, pierwszych, jakie zawitały na Malcie od ponad dwóch lat. Mieszkańcy domów położonych nad dokami machali ze swych niepewnie wyglądających balkonów, a na pokładzie HMS Nelson orkiestra grała Every Nice Girl Loves a Sailor. Eisenhower i jego adiutanci pomaszerowali do Bastionu Lascaris, kompleksu tuneli wybudowanego przez rycerzy maltańskich, a teraz pełniącego funkcję stanowiska dowodzenia Royal Navy. Wewnątrz skroplona para błyszczała na bielonych wapiennych ścianach. Lascaris było miejscem odpornym na wybuchy bomb i praktycznym, a jednocześnie nędznym. Mundury zaczynały tam pleśnieć po jednym dniu, a wielu oficerów sztabowych cierpiało na dolegliwości płucne lub pappataci, przenoszone przez muchy piaskowe. Niektóre fragmenty fortecy były nieznośnie gorące, inne z kolei tak chłodne, że naczelny dowódca musiał poprosić o przyniesienie mu płaszcza. Nawet stojący na czele brytyjskiej Floty Śródziemnomorskiej admirał Andrew Browne Cunningham, który powitał Eisenhowera, uznawał to miejsce za „wyjątkowo cuchnące”. Oficerowie skazani na Lascaris mieli w zwyczaju codziennie o godzinie 14 wzmacniać się ginem i sokiem pomarańczowym lub syropem bananowym¹⁰⁹.

Eisenhower przeszedł w towarzystwie Cunninghama przez Tunel Pinto, mijając rząd szop używanych przez oficerów, których funkcje w sztabie były oznaczone tajemniczymi symbolami wyrytymi na tabliczkach zawieszonych na drzwiach. Gabinet naczelnego dowódcy mierzył niecałe 4,5 na 3 metry, wyposażenie składało się z wiklinowego krzesła i piecyka na ropę, stojącego obok stołu pokrytego szarym kocem. Dywan rzucony na glinianą podłogę nieznacznie tylko łagodził „chłód, który gromadził się przez 400 lat”. Eisenhower odkrył, że utrzymanie suchości papierosów będzie stanowić problem¹¹⁰.

Zlekceważył mało komfortowe warunki i ruszył w ślad za Cunninghamem do obszernego pokoju narad, wysokiego na 12 metrów i zwieńczonego sklepieniem. Do każdej ściany przymocowane były ogromne mapy. Mozaika o wymiarach 6 na 4 metry utworzona z wykorzystaniem 500 zdjęć wykonanych w czasie lotów rozpoznawczych ukazywała całe 26 000 kilometrów kwadratowych powierzchni Sycylii. Gunther zareagował oszołomieniem, ujrzawszy ową kartograficzną ekspozycję. W dzienniku zachwycał się: „Bezmiar szczegółów, największa możliwa aktualność, wspaniałe kreślarstwo i druk. Zastanawiam się, czy Niemcy posiadają mapy równie dobre, co te super-mapy?”¹¹¹.

Cunningham, którego żylasta, rumiana twarz kontrastowała z białym kołnierzykiem munduru, wskazał na kolorowe linie oznaczające trasy poruszania się alianckich flotylli, rozciągające się od Lewantu do Słupów Herkulesa. Wszystkie razem symbolizowały 160 000 żołnierzy, 14 000 pojazdów i 1800 dział na pokładzie 3000 jednostek pływających. Jak dodał admirał, we flotach obowiązywała cisza radiowa, w związku z czym niewiele wiedziano o ich postępach, jeśli nie liczyć informacji, że trzy kanadyjskie statki płynące ze Szkocji zostały zatopione przez U-Booty w zachodniej części Morza Śródziemnego. Kanadyjczycy utracili kilkudziesięciu ludzi, kilka tuzinów dział, 500 ciężarówek i znaczną część wyposażenia łącznościowego. W tym samym czasie Sprzymierzeni dokonywali nieustannych nalotów na Sycylię, w ciche wieczory wybuchy bomb dały się słyszeć na Malcie. W wyniku tych działań większość ocalałych samolotów Osi została wycofana do kontynentalnych Włoch. Nie wiedziano jednak dokładnie, w jakim stopniu wróg jest gotowy na zbliżającą się inwazję. Cunningham przewrócił oczami, patrząc na wymyślne mapy, jak gdyby rozważał użycie swego ulubionego powiedzenia: „Jak dla mnie za dużo w tym aksamitu i Rolls-Royce’a”¹¹². Ten syn profesora anatomii z Edynburga, pełniący teraz funkcję zastępcy Eisenhowera do spraw marynarki wojennej, po raz pierwszy znalazł się pod ostrzałem w trakcie wojny burskiej, jako 17-latek. Teraz, w wieku 60 lat, pozostawał nieustraszony, zadziorny i przekonany, że w czasie każdej walki jak najmniejszy dystans do wroga jest tym optymalnym. Gunther zanotował, że jego zmrużone marynarskie oczy były „jasnoczerwone, jak u buldoga”¹¹³.

Eisenhower zaczął przyglądać się środkowemu fragmentowi Morza Śródziemnego. Sycylia, trójkątna skała wielkości stanu Vermont, leżała nieco ponad 140 kilometrów na północ od Tunezji i zaledwie 3 kilometry od czuba włoskiego buta. Nad wschodnią częścią wyspy górowała Etna, aktywny wulkan o wysokości ponad 3000 metrów i średnicy 30 kilometrów. „Wzdłuż całego wybrzeża rozsiane są szerokie, rozległe zatoki, porozdzielane przylądkami”, napisano w alianckim opracowaniu dotyczącym terenu. Planiści AFHQ przyjrzeli się dokładnie 500 kilometrom linii brzegowej i dokładnie zbadali 32 plaże stanowiące potencjalne miejsca lądowania. W swej historii Sycylia była zdobywana przez kolejnych najeźdźców jeszcze częściej niż Malta, padała łupem Greków, Rzymian, Wandalów, Ostrogotów, Bizantyjczyków, Saracenów, Normanów, Hiszpanów i Burbonów. Teraz przyszedł czas na Anglo-Amerykanów. „Przez wszystkie wieki Sycylia zdawała się nauczać tylko o katastrofach i przemocy – zauważył amerykański pisarz Henry Adams. – Jeśli chodzi o lekcję na temat anarchii (…), to Sycylia jest jedyna w swoim rodzaju i przeczy ewolucji”¹¹⁴.

Lądowanie na nieprzyjacielskim brzegu, z czego Eisenhower zdawał sobie sprawę, stanowiło na wojnie najtrudniejsze przedsięwzięcie: trzeba było brnąć pod ostrzałem na ląd, utworzyć solidny przyczółek za plażą i dopiero potem ruszyć dalej. Nikt w długiej historii wojen nie zdołał opanować do perfekcji sztuki desantów morskich. Na każde udane lądowanie, jak choćby Amerykanów pod Veracruz w 1847 roku, przypadała równie wielka katastrofa, na przykład brytyjska klęska pod Gallipoli w roku 1915. Na każde niepowodzenie, przykładowo hiszpańskiej Wielkiej Armady lub mongolskiego ataku na Japonię, przypadał dowódca, który bał się podjąć podobne ryzyko. Do grupy tej należeli między innymi Napoleon i Hitler; obaj nie zdecydowali się na uderzenie przez kanał La Manche¹¹⁵.

Choć desanty morskie były same w sobie niełatwe, Alianci wydawali się zdeterminowani uczynić je jeszcze trudniejszymi. Komitet Szefów Połączonych Sztabów nakazał Eisenhowerowi rozpocząć planowanie Operacji Husky w dniu 23 stycznia. W początkowych koncepcjach skupiono się na opanowaniu sycylijskich portów i lotnisk, w pierwszym tygodniu działań zamierzano dostarczyć na brzeg dziesięć dywizji. Uwagę Eisenhowera i jego podkomendnych cały czas rozpraszała jednak kampania tunezyjska. Poszczególne kwatery główne były rozsiane na obszarze od Kairu do Rabatu, w związku z czym kurierzy musieli pokonywać każdego dnia ponad 3000 kilometrów, przewożąc dokumenty, mapy i wiadomości. Główna komórka planistyczna zajmowała nieogrzewany budynek école normale na obrzeżach Algieru, oficerowie pisali na maszynach w rękawiczkach¹¹⁶.

W marcu, a potem raz jeszcze w kwietniu Eisenhower ostrzegał, że Operacja Husky zakończy się niepowodzeniem, jeśli lądujące siły napotkają „dobrze uzbrojone i zorganizowane wojska niemieckie”, które definiował jako „więcej niż dwie dywizje”. W Londynie brytyjscy szefowie sztabów oskarżyli go o „rażące przecenianie” siły wroga, z kolei Churchill prychnął z oburzeniem: „Te bojaźliwe i defetystyczne doktryny (…). Co pomyślałby Stalin, skoro ma na swoim froncie 185 niemieckich dywizji? Nie mogę sobie tego wyobrazić”¹¹⁷. Solidnie skarcony Eisenhower wysunął wówczas plan, według którego Brytyjczycy dokonaliby inwazji na południowo-wschodnie wybrzeże Sycylii, zajmując porty w Auguście i Syrakuzach, podczas gdy Amerykanie wylądowaliby na zachodzie i opanowali Palermo¹¹⁸.

Przedstawienie tej koncepcji sprawiło, że Eisenhower znalazł się pod ostrzałem z niespodziewanej strony. Dowódca 8. Armii Bernard Montgomery nie chciał brać udziału w planowaniu Operacji Husky, zajmując się wciąż kampanią tunezyjską. „Skończmy najpierw tę robotę”, warczał. Skierowawszy w końcu myśli ku Sycylii, rozłożył wielką mapę wyspy na podłodze swej sypialni, po czym zaczął się głośno zastanawiać: „No więc, zobaczmy, jaki przebieg bitwy by nam pasował?”¹¹⁹.

Istniejący już plan zdecydowanie mu nie pasował, toteż podjął niezwłoczne działania w celu jego anulowania. „Nie daje nadziei na sukces i powinien zostać w całości przerobiony”, oświadczył. Choć planiści AFHQ spodziewali się napotkania twardego oporu, Montgomery stwierdził, jakoby założyli, że „wróg nie będzie zbytnio się bronił”. Podawszy ową nieprawdziwą informację, Brytyjczyk potępił „mętne myślenie” i ostrzegł: „Nigdy nie popełniono poważniejszego błędu”¹²⁰. Pod koniec kwietnia był już w swoim żywiole, przewidując „katastrofę wojskową pierwszej klasy”. I dodawał: „Jestem gotowy wraz z 8. Armią przenieść wojnę na Horrified, ale muszę to zrobić po swojemu”. Pisząc do przełożonych, proponował przekazanie mu pod komendę 7. Armii Pattona. W dzienniku wykazał się jeszcze większą szczerością: „To ja powinienem przeprowadzić Operację Husky”¹²¹.

Zamiast dzielenia sił, argumentował Montgomery, należy skoncentrować atak na wybrzeżu południowo-wschodnim, gdzie amerykańskie i brytyjskie dywizji mogłyby wzajemnie się wspierać. Ponieważ do inwazji pozostały zaledwie dwa miesiące, a Komitet Szefów Połączonych Sztabów miał wkrótce spotkać się na konferencji Trident w Waszyngtonie, Eisenhower zwołał na 2 maja kolejne zebranie planistyczne w Algierze. Podczas lunchu składającego się z homarów, na które AFHQ wydało po 1000 franków za sztukę, Montgomery próbował usilnie przeforsować swe argumenty. Potem udał się w ślad za szefem sztabu Eisenhowera generałem porucznikiem Walterem B. „Beetle’em” Smithem do męskiej toalety, gdzie kontynuował spór, najpierw znad sąsiedniego pisuaru, a potem za pomocą strzałek narysowanych na zaparowanym lustrze. „Amerykanie zaczynają mieć wrażenie, że Imperium Brytyjskim rządzi Monty”, zanotował w dzienniku wysoki rangą brytyjski oficer sztabowy, generał porucznik sir Charles Gairdner¹²².

Dzień później Eisenhower położył kres impasowi i zaaprobował plan Montgomery’ego, ignorując protesty admirała Cunninghama oraz innych zwolenników rozproszenia sił marynarki wojennej na rozleglejszym obszarze i opanowania większej liczby lotnisk. Kent Hewitt poprosił Pattona, aby i on przeciwstawił się zaktualizowanemu planowi, uniemożliwiającemu wojskom amerykańskim szybkie skorzystanie z portu w Palermo. Spotkał się jednak z odmową. „Nie, do diabła – odparł dowódca 7. Armii. – Służę od 30 lat i zawsze, gdy przełożony wydaje mi rozkaz, mówię: »Tak jest«, a potem robię, co w mojej cholernej mocy, żeby go wykonać”¹²³.

Generał Gairdner wyznał w dzienniku: „Nie rozumiem sposobu, w jaki demokracje prowadzą wojny”¹²⁴.

Plan Operacji Husky zakładał teraz, że siedem dywizji: cztery brytyjskie i trzy amerykańskie, wylądują jedna obok drugiej na 150-kilometrowym odcinku południowo-wschodniego wybrzeża Sycylii. Desant morski miał zostać poprzedzony atakiem elementów dwóch dywizji powietrznodesantowych. Z uwagi na ten fakt uderzenie musiało nastąpić w drugiej kwadrze księżyca w lipcu, ponieważ tylko wtedy byłoby wystarczająco jasno dla spadochroniarzy i jednocześnie na tyle ciemno, by ukryć zbliżającą się armadę. Planowano, że w inwazji ostatecznie udział weźmie trzynaście alianckich dywizji¹²⁵.

Sycylii broniły 300-tysięczne siły Osi, których większość stanowiły włoskie jednostki o wątpliwej wartości bojowej. Pewien oficer amerykańskiego wywiadu opisał dwie obecne na wyspie niemieckie dywizje jako „wyjątkowo gorącą musztardę”. Co do Włochów, pisał: „Jeśli dźgnie się ich w brzuch, wylecą trociny”. Dzięki niesamowitej zdolności Brytyjczyków do przechwytywania i rozszyfrowywania zakodowanej niemieckiej komunikacji radiowej, Eisenhower wiedział bardzo dużo o sile i rozmieszczeniu wojsk wroga. Zespół Ultry – ci dopuszczeni do wielkiej tajemnicy byli rzekomo „kąpani w krwi baranka” – znajdował się do jego dyspozycji na Malcie, a także w Algierze. Od czasu gdy w 1940 roku odczytano pierwszą wiadomość zaszyfrowaną z użyciem niemieckiej Enigmy, kryptolodzy z położonego na północ od Londynu Bletchley Park przechwycili i rozkodowali tysiące transmisji, dzięki czemu uzyskano „szeroką wiedzę na temat sił niemieckich”¹²⁶. Do połowy 1944 roku złamano niemal 50 odrębnych szyfrów Enigmy. Wśród nich był nowy kod niemieckich wojsk lądowych, znany jako „Albatros”, z którym poradzono sobie całkiem niedawno, bo 2 czerwca, a także inne, takie jak „Hiena”, „Konik morski”, „Dzięcioł” i „Maskonur”¹²⁷.

Eisenhower wiedział także, że włoskiej flocie, stanowiącej jedyne większe siły morskie Osi na Morzu Śródziemnym, posiadającej 6 pancerników i 11 krążowników, brakuje radarów, paliwa i lotniskowców. W przeciągu ostatnich ośmiu miesięcy włoskie lotnictwo straciło 2200 samolotów i posiadało niewiele informacji o położeniu Sprzymierzonych. „Nikt nie potrafi grać w szachy z obwiązanymi oczami”, narzekał jeden z włoskich admirałów¹²⁸. Co nie mniej istotne, Eisenhower dobrze zdawał sobie sprawę z dezintegracji włoskiego społeczeństwa na skutek wojennego ucisku i alianckich bombardowań: występowały niedobory węgla i żywności, dochodziło do strajków w fabrykach i zakłóceń w ruchu kolejowym, brakowało nawet żarówek¹²⁹.

Eisenhower nie wiedział jednak, z jak dużą żarliwością Włosi przystąpią do obrony swego kraju, ani czy Niemcy, zdolni, jak sądzono, do przerzucania na Sycylię jednej dywizji co trzy dni, będą walczyć do śmierci za jałową wyspę, położoną 1000 kilometrów od ojczyzny. Nawet Ultra nie pozwalała zajrzeć tak głęboko w duszę przeciwnika¹³⁰.

12 maja szefowie sztabów zaaprobowali przedstawiony im szczegółowy plan Operacji Husky. Mimo to w Waszyngtonie i Londynie panowało przekonanie, że koncepcji tej brakuje odwagi, a Sprzymierzeni tracą szansę na wykorzystanie zwycięstwa odniesionego w Afryce Północnej. Wszystkie starania Eisenhowera przyniosły mu kolejną reprymendę. „Twoi i moi planiści są być może zbyt zachowawczy”, przekazał mu Marshall. Ponoć brakowało im śmiałości, jaka „przyniosła wielkie zwycięstwa Nelsonowi, Grantowi i Lee”¹³¹.

Marshall miał rację. Husky była największą operacją desantową II wojny światowej, w pierwszym rzucie lądowało siedem dywizji, dwie więcej niż jedenaście miesięcy później w Normandii. Przedsięwzięciu brakowało jednak rozmachu. Dowódcom zajętym w pierwszej kolejności działaniami w Tunezji zniknął z oczu bardzo ważny cel: zablokowanie Cieśniny Mesyńskiej, co odcięłoby drogę na Sycylię posiłkom dla wojsk Osi oraz uniemożliwiłoby obrońcom wyspy ucieczkę do kontynentalnych Włoch. Doktryna desantów morskich podkreślała znaczenie zdobycia portów i lotnisk, pomijając przy tym rozwój działań po opuszczeniu przez atakujących przyczółka. W rezultacie ostateczna koncepcja Operacji Husky wyczerpała się w odległości 30 kilometrów od plaż¹³².

Jak ujął to Beetle Smith, każde z wielkich przedsięwzięć desantowych charakteryzowała „okropna nieelastyczność”. Łączenie ze sobą wszystkich elementów, przenoszenie wojsk z jednego miejsca w drugie, synchronizowanie ataku – wszystkie te zadania wymagały ogromnej uwagi i wysiłku, niewiele czasu zostawało na zastanawianie się nad walką w głębi lądu. Operacja Husky obejmowała także pierwszy większy atak powietrznodesantowy Sprzymierzonych w czasie wojny. Co więcej, zmiany, do których doprowadził Montgomery, oznaczały dla Amerykanów brak dostępu do portu i konieczność zaopatrywania toczących bój wojsk poprzez plaże, w sposób nigdy wcześniej niewypróbowany¹³³.

Bez względu na to, czy plan był śmiały, czy też nie, kości zostały rzucone. W połowie czerwca Eisenhower poufnie przekazał reporterom szczegóły zbliżającej się inwazji, chcąc poskromić ich spekulacje co do przyszłych działań. Poprosił ich, aby dotrzymali tajemnicy, a oni to uczynili. „Proszę nigdy więcej nam tego nie robić”, błagał jeden z korespondentów¹³⁴.

W szybkim tempie podjęto się różnych podstępów i prób wprowadzenia przeciwnika w błąd. Angielsko-amerykańska flota, złożona z okrętów wojennych i statków transportowych, popłynęła z Wielkiej Brytanii w kierunku Norwegii, dając do zrozumienia, że zbliża się inwazja na północy. Brytyjska Flota Śródziemnomorska, na którą składały się 4 pancerniki, 6 krążowników i 18 niszczycieli, ruszyła z kolei w stronę Grecji, żeby pod osłoną nocy zawrócić i osłonić szlaki wodne przebiegające w pobliżu Malty. W całej masie kłamstw dało się jednak znaleźć szczyptę prawdy. Na początku lipca na Sycylię zrzucono 8 milionów ulotek. Jedna z nich ostrzegała: „Niemcy będą walczyć do ostatniego Włocha”. Inna zawierała mapę pokazującą, jak narażone są włoskie miasta na ataki alianckich bombowców startujących z Afryki Północnej. Nagłówek brzmiał: „Mussolini sam się o to prosił”¹³⁵.

Gdy 8 lipca w nocy Eisenhower wyszedł z Lascaris, nad Vallettą rozciągało się połyskujące, gwieździste sklepienie. Dla kogoś, kto opuścił właśnie podziemia, słonawa woń Morza Śródziemnego była upajająca. Zaciemnione miasteczko lśniło w błękitnym blasku gwiazd, a jego piękno pozwalało zapomnieć o widocznych za dnia ruinach.

Mimo swych rozmiarów wielka sypialnia w pałacu Verdala została urządzona oszczędnie, jak klasztorna cela. Wyposażenie składało się z dzbanka z wodą, umywalki, mydelniczki, nocnika i wanny. Rozwieszono też kilka małych map. Eisenhower narzekał niekiedy na liczbę drobiazgów wymagających jego uwagi; nazywał je „bzdurami”. „Miałem w zwyczaju czytać o dowódcach armii i zazdrościć im tego, co uważałem za wielką swobodę w działaniu i podejmowaniu decyzji – pisał 27 maja w liście do domu. – Cóż za pomysł! Stawiane przede mną wymagania, które muszę spełnić, czynią ze mnie raczej niewolnika niż pana”¹³⁶.

Istniał chociażby problem tłumaczy. Dwustu mówiących po włosku żołnierzy miało zostać wysłanych do Afryki Północnej z 45. Dywizją Piechoty i 82. Dywizją Powietrznodesantową, ale z drugą z tych jednostek nie dotarł ani jeden. Gdzie się podziali? Była też kwestia jeńców. „Być może w wyniku Operacji Husky weźmiemy do niewoli 200 000 ludzi”, informował Eisenhower Marshalla 28 czerwca. W takim wypadku potrzebowano by jednak 8000 strażników, a tylko mniej niż połowę tej liczby dało się wyciągnąć z amerykańskich jednostek. Czy konwencja genewska zezwala na umieszczenie brytyjskich lub francuskich wartowników w amerykańskich obozach? Pojawił się też problem z osłami. Pilna prośba do Departamentu Wojny o przysłanie siodeł jucznych i uprzęży spotkała się z pytaniem Marshalla: „Ile dłoni wzrostu mają te osły i jaka jest ich przeciętna waga?”. Zbadawszy sprawę szczegółowo, Eisenhower odpowiedział: „Osły nie zostały uznane za odpowiednie. Dostępna jest ograniczona liczba lokalnych mułów, wysokich na 14 do 16 dłoni, przeciętna waga 385 kilogramów (…). To muły przyzwyczajone do juków, ale bardzo narowiste”¹³⁷.

Był jeszcze AMGOT, czyli Allied Military Government of Occupied Territories (Aliancki Zarząd Wojskowy na Terytoriach Okupowanych), organizacja mająca zająć się przygotowaniami do powołania na Sycylii władz cywilnych, gdy inwazja zakończy się powodzeniem. Żartownisie twierdzili, że rozwinięcie skrótu to tak naprawdę Aged Military Gentlemen on Tour („starsi panowie wojskowi na wycieczce”), natomiast z Waszyngtonu poinformowano Eisenhowera, że AMGOT ma „okropny niemiecki wydźwięk”, a w dodatku przypomina prostackie i niecenzuralne tureckie określenie genitaliów. „Zmiana nazwy AMGOT na tym etapie spowodowałaby wielkie opóźnienia i zamieszanie”, przekazał 1 czerwca Departamentowi Wojny poirytowany naczelny dowódca¹³⁸.

W nie mniejszym stopniu Eisenhower martwił się o żonę. Ponieważ John studiował w West Point, Mamie mieszkała sama w Waszyngtonie. Miała problemy z sercem i często była przykuta do łóżka. Jej waga spadła do 50 kilogramów. Opisywała siebie samą jako kogoś, kto „żyje w przypadkowy sposób, nocami czyta powieści kryminalne, a poza tym – czeka”. Eisenhower pisał do niej często i odręcznie, bez zwyczajowej pomocy sekretarza. Zaczynał od słów „najdroższa” lub „ukochana”. W ostatnim czasie dołożył wielkich starań, aby zapewnić ją o swej wierności, zaczęła bowiem zadawać mu ostentacyjne pytania o Kay Summersby¹³⁹.

Tymczasem pogłoski się nasilały. Kathleen Helen Summersby, urodzona w hrabstwie Cork, pełniła funkcję szofera Eisenhowera w Londynie, a następnie w Afryce Północnej, później natomiast przekazano jej pieczę nad jego korespondencją. Umiała znakomicie podrabiać jego podpis w listach i na zdjęciach. Przed wojną pracowała jako modelka i statystka w filmach, była piękna, wysportowana i energiczna. Często grała ze swym szefem w brydża lub towarzyszyła mu podczas przejażdżek konnych. Eisenhower, starszy od niej o 20 lat, wydał się jej „człowiekiem, którego w całym życiu prawie w ogóle nie pocieszano”. W ostatnim miesiącu ona sama potrzebowała pocieszenia. 6 czerwca jej narzeczony, młody pułkownik US Army, zginął w Tunezji w wyniku wybuchu miny. Żal i napięcie zdruzgotały ją emocjonalnie, ale gdy Eisenhower zaproponował, że wyśle ją do domu w Londynie, poprosiła o możliwość pozostania w Algierze. Nie istnieją żadne przekonujące dowody, że tych dwoje łączył związek o podłożu seksualnym. Mimo to ludzie i tak plotkowali, w tym tacy, którzy powinni dobrze wiedzieć, że nie należy tego robić¹⁴⁰.

„Proszę, pamiętaj tylko, że bez względu na to, jak krótkie są moje listy, kocham cię; nigdy nie mógłbym zakochać się w nikim innym – pisał Eisenhower do Mamie 11 czerwca. – Wydaje się, że nie rozumiesz do końca, jak bardzo na tobie polegam i cię potrzebuję”¹⁴¹.

Tłumacze i osły, Mamie i Kay, Niemcy i Włosi. A teraz na horyzoncie pojawił się jeszcze jeden problem. Na szczęście, jeśli wierzyć słowom jego syna, Eisenhower nigdy nie liczył, że Bóg ześle mu sprzyjającą pogodę. Wcześniej tego wieczora meteorolodzy w Bastionie Lascaris przedstawili przygnębiającą prognozę: na zachodzie zbierało się na burzę.

„Konie słońca”

8 lipca konwoje płynące z Algierii i Tunezji trzymały się afrykańskiego wybrzeża, dołączały do nich dodatkowe siły zadaniowe z Susy i Safakisu. Statki, rozciągnięte w 100-kilometrowej kolumnie w szerokim na półtora kilometra korytarzu, sprawiały wrażenie nawleczonych na białe kilwatery, „niczym koraliki na liczydle”¹⁴². Mniejsze jednostki kierowały się bezpośrednio do Punktu X-Ray, miejsca zbiórki na wschód od Malty. Aby wprowadzić w błąd niemieckie samoloty rozpoznawcze, główna flota zbliżyła się do Trypolisu, po czym o godzinie 20 zakręciła na północ z prędkością 13 węzłów¹⁴³.

Statki kołysały się jak wyładowane skarbami galeony na Morzu Karaibskim. Sam tylko amerykański konwój przewoził ponad 100 000 ton zaopatrzenia, w tym 5000 ton rozmontowanych samolotów, 7000 ton węgla, 19 000 ton sprzętu łącznościowego. Lista załadunkowa była homerycka pod względem zarówno skali, jak i różnorodności. Znalazło się na niej chociażby 6,6 miliona racji żywnościowych, 43 kilometry ćwierćcalowych stalowych kabli, pułapki na szczury, guma do żucia, 162 tony okupacyjnych pieniędzy, a nawet 144 000 prezerwatyw, nazywanych również „przyjaciółmi żołnierzy”. Dziesięciostronowy glosariusz zawierał tłumaczenie brytyjskiej terminologii na typowo amerykańską: windscreen na windshield, wing na fender, regiment na battalion czy brigade na regiment¹⁴⁴.

Połowę załadunku stanowiła amunicja. Spodziewano się, że Sycylia zostanie opanowana w ciągu niecałych dwóch miesięcy, lecz zamówienia amunicji oraz broni przytłoczyły Departament Wojny i nikt nie umiał sobie do końca z nimi poradzić. W wielkich składach w Oranie i Casablance trzymano dziewięciomiesięczny zapas, trzykrotnie przekroczono dopuszczalny limit, ale było to konieczne, nie umiano bowiem stwierdzić, jakie dokładnie rodzaje pocisków i bomb zostały już wcześniej przysłane. Karty inwentarzowe znajdowały się w rękach algierskich i marokańskich urzędników, często mówiących słabo po angielsku¹⁴⁵.

Wojska lądowe, doszedł do wniosku pewien admirał, jak zwykle „podwoiły to, co uznały za konieczne, tak na wszelki wypadek”. W czerwcu pilnie poproszono Waszyngton o dostarczenie dodatkowych 732 radioodbiorników i 140 000 baterii. Korpus Łączności jako tako wywiązał się z tego żądania, lecz na wszelki wypadek wysłał również 5000 gołębi pocztowych, pluton gołębiarzy oraz ponad 7000 detektorów kryształkowych. Jednostki wywiadu wzięły ze sobą mapy hydrograficzne, mapy z Biblioteki Kongresu z zaznaczonymi sycylijskimi jaskiniami, egzemplarze Italian Touring Club Guide for Sicily, opracowania dotyczące wybrzeża, plany miast oraz zarysy linii brzegowej, sporządzone z pomocą byłego przemytnika alkoholu z Nowej Anglii. Kurierzy z Waszyngtonu i Nowego Jorku przywieźli kilka tuzinów ciężkich drewnianych skrzyń opatrzonych pieczątkami „Bigot Husky” i zawierających gipsowe modele sycylijskiej topografii. Z kolei bogata w szczegóły mapa pomników historii i skarbów sztuki na wyspie, wydrukowana w Nowym Jorku i na pewien czas zawieruszona w Algierze, nigdy nie dotarła do alianckich wojsk, już na Sycylii kurier motocyklowy z opóźnieniem wiozący ją na front został wzięty do niewoli przez Niemców¹⁴⁶.

Dzięki trudnym doświadczeniom z Tunezji nauczono się wiele na temat opieki nad poszkodowanymi. Flota została wyposażona w oparciu o założenie, że w ciągu pierwszego tygodnia walk 15% ludzi z sił pierwszego rzutu odniesie rany lub zachoruje. Sanitariuszom rozdano tablice pomagające oszacować, jaka część powierzchni ciała ofiary uległa poparzeniu: 4,5%, jeśli poparzone były obie dłonie, 13,5% w przypadku obu rąk, itd.; na każde 10% zamierzano podać 500 centymetrów sześciennych osocza krwi. Dla tych, którym taka pomoc nie mogła się już przydać, konwój przewoził 6 ton kamieni nagrobnych, a także wkłady do pieczątek do znaczenia zabitych. Licząca 13 stron „dyrektywa w sprawie rejestracji grobów” opisywała odpowiedni sposób zbudowania cmentarza: „Należy zadbać o to, żeby groby znajdowały się w prostej linii, zarówno bocznie, jak i podłużnie”. W memorandum dotyczącym zajmowania się poległymi żołnierzami radzono: „Powinno się zabrać wszelkie przedmioty, które mogłyby okazać się kłopotliwe dla rodziny”¹⁴⁷.

Ponieważ atakujące armie, działając w zgodzie z prawem międzynarodowym, brały na siebie odpowiedzialność za dobro cywili, nie mniej istotną część załadunku stanowiły ogromne zapasy przeznaczone dla Sycylijczyków: 14 000 ton mąki, kondensowanego mleka i cukru, co pozwalało wyżywić pół miliona ludzi przez miesiąc, a także 94 tony mydła oraz 750 000 centymetrów sześciennych szczepionek na tężec, tyfus i ospę. Organy zajmujące się sprawami cywilnymi szacowały, że jeśli Włochy skapitulują, na Sprzymierzonych spadnie konieczność wyżywienia i ogrzania kolejnych 19 milionów cywilów zamieszkujących tereny na południe od Rzymu. Wymagałoby to miesięcznie 38 000 ton żywności oraz 160 000 ton węgla, stanowiąc ogromne brzemię dla alianckiej floty transportowej. „Nie można się spodziewać, że Włochy utrzymają się same na jakimkolwiek etapie okupacji Sprzymierzonych”, brzmiał wniosek zawarty w pewnym opracowaniu¹⁴⁸.

Kent Hewitt spędził rejs na mostku flagowym lub w swej kabinie, rozwiązując krzyżówki. Centrum dowodzenia Monrovii było małe, duszne i tak samo zatłoczone, jak reszta okrętu. Aby zrobić miejsce dla dodatkowego personelu na pokładzie, dwukrotnie powiększono mostek sygnałowy, a cieśle połączyli trzy kabiny szyfrów w jedną, zwiększając też powierzchnię kabin radiowych. Ponieważ jednak panowała cisza radiowa, Hewitt nie miał do przekazania niczego, czego nie dałoby się nadać alfabetem semaforowym. Czuł się spokojnie i trwał w przekonaniu, że jego armada płynie wydać bitwę złu, a „Bóg nie może gniewać się zbytnio na człowieka lub kraj, który to czyni”¹⁴⁹.

Przebywając na otwartym pokładzie, Hewitt często spoglądał przez lornetkę na okręty desantowe, tworzące osobliwą flotę we flocie. Mierzący 46 metrów LCT przewoził pięć czołgów Sherman, ale jego zanurzenie wynosiło mniej niż metr, dzięki czemu przylgnęła do niego nazwa „nocnik do podróży dalekomorskich” (małe i nietrwałe barki desantowe określano mianem „likwidatorów podporuczników”)¹⁵⁰. Większe LST stanowiły konstrukcję brytyjską, lecz spodobały się amerykańskim logistykom, którzy wiedzieli, z jak dobrym skutkiem płaskodennych jednostek używali w latach 20. przemytnicy alkoholu w Zatoce Meksykańskiej. W czasie wojny zbudowano 1100 LST, większość w rzecznych stoczniach amerykańskiego Środkowego Zachodu. Prostokątny dziób z czterometrowymi, umocowanymi na zawiasach drzwiami czynił okręt powolnym i niezgrabnym, a brak stępki powodował, że przewracał się nawet w suchym doku; tak przynajmniej twierdzili marynarze. Niemniej jednak na pokładzie jednego mieściło się 20 czołgów¹⁵¹.

Hewitt zdawał sobie sprawę, że mimo niewielkiego zanurzenia LST mogą utknąć na piaszczystych mierzejach osłaniających sporą część południowego wybrzeża Sycylii. US Army zaproponowała, aby w razie wystąpienia takiego problemu czołgi i inne pojazdy wyładowano za burtę, a następnie z użyciem grubych łańcuchów zaciągnięto je przez wodę na brzeg, gdzie zostałyby wysuszone. Osłupiali inżynierowie US Navy przedstawili wówczas projekt Goldrush: ponton, który byłby ciągnięty przez LST lub przewożony na jego pokładzie w częściach, a potem montowany i używany w roli mostu łączącego mierzeję i plażę. Testy w zatoce Narragansett wykazały, że konstrukcja taka jest w stanie wytrzymać ciężar Shermana. Jednakże, jak w przypadku znacznej części Operacji Husky, koncepcja taka musiała dopiero zostać wypróbowana w warunkach bojowych¹⁵².

Spośród sporów między Hewittem i wojskami lądowymi żaden nie był bardziej zażarty niż ten dotyczący zmiękczenia wrogiej obrony na plażach ogniem okrętowym przed rozpoczęciem inwazji. Chcący zaskoczyć nieprzyjaciela Patton nalegał, żeby działa marynarki przystąpiły do ostrzału dopiero w chwili, gdy barki desantowe będą znajdować się 15 minut od brzegu. Wedle słów pewnego oficera US Navy pragnął „zaryzykować na własny rachunek”. Hewitt określił plan zaskoczenia przeciwnika jako „iluzoryczny”¹⁵³. Wymienił jedenaście powodów, dla których wróg powinien znajdować się już w stanie gotowości, w tym dużą częstotliwość alianckich lotów rozpoznawczych nad wyspą. Wspomniał też smutny fakt, iż spośród 14 oficerów, jakich tej wiosny potajemnie wysadziły na Sycylii okręty podwodne, zaginęli wszyscy, łącznie z pewną liczbą zwiadowców niższych stopni. Patton zlekceważył jednak argumenty Hewitta. Działa miały milczeć¹⁵⁴.

W swej kabinie Patton czytał, przechadzał się, ucinał sobie drzemkę, a potem raz jeszcze się przechadzał. „Znów brakuje mi tchu, jak zwykle przed grą w polo”, zanotował w dzienniku 8 lipca. Potem dodał słowa Napoleona: „Atakuj, a potem patrz”. Po prostu przestał się przejmować wrogimi obrońcami wyspy. „Do diabła, siedzą tam od czterech lat – przekazał jednemu z oficerów Hewitta. – Nie mogą cały czas czekać w gotowości. Wylądujemy i w mgnieniu oka siądziemy im na karkach”. W liście do szwagra napisał: „Konie słońca są od zawsze wysławiane. Hura! I na otwarte pole, by zadać śmiertelny cios”¹⁵⁵.

W rozkazie polowym nr 1 Patton radził podległym mu dowódcom: „Atakujcie zarówno dniem, jak i nocą, aż dojdziecie do granicy ludzkiej wytrzymałości, a potem znów atakujcie”. Dla żołnierzy przygotował pompatyczne przemówienie, które odczytywano teraz na tylnych pokładach okrętów całej floty:

Gdy wylądujemy, napotkamy niemieckich i włoskich żołnierzy, których zaatakowanie i zniszczenie jest dla nas zaszczytem i przywilejem (…). Chwała amerykańskiego oręża, honor naszego kraju, przyszłość całego świata leżą w rękach każdego z was. Okażcie się godnymi zaufania, którym was obdarzono. Bóg jest z nami. Zwyciężymy¹⁵⁶.

Spacerując po kabinie, Patton rozmyślał nad swym ostatnim spotkaniem z Eisenhowerem, do którego doszło 5 lipca w Algierze. „Jesteś wspaniałym dowódcą, ale kiepskim planistą”, usłyszał wtedy z jego ust. Mógł to roztrząsać, jest jednak prawdą, że wykazywał kawaleryjską pogardę dla logistycznych subtelności. Spotkawszy się z sir Haroldem Alexandrem, mającym stanąć na czele całości alianckich wojsk lądowych na Sycylii, zastukał obcasami i rzekł: „Generale, ja nie planuję – ja tylko wykonuję rozkazy”. Swego szefa od spraw cywilnych, mającego wziąć odpowiedzialność za wyżywienie i sprawowanie władzy nad 4 milionami Sycylijczyków, Patton zapytał po prostu: „Umiesz zabijać?”¹⁵⁷. Samemu Eisenhowerowi zaproponował kiedyś złowieszczo: „Ty ich wskaż, ja będę strzelał”¹⁵⁸. Był i miał pozostać, jak stwierdził pewien jego stary przyjaciel, człowiekiem „barwnym, niepoprawnym, niezrozumiałym”¹⁵⁹.

Swym zamaszystym pismem sporządził list do Bei, który miał zostać wysłany dopiero po rozpoczęciu inwazji: „Wątpię, czy zostanę zabity albo nawet ranny, ale kto wie. To kwestia przeznaczenia (…). Kocham cię”¹⁶⁰.

Ernie Pyle oczywiście znów był obecny. Wypłynął z Bizerty na pokładzie USS Biscayne, okrętu flagowego dla niemal 300 jednostek przewożących 3. Dywizję Piechoty. Każdego ranka, w ramach przysługi dla kapitana, wstawał ze swego łóżka polowego na otwartym pokładzie o godzinie 3, aby zajmować się redakcją kopiowanej na powielaczu okrętowej gazety. Potem pisał ołówkiem własne teksty dla gazet sieci Scripps-Howard lub czytał Josepha Conrada i zachwycał się prozą starego wilka morskiego: „W piękne dni słońce wznieca iskry z błękitu”¹⁶¹.

Pyle miał 42 lata, ale wyglądał i czuł się „starszy oraz nieco rozbity”. Za dużo pił i martwił się o swą żonę alkoholiczkę: rozwiódł się z nią, później wysłał ją do sanatorium, a w końcu poślubił raz jeszcze. Na Biscayne szybko stał się znaną postacią. Na wąskich ramionach nosił kamizelkę ratunkową, a resztki włosów po bokach jego trójkątnej głowy przypominały siwiejącą aureolę. Sam zwijał sobie papierosy i zadawał niezliczone pytania nosowym akcentem z Indiany. Pyle „waży około 45 kilogramów razem z rodzinną Biblią w kieszeni spodni”, zanotował inny reporter. Artysta George Biddle napisał o nim: „Ascetyczny, łagodny, dziwaczny, nieśmiały (…). Sprawia zasadniczo smutne wrażenie”¹⁶².

Smutnym uczyniła go wojna. Pyle uważał ją za „nieszczęście bez ukojenia” i chciał zostać ostatnim frontowym korespondentem. W jego opinii żołnierze, „goście, bez których nie da się zwyciężyć”, byli „raz jeszcze małymi chłopcami, zagubionymi w ciemnościach”. On sam nieco się zagubił, co pomagało mu w pisaniu, niekiedy wspaniale, o innych zatraconych duszach. „Przeżyte lata mocno dają mi się we znaki. Nie ma wina, kobiet, śpiewu, zabawy – wkrótce nie zostanie mi nic poza łopatą i lekkim przypadkiem grzybicy stóp”, informował przyjaciela w przededniu Operacji Husky. Zastanawiał się, jak ktokolwiek, kto przeżył wojnę, może potem „wykazać się okrucieństwem wobec czegokolwiek, choćby jeden kolejny raz”¹⁶³.

Jego materiał – goście, bez których nie da się zwyciężyć – znajdował się wszędzie wokół. Departament Wojny wymagał, aby pionowa odległość między pryczami na statkach transportowych wynosiła co najmniej 58 centymetrów, a w ładowniach na każdego człowieka przypadało w minutę 850 000 centymetrów sześciennych świeżego powietrza z ciągu sztucznego. Pyle jednak zdawał sobie sprawę z panującej faktycznie sytuacji, tak samo zresztą, jak szeregowy Paul W. Brown z 1. Dywizji. „Żadnej kąpieli od ponad tygodnia – pisał Brown w liście do domu. – Brudne skarpety. Brudna bielizna. Cholernie mało przewiewu. Nie ma okien”. Inspektorzy US Army raportowali także o robactwie w żywności, kradzieżach, kwitnącym czarnym handlu, brudnych toaletach i niedoborze wiader dla wymiotujących. Nie jest więc zaskoczeniem, że wielu żołnierzy zaczynało już czuć nostalgię, wspominając mandarynki i granaty Afryki Północnej, nie mówiąc już o jej „ogromie i tajemniczości”¹⁶⁴.

Rejs urozmaicały mecze bokserskie i zawody w przeciąganiu liny. Na jednym z brytyjskich statków zorganizowano konkurs na najlepsze wąsy, rozstrzygnięty po herbacie przez żołnierza Royal Marines wyposażonego w szczotkę, grzebień i szkło powiększające. Oficerowie prowadzili wykłady na temat stanowiącej ich cel wyspy, wykorzystując powielane notatki rozpoczynające się od słów: „Sycylia była już wielokrotnie podbijana, a jej historia to w dużej mierze dzieje skutecznych inwazji”. Ostrzegali również, że na Sycylii morderstwa są „siedem razy częstsze niż w innych regionach Włoch”¹⁶⁵. Każdy człowiek otrzymał „Żołnierski przewodnik po Sycylii”, opisujący upał, brud i choroby z takimi szczegółami, że w dzienniku 26. Pułku stwierdzono, że wyspa musi stanowić „piekło zamieszkane przez ludzi, którzy są zbyt biedni, by wyjechać, lub zbyt nieświadomi, by wiedzieć, że istnieją lepsze miejsca”¹⁶⁶. Żołnierze 45. Dywizji szlifowali swój włoski, kalecząc język podczas wymyślania konwersacji, w których na: „Bona sera, senorina”, odpowiadano: „Duo cento lira”¹⁶⁷.

Poza tym pakowano, rozpakowywano i przepakowywano wyposażenie, próbując upchnąć maskę przeciwgazową, apteczkę pierwszej pomocy i siatkę chroniącą przed muchami piaskowymi w 0,07 metra sześciennego, taką bowiem pojemność według zarządzenia US Army powinien posiadać pakunek zabierany przez żołnierzy oddziałów szturmowych. Każdy strzelec miał nieść 37,2 kilograma sprzętu, rozpisanego dokładnie co do grama. 4,62 kilograma ważył załadowany karabin M1, 9 dekagramów ręcznik, 4,5 dekagrama łyżeczka, a 23 dekagramy Biblia z metalową okładką. Niektórzy zmniejszali ten ciężar o 11 dekagramów racji żywnościowych D, przeznaczonych rzekomo do spożycia w sytuacji wyjątkowej. Większość żołnierzy służyła już wystarczająco długo, by uodpornić się na niespodzianki; nie zdziwił ich fakt, że tabliczki czekolady z racji D powstały po dwóch latach testów prowadzonych przez wojskowe służby kwatermistrzowskie z wykorzystaniem 300 receptur i smaków, w tym mąki sojowej, ziemniaków, tapioki, sproszkowanej kawy, a nawet małej ilości nafty¹⁶⁸.

„Bardzo interesujące jest przyglądanie się oficerom i żołnierzom”, pisał do żony Eleanor generał brygady Theodore Roosevelt Jr, syn byłego prezydenta i zastępca dowódcy 1. Dywizji Piechoty. W liście z pokładu USS Barnett dodawał: „Nie są już młodzi. Nie są niedoświadczonymi chłopcami o gładkich twarzach, których ponad dwa lata temu widziałaś na tańcach (…). W ich wyglądzie jest teraz coś zatwardziałego”. Kilka godzin później napisał: „Morze jest wciąż niczym staw młynny (…). Wszystko jest pozamykane: bulaje zasłonięte, światła wygaszone, zakaz palenia na pokładzie. Robi się upalnie. Oczywiście najbardziej daje się to we znaki żołnierzom. Na okręcie zapanowała martwa cisza; na pokładzie nikt się nie rusza”.

8 lipca w nocy Roosevelt raz jeszcze zaczął skrobać list do Eleanor swym równym, precyzyjnym pismem, na tyle ozdobnym, by zasugerować poetycką wrażliwość autora:

Wiedliśmy wspaniałe życie i mam nadzieję, że czeka nas jego dalsza część. Jeśli jednak miałaby ona nie nadejść, możemy przynajmniej stwierdzić, że w latach, które spędziliśmy razem, zdołaliśmy upchnąć tyle, co w dziesięciu przeciętnych życiach. Zaznaliśmy triumfu i porażki, radości i smutku, wszystkiego tego, na co składa się ludzkie istnienie (…). Nie mamy powodu, by nie czuć za to wdzięczności, bez względu na to, co się stanie¹⁶⁹.

Od wypłynięcia z Algieru naczelny aerolog Hewitta zajmował się szkicowaniem map pogodowych i dokonywaniem pomiarów z użyciem wiatromierza. Komandor porucznik Richard C. Steere ukończył Naval Academy w 1931 roku. Należał do amerykańskiej drużyny florecistów, która w roku 1932 zdobyła złoty medal olimpijski, pokonując legendarny zespół francuski. Steere uwielbiał szermierkę, którą uważał za „skomplikowaną łamigłówkę”. Z tego samego powodu kochał pogodę. W 1940 roku uzyskał tytuł magistra meteorologii na MIT. W czasie Operacji Torch, gdy wściekły atlantycki sztorm ciskał w marokańskie wybrzeże wysokimi na ponad 5 metrów falami, słuszna prognoza Steere’a, że burza gwałtownie ucichnie, przekonała Hewitta do przystąpienia do inwazji. Patton nadał aerologowi przydomek „komandor Houdini”¹⁷⁰.

Teraz jego umiejętności miały raz jeszcze zostać poddane próbie. W czwartkowe popołudnie 8 lipca na mostku Monrovii Steere pokazał swe obliczenia Hewittowi i Pattonowi. Zazwyczaj morze mało gdzie bywało równie spokojne, co u południowego wybrzeża Sycylii w środku lata. Jednak, z czego zdawali sobie sprawę również meteorolodzy Eisenhowera na Malcie, polarna morska masa powietrza przemieszczająca się nad Europą Zachodnią od północnego zachodu łączyła się z innym zimnym frontem, rozciągającym się od Sardynii, nad Włochami, do niżu nad Jugosławią. Przez to zwiększył się gradient ciśnienia nad środkową częścią Morza Śródziemnego. Steere stwierdził, że w piątkowe popołudnie można spodziewać się silnych wiatrów z północnego zachodu oraz niespokojnego morza. Lądowanie miało rozpocząć się w sobotni poranek.

Gradienty ciśnienia i milibary zupełnie nie interesowały Pattona.

„Jak długo potrwa sztorm?”, zapytał stanowczo.

Steere odparł, że letnie burze na Morzu Śródziemnym są zazwyczaj krótkotrwałe, a sama Sycylia osłoni flotę od wiatru. „Uspokoi się do dnia D”, dodał.

„Lepiej, żeby tak się stało”, stwierdził Patton¹⁷¹.

W piątkowe przedpołudnie, gdy flota zbliżała się do Malty, wiatr od zachodu stał się chłodniejszy, nadając morzu odpychający odcień i przemieniając zmarszczki na wodzie w wysokie fale. Wkrótce zaczął roznosić się jęk podnośnic i relingów. Na groźnie wyglądających falach pojawiła się obfita piana; „nocniki” LCI (landing craft, infantry), określane przez jednego z żołnierzy „płaskodennymi uciechami szatana”, z trudem przedzierały się przez morze. Liny przytrzymujące balony zaporowe rozciągały się poziomo, podczas gdy marynarze w nieprzemakalnych płaszczach starali się je zwinąć, przeklinając to, co powszechnie nazywano już „wiatrem Mussoliniego”¹⁷². Jedna za drugą liny zaczęły się rwać, wkrótce dwa tuziny balonów popłynęły ku wschodowi i zniknęły za horyzontem. Późnym popołudniem wicher wiał już z prędkością 30 węzłów, co równało się sile 7 stopni w skali Beauforta. Fale sięgały tak wysoko, że mniejsze jednostki utraciły ze sobą kontakt wzrokowy i sternicy z trudem unikali kolizji. Ponurzy i przestraszeni żołnierze trzymali się wsporników i drabin. „Z trudem dało się stać na pokładzie, a ciągnący się daleko konwój kołysał się kompulsywnie”, pisał Ernie Pyle z Biscayne¹⁷³.

Jednostek desantowych nigdy nie wypróbowano w takich warunkach. LCT, płynące teraz z prędkością zaledwie 3 węzłów, huśtały się na boki jak rzucone na morze korki. „Wielkie kaskady zielonej wody przelewały się nad otwartymi pokładami”, wspominał pewien porucznik marynarki wojennej. W wielu LCT, dodawał, „nie działał co najmniej jeden silnik, w związku z czym, gdy traciły one prędkość sterowną, musiały przechylać się na zawietrzną i obracać o 180 stopni, żeby wrócić na kurs”¹⁷⁴. LST o kwadratowych dziobach wychylały się gwałtownie ku górze, po czym trzęsąc się, opadały z hukiem na kolejną falę. Pewien pułkownik saperów relacjonował, co działo się z jego LST: „Przechylał się w obie strony o 47 stopni, obserwowałem bowiem wskaźnik (…). LST kołysał się bez końca. Wahadło huśtało się tak bardzo, że sądziliśmy, że okręt zaraz przekręci się do góry dnem”¹⁷⁵. Niszczyciele lawirowały między mniejszymi jednostkami, przekazując sygnałami rozkaz, aby równoważąc podmuchy wiatru, „przez całą noc nie ustawiać steru na prawo od północy”, choć pierwotny plan zakładał kurs 020 stopni¹⁷⁶. Kilka pontonów z projektu Goldrush oderwało się od ciągnących je okrętów, a dwa holowniki z trudem przebrnęły przez falę, by sprowadzić je z powrotem. 20-tonowe barki desantowe huśtały się na żurawikach niczym wisiorki na łańcuszkach. Jedna z nich, znajdująca się na pokładzie transportowca Florence Nightingale, zerwała się z łańcuchów i zanim na powrót ją unieruchomiono, za każdym przechyłem statku uderzała raz w mostek, raz w rufówkę¹⁷⁷.

„Zapewne przyjemność sprawia ci przyjemne wznoszenie się i opadanie pokładu, a może nawet gwałtowniejsze kołysanie, jeśli zdarzy ci się doświadczyć sztormu”, można było przeczytać w przeznaczonej dla żołnierzy książce w miękkiej oprawie zatytułowanej Co robić na pokładzie transportowca. Nawet „największy szczur lądowy”, dodawał autor, szybko „zacznie się śmiać z towarzysza, który pozielenieje”¹⁷⁸.

Nikt jednak się nie śmiał. „Wszyscy jesteśmy wynędzniali, niespokojni, stłoczeni, przeciążeni i mokrzy. Nie ma gdzie wymiotować, tylko na siebie nawzajem. Nie ma tu żadnych bohaterów, jest tylko niedola”, pisał żołnierz z 26. Pułku Piechoty. Z kolei żołnierz z 18. Pułku zanotował: „Najpierw bałem się, że zginę. Teraz boję się, że to się nie stanie”¹⁷⁹. Ludziom rozdano chemiczną miksturę, znaną jako „środek zapobiegający chorobie morskiej”, ale większość chwytała za przedmioty opisane oficjalnie jako „torebki przeznaczone do wymiotowania” lub wystawiała głowy za relingi, „jęcząc po cichu, jak gdyby robiła coś wstydliwego, co musi pozostać w tajemnicy”¹⁸⁰. Pewien starszy szeregowy pisał do mieszkającej na Brooklynie dziewczyny: „Były to najnędzniejsze chwile mojego życia”¹⁸¹.

Niektórzy próbowali zachować pozory normalności. Na HMS Strathnaver podano na obiad rosół i kotlety jagnięce, a Walijczycy wyśpiewali Land of My Fathers. Ale większość żołnierzy „kołysała się w hamakach z zielonymi twarzami, jęcząc – wspominał pewien Kanadyjczyk. – Wszystko, co nie zostało przywiązane, zostało porwane przez wodę: torby, skrzynie z bronią, stalowe skrzynki z amunicją, menażki, hełmy”¹⁸². Na LST 386 jedyni niewzruszeni pasażerowie posiadali cztery kopyta: 30 afrykańskich osłów wprowadzono na pokład, zanim Eisenhower znalazł wytrzymalsze muły. „Okręt przechylał się o 30 stopni na boki oraz 15 stopni w górę i w dół. Osły były niewzruszone i zdawały się zadowolone z faktu, że ich siano jest oblewane słoną wodą”, wspominał oficer marynarki wojennej¹⁸³. Sierżant rangersów odkrył, że żałośnie schorowani żołnierze jego plutonu kryją się w łodzi ratunkowej. Stwierdził wówczas, że opróżnienie żołądków zmniejszy przynajmniej ryzyko zapalenia otrzewnej w razie odniesienia rany brzucha. „Kiedy zejdę z tej łajby, będę chodził i chodził bez końca”, przyrzekał jeden z kaprali¹⁸⁴.

„Niektórzy myśleli o hiszpańskiej Armadzie, a inni zadawali pytanie: »Czy Bóg jest po naszej stronie?«”, pisał pewien Kanadyjczyk. Wielbiciele antyku, którzy wcześniej próbowali sięgnąć pamięcią do Tukidydesa, przypomnieli sobie teraz, że Eol, mityczny grecki władca wiatrów, mieszkał ponoć na wyspie unoszącej się na morzu w pobliżu Sycylii. Zaczęli też wymieniać się opowieściami o żeglarzach, którzy padali ofiarą śródziemnomorskiej pogody, począwszy od króla Sparty Menelaosa, którego wracająca do domu flota została zepchnięta przez wiatr spod Troi do Egiptu; wspominali też świętego Piotra¹⁸⁵.

Inni rozmawiali na bardziej przyziemne tematy. „To cholerna głupota, mówię ci – oświadczył oficer na USS Barnett. – Jaki jest sens przeprowadzania inwazji, skoro barki nie dotrą nawet do brzegu?”. Zgodził się z nim kapitan z US Army: „Tu nie chodzi o strach. Nie, do diabła! Nie o strach. Po prostu nie ma sensu ryzykować powodzeniem inwazji na takim morzu”. Na pokładzie USS Samuel Chase kontradmirał John L. Hall, odpowiadający między innymi za 1. Dywizję Piechoty, zaczął rozważać, czy nie zasygnalizować Hewittowi prośby o odroczenie lądowania. Potem jednak przekazał swemu sztabowi: „Nie będziemy skomleć jako pierwsi”. Flota płynęła dalej¹⁸⁶.

Z pokładu Monrovii Hewitt spoglądał na niespokojne wody i słuchał, jak wiatr szarpie takielunkiem. Białe grzywacze sprawiały, że Morze Śródziemne wyglądało na pokryte śniegiem. Admirał zastanawiał się, czy nie przerwać ciszy radiowej i nie skontaktować się z przebywającym na Malcie Cunninghamem, by zaproponować mu odłożenie inwazji na późniejszy termin. Część mniejszych jednostek nie posiadała jednak radia i przekazanie całej flocie informacji o opóźnieniu musiało zająć co najmniej cztery godziny. Patrząc, jak LSI chybocze się na falach, Hewitt stwierdził, że przynajmniej w takiej sytuacji nieszczęśni żołnierze na pokładzie będą „tym chętniejsi, żeby zejść na brzeg”. Poza tym przed Operacją Torch Atlantyk był jeszcze gorszy¹⁸⁷.

W piątek późnym popołudniem Hewitt wezwał na mostek „komandora Houdiniego”. O poranku Steere przewidywał, że wiatr będzie wiał z prędkością 27 węzłów. Teraz dochodziła ona już do 37 węzłów, a fale sięgały niemal 4 metrów. Aerolog, choć zdenerwowany, trzymał się swej wcześniejszej prognozy. „Cała struktura wiatru” uspokoi się po północy, tłumaczył, nawet jeśli wysoko wciąż będzie silnie wiało. Steere zapisał swe przewidywania na godzinę „H” odręcznie, niczym bukmacher z toru wyścigów konnych, publikujący notowania: „Wiatry z północnego zachodu, 10-15 węzłów, słabnące, z przybrzeżnymi falami od 0,9 do 1,2 metra lub mniejszymi”. Hewitt postanowił zaryzykować i skinął głową, nie ukazując choćby cienia emocji czy zdenerwowania. Flota miała dalej płynąć ku Sycylii, chyba żeby otrzymała inny rozkaz¹⁸⁸.

Brytyjski żołnierz zapisał w dzienniku: „Ciągłe drgania, falowanie i kołysanie, przyćmione niebieskie światła pod pokładem i masa ludzi leżących na pryczach lub poruszających się po omacku w stronę zalanych moczem toalet”. Kapitan Joseph T. Dawson z 1. Dywizji postąpił jak wielu innych, pisząc ostatni list do rodziny w Teksasie: „Moje serce jest pełne niewypowiedzianego rozrzewnienia na myśl o was, wszystkich razem i z osobna (…). Staramy się sprostać temu, co nas czeka. Oby Bóg pozwolił nam wykonać zadanie”¹⁸⁹.

Do godziny 18 morze stało się tak groźne, że jak stwierdził pewien oficer marynarki, „nawet niszczyciele robiły się zielone”. W miarę jak światło dnia zanikało, wiatr przybierał na sile. W całej flocie oficerowie pokładowi nakazali wygaszenie lamp dla palaczy. O godzinie 18.52 w dzienniku Monrovii zanotowano, że w odległości 14 kilometrów od prawej burty spostrzeżono malutką wyspę Gozo. Zaraz za nią obserwatorzy dostrzegli pośród zapadającego mroku i rozpryskującej się wody gołe klify Malty. Flota płynęła dalej¹⁹⁰.

Chcąc znaleźć wytchnienie od błahych kwestii, Eisenhower ostrzegł Marshalla, że podczas pobytu na Malcie „łączność z Waszyngtonem i Londynem będzie niemal zerowa (…) z powodu konieczności zastrzeżenia jej dla spraw operacyjnych”. Podstęp zakończył się jednak porażką: Waszyngton i Londyn nie wykazały żadnego oporu przed zasypywaniem naczelnego dowódcy radami i pytaniami. W piątkowe popołudnie dotarła następująca wiadomość od Marshalla: „Atak trwa czy został odwołany?”. Eisenhower przeczytał depeszę, po czym wymamrotał: „Chciałbym to wiedzieć”¹⁹¹.

Mijały kolejne godziny, a w rozmowach w gabinecie admirała Cunninghama dominował temat wiatru i pogody. Rozgoryczeni meteorolodzy pojawiali się i meldowali o kolejnym wzroście w skali Beauforta, potem dla Eisenhowera węzły przeliczano na mile na godzinę. Cunningham pojechał na pobliskie lotnisko, aby przyjrzeć się panującym warunkom własnymi przekrwionymi oczami. Zameldował, że „wszystkie wiatry w niebiosach (…) ryczą i wyją wokół wieży kontroli lotów”. Z Wielkiego Portu wypłynęła kolejna flotylla brytyjskich barek desantowych; na dziobie pierwszej z nich dudziarz wygrywał melodię The Road to the Isles. Cunningham opisywał, że jednostki „dosłownie całe się zanurzały; kiedy przechylały się ku dołowi, przelewały się nad nimi ogromne tafle wody”¹⁹². Butelka ginu, która o godzinie 18 pojawiła się w Bastionie Lascaris, została szybko opróżniona¹⁹³.

Eisenhower przeanalizował dostępne opcje, zapalając od siebie kolejne wilgotne papierosy. Oficerowie sztabowi obliczyli, że jeśli inwazja zostanie przełożona, jej rozpoczęcie na nowo stanie się możliwe dopiero za dwa lub trzy tygodnie. Bez wątpienia nieprzyjaciel czekałby w gotowości, być może i tak już został zaalarmowany. Stanowisko kontrolne myśliwców znajdujące się wewnątrz Bastionu raportowało o pojawieniu się niemieckiego samolotu rozpoznawczego w pobliżu floty o godzinie 16.30, a potem o 19.30. Tak jak komandor porucznik Steere, meteorolodzy na Malcie uważali, że sztorm wkrótce minie. Podobnie sądził Cunningham, który żeglował po tych wodach przez sporą część ostatniego półwiecza, a „lekkomyślność i bezwzględność” uznawał za kluczowe cechy dobrego dowódcy.

Eisenhower zazwyczaj szybko podejmował decyzje i tak też uczynił teraz. „Operacja będzie postępować zgodnie z planem mimo niesprzyjającego zachodniego wiatru”, poinformował Marshalla¹⁹⁴. Cunningham wysłał własną wiadomość do Admiralicji w Londynie: „Pogoda niesprzyjająca. Ale operacja postępuje”¹⁹⁵.

Z „dość dużym lękiem w sercach”, jak ujął to Cunningham, udano się na obiad. Podczas jazdy do pałacu Verdala Eisenhower spostrzegł poruszające się skrzydła wiatraków nad Vallettą. Człowiek, który głosił, jak istotna jest wiara w szczęście, zaczął teraz zastanawiać się na głos, czy jego przypadkiem się nie skończyło. „Szczerze mówiąc, nie wygląda to zbyt dobrze”, powiedział mu przy obiedzie kolejny brytyjski wilk morski, wysmukły admirał lord Louis Mountbatten¹⁹⁶.

Po kawie Cunningham dołączył do reszty i wszyscy udali się samochodami do Delimara Point na południowo-wschodnim krańcu wyspy, gdzie wznosiła się ośmiokątna latarnia morska pomalowana w biało-czarne pasy. Wiązki światła z pół tuzina reflektorów wskazywały prosto w górę, stanowiąc sygnał dla samolotów transportowych, które zaczęły się właśnie pojawiać na niebie; część holowała szybowce, inne były pełne spadochroniarzy. Cunningham doliczył się 64 maszyn, podczas gdy Eisenhower, wyciągając szyję, pocierał swe szczęśliwe monety i mamrotał modlitwę za „bezpieczeństwo i sukces”. Gdyby przypatrywał się dokładniej, być może zobaczyłby, że wielu pilotów, walcząc z wiatrem, zapomniało o kluczowej zmianie kursu nad Delimara, lecąc dalej na wschód zamiast wykonać skręt prosto na północ¹⁹⁷.

W pokoju narad w Lascaris wielkie mapy na ścianach wskazywały pozycje armad zbliżających się do Sycylii. Amerykańskie konwoje znajdowały się w większości na zachód, a brytyjskie na wschód od Malty. Do sąsiedniego klimatyzowanego pomieszczenia wniesiono łóżka polowe i koce, ale pod wpływem niepokoju ludzie byli poirytowani i pobudzeni. Eisenhower mówił cały czas o pomyśle napisania książki, być może almanachu, w której zamieściłby sylwetki dwóch tuzinów osób publicznych; chciał „namalować charakter każdej z nich” i „opowiedzieć różne historie”. Marszałek Arthur Tedder, najwyższy rangą dowódca lotnictwa w basenie Morza Śródziemnego, rozmyślał o wojnach punickich i wcześniejszych inwazjach. „To jakaś zachcianka, by atakować Włochy od południa – stwierdził. – Nawet Hannibal miał na tyle rozumu, żeby przejść ze swymi słoniami przez Alpy”. Na drugim końcu tunelu oficer próbujący golić się za pomocą maszynki elektrycznej spotkał się z ostrym protestem, czynił bowiem „okropny hałas”, który „właściwie uniemożliwiał odebranie jakiegokolwiek sygnału”¹⁹⁸.

O godzinie 22 Eisenhower napisał wiadomość do Mamie.

Raz jeszcze jestem w tunelu, tak jak na początku listopada i tak jak wtedy, czekam na wieści. Ludzie robią wszystko, żeby nie oszaleć. Spacerują, rozmawiają, próbują pracować, palą (przez cały czas) – wszystko, byle tylko mijały kolejne minuty (…). Wszystko, co jak sądziliśmy, należało zrobić, zostało zrobione, żołnierze są przygotowani, każdy sprawia się najlepiej, jak może. Odpowiedź spoczywa na kolanach bogów¹⁹⁹.

Śmierć lub chwała

Patton obudził się, gdy coś uderzyło z hukiem o bulaj jego kabiny. Wyskoczył z łóżka w pełnym umundurowaniu, przekonany, że w Monrovię trafiła bomba. Nadstawiwszy ucha, usłyszał jednak brzęk wielokrążków i szybko zdał sobie sprawę, że z powodu urwania się żurawika jedna z barek desantowych uderzyła o kadłub okrętu. Jeden człowiek wypadł za burtę, ale został szybko wyłowiony. Gdy sytuacja się uspokoiła, dał się zauważyć brak dwóch innych odgłosów: wiatr ucichł, a silniki okrętu flagowego przestały pracować. Dziwna, złowieszcza cisza zawisła nad Monrovią²⁰⁰.

Patton podciągnął bryczesy i poprawił bluzę mundurową. Zdrzemnął się po uprzednim zaproszeniu okrętowego kapelana na ostatnią modlitwę. W odpoczynku przeszkadzały mu jednak osobliwe sny: najpierw o czarnym kocie, a potem o wielu kotach, plujących w jego stronę. „Być może jesteśmy poddenerwowani, ale wierzę, że Włosi są śmiertelnie przerażeni (…). Bóg raz jeszcze mi pomógł i liczę na to, że będzie robił to dalej”, zapisał w dzienniku²⁰¹.

Odnalazł Hewitta na mostku. Księżyc schował się krótko po północy, lecz gwiazdy rzucały w dół snopy światła, czarne sylwetki okrętów floty wyróżniały się na tle szarego horyzontu. Komandor Steere raz jeszcze miał rację, wiatr zelżał do mniej niż 10 węzłów. Widoczność była dobra, a fale umiarkowane. Radar Monrovii wykrył sycylijski brzeg w odległości 20 kilometrów. Następnie kilka niszczycieli wypuściło się naprzód, aż ukazały im się błyskające niebieskie światła rozproszonej grupy okrętów podwodnych Royal Navy. Jednostki te, noszące dumne brytyjskie nazwy, jak Unruffled, Unseen czy Unrivalled, czaiły się w pobliżu wybrzeża od dwóch dni, a teraz miały naprowadzić konwoje inwazyjne na odpowiednie plaże. Kapitan HMS Seraph wspominał później: „Tak daleko, jak tylko byłem w stanie dojrzeć przez lornetkę nocną, widziałem setki okrętów, posuwających się w wielkim porządku, każdy z nich utrzymywał wyznaczoną mu pozycję”. Monrovia i jej siostrzane jednostki zrzuciły kotwice na głębokość 50 sążni w odległości 10 kilometrów od brzegu, w odpowiednim miejscu i czasie. Hewitt również raz jeszcze miał rację²⁰².

Wraz z Pattonem zaczęli obserwować ląd przez lornetki. Wcześniej tego wieczora w wyniku alianckiego bombardowania zapaliło się ściernisko na sycylijskich polach pszenicznych w pobliżu morza. Patton widział, jak „ściana ognia” obejmuje trzykilometrowy korytarz prosto przed nim. „Cała plaża zdawała się płonąć”, wspominał pewien żołnierz²⁰³. Douglas Fairbanks Jr, ulubieniec widowni z ponad 60 filmami na koncie, służył jako porucznik rezerwy US Navy na Monrovii. W swym dzienniku zapisał: „Najwyraźniej nasze wielkie okręty nie zostały jeszcze zauważone z brzegu”²⁰⁴.

Dowodzący Operacją Husky zamierzali dostarczyć równowartość 67 batalionów, z których każdy liczył około 800 ludzi, na 26 plaż rozrzuconych wzdłuż 170-kilometrowego odcinka wybrzeża. Brytyjskie plaże przydzielone 8. Armii generała Montgomery’ego leżały na wschodzie, rozciągając się od przylądka Passero na południowo-wschodnim krańcu wyspy przez zatokę Noto niemal do Syrakuz. Armada Hewitta podzieliła się w pobliżu Malty na trzy części, mające wysadzić na brzeg trzy pierwszorzutowe dywizje 7. Armii Pattona na 65-kilometrowym łuku tworzonym przez zatokę Gela. 3. Dywizja, rozmieszczona najdalej na zachodzie, znajdowała się teraz nieopodal Licaty. Na wschodnim skrzydle, najbliżej Brytyjczyków, niedaleko Scoglitti, szykowała się do ataku 45. Dywizja. W centrum, przy Monrovii, 1. Dywizja przygotowywała się do uderzenia na Gelę. Cel wszystkich dywizji stanowiła „Żółta Linia”, wytyczona w odległości od 15 do prawie 50 kilometrów w głębi lądu. Dzięki dotarciu do niej lotniska zdobyte na wybrzeżu miały znaleźć się poza zasięgiem nieprzyjacielskiej artylerii. Patton szacował, że osiągnięcie tej linii zajmie jego armii pięć dni. Nie posiadał żadnych rozkazów dotyczących dalszego etapu działań²⁰⁵.

Na przestrzeni wieków, jakie minęły od czasu lądowania pod Kadyksem w 1625 roku, Brytyjczycy przeprowadzili około 40 zamorskich kampanii wojennych, osiągając bardzo zróżnicowane skutki, od wspaniałych po katastrofalne. Amerykanie byli pod tym względem nieco mniej doświadczeni, jednak przedstawiciele obu nacji przyznawali, jak twierdziła oficjalna brytyjska historia, że „inwazje z morza są fachowo oceniane jako przedsięwzięcia, w których zyskuje się wszystko albo nic”. Wybór między śmiercią i chwałą wrócił do łask²⁰⁶.

Teraz Jankesi i Tommies szykowali się do walki; to samo czynili Kanadyjczycy. „Morze Śródziemne jest wciąż lekko wzburzone – informował pewien porucznik przez system nagłośnieniowy USS Ancon – ale w porównaniu do tego, jakie było jeszcze niedawno, jest tak spokojne, jak gdyby sam Bóg położył na nim dłoń”. Pod pokładem zaświeciły się niebieskie i czerwone światła, zapewniając lepszą widoczność. Indonezyjscy kelnerzy w białych strojach uderzali w małe gongi, wzywając brytyjskich żołnierzy na wczesne śniadanie. Na pokładzie „E” HMS Strathnaver Dorsets popijali herbatę i fantazjowali, jakoby dolatywał ich zapach Europy. Amerykanie owijali nieśmiertelniki czarną taśmą izolacyjną, żeby nie pobrzękiwały. Niektórzy się modlili lub w pośpiechu pisali listy, które mieli w planie sporządzić wcześniej. „Nie mogłem z czystym sumieniem prosić Boga, aby przeprowadził mnie bezpiecznie przez wojnę, poprosiłem go natomiast o siłę i odwagę, bym mógł wypełnić swe zadanie”, pisał Randall Harris do rodziny w Pocahontas w Iowie²⁰⁷.

Dotarli do „stanowiącego ofiarę brzegu Sycylii”, jak przekazywał ojcu żołnierz 45. Dywizji. Transportujący tę samą jednostkę oficer marynarki wojennej wspominał „dzikich Indian, wciąż grających w pokera, ostrzących noże i zakładających się, kto dorwie pierwszego Włocha”²⁰⁸. Pewien oficer przebywający na otwartym pokładzie Biscayne napisał później: „Gość stojący obok mnie oddychał tak głośno, że nie słyszałem odgłosu zrzucanej kotwicy. Potem zdałem sobie sprawę, że nikt koło mnie nie stoi”²⁰⁹.

Na pokładzie Barnetta Ted Roosevelt w powolnym tempie kończył liczący jedenaście stron list do Eleanor: „Okręt jest zaciemniony, ludzie udają się do punktów zbiórki (…). Wkrótce barki zostaną spuszczone na wodę. Wtedy ruszymy”²¹⁰.

„Wysadzić na brzeg siły uderzeniowe”. Rozkaz niósł się w dół hierarchii służbowej na wschodzie i zachodzie. „Tak jest. Wysadzamy na brzeg siły uderzeniowe”. Żołnierze brytyjskiej 50. Dywizji ruszyli gęsiego, noga za nogą, z przyciemnionych ładowni do punktów zbiórki na pokładzie Winchester Castle. Na Strathnaver marynarze wręczali Dorsets porcje mocnego rumu i wypompowywali olej zęzowy, aby uspokoić morze. „Słychać? Grupa pierwsza! Do stanowisk przy łodziach, teraz”, dał się słyszeć wzmocniony głos na Derbyshire. „Grupa druga! Bądźcie gotowi”. Farley Mowat, żołnierz kanadyjskiej 1. Dywizji, usłyszał klekot dźwigów parowych, opuszczających barki desantowe. Na pokładzie każdy „chwycił się pasa stojącego przed nim człowieka (…). Przyciemnione, niebieskie światło latarek wprowadziło na krótko grobową atmosferę”²¹¹.

Żadna ilość oleju nie była w stanie uspokoić morza w amerykańskim sektorze, bardziej wystawionym na zachodni wiatr. Sternicy ustawili okręty tak, by utworzyły zasłonę, wówczas opuszczono barki znajdujące się po zawietrznej. Następnie konieczny był manewr pozwalający osłonić i opuścić barki rozmieszczone na przeciwnej burcie. Mimo to fale i tak zaczęły pokrywać niewielkie jednostki. „Kołysanie małej barki desantowej było zupełnie niepodobne do wszystkiego, co spotkało nas na okręcie”, pisał dziennikarz Jack Belden, który opuścił pokład Barnetta. „Huśtała się w górę, w dół i na boki, szarpała, drgała i uderzała o powierzchnię wody”. Zdezorientowani sternicy, cierpiący na chorobę morską na równi z żołnierzami, pokrzykiwali do siebie nawzajem: „Jesteś z drugiego rzutu?”. Większość barek nie posiadała żadnych ławek, przez co ludzie musieli siadać na metalowym pokładzie, zalewanym przez wodę morską wymieszaną z wymiocinami. Dudnienie silników barek przypominało pewnemu marynarzowi „basowy odgłos kaszlenia w chusteczkę w kościele”²¹².

„Choroba morska i strach stanowiły intersującą kombinację. Rywalizowały o to, która stanie się dominująca”, zaobserwował jeden z sanitariuszy. Część barek załadowano przy relingu, a następnie opuszczono z użyciem wielokrążka. Na wielu okrętach wymagano jednak od żołnierzy zejścia po sieciach, śliskich od morskiej wody i wymiocin. Oficerowie czekali w gotowości, aby oderwać dłonie tym, którzy zastygną w bezruchu na linach. „O Jezu, o Jezu – jęczał żołnierz, osunąwszy się na dno podskakującej na falach barki. – Ile bym dał, żeby znaleźć się z powrotem w Chicago”²¹³. Wielu zgodziłoby się ze zwiadowcą z 1. Dywizji, który oświadczył: „Nie mieliśmy być marynarzami”²¹⁴. Na Josephie T. Dickmanie podjęto próbę podniesienia żołnierzy na duchu, puszczając przez system nagłośnieniowy melodię American Patrol Glenna Millera. „Jeśli straty będą wysokie, nie będzie to w żaden sposób świadczyło o waszych zdolnościach dowódczych – przekazał podpułkownik William O. Darby młodemu kapitanowi rangersów, przygotowującemu się właśnie do postawienia kroku za burtę. – Niech Bóg będzie z wami”²¹⁵.

Na skraju lewego skrzydła sił zadaniowych Hewitta 4 marynarzy i 34 żołnierzy z 7. Pułku Piechoty weszło właśnie do barki numer 2 na LST 379, kiedy przedni żurawik się urwał i ludzie wypadli do morza lub zostali zmiażdżeni o pokład okrętu. Połowę udało się uratować, reszta zginęła. To jednak na prawym skrzydle wiatr i fale były najgorsze. Na pokładach jednostek przewożących 45. Dywizję pękały knagi, rwały się liny cumownicze i przewracały dźwigi. Niemal każdy okręt utracił przynajmniej jedną ze swych barek. Thomas Jefferson przechylił się tak bardzo, że zerwała się barka załadowana rakietami, którą marynarze przenosili właśnie za burtę. Dowodzący barką podporucznik relacjonował: „Zaczęliśmy się naprawdę mocno huśtać. Uderzaliśmy w słupki, w sam dźwig, w wielokrążki i wszystko, co znalazło się na naszej drodze (…). Myślałem, że zginiemy, nie wszedłszy nawet do walki. Nasze rakiety turlały się po całym pokładzie”²¹⁶. Na innej huśtającej się jednostce urwały się liny przytrzymujące buldożer i barkę. Żołnierze kryli się za grodziami, podczas gdy wszędzie wokół wyposażenie kołysało się, łomocąc z hukiem o elementy okrętu, „odrywając metal i wzniecając iskry wszędzie, gdzie uderzyło”²¹⁷.

W jakiś sposób flotylla małych barek zaczęła nabierać kształtu. Członkowie załóg stali w gotowości z pobijakami, aby w razie potrzeby użyć ich do wbicia drewnianych zatyczek w dziury po pociskach. Trałowce pracowały na podejściach, ale nikt nie wiedział, czy płycizny będą wolne od min. Sternikom mówiono, że jeśli znajdująca się przed nimi barka wyleci w powietrze, powinni „płynąć dalej, ponieważ dzięki tej zniszczonej barce woda będzie tam bezpieczna”²¹⁸. Rozdano im również listę 19 szyfrów radiowych, między innymi takich jak „coca-cola” („zatrzymać się”), „wielka mysz” („potrzebna pomoc”), „słup totemiczny” („napotkano opór”) i „piękny rydwan” („czołgi wroga”). Nie doradzono natomiast, w jaki sposób należy zapamiętać całe to słownictwo pod ostrzałem, choć wszystkim radiooperatorom nakazano, aby „nadawali lub mówili powoli, jasno i wyraźnie”²¹⁹.

Do godziny 2 nad ranem pierwsze rzuty zdołały nawrócić ku brzegowi, za kierunkowskaz mając płonącą pszenicę lub posługując się wskazaniami kompasu. Z ustawionych dziobami w stronę lądu kanonierek z zaświeconymi niebieskimi lampami przekazywano im: „Prosto naprzód. Uważajcie na miny. Powodzenia”. Działa US Navy otworzyły ogień; wstrząsy i obłoki dymu niosły się wraz z wiatrem. W świetle gwiazd pociski jarzyły się na wiśniowo-czerwony kolor. Zataczając pełne wdzięku łuki, przelatywały nad posuwającymi się powoli barkami, a następnie wybuchały na odległym brzegu, wzbijając w górę białe i złote fontanny. Sternicy kierowali się eksplozjami, lecz żołnierze instynktownie pochylali się i jedynie zerkali nad burtami²²⁰.

Generał major John P. Lucas, którego Eisenhower wyznaczył na obserwatora podczas Operacji Husky, oglądał ten spektakl z mostku Monrovii wraz z Hewittem i Pattonem. Potem zapisał w dzienniku małą, wstydliwą tajemnicę: „Wojna, z wszelką jej grozą, brudem i zniszczeniem, jest niekiedy najpiękniejszym zjawiskiem na świecie”²²¹.

ROZDZIAŁ II

PŁONĄCY BRZEG

Kraina cyklopów

Bezpowrotna utrata wielu godzin

„Załóżcie dzisiaj białe piżamy”

„Ciemny świat znajduje się niedaleko”

ROZDZIAŁ III

WYSPIARSKA REDUTA

„Do walki z mężnymi sercami”

„Jakże kocham wojny”

Polowanie na największego diabła

Gorączka niewiadomego pochodzenia

Wielki żal

„W miejscu takim, jak to”

CZĘŚĆ DRUGA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ IV

SALERNO

„Ryzyko musi być skalkulowane”

Spiski i przeciwspiski

Najbardziej martwe buty świata

Jęki zgubionych dusz

Zdobyte wrota

ROZDZIAŁ V

ZWŁOKI SYRENY

„Podarowuję ci Neapol”

„Uważajcie, gdzie stawiacie stopy, i nie wykazujcie żadnej ciekawości”

Górzysty interior

„Cały świat płonął”

ROZDZIAŁ VI

ZIMA

Archanioł Michał, tutaj i wszędzie

„Czołg zbyt wielki, by zmieścił się na miejskim placyku”

Starcie gangsterów

Zbyt wielu odeszło

CZĘŚĆ TRZECIA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ VII

RZEKA I SKAŁA

Pułkownik Warden sporządza plan

„Nic nie było w porządku, nie licząc odwagi”

Przedstawienie musi toczyć się dalej

ROZDZIAŁ VIII

ZATRACENIE

„Coś się dzieje”

Przez zwierciadło

„Frycoland”

ROZDZIAŁ IX

OBSZAR ZABIJANIA

Ten i następny świat w konflikcie

Bitchhead

„Człowiek różni się od zwierzęcia”

CZĘŚĆ CZWARTA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ X

CZTEREJ JEŹDŹCY

Bajkowa kraina srebra i złota

Ciężar metalu

Ważki w słońcu

ROZDZIAŁ XI

KOCIOŁ ROZPACZY

Martwy kraj

„Napełnijcie ich bojaźnią bożą”

„Wszyscy jesteście odważni. Wszyscy jesteście dżentelmenami”

„W przededniu wielkich wydarzeń”

ROZDZIAŁ XII

WIELKA NAGRODA

Strącając gwiazdy z nieba

Przedstawienie 5. Armii

Kukułczy śpiew

Wypędzenie barbarzyńców

EPILOG

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

PODZIĘKOWANIA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wykaz skrótów

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wybrana bibliografia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

¹ Fotografie oraz nagrania ilustrujące tekst „Dnia bitwy”, a także pozostałych dwóch tomów „Trylogii Wyzwolenia” można znaleźć na stronie autora: http://liberationtrilogy.com/photos-video/ (przyp. red.).

² NYT, Dodatek reklamowy Cunard Line, kwiecień 2004, ZM1; David Williams, Liners in Battledress, s. 114.

³ Harold Larson, „Troop Transports in WWII”, maszynopis, marzec 1945, CMH, 4-13.1 AA12, s. 21-22.

⁴ Korespondencja, Lovetta Kramer, dyrektor wykonawczy, RMS Queen Mary Foundation and Archive, Long Beach, Calif., do autora, 16 sierpnia 2004; korespondencja, Lorna Williams, Special Collections and Archives, University of Liverpool, do autora, sierpień 2004; William J. Duncan, RMS Queen Mary: Queen of the Queens, s. 78-79, 106.

⁵ Steve Harding, Gray Ghost, s. 49; Memorandum administracyjne, Offices of the War Cabinet, 3 maja 1943, UK NA, PREM 4/72/2; John Mason Brown, To All Hands, s. 203.

⁶ Louis E. Keefer, Italian Prisoners of War in America, s. 35, 41; „Enemy POW Camps in the USA in World War II”, CMH, Historical Resources Branch, 5 listopada 1942, s. 2; „Office of the Provost Marshal General: World War II, a Brief History”, maszynopis, 1946, CMH, 4-4 AA; Arnold P. Krammer, „German Prisoners of War in the United States”, Military Affairs, kwiecień 1976, s. 67 n.; Gregory Kupsky, UT-K, referat, SMH, Bethesda, Md., 21 maja 2004.

⁷ Danchev, s. 402; „Notes for Mr. Aubrey Morgan”, 13 maja 1943, UK NA, PREM 4/72/2.

⁸ Duncan, s. 117-118; Winston S. Churchill, The Hinge of Fate, s. 783; Alexander S. Cochran Jr, „Spectre of Defeat: Anglo-American Planning for the Invasion of Italy in 1943”, praca doktorska, University of Kansas, s. 296; John Kennedy, The Business of War, s. 293.

⁹ Harold Evans, „Roy Jenkins’ ‘Churchill: His Finest Hour’”, NYT Book Review, 11 listopada 2001, s. 1.

¹⁰ Charles Richardson, From Churchill’s Secret Circle to the BBC, s. 189; Churchill Museum and Cabinet War Rooms, Whitehall, London; Arthur Bryant, The Turn of the Tide, s. 587; Memorandum administracyjne, War Cabinet, 3 maja 1943; Paul Fussell, Wartime, s. 183.

¹¹ Churchill Museum; Martin Gilbert, Winston Churchill’s War Leadership, s. 14, 74; Danchev, s. 451; Merle Miller, Ike the Soldier, s. 512.

¹² Kennedy, s. 315; Winston S. Churchill, Closing the Ring, s. 658, 660, 662, 685.

¹³ Martin Gilbert, Winston Churchill’s War Leadership, s. 19.

¹⁴ Richardson, s. 187; Gilbert, s. 10; Churchill Museum; W. Averell Harriman i Elie Abel, Special Envoy to Churchill and Stalin, s. 204-205, 207; Lord Moran, Churchill: Taken from the Diaries of Lord Moran, s. 101; W. H. Thompson, I Was Churchill’s Shadow, s. 114-115; Memorandum administracyjne, War Cabinet, 3 maja 1943; NYT, 12 maja 1943, s. 24; Churchill, Closing the Ring, s. 91.

¹⁵ Harriman i Abel, s. 202.

¹⁶ „Notes for Mr. Aubrey Morgan”.

¹⁷ Churchill Museum; Arthur Bryant, The Turn of the Tide, s. 595, 652.

¹⁸ Ralph Bennett, „Ultra and Some Command Decisions”, [w:] Walter Laqueur, red., The Second World War, s. 218; GS IV, s. 450; David M. Kennedy, Freedom from Fear, s. 590; C.B.A. Behrens, Merchant Shipping and the Demands of War, s. 368.

¹⁹ Gerhard L. Weinberg, A War at Arms, s. 590, 632-633, 637.

²⁰ GS V, s. 2; Matthew Cooper, The German Army, s. 451-452, 448; Ray S. Cline, Washington Command Post: The Operations Division, s. 220.

²¹ GS V, s. 2; Martin Gilbert, The Second World War, s. 421.

²² SSA, 10; David Hunt, A Don at War, s. 184; Maurice Matloff, Strategic Planning for Coalition Warfare, 1943-1944, s. 25-26.

²³ Anthony Eden, The Reckoning: The Memoirs of Anthony Eden, Earl of Avon, s. 390, 403; Warren F. Kimball, red., Churchill and Roosevelt: The Complete Correspondence, t. II, s. 184.

²⁴ Coakley, s. 63.

²⁵ Churchill do H. Hopkinsa, 2 maja 1943, UK NA, PREM 3/443/2; Churchill do Jerzego VI, 30 kwietnia 1943, UK NA, PREM 3/443/2.

²⁶ UK NA, PREM 3/44/2.

²⁷ Douglas Porch, The Path to Victory, s. 454; G.A. Shepperd, The Italian Campaign, 1943-45, s. 82; John Ellis, World War II: A Statistical Survey, s. 254; Gilbert, The Second World War, s. 426; Martin Gilbert, Winston S. Churchill, t. VII.

²⁸ „Monthly Strength of the Army”, 31 maja 1943, CMH; Forrest C. Pogue, George C. Marshall: Organizer of Victory, s. 280; Alan Gropman, red., The Big L: American Logistics in World War II, s. 1, 73, 89-93; Behrens, s. 366; NYT, 12 maja 1943, s. 1.

²⁹ NYT, 11 maja 1943, s. 1.

³⁰ Gropman, red., s. 35, 54-55, 89-93, 367; NYT, 10 maja 1943; The Big Change-Over, film, Office of Emergency Management, NARA, 208.211.

³¹ James Ward Lee et al., red., 1941: Texas Goes to War, s. 76-78.

³² Fussell, s. 197-198; John Morton Blum, V Was for Victory, s. 95; Kennedy, Freedom from Fear, s. 645; Smithsonian Institution Museum of American History, Wystawa, „The Price of Freedom: Americans at War”.

³³ Lee et al., red., s. 82-83; Fussell, s. 197; Dennis B. Worthen, „Pharmacists in World War II”, Journal of the American Pharmaceutical Association, t. 41, nr 3 (maj-czerwiec 2001), s. 479 n.; Salvage, film, Office of War Information, 1942, NARA, 208.118.

³⁴ Scott Hart, Washington at War: 1941-1945, s. 40.

³⁵ Memorandum, 11 maja 1943, akta Secret Service, file 103-1: President Roosevelt, 1943, box 5, Biblioteka FDR; William D. Leahy, I Was There, s. 158.

³⁶ David Brinkley, Washington Goes to War, s. 188, 232, 238; William H. Cartwright Jr, „The Military District of Washington, 1942-1945”, 1946, CMH, 8-2.4 AA, s. 190; „Notes for Mr. Aubrey Morgan”; Hart, s. 108.

³⁷ Cartwright, „The Military District of Washington, 1942-1945”, s. 116-118.

³⁸ Hart, s. 92, 135; NYT, 2 maja 1943, s. 3; Washington Evening Star, 15 maja 1943, s. 1.

³⁹ NYT, 2 maja 1943; NYT, 9 maja 1943, s. 26; Brinkley, s. 185; NYT, 12 maja 1943.

⁴⁰ Hart, s. 178.

⁴¹ William Seale, The President’s House, t. II, s. 918, 937-976; Danchev, s. 403.

⁴² Matloff, s. 123; Cline, s. 219; Garland, s. 17.

⁴³ FRUS, s. 19.

⁴⁴ Coakley, s. 62.

⁴⁵ FRUS, s. 25-26.

⁴⁶ Cline, s. 218; GS IV, s. 145; FRUS, s. 25-26; Churchill, The Hinge of Fate, s. 794. Rozmawiając z Józefem Stalinem w sierpniu 1942 roku, Churchill użył również określenia „miękki brzuch”, szkicując krokodyla mającego symbolizować okupowaną przez Oś Europę. Churchill, The Hinge of Fate, s. 481.

⁴⁷ FRUS, s. 30; Churchill, The Hinge of Fate, s. 794; John S.D. Eisenhower, Allies: Pearl Harbor to D-Day, s. 63.

⁴⁸ Kenneth S. Davis, Experience of War, s. 393; FRUS, s. 223.

⁴⁹ Eric Larrabee, Commander in Chief, s. 99, 102-103, 112; OH, gen. lord Ismay, 18 października 1960, FCP, transkrypcja, taśma 40, Biblioteka GCM.

⁵⁰ OH, Andrew J. Goodpaster do autora, Washington, D.C., 17 sierpnia 2004.

⁵¹ Wizyta autora, Dodona Manor (dom Marshalla), Leesburg, Va., kwiecień 1998. Słowa Churchilla o „największym Rzymianinie” padły w 1945 roku.

⁵² FRUS, s. 44-45.

⁵³ Stephen E. Ambrose, Eisenhower, t. I, s. 242; Garland, s. 17; Albert C. Wedemeyer, Wedemeyer Reports!, s. 134; GS V, s. 115; Maurice Matloff, Strategic Planning for Coalition Warfare, 1943-1944, s. 74.

⁵⁴ Wedemeyer, s. 218.

⁵⁵ Moran, s. 121.

⁵⁶ Danchev, s. 247, 448, xvi, xiv, 400.

⁵⁷ Bryant, s. 685; David Fraser, Alanbrooke, s. 341; Kennedy, s. 290.

⁵⁸ FRUS, s. 225.

⁵⁹ FRUS, s. 41-45, 269; Coakley, s. 64-65.

⁶⁰ Cochran, „Spectre of Defeat”, s. 297; Coakley, s. 64.

⁶¹ FRUS, s. 43, 45.

⁶² Wedemeyer, s. 211; Coakley, s. 65.

⁶³ Danchev, s. 403.

⁶⁴ GS IV, s. 410; „Notes for Mr. Aubrey Morgan”.

⁶⁵ „Memoirs of Sir John Dill, 1942-1944”, kolekcja Reginalda Winna, Biblioteka GCM, s. 36; FRUS, s. 39; korespondencja, Anna Roosevelt Boettiger do Johna Boettigera, 15 maja 1943, akta Boettigera, box 5, Biblioteka FDR.

⁶⁶ Pogue, s. 202-203.

⁶⁷ Gerald Horton Bath, „A Report on the Visit of the British High Command to Colonial Williamsburg, May 15th and 16th, 1943”, maszynopis, b.d., kolekcja Franka McCarthy’ego, box 27, folder 29, Biblioteka GCM.

⁶⁸ Ibid.; Danchev, s. 423 (cytat za Biblią Tysiąclecia, Mt 6 26, 34 – przyp. tłum.).

⁶⁹ Memorandum, 11 maja 1943, akta Secret Service, file 103-1: President Roosevelt, 1943, box 5, Biblioteka FDR; Robert Sherwood, Roosevelt and Hopkins: An Intimate History, s. 729; Moran, s. 101.

⁷⁰ List, Anna Roosevelt Boettiger do Johna Boettigera, 14 maja 1943, akta Boettigera, box 5, Biblioteka FDR.

⁷¹ Jon Meacham, Franklin and Winston, s. 225, 234.

⁷² Larrabee, s. 13.

⁷³ Maurice Matloff, „Mr. Roosevelt’s Three Wars: FDR as War Leader”, wykład Harmona, nr 6, U.S. Air Force Academy, 1964, s. 6.

⁷⁴ Pogue, s. 316.

⁷⁵ Meacham, s. 228.

⁷⁶ Larrabee, s. 644; OH, Stephen T. Early, 9 czerwca 1947, MHI, OCMH, WWII, General Miscl.

⁷⁷ Richard Overy, Why the Allies Won, s. 261; Larrabee, s. 644.

⁷⁸ Overy, s. 260; Larrabee, s. 626; Kimball, red., t. I, s. 337.

⁷⁹ Elliott Roosevelt, As He Saw It, s. 130.

⁸⁰ Memorandum, Robert Sherwood do Harry’ego Hopkinsa, 13 maja 1943, akta H.L. Hopkinsa, kolekcja Sherwood, book 7, TRIDENT, box 329, Biblioteka FDR.

⁸¹ Harold Macmillan, War Diaries, s. 316; Roosevelt, s. 126; Matloff, „Mr. Roosevelt’s Three Wars”, s. 4-5.

⁸² GS IV, s. 419.

⁸³ Garland, s. 21.

⁸⁴ FRUS, s. 114.

⁸⁵ Wiadomość, WD do DDE, #278, 26 maja 1943, depesze CCS, OCMH, NARA RG 319, 270/19/6/3, box 243; GS IV, s. 432.

⁸⁶ Danchev, s. 407.

⁸⁷ Dziennik, Henry A. Wallace, 24 maja 1943, mikrofilm, Biblioteka FDR.

⁸⁸ Danchev; Fraser, s. 346-347.

⁸⁹ FRUS, 23 maja 1943; Doris Kearns Goodwin, No Ordinary Time, s. 439; Leahy, s. 162; Moran, s. 103-104.

⁹⁰ Goodwin, s. 439.

⁹¹ FRUS, s. 198.

⁹² Moran, s. 111.

⁹³ Gerald Pawle, The War and Colonel Warden, s. 234; Gilbert, Winston S. Churchill, t. VII, s. 409.

⁹⁴ Times (London), 20 maja 1943, s. 4.

⁹⁵ Grace Tully, F.D.R., My Boss, s. 329.

⁹⁶ Harriman i Abel, s. 211; Leahy, s. 165.

⁹⁷ FRUS, s. 377.

⁹⁸ Brian Holden Reid, „The Italian Campaign, 1943-1945: A Reappraisal of Allied Generalship”, Journal of Strategic Studies, t. 13, nr 1 (marzec 1990), s. 128 n.

⁹⁹ Leahy, s. 163.

¹⁰⁰ Matloff, s. 76, 244.

¹⁰¹ Andre Malraux („Niech zwycięstwo przypadnie tym, którzy toczą wojnę, nie lubiąc jej”), cyt. w: Jean-Paul Sartre, Modern Times, cyt. w: Danchev, s. xxvi.

¹⁰² PREM 4/72/3, UK NA.

¹⁰³ Seale, s. 947, 976-977; FRUS, s. 211-220; Times (London), 27 maja 1943, s. 1.

¹ Korespondencja, Heinz Seltmann do autora, 9 czerwca 2005; Notatka, GSP, nr 57, 17 czerwca 1943, NARA RG 338, II Corps, plans & policy file, box 146.

² Eric Sevareid, Not So Wild a Dream, s. 362; Paul W. Brown, The Whorehouse of the World, s. 134-135.

³ Benjamin A. Dickson, „G-2 Journal: Algiers to the Elbe”, MHI, s. 76.

⁴ Peter Schrijvers, The Crash of Ruin, s. 120.

⁵ Memorandum, DDE do E. Hughesa, 23 lipca 1943, PP-pres, Biblioteka DDE, box 58; Malcolm S. McLean, „Adventures in Occupied Areas”, maszynopis, 1975, MHI, s. 31-32.

⁶ Sevareid, s. 361; F. Eugene Liggett, „No, Not Yet: Military Memoirs”, maszynopis, b.d., ASEQ, 158th FA, 45th Div., MHI; „History, Mediterranean Base Section, Sept. 1942-May 1944”, CMH, 9-4 CA, 1944.

⁷ „History of Allied Forces Headquarters”, CMH, 8-4AD, t. 2, wrzesień 1945, szkic.

⁸ „U.S. Naval Operations in the Northwestern African-Mediterranean Theater”, maszynopis, b.d., akta HKH, box 3, NHC, s. 18.

⁹ „History of Allied Forces Headquarters”, s. 243-246; „The Administrative History of the Eighth Fleet”, maszynopis, b.d., U.S. Naval History Division, #139, folder 3, s. 9-10; „Notes for Meeting with Colonel Warden”, 14 stycznia 1944, NARA RG 331, mikrofilm AFHQ, R-225-B; S.W. Roskill, The War at Sea, 1939-1945, t. III, cz. 1, s. 127.

¹⁰ OH, Floride Hewitt Taylor do autora, 12 kwietnia 2005, Newport, R.I.; L.S.B. Shapiro, They Left the Back Door Open, s. 118; OH, HKH, John T. Mason, 1961, Col U OHRO, 5-6; „Keuffel & Esser correspondence”, HKH, NHC, box 2; George Sessions Perry, „Why Don’t They Write About Hewitt?”, Saturday Evening Post, 16 grudnia 1944, s. 22 n.

¹¹ OH, HKH, b.d., Julian Boit i James Riley, NHC, box 6, 1-2, 9.

¹² Walter Karig, Battle Report: The Atlantic War, s. 233; David Williams, Liners in Battledress, s. 151-153; Ivan H. „Cy” Peterman, „U.S.S. Savannah”, Philadelphia Inquirer, wrzesień 1943, SEM, box 55, NHC; Pyle, s. 6-7.

¹³ Dziennik, USS Monrovia, NARA RG 38, OCNO, WWII war diaries, box 1233; Karig, s. 233; A.J. Redway, „Admiral Jerauld Wright: The Life and Recollections of the Supreme Allied Commander”, maszynopis, 1995, NHC, s. 295; raport, USS Monrovia, 17 lipca 1943, NARA RG 38, OCNO, WWII Action & Operational Reports, box 1231.

¹⁴ Alexander S. Cochran, „Chicken or Eggs? Operations Torch and Husky and U.S. Army Amphibious Doctrine”, referat, 14th Naval History Symposium, USNA, wrzesień 1999.

¹⁵ Perry, „Why Don’t They Write About Hewitt?”; OH, Floride Hewitt Taylor do autora, 12 kwietnia 2005.

¹⁶ Nie istnieją choćby dwa wykazy, które zgadzałyby się ze sobą, jeśli chodzi o łączną liczbę jednostek pływających użytych w Operacji Husky; podawane liczby znajdują się zazwyczaj w przedziale od 2500 do 3200. Roskill, s. 127; SSA, s. 28; HKH, AAR, „The Sicilian Campaign”, b.d., s. 1; „The Administrative History of the Eighth Fleet”, s. 20.

¹⁷ Edith C. Rodgers, „The Reduction of Pantelleria and Adjacent Islands”, maj 1947, AAF Historical Studies, nr 52, Air Historical Office, s. 40-45; „Allied Commander-in-Chief ’s Report, Pantelleria Operations, June 1943”, s. 59-60; MEB, „The Fall of Pantelleria and the Pelagian Islands”, luty 1959, NARA RG 319, E 145, OCMH, R-Series Manuscripts, 270/19/30-31/6-2, R-115, 24-32a; Memorandum, „Lessons from Operations Against Pantelleria”, 12 lipca 1943, AFHQ, „Survey and Analysis”, Pantelleria, CMH, Geog Italy, 384.3; Solly Zuckerman, From Apes to Warlords, s. 185-195.

¹⁸ Robert A. Hewitt, SOOHP, Earl D. Bevan, 1982, MHI, s. 126; Thaddeus V. Tuleja, „H. Kent Hewitt”, [w:] Stephen Howarth, red., Men of War, s. 315.

¹⁹ S.W.C. Pack, Operation Husky, s. 44; Evelyn M. Cherpak, red., The Memoirs of Admiral H. Kent Hewitt, s. 181; „Notes on the Planning and Assault Phases of the Sicilian Campaign”, Combined Operations HQ, biuletyn nr Y/1, październik 1943, s. 4.

²⁰ Harold Larson, „Handling Army Cargo in the Second World War”, maszynopis, 1945, CMH, 4-13.1 AA 19, s. 242, 250; H.H. Dunham, „U.S. Army Transportation and the Conquest of Sicily”, Monografia nr 13, marzec 1945, NARA RG 336, Chief of Transportation, ASF, Historical Program Files, box 141, s. 29; Walter B. Smith, „Mediterranean Operations”, 13 października 1943, ANSCOL, L-2-43, SM-67, NARA RG 334, Biblioteka NWC, s. 4; HKH, AAR, „The Sicilian Campaign”, b.d., s. 47.

²¹ AAR, Amphibious Force Transport QM, U.S. Atlantic Fleet, 6 sierpnia 1943, [w:] Army Observers, Amphibious Forces, MHI, s. 1-2; William Reginald Wheeler, red., The Road to Victory: A History of Hampton Roads Port of Embarkation in World War II, s. 99; „The Administrative History of the Eighth Fleet”, s. 35. Ostatecznie pociski z gazem musztardowym znaleziono w kilku składach amunicyjnych na Sycylii; część odkryto trzy tygodnie po rozpoczęciu kampanii w położonej 80 kilometrów od wybrzeża Nicosii. „History of Ordnance Service in the Mediterranean Theater, Nov. 1942-Nov. 1945”, CMH, 8-4 JA, s. 54.

²² „The Reminiscences of George W. Bauernschmidt”, 1969-1970, USNI OHD, s. 160.

²³ John Mason Brown, To All Hands, s. 193-194.

²⁴ Fred Howard, Whistle While You Wait, s. 160; Steve Kluger, Yank, s. 101.

²⁵ „Summary of Activities”, Dział analizy i kontroli, NATOUSA, 1 czerwca 1944, CMH, s. 3; Brown, To All Hands, s. 7.

²⁶ Pyle, s. 2.

²⁷ E.N. Harmon do GCM, 13 sierpnia 1943, Biblioteka GCM, korespondencja, box 70.

²⁸ JPL, s. 13-14.

²⁹ Bernard Stambler, „Campaign in Sicily”, maszynopis, b.d., t. 2, CMH, 2-3.7 AA.L, s. 3.

³⁰ Korespondencja, Joseph T. Dawson do rodziny, 22 maja 1943, 16th Inf, MRC-FDM.

³¹ Samuel Hynes, The Soldiers’ Tale, s. 151; They were young: „Age of Soldiers in Civil War, World War I and World War II”, Legislative and Policy Precedent File, 183/122, NARA RG 407, 270/49/17/7, box 34; John Muirhead, Those Who Fall, s. 9.

³² Samuel Hynes, Wstęp, Reporting World War II, jednotomowa skrócona wersja, s. xx; The Princeton Class of 1942 During World War II; Lynn H. Nicholas, The Rape of Europa, s. 223.

³³ „Extract from Monthly Sanitary Report”, 31 sierpnia 1943, MWC, korespondencja, Citadel, box 3; Eric Larrabee, Commander in Chief, s. 626; Chandler, t. II, s. 1276.

³⁴ Margaret Bourke-White, Purple Heart Valley, s. 73.

³⁵ Brown, To All Hands, s. 224; Donald McB. Curtis, The Song of the Fighting First, s. 132; Lawrence D. Collins, The 56th Evac Hospital, s. 90; Paul Dickson, War Slang, s. 113-123; Three Years, s. 389.

³⁶ Brown, To All Hands, s. 224; George Biddle, Artist at War, s. 123; John Sloan Brown, Draftee Division, s. 103.

³⁷ Larrabee, s. 626; George Sessions Perry, „A Reporter at Large”, New Yorker, 24 lipca 1943, s. 50 n.; Muirhead, s. 106-107.

³⁸ Samuel Hynes, The Soldiers’ Tale, s. 143.

³⁹ Korespondencja, George Henry Revelle Jr do Evelyn, 7 lipca 1943, własność autora.

⁴⁰ Paul A. Cundiff, 45th Infantry CP, s. 6; Hamilton H. Howze, A Cavalryman’s Story, s. 78-79; Hamilton H. Howze, „35 Years and Then Some”, maszynopis, b.d., akta Howze’a, box 10, MHI, VII, s. 1-2; Charles F. Ryan et al., „2nd Armored Division in the Sicilian Campaign”, maj 1950, AS, Ft. K, s. 57; Donald E. Houston, Hell on Wheels, s. 148.

⁴¹ „History of Planning Division, Army Service Forces”, t. 1, b.d., CMH, 3-2.2 AA, s. 90-92; Joseph Bykofsky i Harold Larson, The Transportation Corps: Operations Overseas, s. 195; Cundiff, s. 19; Wheeler, s. 86; Alfred M. Beck et al., The Corps of Engineers: The War Against Germany, s. 133; Leo J. Meyer, „Strategy and Logistical History: MTO”, maszynopis, b.d., CMH, 2-3.7 CC5, XIII-61; Emajean Jordan Buechner, Sparks, s. 64; Don Robinson, News of the 45th, s. 52; Brown, To All Hands, s. 27, 41, 228.

⁴² E.J. Kahn Jr, „Education of an Army”, New Yorker, t. 20, nr 35, 14 października 1944, s. 28 n.; Flint Whitlock, The Rock of Anzio, s. 18-19; Peter R. Mansoor, The GI Offensive in Europe, s. 102; historia jednostki, Ben C. Garbowski, ASEQ, 157th Inf., MHI; Frank Farner, red., Thunderbird: 45th Infantry Division, s. 15; Whitlock, s. 20-21; George A. Fisher, The Story of the 180th Infantry Regiment.

⁴³ Loyd J. Biss, „Three Years, Four Months and Twenty-seven Days”, maszynopis, b.d., własność autora, s. 19; Fred Sheehan, Anzio: Epic of Bravery, s. 48.

⁴⁴ Frank James Price, Troy H. Middleton: A Biography, s. 146; Kenneth D. Williamson, „Tales of a Thunderbird”, maszynopis, b.d., 45th ID Mus, s. 73, 84, 87.

⁴⁵ DDE do CG, NATOUSA SOS, 3 czerwca 1943, NARA RG 165, E 422, OPD Exec Files, box 16; OH, John E. Hull, 1974, SOOHP, James W. Wurman, MHI, s. 57.

⁴⁶ Quentin Reynolds, The Curtain Rises, s. 309-310; Cherpak, red., s. 188-189.

⁴⁷ „Notes on PT History in Mediterranean: Letter from LCDR S.M. Barnes, commander of Motor Torpedo Squadron 15, to CDR Bulkley”, b.d., SEM, NHC, box 54, s. 33; memorandum, Bert M. Rudd, „Landing Craft and Bases”, obserwator AGF, 16 lipca 1943, ANSCOL, NARA RG 334, Biblioteka NWC, box 150, s. 1.

⁴⁸ Edmund F. Ball, Staff Officer with the Fifth Army, s. 344.

⁴⁹ Paul W. Pritchard, „Smoke Generator Operations in the Mediterranean and European Theaters of Operation”, Chemical Corps, b.d., CMH, 4-7.1 FA 1; Pyle, s. 6; Anders Kjar Arnbal, The Barrel-Land Dance Hall Rangers, s. 100; Nigel Nicolson, The Grenadier Guards in the War of 1939-1945, t. II, s. 347.

⁵⁰ OH, William Francis Powers, sierpień 1985, CEOH.

⁵¹ Howard, s. 30, 103; AAR, 3/26th Inf, 1-5 lipca 1943, MRC FDM; Jean Gordon Peltier, World War II Diary of Jean Gordon Peltier, s. 91-92; AAR, „1st Embarkation Group, Eastern Base Section”, sierpień 1943, CARL, N-2763, s. 39-48; Maxwell D. Taylor, Swords and Plowshares, s. 48; Clifford W. Dorman, „Too Soon for Heroes”, maszynopis, b.d., własność autora, s. 57; Dziennik, 7 lipca 1943, JMG, MHI, box 10.

⁵² T. Michael Booth i Duncan Spencer, Paratrooper: The Life of Gen. James M. Gavin, s. 95; AAR, „1st Embarkation Group”, s. 61.

⁵³ AAR, „1st Embarkation Group”, s. 51; Lida Mayo, The Ordnance Department: On Beachhead and Battlefront, s. 159; „Personal Diary of Langan W. Swent”, 7 lipca 1943, HIA, box 1.

⁵⁴ H. Essame, Patton: A Study in Command, s. 99.

⁵⁵ Alex Bowlby, The Recollections of Rifleman Bowlby, s. 12.

⁵⁶ P. Royle, maszynopis, 1972, IWM 99/72/1, 82; Neil McCallum, Journey with a Pistol, s. 132.

⁵⁷ Christopher Buckley, Road to Rome, s. 11, 21; A.W. Valentine, We Landed in Sicily and Italy: A Story of the Devons, s. 9; C. Richard Eke, „A Game of Soldiers”, maszynopis, b.d., IWM 92/1/1, s. 6; Malcolm Munthe, Sweet Is War, s. 162.

⁵⁸ David Cole, Rough Road to Rome, s. 15; Robert Wallace, The Italian Campaign, s. 8; Peter Roach, The 8.15 to War, s. 108, 110.

⁵⁹ Dziennik, USS Monrovia, 6 lipca 1943, NARA RG 38, OCNO, WWII war diaries, box 1233; Karig, s. 234; H. Kent Hewitt, „Naval Aspects of the Sicilian Campaign”, Proceedings, t. 79, nr 7, lipiec 1943, s. 705 n.

⁶⁰ AAR, „1st Embarkation Group”, s. 50; Oscar W. Koch, G-2: Intelligence for Patton, s. 35; David Hunt, A Don at War, s. 193.

⁶¹ Beck, s. 124; The Sicilian Campaign, s. 157.

⁶² „The Administrative History of the Eighth Fleet”, s. 27; Korespondencja, HKH do SEM, 18 września 1953, SEM, NHC, box 51; OH, HKH, 1961, John T. Mason, Col U OHRO, s. 325; Memorandum, „Command of Landing Arrangement Husky”, GK do HKH, 12 kwietnia 1943, HKH, NHC, box 1.

⁶³ John T. Mason Jr, The Atlantic War Remembered, s. 279.

⁶⁴ Cherpak, red., s. 183; OH, HKH, b. d., Julian Boit i James Riley, NHC, box 6, s. 2.

⁶⁵ Hewitt, „Naval Aspects of the Sicilian Campaign”, s. 705; Dziennik, USS Monrovia, 6 lipca 1943, NARA RG 38, OCNO, WWII war diaries, box 1233.

⁶⁶ Korespondencja, GSP do Bei, 2 lipca 1943, GSP, LOC MS Div, box 10; JPL, s. 34; Dziennik, 25 lipca 1943, GSP, LOC, box 2, folder 15; PP, s. 233.

⁶⁷ PP, s. 260, 264, 270; Memorandum, GSP, 5 czerwca 1943, [w:] Russell L. Moses, ASEQ, 179th Inf Regt., 45th ID, MHI.

⁶⁸ JPL, s. 24-25; Martin Blumenson, Patton: The Man Behind the Legend, 1885-1945, s. 12-17; Dziennik, 1 lipca 1943, GSP, LOC, box 3, folder 1.

⁶⁹ D. Clayton James, A Time for Giants, s. 225.

⁷⁰ Blumenson, Patton: The Man Behind the Legend, s. 77.

⁷¹ Harry H. Semmes, Portrait of Patton, s. 155; Dziennik, 27 czerwca 1943, GSP, LOC, box 2, folder 15.

⁷² Brown, The Whorehouse of the World, s. 131; Robert H. Patton, The Pattons, s. 264; Charles R. Codman, Drive, s. 99.

⁷³ Albert C. Wedemeyer, SOOHP, Anthony S. Deskis, 1972-1973, MHI; Wiley H. O’Mohundro, „From Mules to Missiles”, maszynopis, b.d., MHI, s. 47.

⁷⁴ John A. Heintges, SOOHP, Jack A. Pellicci, 1974, s. 156-259; SSt, s. 119.

⁷⁵ Susan H. Godson, Viking of Assault, s. 65; Michael Carver, red., The War Lords, s. 558.

⁷⁶ Stanley P. Hirshson, General Patton: A Soldier’s Life, s. 353; Ellen Birkett Morris, „The Woman Behind the Man”, The Patton Saber, biuletyn, Patton Museum Foundation, jesień 2002, s. 1; R.H. Patton, The Pattons, s. 251.

⁷⁷ PP, s. 273; Dziennik, 7 maja 1943, GSP, LOC MS Div, box 2, folder 15.

⁷⁸ Korespondencja, Oscar W. Koch do Jamesa A. Norella, 15 grudnia 1960, NARA RG 319,OCMH, box 250; MWC, „General Patton”, maszynopis, b.d., Subject Files, MWC, Citadel, box 70, s. 4.

⁷⁹ Taylor, s. 49.

⁸⁰ Perry, „A Reporter at Large”, s. 50; Dickson, War Slang, s. 113-133.

⁸¹ Brown, To All Hands, s. 83-86; Peterman, „U.S.S. Savannah”; Thucydides, History of the Peloponnesian War, tłum. Rex Warner, s. 537.

⁸² Dziennik, USS Monrovia, 7-8 lipca 1943, NARA RG 38, OCNO, WWII war diaries, box 1233; Bernard Stambler, „Campaign in Sicily”, maszynopis, b.d., t. 2, CMH, 2-3.7 AA.L, s. 45; Pyle, s. 8; „Convoy to Gaeta”, relacja, #210, 1944, „WWII Histories and Historical Reports”, OCNO, NHC.

⁸³ „Geographical Code for Operation HUSKY”, 17 maja 1943, AFHQ G-2, NARA RG 319,OCMH, box 250; Karl Baedeker, Southern Italy and Sicily, s. 402; Homer, The Odyssey, tłum. Robert Fagles, s. 34, 78-80, 153-157.

⁸⁴ John Gunther, D Day, s. 155-157; Douglas Porch, The Path to Victory, s. 15-16.

⁸⁵ „Malta C.G.”, AB, nr 10, 1975, s. 1 n.; Gunther, D Day, s. 85, 157-158; Charles A. Jellison, Besieged: The World War II Ordeal of Malta, 1940-1942, s. 166, 258, 178.

⁸⁶ Jellison, s. 111, 133, 167, 174, 221, 229; Gunther, D Day, s. 86; Jack Belden, Still Time to Die, s. 197.

⁸⁷ Viscount Cunningham of Hyndhope, A Sailor’s Odyssey, s. 532; James Leasor, The Clock with Four Hands, s. 255-256.

⁸⁸ Gunther, D Day, s. 43, 82.

⁸⁹ Szyfry, załącznik 2, plan komunikacyjny, MTOUSA SOS, NARA RG 492, 290/55/1-2/7-1, box 2738.

⁹⁰ William Ernest Victor Abraham, „Time Off for War”, maszynopis, b.d., LHC, s. 69.

⁹¹ „Malta C.G.”, s. 1 n.; Charles Cruickshank, Deception in World War II, s. 53-54; F.A.E. Crew, The Army Medical Services, t. III, s. 14-15; HCB, 10 lipca 1943, Biblioteka DDE, A-559; Michael J. Mc-Keough i Richard Lockridge, Sgt. Mickey and General Ike, s. 85.

⁹² Gunther, D Day, s. 49-50; Kenneth S. Davis, Soldier of Democracy, s. 428.

⁹³ David M. Kennedy, Freedom from Fear, s. 689; OH, Hastings L. Ismay, 17 grudnia 1946, FCP, MHI.

⁹⁴ Kennedy, Freedom from Fear, s. 690; Stephen E. Ambrose, Eisenhower, t. 1, s. 273.

⁹⁵ James, s. 95.

⁹⁶ Merle Miller, Ike the Soldier, s. 514; John Kennedy, The Business of War, s. 289.

⁹⁷ Drew Middleton, Our Share of Night, s. 308.

⁹⁸ Richard Tregaskis, Invasion Diary, s. 54; Kennedy, Freedom from Fear, s. 689.

⁹⁹ John Gunther, Eisenhower: The Man and the Symbol, s. 27.

¹⁰⁰ OH, DDE, 29 sierpnia 1976, D. Clayton James, Biblioteka DDE, OH-501, s. 3-6.

¹⁰¹ Chandler, t. 2, s. 1165.

¹⁰² HCB, 19 czerwca 1943, Biblioteka DDE, A-491; Gunther, Eisenhower, s. 19.

¹⁰³ John S.D. Eisenhower, Strictly Personal, s. 67.

¹⁰⁴ Brian Horrocks, A Full Life, s. 159; Brian Harpur, The Impossible Victory, s. 115.

¹⁰⁵ JPL, 24 maja 1943.

¹⁰⁶ Carlo D’Este, Eisenhower: A Soldier’s Life, s. 418; Gunther, D Day, s. 59; David Fraser, Alanbrooke, s. 347.

¹⁰⁷ Harold Macmillan, War Diaries, s. 260.

¹⁰⁸ Three Years, s. 343; Thomas W. Mattingly i Olive F.G. Marsh, „A Compilation of the General Health Status of Dwight D. Eisenhower”, b.d., kolekcja Mattingly’ego, Biblioteka DDE, box 1, s. 19-22, 53; Gunther, Eisenhower, s. 29; Chandler, t. 2, s. 1344; HCB, 29 czerwca 1943, Biblioteka DDE, A-508c.

¹⁰⁹ Michael Simpson, A Life of Admiral of the Fleet Andrew Cunningham, s. 161; John Howson, maszynopis, b.d., LHC, s. 302; Ernle Bradford, Siege Malta, 1940-1943, s. 86-87; Cunningham, s. 547; McKeough i Lockridge, s. 87.

¹¹⁰ Gunther, D Day, s. 53, 61; Alden Hatch, General Ike, s. 173; Gunther, Eisenhower, s. 23-24.

¹¹¹ Harry L. Coles Jr, „Participation of the 9th and 12th Air Forces in the Sicilian Campaign”, AAF Historical Studies, nr 37, b.d., CMH, s. 56; Gunther, D Day, s. 80.

¹¹² John Winton, Cunningham, s. 313; Daniel C. Dancocks, The D-Day Dodgers: The Canadians in Italy, 1943-1945, s. 27; George Kitching, Mud and Green Fields, s. 147, 151; Three Years, s. 349; Martin Stephen, The Fighting Admirals, s. 65, 77, 83.

¹¹³ Simpson, s. 161; Gunther, D Day, s. 64.

¹¹⁴ „Tactical Study of the Terrain – Sicily”, AFHQ G-2, luty 1943, CMH, Geog Sicily 354, 1; Molony V, s. 13; L.V. Bertarelli, Southern Italy, s. 418; Ernest Samuels, red., The Education of Henry Adams (Boston: Houghton Mifflin, 1973), s. 367.

¹¹⁵ Geoffrey Perret, There’s a War to Be Won, s. 110.

¹¹⁶ Garland, s. 54-58; Sidney L. Jackson, „Signal Communication in the Sicilian Campaign”, lipiec 1945, SC Historical Project E-3, CARL, N-9425.4, s. 6-7; Arthur S. Nevins, „Looking Back”, maszynopis, b.d., akta A.S. Nevinsa, Biblioteka DDE, box 1, s. 16.

¹¹⁷ „Allied Commander-in-Chief ’s Report on Sicilian Campaign 1943”, s. 75; Meyer, „Strategy and Logistical History: MTO”, XIII-14; GS IV, s. 368-369.

¹¹⁸ Garland, s. 58.

¹¹⁹ OH, Francis de Guingand, 31 marca 1947, G.A. Harrison, OCMH WWII, „Europe Interviews”, MHI, s. 2; Abraham, „Time Off for War”, s. 68.

¹²⁰ Hunt, s. 189-190; Molony V, s. 22; Garland, s. 61.

¹²¹ Stephen Brooks, red., Montgomery and the Eighth Army, s. 191, 207, 217, 223, 226.

¹²² Dziennik, gen. por. sir Charles Gairdner, IWM 04/271/1, 36, 39; Martin Blumenson, Sicily: Whose Victory?, s. 24; Carlo D’Este, A Genius for War, s. 493.

¹²³ Cunningham, s. 532-537; Garland, s. 62; SSA, s. 20.

¹²⁴ Dziennik, gen. por. sir Charles Gairdner, IWM 04/271/1, 37.

¹²⁵ Richard Doherty, A Noble Crusade, s. 140; Garland, s. 88-91.

¹²⁶ SSt, s. 114; George F. Howe, „American Signal Intelligence in Northwest Africa and Western Europe”, U.S. Cryptologic History, seria IV, t. 1, NSA, NARA RG 57, SRH-391, s. 48-49; „Trip Reports Concerning Use of Ultra in the Mediterranean Theater, 1943-1944”, NARA RG 457, SRH-031, 36; Ralph Bennett, Ultra and Mediterranean Strategy, s. 401-403; Peter Calvocoressi, Top Secret Ultra.

¹²⁷ F.H. Hinsley et al., British Intelligence in the Second World War, t. 3, cz. 1, s. 75, 483-486.

¹²⁸ SSA, s. 35, 56; Jack Greene i Alessandro Massignani, The Naval War in the Mediterranean, 1940-1943, s. 313.

¹²⁹ „I Reparto Riunione dal Duce del Giorno 3 Aprile 1943”, kolekcja włoska, eksponat 26, OCMH, SSI, NARA RG 319, 270/19/6/3, box 243.

¹³⁰ Battle, s. 35.

¹³¹ Richard M. Leighton, „Planning for Sicily”, Proceedings, lipiec 1962, s. 90 n.; Garland, s. 67.

¹³² Battle, s. 46; Garland, s. 89; „Outline Plan”, Force 343, 18 maja 1943, NARA RG 319,OCMH, 270/19/6/3, box 242; Cochran, „Chicken or Eggs?”; Alexander S. Cochran, „Constructing a Military Coalition from Materials at Hand: The Case of Allied Force Headquarters”, referat, konferencja, 16 kwietnia 1999, s. 10-12.

¹³³ Smith, „Mediterranean Operations”, s. 1; Garland, s. 92-93.

¹³⁴ Three Years, s. 333; DDE, Crusade in Europe, s. 170; Davis, s. 425-426.

¹³⁵ SSA, s. 167; Memorandum, C.B. Hazeltine do McClure’a, 14 lipca 1943, AFHQ Psychological Warfare Branch, akta Carla A. Spaatza LOC MS Div, box 13; The Sicilian Campaign, s. 8.

¹³⁶ Three Years, s. 347-348, 353; DDE, Letters to Mamie, s. 125.

¹³⁷ DDE do GCM, 7 i 11 maja oraz 22 i 28 czerwca 1943, NARA RG 165, E 422, OPD Exec Files, box 16.

¹³⁸ C.R.S. Harris, Allied Administration of Italy, 1943-1945, s. 82; Paul Dickson, War Slang, s. 118; http://www.sokrates-digital.de/produktkatalog/AQ493328.php; DDE do AGWAR, 1 czerwca 1943, NARA RG 165, E 422, OPD Exec Files, box 16. Skrót zmieniono ostatecznie na AMG.

¹³⁹ Ambrose, t. 1, s. 244.

¹⁴⁰ Kay Summersby Morgan, Past Forgetting, s. 126, 136; pomoc archiwalna, akta Barbary Wyden, Biblioteka DDE; Miller, s. 516; Piers Brendon, Ike: His Life & Times, s. 125.

¹⁴¹ DDE, Letters to Mamie, s. 128.

¹⁴² Karig, s. 235-236; SSA, s. 62-65; Tregaskis, s. 15.

¹⁴³ Dziennik, USS Monrovia, 8-9 lipca 1943, NARA RG 38, OCNO, WWII war diaries, box 1233.

¹⁴⁴ Łącznie wielkość transportowanego zaopatrzenia, wliczając w to kolejne konwoje. Memorandum, „Observations ‘Husky’ – Joss Task Force”, 10 lipca 1943, MTOUSA, NARA RG 492, SOS, 290/55/1-2, 7-1, box 2736; Wiadomość, AFHQ do AGWAR, 25 czerwca 1943, NARA RG 165, E 422, OPD Exec Files, box 16; Jackson, „Signal Communication in the Sicilian Campaign”, s. 3; „Orders for Operation Husky”, b.d., AFHQ, S.S.O. 17/3, CARL, N-14793A; Wiadomości, DDE do AGWAR, 28 maja 1943; AGWAR do AFHQ, 10 czerwca 1943; oraz Office of Fiscal Director, WD, do DDE, 17 czerwca 1943, wszystkie w: NARA RG 165, E 422, OPD Exec Files, box 16; Robert W. Komer, „Civil Affairs and Military Government in the Mediterranean Theater”, 1954, CMH, 2-3.7 AX, II-24; Memorandum, „Medical Planning Instruction”, Force 141, 14 marca 1943, akta A.S. Nevinsa, MHI, box 1; „British Abbreviations and Glossary”, akta A.S. Nevinsa, MHI, box 1.

Windscreen i windshield oraz wing i fender to różne określenia na odpowiednio przednią szybę samochodu i błotnik. Dosłowne znaczenie słów battalion (batalion), regiment (pułk) i brigade (brygada) jest takie same zarówno w terminologii brytyjskiej, jak i amerykańskiej. W wojskach brytyjskich brygady stanowiły jednak odpowiednik amerykańskich pułków, z kolei bataliony poszczególnych pułków mogły wchodzić w skład różnych brygad, często na odmiennych teatrach działań wojennych. Stosowanie nazw pułków mogło być mylące, ale na przykład wchodząca w skład 13. Brygady Piechoty jednostka nazywana potocznie 2nd Inniskillings była w istocie nie 2. Pułkiem Royal Inniskilling Fusiliers, lecz II batalionem tego pułku (przyp. tłum.).

¹⁴⁵ Mayo, s. 154; „Logistical History of NATOUSA/MTOUSA”, listopad 1945, NARA RG 407, E 427, 95-AL1-4, box 203, s. 58.

¹⁴⁶ „Reminiscences of Walter C.W. Ansel”, John T. Mason Jr, 1970, USNI OHD, s. 148; AAR, 6681st Signal Pigeon Co., 9 lipca 1944, NARA RG 407, SG Co-6681-0.1, box 23228; Wiadomość, AGWAR do DDE, 17 czerwca 1943, NARA RG 165, E 422, OPD Exec Files, box 16; Max Corvo, The O.S.S. in Italy, s. 61; „Reminiscences of Phil E. Bucklew”, 1980, John T. Mason Jr, USNI OHD, s. 44; Memorandum, „Final Outline Plan, Force 343”, 8 czerwca 1943, NARA RG 338, II Corps historical section, box 148; „Beaches of Sicily”, Strategic Engineering Study, nr 31, listopad 1942, MHI; Wiadomości, GCM do DDE, 2 i 27 maja 1943, NARA RG 165, E 422, OPD Exec Files, box 16; Blanche D. Coll et al., The Corps of Engineers: Troops and Equipment, s. 455-456; Nicholas, s. 222, 226, 234.

¹⁴⁷ Memorandum, HQ, I Armored Corps, aneks 2, 14 czerwca 1943, MTOUSA, NARA RG 492, SOS, 290/55/1-2, 7-1, box 2736; „Operating Instructions Husky”, t. IV, Force 343, FO nr 1, 20 czerwca 1943, NARA RG 407, E 427, 95-AL1-3.17, box 201; Memorandum, HQ, SOS NATOUSA, 29 czerwca 1943, oraz „Graves Registration Directive”, MTOUSA, NARA RG 492, SOS, 290/55/1-2, 7-1, box 2736; Memorandum, „Disposition of Personal Effects”, 24 maja 1943, Harlan W. Hendrick, ASEQ, 1st ID, MHI.

¹⁴⁸ „British Administrative History of the Italian Campaign”, załącznik, 1946, NARA RG 94, E 427, 95-USF2-5.0; Komer, „Civil Affairs”, II-20; „Posthusky Operations, Military Government”, NARA RG 319, OCMH, 270/19/6/3, box 242; „History of Planning Division, Army Service Forces”, b.d., CMH, 3-2.2 AA, t. 1, s. 92.

¹⁴⁹ OH, HKH, 1961, John T. Mason, Col U OHRO, s. 314; HKH, AAR, „The Sicilian Campaign”, b.d., s. 107; John H. Clagett, nieopublikowana biografia HKH, maszynopis, b.d., NHC, s. 392.

¹⁵⁰ „History of Amphibious Training Command, U.S. Atlantic Fleet”, 1951, USNAd, #145 a-c, VIII, 24; Beck et al., s. 118; Perry, „A Reporter at Large”, s. 50.

¹⁵¹ Wizyta autora, LST 325, Alexandria, Va., 28 maja 2005; Perret, s. 134; Barry W. Fowle, red., Builders and Fighters, s. 407; Kendall King, „LSTs: Marvelous at Fifty Plus”, Naval History, 1992; Pyle, s. 157.

¹⁵² Beck et al., s. 124; Mason, s. 273-278.

¹⁵³ „Reminiscences of Walter C.W. Ansel”, s. 149; HKH, AAR, „The Sicilian Campaign”, s. 44.

¹⁵⁴ Hinsley, s. 86.

¹⁵⁵ PP, s. 275, 271; Dziennik, GSP, 8 lipca 1943, LOC MS Div, box 3, folder 1; Mason, s. 284.

¹⁵⁶ HQ, Force 343, 20 czerwca 1943, NARA RG 319, OCMH, SSI, box 242; „Seventh Army Report Summary”, b.d., NARA RG 319, OCMH, 2-3.7 CC2 Sicily, box 250.

¹⁵⁷ PP, s. 272; John North, red., The Alexander Memoirs, 1940-1945, s. 45-46; Hirshson, s. 360.

¹⁵⁸ GSP do DDE, 20 lutego 1942, Biblioteka DDE, box 91.

¹⁵⁹ Wspomnienia, Kenyon Joyce, maszynopis, b.d., MHI, s. 345.

¹⁶⁰ GSP do Bei, 5 lipca 1943, LOC MS Div, Chrono File, box 10.

¹⁶¹ SSA, s. 66; Pyle, s. 12; Lee G. Miller, The Story of Ernie Pyle, s. 267.

¹⁶² David Nichols, red., Ernie’s War, s. 18; Quentin Reynolds, The Curtain Rises, s. 256; Miller, s. 261.

¹⁶³ Richard Collier, Fighting Words, s. 140, 144, 152; Miller.

¹⁶⁴ Harold Larson, „Troop Transports in WWII”, maszynopis, marzec 1945, CMH, 4-13. AA12, s. 53; Brown, The Whorehouse of the World, s. 142; śledztwo IG, jesień 1943, MTOUSA AG, NARA RG 492, 333.7, box 1432; Russell B. Capelle, Casablanca to the Neckar, s. 18.

¹⁶⁵ Valentine, s. 10; Akta George’a F. Halla, HIA, box 1.

¹⁶⁶ AAR, 26th Inf Regt, „The Beginning of the End”, b.d., MRC FDM.

¹⁶⁷ Williamson, „Tales of a Thunderbird”, s. 86.

¹⁶⁸ Aneks, rozkaz administracyjny nr 1, 14 czerwca 1943, Seventh Army, akta Waltera J. Mullera, HIA, box 2; tabela, Wayne M. Harris, ASEQ, 157th Inf, MHI; Harold W. Thatcher, „The Development of Special Rations for the Army”, 1944, Historical Section, QM General, MHI, s. 4-5.

¹⁶⁹ Korespondencja, TR do Eleanor, 7 i 8 lipca 1943, LOC MS Div, box 10.

¹⁷⁰ Graeme Zielinski, „Capt. Richard Steere, 92; Meteorologist for Patton”, WP, 22 marca 2001, B-6; „Navy Honors D.C. Officer, Weather Expert”, WP, 7 grudnia 1943, B-9.

¹⁷¹ Charles C. Bates i John F. Fuller, America’s Weather Warriors, s. 74.

¹⁷² Collins, s. 200; Jack Belden, „As I Saw It”, [w:] Albert H. Smith Jr, The Sicily Campaign: Recollections of an Infantry Company Commander, s. 143.

¹⁷³ Memorandum, Bert M. Rudd, „Landing Craft and Bases”, obserwator AGF, 16 lipca 1943, ANSCOL, NARA RG 334, Biblioteka NWC, box 150, s. 6; Bill Mauldin, The Brass Ring, s. 143; „Personal Diary of Langan W. Swent”, 9 lipca 1943, HIA, box 1; Pyle, s. 13.

¹⁷⁴ CM, s. 209; Karig, s. 255.

¹⁷⁵ Donald J. Hunt, „USS LST 313 and Battery A, 33rd Field Artillery”, maszynopis, 1997, MRC FDM, s. 46; William A. Carter, „Carter’s War”, maszynopis, 1983, CEOH, box V-14, VII-3.

¹⁷⁶ Mason, s. 279-282.

¹⁷⁷ James Phinney Baxter III, Scientists Against Time, s. 77; Karig, s. 237.

¹⁷⁸ What to Do Aboard the Transport, s. 244.

¹⁷⁹ Samuel David Spivey, A Doughboy’s Narrative, s. 85; Franklyn A. Johnson, One More Hill, s. 81.

¹⁸⁰ John Ellis, On the Front Lines, s. 60.

¹⁸¹ Ralph G. Martin, The G.I. War, 1941-1945, s. 67.

¹⁸² Buckley, s. 24; Farley Mowat, And No Birds Sang, s. 46-50.

¹⁸³ Francis A. Even, „The Tenth Engineers”, maszynopis, 1996, własność autora, s. 7.

¹⁸⁴ Memorandum, Bert M. Rudd, „Landing Craft and Bases”, obserwator AGF, 16 lipca 1943, ANSCOL, NARA RG 334, Biblioteka NWC, box 150, s. 6; Martha Harris, red., „The Harris Family in World War II”, s. 23; Steve Kluger, Yank, s. 105.

¹⁸⁵ Strome Galloway, A Regiment at War, s. 70.

¹⁸⁶ Jack Belden, „As I Saw It”, [w:] Smith, s. 144; „Reminiscences of Walter C.W. Ansel”, s. 145.

¹⁸⁷ SSA, s. 68; Garland, s. 109; Hewitt, „Naval Aspects of the Sicilian Campaign”, s. 705; OH, HKH, 23 stycznia 1951, Howard M. Smyth, SM, MHI.

¹⁸⁸ Wykład, „Narrative by Rear Adm. Alan G. Kirk”, 2 października 1943, Pearl Harbor, NHC; Clagett, nieopublikowana biografia HKH, s. 392-398; Bates i Fuller, s. 74; Bernard Fergusson, The Watery Maze, s. 240-244.

¹⁸⁹ McCallum, s. 150; List, John T. Dawson do rodziny, 9 lipca 1943, MRC FDM.

¹⁹⁰ W.S. Chalmers, Full Cycle, s. 177; John F. Hummer, An Infantryman’s Journal, s. 20; Dziennik, USS Monrovia, NARA RG 38, OCNO, WWII war diaries, box 1233; „Account Written by Brig. Gen. McLain”, maszynopis, lato 1943, NARA RG 319, OCMH, 2-3.7 cc2, Sicily, „45th Div Landings”, box 247, s. 1.

¹⁹¹ Chandler, t. 2, s. 1212; Crusade in Europe, s. 172.

¹⁹² Winton, s. 316; McCallum, s. 146; Cunningham, s. 550-551.

¹⁹³ Francis de Guingand, Operation Victory, s. 289-290.

¹⁹⁴ Chandler, t. 2, s. 1247.

¹⁹⁵ F.M. Whitely do J.N. Kennedy’ego, 14 lipca 1943, UK NA, WO 204/307; Stephen, s. 84; Roger Parkinson, A Day’s March Nearer Home, s. 137.

¹⁹⁶ Three Years, s. 348-349.

¹⁹⁷ Alan Lloyd, The Gliders, s. 39; Garland, s. 109; John S.D. Eisenhower, Allies, s. 319; Coles, „Participation of the Ninth and Twelfth Air Forces”, s. 81.

¹⁹⁸ Three Years, s. 350; Vincent Orange, Tedder: Quietly in Command, s. 225; Abraham, „Time Off for War”, s. 70.

¹⁹⁹ Miller, s. 520; DDE, Letters to Mamie, s. 134-135.

²⁰⁰ George S. Patton, War as I Knew It, s. 65; Relacja, Mitchell Jamieson, „Invasion of Sicily”, 2 maja 1944, NHC, s. 4-5; Dziennik, 9 lipca 1943, GSP, LOC MS Div, box 2, folder 15.

²⁰¹ PP, s. 275-276.

²⁰² Albert C. Wedemeyer, Wedemeyer Reports!, s. 224; HKH, „The Sicilian Campaign”, b.d., NARA RG 319, OCMH, 270/19/6/3, box 242, s. 83; S.W. Roskill, The War at Sea, 1939-1945, s. 116; N.L.A. Jewell, Secret Mission Submarine, s. 113.

²⁰³ Patton, s. 65; Dziennik, Hobart Gay, 9 lipca 1943, Biblioteka USMA, s. 98; Bernard Stambler, „Campaign in Sicily”, maszynopis, b.d., t. 2, CMH, 2-3.7 AA.L.

²⁰⁴ Walter Karig, Battle Report: The Atlantic War, s. 238.

²⁰⁵ Molony V, s. 55; SSA, s. 72, 82.

²⁰⁶ Molony V, s. 67.

²⁰⁷ John Mason Brown, To All Hands, s. 116; S.W.C. Pack, Operation Husky, s. 139; Christopher Buckley, Road to Rome, s. 27, 31; Flint Whitlock, The Rock of Anzio, s. 39; Martha Harris, red., „The Harris Family in World War II”, wydane nakładem własnym, 1996, s. 20.

²⁰⁸ List, Richard Pisciotta do ojca, 18 maja 1944, 157th Inf, 45th ID, ASEQ, MHI; Notatki, Russell L. Nioses, maszynopis, b.d., 179th Inf, 45th Div Museum.

²⁰⁹ Lee G. Miller, The Story of Ernie Pyle, s. 268.

²¹⁰ TR do Eleanor, 9 lipca 1943, TR, LOC MS Div, box 10.

²¹¹ Susan H. Godson, Viking of Assault, s. 70; „History of the 50th (Northumberland) Division During the Campaign in Sicily”, maszynopis, b.d., UK NA, CAB 106/473, s. 16-17; Three Assault Landings, 1st Battalion, Dorsetshire Regiment, DTL, Ft. B, 10; Farley Mowat, The Regiment, s. 56-57.

²¹² Jack Belden, „As I Saw It”, [w:] Albert H. Smith Jr, The Sicily Campaign: Recollections of an Infantry Company Commander, s. 147-149; Bernard Nalty i Truman Strobridge, „The Lucky Chase”, Sea Classics, data nieznana, s. 14 n.

²¹³ Paul W. Brown, The Whorehouse of the World, s. 149; Malcolm S. McLean, „Adventures in Occupied Areas”, maszynopis, 1975, MHI, s. 75; Paul W. Brown, s. 164.

²¹⁴ George J. Koch, Wspomnienia, maszynopis, b.d., 1st Reconnaissance Troop, 1st ID, ASEQ, MHI.

²¹⁵ Robert W. Black, Rangers in World War II, s. 86; James B. Lyle, „The Operations of Companies A and B, 1st Ranger Battalion, at Gela, Sicily”, b.d., IS, s. 9.

²¹⁶ Dziennik administracyjny, LST-379, 10 lipca 1943, oraz raport z działań, „Landing at Torre de Gaffi, Sicily, LST 379”, 18 lipca 1943; Wykład, „Narrative by Rear Adm. Alan G. Kirk”, Pearl Harbor, 2 października 1943, NHC, s. 6; The Sicilian Campaign, s. 38-39.

²¹⁷ George Sessions Perry, „A Reporter at Large”, New Yorker, 14 sierpnia 1943, s. 46 n.

²¹⁸ „The Lucky Chase”, s. 14 n.; OH, „The Reminiscences of Walter C.W. Ansel”, 1970, John T. Mason Jr, USNI OHD, s. 139.

²¹⁹ Intelligence Notes No. 6, 3 lipca 1943, HQ, 1st ID.

²²⁰ Jack Belden, „Battle of Sicily”, Time, 26 lipca 1943, s. 27 n.; Donald J. Hunt, „USS LST 313 and Battery A, 33rd Field Artillery”, maszynopis, 1997, MRC FDM, s. 33.

²²¹ JPL, s. 42.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.