Tytuł oryginału

Histoire des Croisades et du Royaume Franc de Jérusalem.

Tome 1: Anarchie Musulmane & la Monarchie Franque

© Copyright

René Grousset, 1934

© All rights reserved

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2019

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Karol Polejowski

Redakcja:

Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Projekt okadki:

Paulina Klimek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-8178-515-0

Bezpłatny fragment

Przedmowa do wydania polskiego

Wstęp. Kwestia wschodnia w przededniu krucjat

1. Kwestia wschodnia w kronice Wilhelma z Tyru

2. Osłabienie potęgi arabskiej: podział imperium abbasydzkiego i bizantyjska krucjata w X wieku

3. Podbój seldżucki i załamanie się potęgi bizantyjskiej

4. Zmierzch potęgi tureckiej – podział imperium seldżuckiego

Rozdział I. Pierwsza krucjata

1. Głoszenie krucjaty

2. Pierwsza krucjata i Cesarstwo Bizantyjskie

3. Pierwsza krucjata i Seldżucy z Anatolii

4. Pierwsza krucjata i Ormianie. Założenie Hrabstwa Edessy

5. Pierwsza krucjata i Seldżucy z Persji. Zdobycie Antiochii

6. Marsz ku Jerozolimie

Rozdział II. Gotfryd z Bouillon, Obrońca Świętego Grobu

1. Organizacja podbitych ziem – Jerozolima jako domena Kościoła czy władztwo świeckie?

2. Kontratak fatymidzki i jego niepowodzenie. Zajęcie terenów palestyńskich

3. Gotfryd z Bouillon i początki polityki osadniczej

4. Patriarchat Daimberta z Pizy. Państwo jerozolimskie jako dziedzictwo Kościoła

Rozdział III. Baldwin I – założyciel Królestwa Jerozolimy

1. Objęcie władzy przez Baldwina I i walka z patriarchatem jerozolimskim

2. Baldwin I i kontratak Fatymidów. Podbój wybrzeża palestyńskiego przez króla Jerozolimy

3. Baldwin I i kontrofensywa turecka. Sojusz króla Jerozolimy z atabegiem Damaszku

4. Polityka osadnicza Baldwina I

5. Polityka wewnętrzna Baldwina I – utrwalenie zasad monarchicznych

6. Podsumowanie dokonań Baldwina I

Rozdział IV. Prowansja w Libanie. Założenie Hrabstwa Trypolisu

1. Rajmund z Tuluzy i krucjaty anatolijskie

2. Rajmund z Tuluzy w Libanie – zajęcie Tortosy

3. Dzieło Wilhelma-Jordana

4. Bertrand – założenie Hrabstwa Trypolisu

Rozdział V. Boemund, Tankred i Roger z Antiochii oraz seldżuckie sąsiedztwo. Ukształtowanie Księstwa Antiochii i Hrabstwa Edessy

1. Boemund i założenie Księstwa Antiochii

2. Rządy regencyjne Tankreda w Antiochii (1100-1103)

3. Ponowne rządy Boemunda w Antiochii

4. Ponowne rządy Tankreda w Antiochii (1104-1112)

5. Roger z Salerno, książę Antiochii

Rozdział VI. Na drugim planie krucjaty. Świat muzułmański w pierwszej ćwierci XII wieku

1. Rządy sułtana Persji Muhammada Malikszaha (1105-1118)

2. Rządy sułtana Mahmuda (1118-1131)

Rozdział VII. Panowanie Baldwina II. Umocnienie instytucji monarchicznych i konsolidacja frankijskich podbojów

1. Objęcie tronu przez Baldwina II

2. Baldwin II i świat muzułmański w latach 1119-1123. Bella Antiochena

3. Niewola Baldwina II. Regencja Eustachego Greniera i Wilhelma z Bures (1123-1124)

4. Baldwin II i świat muzułmański w latach 1124-1129

5. Baldwin II i powstanie zjednoczonego muzułmańskiego państwa w Syrii (1129-1131)

Aneks

Drzewa genealogiczne

Mapy

Przypisy

PRZEDMOWA DO WYDANIA POLSKIEGO

Oddajemy do rąk Czytelników pierwszy tom Historii wypraw krzyżowych i frankijskiego królestwa Jerozolimy autorstwa René Grousseta, którego pierwodruk ukazał się w 1934 r. To trzytomowe monumentalne dzieło opowiada o fenomenie zachodnioeuropejskich wypraw zbrojnych do Ziemi Świętej, które trwały niemal dwa stulecia (1096-1291), ale ich skutki były odczuwalne jeszcze długo po ich zakończeniu. W tomie pierwszym znalazło się omówienie sytuacji na Bliskim Wschodzie od czasów wojny bizantyjsko-perskiej, która miała miejsce za rządów cesarza Herakliusza (zm. 641) do końca panowania łacińskiego króla Jerozolimy Baldwina II (zm. 1131).

Dzieło francuskiego historyka już w momencie publikacji wzbudziło duże emocje. Autor opisał epopeję lewantyńskich wypraw krzyżowych, traktując je jako przedsięwzięcie „francuskie” oraz przedstawiając państwa krzyżowe w Palestynie i Syrii jako zamorskie, kolonialne enklawy średniowiecznej Francji. Dla Grousseta Królestwo Jerozolimy było dwunastowieczną Francją w miniaturze, Hrabstwo Trypolisu – Prowansją w Libanie, a Księstwo Antiochii to syryjskie państwo francuskich Normanów. Nie ulega wątpliwości, że Grousset postrzegał dzieje krucjat przez pryzmat cywilizacyjnej roli Francji, co wzbudzało i ciągle wzbudza dość surowe sądy niektórych historyków zajmujących się zagadnieniem średniowiecznych wypraw krzyżowych. Co interesujące, są to opinie wypowiadane głównie przez historyków anglosaskich (Ch. Tyermann) bądź niemieckich (H.E. Mayer). Steven Runciman w krótkiej przedmowie do swoich Dziejów wypraw krzyżowych łagodniej, i trzeba to przyznać sprawiedliwiej, ocenił książkę Grousseta, która „zgodnie z tradycją francuską łączy wiedzę z dobrym rzemiosłem pisarskim, nie jest jednak wolna od pewnej domieszki patriotyzmu galijskiego”¹.

Jaka jest więc praca René Grousseta? Przede wszystkim jest to dzieło oparte na znakomitej znajomości źródeł z epoki. Autor swobodnie posługuje się kronikami zachodnimi, łacińskimi i starofrancuskimi, ale także dziełami kronikarzy arabskich, które obszernie cytuje i analizuje. Należy też dodać, że Grousset był wybitnym orientalistą, świetnym znawcą muzułmańskiego Wschodu, co dawało mu niezbędną wiedzę o historii i geografii Orientu. Większość dokonanych przez niego ustaleń obowiązuje do dzisiaj, a przyjęta przez niego trzytomowa formuła Historii wypraw krzyżowych została powtórzona np. przez Stevena Runcimana, obficie zresztą czerpiącego z dzieła swojego francuskiego kolegi. Jeżeli przychylamy się do opinii, że René Grousset pisze swoje dzieło z pozycji francuskiego „kolonialisty”, to trzeba zauważyć, że potrafi też być surowy w ocenie postępowania „francuskich” krzyżowców. Jeśli uznamy, że Grousset patrzy na krucjaty przez „francuskie okulary”, to gwoli sprawiedliwości musimy zauważyć, że piszący 20 lat później Runciman ocenia je z pozycji probizantyjskich, dość łatwo usprawiedliwiając politykę, często wrogą, cesarzy bizantyjskich wobec Franków, jak nazywano zachodnich krzyżowców. Dla anglosaskiego historyka Frankowie to w zasadzie barbarzyńcy, którzy nie rozumieją ani Bizancjum, ani tym bardziej świata islamu. Są to brutalni najeźdźcy, którzy burzą delikatny stan równowagi istniejący na Wschodzie. Nie ulega dzisiaj wątpliwości, że obraz stworzony przez Runcimana, który wciąż dominuje chociażby w Polsce, jest obrazem cokolwiek skrzywionym, nie do końca prawdziwym. Ani Bizancjum nie było wówczas tym, czym jest na kartach pracy Runcimana, ani Frankowie nie byli takimi barbarzyńcami. W tym wypadku obraz stworzony przez René Grousseta wydaje się bliższy ówczesnej rzeczywistości.

Bez wątpienia Czytelnicy będą porównywać dzieło Runcimana, obecne w Polsce od końca lat 80. XX w., z właśnie ukazującą się syntezą René Grousseta. Dobrze jest przy tym pamiętać, że praca historyka z Francji jest wcześniejsza od dzieła historyka z Anglii o lat kilkanaście i to ten drugi mógł korzystać z ustaleń Francuza.

Obecnie dziejami wypraw krzyżowych zajmuje się kolejne pokolenie historyków, liczba prac o krucjatach lawinowo rośnie, a ustalenia stają się bardziej pewne i dokładne. Ale chociaż od momentu ukazania się pracy René Grousseta minęło ponad 80 lat, wciąż nie sposób pominąć tego monumentalnego dzieła w badaniach nad fenomenem lewantyńskich wypraw krzyżowych. Można nawet zauważyć, że zainteresowanie historyków młodszego pokolenia dorobkiem René Grousseta wzrasta.

Karol Polejowski

WSTĘP

KWESTIA WSCHODNIA W PRZEDEDNIU KRUCJAT

1. KWESTIA WSCHODNIA W KRONICE WILHELMA Z TYRU

L’Estoire de Eracles, empereur

Nie bez przyczyny kronikarz Wilhelm z Tyru rozpoczyna swoją historię krucjat od opisu walki między cesarzem Cesarstwa Wschodniorzymskiego Herakliuszem a królem Persji Chosroesem II Parwizem². W szerokim ujęciu autor pokazuje nam wielkiego króla sasanidzkiego najeżdżającego w 614 r. Ziemię Świętą, niszczącego kościoły i plądrującego Bazylikę Świętego Grobu. Następnie widzimy Herakliusza, stanowiącego prefigurację Gotfryda z Bouillon, odzyskującego Syrię. W tych działaniach cesarza autor kroniki widzi pierwszą z krucjat (628). Ponad tym wielkim pojedynkiem znajdował się Prawdziwy Krzyż, symbol walki i zarazem stawka, o jaką toczyła się wojna. W 1098 r. zostanie on odnaleziony w czasie walk o Antiochię.

Chosroes, potężny król Persji, na czele wielkiej armii przybył do Syrii i zniszczył miasta i twierdze, spalił wioski, zrównał z ziemią kościoły, a wielką liczbę ludzi zabił, podczas gdy innych powiódł do niewoli. Miasto Jerozolimę wziął siłą i zabił tam trzydzieści sześć tysięcy ludzi, a Prawdziwy Krzyż, na którym zginął Jezus Chrystus, aby nas zbawić, zabrał³.

Po czym dalej czytamy:

Kiedy Herakliusz pobił Persję i Chosroes został zabity, odzyskał Prawdziwy Krzyż i zwrócił go do Jerozolimy. Odbudował kościoły i obdarował je relikwiami, które Chosroes wcześniej pozabierał⁴.

Były to jednak sukcesy krótkotrwałe, albowiem dziewięć lat później armia arabska, dowodzona przez kalifa Omara, zajęła Palestynę i zdobyła Jerozolimę (638).

Warto odnotować, że autor Estoire de Eracles, informując o stanie spraw syryjskich, nie zapomina nadmienić, że początek panowania arabskiego był zdecydowanie bardziej tolerancyjny wobec miejscowych chrześcijan, niż miało to miejsce w czasie krótkotrwałej okupacji sasanidzkiej.

Kiedy Omar i Arabowie przybyli do świętego miasta Jerozolimy, znaleźli je zniszczone i wyludnione. Niewielkiej grupie ludzi, którzy mieszkali w ruinach, pozwolił zostać, nakładając na nich daniny, jako że byli chrześcijanami, i pozwolił im odbudować kościoły i wybrać swojego patriarchę⁵.

Po opisie tolerancyjnych rządów kalifów z dynastii Umajjadów Wilhelm z Tyru przeszedł do opisu rządów wielkiego władcy, jakim był abbasydzki kalif Harun al-Raszid, i jego stosunków z Karolem Wielkim.

Zdarzyło się, że pewien wielki pan tej wiary [muzułmańskiej – przyp. tłum.] władał prawie wszystkimi krainami na Wschodzie, oprócz Indii, a zwał się Aarons [Harun – przyp. tłum.], z przydomkiem Ressit [al-Raszid – przyp. tłum.]. Był to władca tak pełny dworskości, tak wielkiej szczodrości, tak pełen energii i we wszystkich rzeczach stosujący dobre obyczaje, że jeszcze teraz mówi się o tym w krajach pogańskich, tak jak we Francji wciąż mówi się o Karolu Wielkim. I dlatego w owym czasie kwitła Jerozolima i miejscowi chrześcijanie mieli się dobrze jak nigdy pod rządami heretyków⁶. Ponieważ chrześcijanie z Syrii byli najbardziej łaskawie traktowani, Karol Wielki, dobry cesarz, wysłał swoich posłańców [do kalifa – przyp. tłum.], którzy potem powrócili, a ich zadaniem było przekazanie zapewnienia o [cesarskim – przyp. tłum.] umiłowaniu i nawiązanie relacji z tymże Aaronem. Aaron bardzo się ucieszył i wśród wszystkich władców świata najbardziej miłował i czcił cesarza Karola. I chciał, aby wszyscy chrześcijanie, którzy żyli pod jego panowaniem, oraz święte miejsca, które dzierżył, były traktowane i rządzone tak, jakby czynił to Karol Wielki. Wydawało się, że chrześcijanie z Syrii woleli żyć pod władzą Karola Wielkiego niż pod rządami jakichkolwiek innych heretyków⁷.

Jest to ciekawy tekst z powodu swojej oczywistej przesady, albowiem autor kroniki stara się przekształcić czysto dyplomatyczne kontakty Karola Wielkiego w rzeczywisty protektorat, to znaczy cofa do IX w. tytuły prawne dotyczące zwierzchnictwa frankijskiego⁸ na Wschodzie.

Po przedstawieniu kwestii tzw. protektoratu karolińskiego nad Ziemią Świętą arcybiskup Tyru przechodzi bezpośrednio do prześladowań z czasów fatymidzkiego kalifa Hakima, a dalej czytamy o najazdach tureckich i ich roli w islamie. Z tego wynika pogorszenie sytuacji chrześcijan wschodnich, a to z kolei skutkuje pod koniec XI w. wydarzeniami pierwszej krucjaty. Nasz kronikarz, dobrze zorientowany w sprawach arabskich, nie omieszkał poinformować o podziale w łonie islamu na dwa wielkie wyznania: sunnickie i szyickie:

Ci, którzy wyznają wiarę z Persji⁹, w swoim języku nazywają się Sonni, ci zaś, którzy wyznają wiarę egipską¹⁰, nazywani są Siha, a ci [tj. szyici – przyp. tłum.] nie są aż tak dalecy od prawdziwej wiary Chrystusowej, jak są inni [tj. sunnici – przyp. tłum.]¹¹.

Następnie mamy pochwałę waleczności Haly, który był najlepszym z rycerzy, najbardziej doświadczonym i walecznego serca i dzielności, tak jak żaden z kalifów¹². Ta skłonność do szyizmu jest tym bardziej godna podkreślenia, że to właśnie kalif Hakim (996-1020), szyita, poprzez swoje bezmyślne prześladowania sprowokował ruch potępienia, z którego narodziły się krucjaty.

Pomimo tych jednostkowych prześladowań, autor Estoire de Eracles jest w zasadzie zadowolony z podboju Syrii przez szyickich Fatymidów:

W pewnym czasie Egipcjanie wyszli ze swoich ziem i podbili wszystkie krainy, które ciągną się aż do Antiochii, a wraz z innymi miastami zdobyli także Święte Miasto Jerozolimę, które dostało się pod ich władzę. Pod ich władzą dobrze im [chrześcijanom – przyp. tłum.] się wiodło, chociaż w każdej chwili mogli dostać się do niewoli¹³.

Zgodnie z tą opinią frankijski kronikarz traktuje prześladowania z czasów kalifa Hakima jako indywidualny przypadek muzułmańskiego Nerona i uczciwie przyznaje, że jego następca kalif Az-Zahir przywrócił względną tolerancję chrześcijanom koptyjskim i syryjskim¹⁴.

O ile z punktu widzenia wyznaniowego Wilhelm z Tyru preferuje szyitów nad sunnitów, to pod względem pochodzenia etnicznego woli Arabów od Turków. Pomimo dwunastowiecznej świetności seldżuckiej epopei, Turcy wciąż pozostawali bliscy swoim barbarzyńskim korzeniom. Autor Estoire de Eracles kreśli obraz nomadów, którzy bez przerwy przeganiają swoje stada po stepach Azji Środkowej:

Ci zaś byli ludźmi prymitywnymi, bez stałego miejsca i nie posiadali żadnej stałej siedziby i szukali pastwisk dla swoich zwierząt. Nigdy nie mieszkali ani w mieście, ani w zamku. Zabierali ze sobą wszystkie swoje rzeczy, stada swoich koni, woły, krowy i owce – to było całe ich bogactwo¹⁵.

Podbój muzułmańskiego Wschodu przez Seldżuków w połowie XI w., a zwłaszcza ich dominacja w Syrii od 1071 r. jawią się naszemu kronikarzowi jako odczuwalne zagrożenie dla wspólnot chrześcijańskich.

Przybyli Turcy do Syrii i podbili jej ziemie, i pomiędzy innymi miastami zdobyli Święte Miasto Jerozolimę. Ludzi, których tam znaleźli, źle traktowali, męczyli i nakładali na nich podatki wyższe niż to miało miejsce kiedykolwiek wcześniej¹⁶.

Wilhelm z Tyru wobec praw Bizancjum

Wielka klęska, którą cesarzowi Bizancjum Romanowi Diogenesowi zadał turecki sułtan Alp Arslan pod Mantzikertem (26 sierpnia 1071 r.), zapewniła Turkom posiadanie Armenii, Azji Mniejszej i Syrii. Wilhelm z Tyru prezentuje te wydarzenia – słusznie zresztą – jako najstraszliwszą klęskę w historii chrześcijaństwa. Tutaj, tak jak w przypadku opisu wydarzeń z czasów cesarza Herakliusza i jego walk z Persami, autor kreśli opis pojedynku między cesarzem a sułtanem jako epizod związany z krucjatami: niewierni walczyli za swoją wiarę, a chrześcijanie bronili wiary Chrystusowej. Kronikarz przypisuje klęskę tchórzostwu Bizantyjczyków (Grecy rozpierzchli się pobici i w tak tchórzliwy sposób, że nikt nie mógł wrócić do siebie), której następstwem była niewola Romana Diogenesa i upokorzenie całego świata greckiego, który uosabiał cesarz: Belfeth [Alp Arslan – przyp. tłum.] nakazał przyprowadzić do siebie pojmanego cesarza, usiadł na swoim tronie i położył swoje stopy na karku Cesarza, zamiast na podnóżku. Klęska, której następstwem był podbój Anatolii i Syrii przez Seldżuków i kryzys Cesarstwa Bizantyjskiego, które zostało ograniczone do Europy, nie pozostawiała chrześcijanom syryjskim innej nadziei niż interwencja Franków:

Był to czas, kiedy miasto Jerozolima, jak i ludzie tam mieszkający opływali w dostatki, podczas gdy cesarstwo Konstantynopola było potęgą, zapewniało bezpieczeństwo i było bogate, tak że owo bogactwo płynęło do ludu syryjskiego. Ale pewnego dnia wszystko przepadło i nie mieli syryjscy chrześcijanie żadnej nadziei, że pomoc może jeszcze kiedykolwiek stamtąd [z Konstantynopola – przyp. tłum.] nadejść¹⁷.

Jest to twierdzenie o wielkich konsekwencjach, albowiem w ten sposób autor kroniki próbuje położyć prawne podwaliny pod wydarzenia krucjatowe. Klęska pod Mantzikertem oraz pojmanie i upokorzenie Romana Diogenesa są w sposób jasny przedstawione jako odpowiednik rezygnacji Bizancjum z władzy w Azji, rezygnacji z praw cesarstwa do posiadanych wcześniej ziem i zastąpienia dotychczasowego bizantyjskiego protektoratu nad Miejscami Świętymi przez Łacinników z Zachodu.

Twierdzenie to, które z czysto militarnego punktu widzenia mogło być zasadne, ponieważ to pierwsza krucjata pozwoliła Bizantyjczykom częściowo unieważnić skutki klęski pod Mantzikertem, było zawsze podnoszone przez stronę łacińską. Ma ono jednak słaby punkt, gdyż ignoruje się w nim fakt, że między podbojem arabskim w VII w. a inwazjami tureckimi w XI w. miała miejsce w X stuleciu bizantyjska rekonkwista. Otóż owa rekonkwista, która w rzeczywistości była krucjatą, pozwoliła cesarstwu odzyskać albo stworzyć niepodważalne tytuły prawne do większości terenów w Syrii. Ignorowanie tego faktu przez krzyżowców pierwszej krucjaty i ich następców, władców frankijskich w Syrii w XII w., powodowało serię problemów, które nieustannie powracały.

Dlatego też należy wrócić do wydarzeń wcześniejszych, aby nakreślić sytuację zarówno pod względem terytorialnym, jak i prawnym w świecie muzułmańskim i bizantyjskim, do momentu przybycia krzyżowców pod koniec XI w.

2. OSŁABIENIE POTĘGI ARABSKIEJ: PODZIAŁ IMPERIUM ABBASYDZKIEGO I BIZANTYJSKA KRUCJATA W X WIEKU

Osłabienie imperium arabskiego

Kwestia wschodnia – jeśli rozumiemy ten termin tak jak rozumieli go ludzie średniowiecza, czyli jako problem syryjski – w X w. wydawała się ostatecznie rozstrzygnięta. Kalifat Abbasydów rozciągał się od Buchary do Nubii, a jego dominacja była niepodważalna. W konfliktach, które miały miejsce między kalifatem a Bizancjum na terenie Kapadocji i Frygii, cesarstwo regularnie ponosiło porażki i za każdym razem musiało płacić Arabom trybut. Jeżeli Karol Wielki uzyskał jakieś moralne wpływy w Ziemi Świętej, to zawdzięczał je wyłącznie znakomitym relacjom dyplomatycznym z kalifem Harunem al-Raszidem.

W X w. sytuacja uległa zmianie. Dzięki osłabieniu imperium abbasydzkiego i zachodzącym tam podziałom politycznym kwestia wschodnia została na nowo otwarta. Na terenie Iranu i tzw. Iraku Arabskiego¹⁸ element irański, nie zrywając swoich więzów religijnych z Abbasydami, wziął pokojowy odwet na Arabach i ustanowił zwierzchnictwo nad Bagdadem, stolicą kalifatu. Cały Iran Wschodni – Chorasan, region Heratu, Kabulu i Balkh oraz Transoksania, Fergana i Chorezm – dostał się pod władzę czysto irańskiej dynastii emirów samanidzkich. Samanidzi rządzili tym rozległym terytorium ze swoich stolic w Samarkandzie i Bucharze przez cały X w. (903-990). Inna irańska dynastia Bujidów podporządkowała sobie tereny zachodniej Persji: Irak Perski, Fars, Kerman, Chuzestan, a nawet Irak Arabski i Bagdad, gdzie władała w latach 945-1055. Dynastia ta, wyznająca szyizm, zachowała swoją wiarę w stolicy kalifów sunnickich, którzy traktowali Bujidów jak muzułmańskich heretyków. Jednakże książęta bujidzcy nie obalili kalifatu abbasydzkiego, kontentując się tytułem majordomów, albo tłumacząc ich tytuł literalnie – emira emirów, i sprawowali swoją władzę u boku kolejnych kalifów, których rola została zredukowana do funkcji reprezentacyjnych. Arabski kalifat Abbasydów wszedł w okres zupełnego osłabienia. W okresie obejmującym więcej niż stulecie Wódz Wiernych był niczym więcej, jak marionetką w rękach emirów bujidzkich. Pomimo całego pozoru owego arabskiego kalifatu, który Bujidzi podtrzymali, byli oni świadomi odbudowy dawnej Persji, za której wcielenie się uznawali, i podobnie jak Samanidzi, fałszowali swoją genealogię, aby wywieść swój ród z dynastii sasanidzkiej, usuniętej przez muzułmanów trzy wieki wcześniej.

To irańskie rozdwojenie było szczególnie poważne dla państw arabskich Lewantu. Samanidzcy i bujidzcy władcy Persji ograniczali swoje zainteresowania do Iranu i obszarów sąsiednich, z jednej strony Turkiestanu, a Chaldei z drugiej. Ziemie czysto arabskie na Bliskim Wschodzie – Al-Dżazira, Syria, Palestyna i Egipt – znajdowały się poza ich sferą zainteresowania. Gdy około 964 r. bizantyjski zdobywca Nicefor Fokas wystosował do abbasydzkiego kalifa al-Mutiego obraźliwe wyzwanie, to tak zuchwała misja w czasie trwania świętej wojny nie wywołała żadnej reakcji u sprawującego rzeczywistą władzę w Bagdadzie bujidzkiego emira Mu’izz ad-Dauli¹⁹.

Podobnie, kiedy w 973 r. mieszkańcy Bagdadu, oburzeni na bezczynność władz wobec bizantyjskiej rekonkwisty, wszczęli groźne zamieszki w celu wymuszenia ogłoszenia świętej wojny, kalif al-Muti zgodził się na otwarcie skarbca i wyekwipowanie armii dżihadu. Jednakże gest ten pozostał bezużyteczny, bo nowy emir z rodu Bujidów Izz ad-Daula Bahtiyar, który pozorował swoje poparcie dla ludowego poruszenia, wymusił na kalifie spełnienie obietnicy przekazania pieniędzy na świętą wojnę, które zużył dla własnej korzyści²⁰. W rzeczywistości Bujidzi byli zdecydowani nigdy nie przekraczać Eufratu. Rozłam w świecie irańskim i podporządkowanie sobie kalifatu przez dynastów irańskich pozostawiły muzułmanów syryjskich własnemu losowi.

W celu uzupełnienia obrazu osłabienia świata islamu dodajmy, że muzułmanie syryjscy byli ofiarami takiego samego rozbicia feudalnego, jakie dotyczyło reszty terenów kalifatu. W owym czasie powszechnego rozbicia politycznego kalifowie z Bagdadu byli zaś zmuszeni dobrowolnie zaakceptować uzyskanie faktycznej niezależności przez Palestynę, Syrię południową z Damaszkiem i Baalbekiem oraz wybrzeże fenickie z Tyrem, Sydonem, Bejrutem i Trypolisem. Wszystko, co udało im się zachować, to nominalne zwierzchnictwo i prymat religijny nad tymi obszarami. W tym samym czasie Egipt dostał się pod władzę tureckiej dynastii Ichszydów²¹, której założyciel Mohammed ibn Tughdż przekształcił panowanie nad ziemiami egipskimi w praktycznie niezależne rządy (935-969)²². Równolegle inna dynastia lokalnych zarządców pochodzenia arabskiego, Hamdanidów, zmieniła sprawowany przez siebie urząd w dziedziczne władztwo nad regionem Mosulu, do którego przyłączyli wkrótce północną Syrię²³. Dwie odrębne gałęzie rodu Hamdanidów podzieliły kraj między siebie. Linia starsza, założona przez Nasir ad-Daulę, rządziła w Mosulu, Diyarbakirze i w al-Dżazirze (929-991). Linia młodsza, założona przez Sajf ad-Daulę, brata Nasira, która władała w latach 944-1003, rządziła w Aleppo i w całej północnej Syrii (Aleppo, Antiochia, Laodycea, Szajzar, Hama i Hims) wraz z ziemiami Kommageny i Cylicji. Podział na niezależne dynastie w łonie Hamdanidów osłabiał ich siły, co skutkowało tym, że gałąź z Mosulu, ciągle zmagająca się z naporem Bujidów z Bagdadu, została w 979 r. pozbawiona władzy. Jeśli chodzi o Hamdanidów z Aleppo, którzy odebrali to miasto egipskim Ichszydom, pozostawali oni w stałym z nimi konflikcie aż do dnia, kiedy zostali ostatecznie wyrugowani przez Fatymidów, następców Ichszydów. Założyciel gałęzi z Aleppo, waleczny Sajf ad-Daula (944-967), znalazł się zupełnie osamotniony wobec bizantyjskiej rekonkwisty nadchodzącej z płaskowyżu anatolijskiego.

Przebudzenie Bizancjum w okresie rządów dynastii macedońskiej

Cesarstwo Bizantyjskie w najgorszym czasie swego osłabienia, za rządów dynastii heraklidejskiej i izauryjskiej, nie zaprzestało jednak walk z Arabami, które toczyły się na pograniczu, głównie w Kapadocji. Przez długi czas Bizantyjczycy stali w obliczu wielkiego i zjednoczonego imperium Umajjadów i pierwszych Abbasydów, ale w X w. można już było zaobserwować, że militarna potęga muzułmanów łamie się, głównie poprzez podziały etniczne, polityczne i religijne. Zbiegło się to w czasie z momentem, gdy władzę w Konstantynopolu objęła jedna z największych dynastii w dziejach cesarstwa, dynastia macedońska, która wlała w zamierające imperium nową energię. Było to możliwe dzięki temu, że udało się zachować ciągłość władzy, a ponadto pojawiła się cała plejada znakomitych dowódców, wywodzących się głównie z temów anatolijskich.

W tym czasie główna siedziba cywilizacji greckiej nie znajdowała się w Grecji właściwej, a w Azji Mniejszej. Kiedy wyludniona Grecja została ponownie skolonizowana przez napływających Słowian, prawdziwa Romania, wielka, bogata i gęsto zaludniona, rozciągała się pomiędzy Bosforem a górami Taurus. To tam, i tylko tam, cały kraj był prawdziwie bizantyjski. Już od dawna Egipt i Syria, odrzucając grecką spuściznę, były rządzone przez zwycięskie siły lokalne. Jeszcze przed inwazjami arabskimi Egipt został zdominowany przez wpływy koptyjskie, zaś Syria przez element aramejski. W Azji Mniejszej sytuacja była dokładnie odwrotna, bowiem proces hellenizacji był kompletny i ostateczny, gdyż nie dotyczył on tylko mieszkańców miast, ale też objął ludność wiejską. Tam, w Chalcedonie i Nikomedii, w Nikei i Nazjanzie, grecka ortodoksja będąca elementem świadomości narodowej średniowiecznego świata greckiego została zdefiniowana i ostatecznie utwierdzona. Podczas gdy inwazje słowiańskie i bułgarskie w VIII w. praktycznie zniszczyły cywilizację grecką na Bałkanach, Azja Mniejsza jak nigdy wcześniej stała się sercem cesarstwa. To pieniądze płynące z temów anatolijskich zasilały skarbiec cesarski. To spośród krzepkich chłopów anatolijskich władcy rekrutowali swoje armie. I to tutaj znajdowały się olbrzymie latifundia anatolijskie, należące do rodów Gurgenów, Fokasów, Tzimiskesów, Maniacesów, Diogenesów i Komnenów, które korzystając z podziałów imperium abbasydzkiego, poprowadziły bizantyjską krucjatę do Syrii²⁴.

Bizantyjska krucjata mająca na celu odzyskanie z rąk arabskich dawnej rzymskiej Azji rozpoczęła się w połowie panowania trzeciego cesarza z dynastii macedońskiej, Konstantyna Porfirogenety, który rządził w latach 913-959. Był to okres, kiedy kalifat abbasydzki został podzielony między Bujidów rządzących w Bagdadzie, Hamdanidów panujących w Mosulu i Aleppo oraz Ichszydów władających Egiptem i Damaszkiem. W latach 927-929 Bizantyjczycy, dowodzeni przez Ormianina Jana Gurgena, usadowili się przy granicy z Armenią, zdobywając Teodosiopolis i zmuszając arabskich władców Meliteny, Amidy i Martyropolis do płacenia trybutu. W 934 r. Jan Gurgen złupił zbuntowaną Melitenę i przyłączył miasto wraz z okolicą do cesarstwa²⁵, a w latach 941-942 Bizantyjczycy zajęli Martyropolis. Emir Edessy uzyskał od Jana Gurgena zgodę na zawarcie pokoju tylko w zamian za oddanie Świętego Całunu²⁶ (944). W następnych latach hamdanidzki emir Aleppo Sajf ad-Daula, który jak wskazuje jego imię okazał się mieczem imperium muzułmańskiego, zapoczątkował ofensywę od strony Kommageny, ale przewaga pozostała po stronie Bizantyjczyków. W latach 948-949 zdobyli oni Germanikeę, zaś w 957 r. nowy dowódca bizantyjski Leon Fokas na jakiś czas opanował Tars, główne miasto Cylicji, a potem zajął Amidę. W 958 r. została zajęta Samosata, a w roku następnym Leon Fokas doszedł za Tygrys: Eufrat stał się ponownie podstawą, a Tygrys celem działań legionów rzymskich. Lud Konstantynopola właściwie ocenił znaczenie tych sukcesów: Chwała Bogu, który zwyciężył Agarenów!²⁷, wołali mieszkańcy, fetując w cyrku zwycięskich wodzów. Był to okrzyk, który w 1095 r. wznieśli krzyżowcy: Bóg tak chce!²⁸

Bizantyjska krucjata Nicefora Fokasa

Wydarzenia opisane wyżej były pierwszymi symptomami rewanżu. Kilka lat później, kiedy zwycięstwa znakomitego bizantyjskiego wodza Nicefora Fokasa wyniosły go na tron, dał on decydujący impuls dla chrześcijańskiej rekonkwisty²⁹. Jak pisze Gustave Schlumberger: Marzył on o przywróceniu cesarstwu jego dawnych rzymskich granic, odrzuceniu Arabów do Chaldei, odzyskaniu Syrii i Grobu Świętego oraz przywróceniu Jerozolimy chrześcijaństwu. Po usunięciu arabskich piratów z Krety (961), Nicefor najechał Cylicję, która należała do Sajf ad-Dauli, i zajął dwa główne miasta tej prowincji: Aintab i Manbidż. W tym drugim mieście do niewoli dostał się arabski poeta Abi Firaz, kuzyn Sajf ad-Dauli. Następnie Nicefor Fokas i jego generał Jan Tzimiskes skierowali się na Aleppo, u wrót miasta zmiażdżyli armię aleppińską i oblegli miasto. W dniu 23 grudnia 962 r. Aleppo zostało zdobyte szturmem i bezlitośnie splądrowane.

Żołnierze bizantyjscy, którzy w wąskich i krętych uliczkach pełnych straganów ścigali aleppińskie kobiety, nieświadomie brali odwet za trzy wieki niemal nieustannych klęsk, trzy wieki niesłychanych prześladowań, których doświadczały wspólnoty chrześcijańskie Azji Mniejszej i Syrii³⁰.

Wielki meczet w Aleppo zamieniono na stajnię, ale cytadela wciąż się broniła, więc Nicefor Fokas, zadowolony ze zniszczenia miasta, wrócił do Cylicji, wiodąc licznych jeńców.

Po dokonaniu w Konstantynopolu koronacji cesarskiej Nicefor poprowadził nową ekspedycję przeciwko Hamdanidom (964). W tym samym czasie Hamdanidzi znajdowali się w konflikcie z Bujidami z Bagdadu. Bujidzki emir Mu’izz ad-Daula zdobył na hamdanidzkim władcy Nasir ad-Dauli Mosul i Nisibis³¹, zatrzymując na stałe to ostatnie miasto, a Mosul zwracając za znaczny roczny trybut. Tak więc sytuacja w świecie muzułmańskim sprzyjała bizantyjskiej kontrofensywie. W interesującym piśmie adresowanym do dworu kalifa bagdadzkiego cesarz bizantyjski wymieniał miejsca w Kommagenie, Al-Dżazirze i północnej Syrii, które zdobył, splądrował bądź zniszczył w poprzednich latach. Poza tym zapowiadał dalsze działania w następujący sposób:

Antiochia jest niedaleko ode mnie i niebawem dotrę tam na czele licznych i walecznych wojsk, podobnie jak do Damaszku, posiadłości moich poprzedników, który powróci pod moją pieczę! O wy, którzy zamieszkujecie piaszczyste pustynie, biada wam! Wracajcie do swojego kraju Sana, waszej pierwszej ojczyzny. Niebawem siłą mego miecza zdobędę Egipt i jego bogactwa staną się moim łupem. Biada wam, ludu Harranu! Oto greccy żołnierze jak burza uderzą na was z wysoka! To spotka mieszkańców Nisibis i Mosulu, mieszkańców Al-Dżaziry, która należała do moich przodków i mieszkańców całego dawnego cesarstwa. Spieszcie się, mieszkańcy Bagdadu, uciekajcie, bo biada wam, gdyż wasze osłabione imperium nie przetrwa. Przyjęliście jako kalifa Dajlamitę i teraz jesteście niewolnikami Dajlamitów³². Wracajcie, zhańbieni, do kraju Hidżazu i zostawcie nam kraje greckie!³³

Po tym obraźliwym opisie upadku Arabów, ich trudnej sytuacji, gdy znaleźli się między panowaniem perskim a rzymską kontrofensywą, cesarz nakreślił swój program bizantyjskiej krucjaty:

Pomaszeruję ku Mekce, ciągnąc za sobą mnóstwo żołnierzy, podobnych do ciemnej nocy. Zawładnę tym miastem, aby postawić tam tron Największej z Istot [Chrystusowi – przyp. tłum.]. Potem skieruję się ku Jerozolimie. Podbiję Wschód i Zachód i wszędzie zapanuje religia Krzyża!³⁴

Jest to przesłanie o historycznym znaczeniu, bowiem w płomiennych słowach wieściło ono islamowi nic innego, jak początek epoki krucjat. Znaczące jest, że poza piękną teologiczną odpowiedzią al-Qaffala z Taszkientu, muzułmanie nie zareagowali. Nie można przecież za taką reakcję uznać przybycia kontyngentu z samanidzkiego Chorasanu, który w 965 r. zjawił się na dworze Hamdanidów. Jednak zanim pomyśleli oni, aby użyć tych żołnierzy w świętej wojnie, postanowili wykorzystać ich w konflikcie z Bujidami³⁵. Nawet gdyby przybycie żołnierzy z Chorasanu miało być odpowiedzią na ogłoszenie dżihadu, to w rzeczywistości nie przyniosło to żadnego pozytywnego efektu. Niewłaściwie wykorzystani przez muzułmanów syryjskich, których mieli bronić, przybysze rozproszyli się i niczego nie osiągnęli. Podzielony islam, niezdolny do działania, nie był w stanie przedsięwziąć żadnej wspólnej akcji przeciwko chrześcijańskim najeźdźcom. Sytuacja ta wyjaśnia sukces kampanii bizantyjskiej z X w. i podobna jest do tej z XII w., co z kolei tłumaczy sukces krucjaty łacińskiej.

Po wysłaniu jednego ze swoich dowódców, Nicetasa Chalkutzesa, z zadaniem zdobycia na Arabach Cypru (964-965) Nicefor Fokas postanowił dokończyć dzieła podboju Cylicji i odebrania jej Hamdanidom poprzez zdobycie Mamistry i Tarsu. Oba miasta zostały wzięte po długim oblężeniu (13 lipca 965 r.), a wysłana na pomoc przez egipskich Ichszydów eskadra przybyła za późno. Arabscy mieszkańcy zostali wygnani, a Cylicja została metodycznie zasiedlona przez chrześcijan. Owo chrześcijańskie zasiedlenie, które przetrwało krótką okupację seldżucką w XI w., umożliwiło 130 lat później sukces krucjaty frankijskiej na tym obszarze³⁶.

W 966 r. Nicefor Fokas splądrował Mezopotamię aż do Nisibis, leżącego w połowie drogi do Mosulu, w sercu posiadłości hamdanidzkich. Następnie skierował się do północnej Syrii, gdzie zajął umocniony Artah, położony pomiędzy Antiochią i Aleppo, pod które podszedł ze swoją armią. Sajf ad-Daula zmarł w styczniu 967 r., w samym środku trwającej wojny, a jego zejście ze sceny spowodowało, że nic nie było w stanie powstrzymać bizantyjskiej krucjaty. Następca Sajf ad-Dauli, jego syn Sa’ad ad-Daula, który objął władzę w Aleppo, nie potrafił stawić skutecznego oporu. Nicefor Fokas wykorzystał sytuację i podjął nową kampanię w Syrii (968). Po pobiciu armii hamdanidzkiej pod Aleppo cesarz zdobył i złupił Ma’arrat an-Numan, Kafartab, Szajzar, gdzie zburzono wielki meczet, oraz Hamę i Hims, skąd pospiesznie ewakuowano ludność arabską i które wydano na pastwę płomieni. W Himsie Nicefor Fokas pomodlił się w wielkim meczecie, dawnym chrześcijańskim kościele, po czym wydał rozkaz spalenia go po uprzednim wyniesieniu relikwii św. Jana Chrzciciela³⁷. Splądrowawszy dolinę Orontesu, bizantyjski zdobywca przeszedł góry Liban i wyszedł na wybrzeże fenickie. Tu zdobył Dżablę, Arkę, Tortosę i złupił okolice Trypolisu, a Laodycea z okolicą uznała się za wasala cesarstwa. Następnie Nicefor Fokas, ciągnąc za sobą 100 tys. jeńców, skierował się na północ, idąc drogą antiocheńską. Wracając do Konstantynopola, pozostawił jednak w Syrii armię pod dowództwem swego bratanka Piotra Fokasa i stratigosa [generała – przyp. tłum.] Michała Bourtzesa, którym powierzył zadanie blokowania Antiochii.

W następstwie tych wydarzeń hamdanidzki emir Aleppo Sa’ad ad-Daula został wygnany ze swojej stolicy przez własnego generała Karghuyę. Wybuchła wojna między uzurpatorem i usuniętym emirem, co postanowił wykorzystać Michał Bourtzes, uderzając znienacka na Antiochię. Mógł przy tym liczyć na czynną pomoc miejscowych chrześcijan, którzy na bieżąco informowali go o sytuacji w mieście (dodajmy, że to miejscowi chrześcijanie z Antiochii, zwłaszcza Ormianie, wydadzą miasto w 1098 r. Frankom)³⁸. 29 października 969 r. Bourtzes, który wykorzystał wyjątkowo ciemną noc, wspiął się na mury, idąc na czele elitarnego oddziału. Garnizon, otrząsnąwszy się z zaskoczenia, zaczął zdobywać przewagę, górując liczebnie nad Grekami, ale wówczas przybył Piotr Fokas na czele posiłków i miasto zostało zdobyte (1 listopada 969 r.). Ludność muzułmańska została usunięta z miasta i zastąpiona przez chrześcijan sprowadzonych z całej Syrii.

Odzyskanie Antiochii przez Bizantyjczyków okazało się ukoronowaniem greckiej krucjaty. Antyczna metropolia syryjska została przywrócona chrześcijaństwu i światu greckiemu przez Michała Bourtzesa i przez 115 lat (lata 969-1084) miała stanowić przedmurze cesarstwa na tym obszarze³⁹. Było to długie panowanie, którego nie należy tracić z oczu, kiedy studiuje się historię pierwszej krucjaty, zwłaszcza że między końcem rządów bizantyjskich (1085) a zdobyciem miasta przez Franków (1098) panowanie tureckie trwało jedynie 13 lat. Dla tamtejszych chrześcijan rządy tureckie były incydentem i mogło się wydawać, że objęcie miasta przez Franków nastąpiło bezpośrednio po zakończeniu panowania Bizantyjczyków. Należy się zgodzić, zważywszy na okoliczności, że prawa Bizancjum do Antiochii i solidność ich podstaw, które odziedziczyli po dynastii macedońskiej Komnenowie, nie wygasały przez cały XII w. i były stale podnoszone przeciwko posiadaniu miasta przez krzyżowców z Zachodu. Nie można tracić z oczu tej kwestii prawnej, jeśli chce się naświetlić historię Syrii frankijskiej.

Po zdobyciu Antiochii przyszła kolej na Aleppo. Nowy władca miasta, uzurpator Kurghuya, błagał Bizantyjczyków o pomoc przeciw próbom powrotu podejmowanym przez usuniętego władcę hamdanidzkiego Sa’ad ad-Daulę. Piotr Fokas zmusił Hamdanidę do zwinięcia oblężenia Aleppo, ale natychmiast zwrócił się przeciwko władzy Karghuyi i zajął miasto. Ponieważ cytadela pozostała w rękach Kurghuyi, Piotr Fokas zadowolił się uzyskaniem rocznego trybutu i uznaniem zwierzchnictwa Bizancjum (grudzień 969 lub styczeń 970 r.). Zawarty wówczas traktat pokojowy został w całości umieszczony przez Kemal ad-Dina w jego kronice. Bizantyjczycy zredukowali pozycję emira Aleppo do roli zwykłego wasala. Widomym znakiem tego protektoratu był fakt, że kościoły chrześcijańskie zostały odbudowane i otwarte w całym emiracie⁴⁰. W chwili śmierci Nicefora Fokasa cała północna Syria była bezpośrednio lub pośrednio częścią Cesarstwa Bizantyjskiego.

Tymczasem w łonie islamu zachodziły rewolucyjne wydarzenia o doniosłych konsekwencjach. W 969 r. szyiccy Fatymidzi z Tunezji najechali Egipt i pozbawili władzy dynastię Ichszydów. Egipt wraz z ziemiami należącymi do niego w Azji, czyli Palestyną i regionem Damaszku, wszedł w skład szyickiego kalifatu, wrogo nastawionego do ortodoksyjnego kalifatu abbasydzkiego w Bagdadzie. W czasie dwóch kolejnych stuleci (969-1171) islam pozostawał podzielony między dwie obediencje, w sposób oczywisty sobie wrogie. Do podziału politycznego, rozdrobnienia feudalnego, niesnasek na tle etnicznym, na które już cierpiało społeczeństwo muzułmańskie, należało dodać jeszcze schizmę religijną. Wielka schizma islamska, która głęboko wstrząsnęła muzułmańskimi sumieniami, także działała na korzyść chrześcijańskiej kontrofensywy. Jednak korzyści wynikające z tego podziału świata islamu w całej pełni ujawniły się w XII w. i zadziałały na rzecz krucjaty frankijskiej. W tym momencie, czyli w X w., zainstalowanie młodej dynastii fatymidzkiej w Egipcie mogło jedynie zatrzymać działania bizantyjskie zmierzające do odzyskania Świętych Miejsc w Palestynie. W 970 r. fatymidzki wódz Dżafar ibn Fellah obległ Antiochię, ale atak ten zakończył się niepowodzeniem i egipski dowódca został zmuszony do powrotu do Egiptu.

Bizantyjska krucjata Jana Tzimiskesa

Cesarz Jan Tzimiskes, który objął tron Konstantynopola (969-975) po Niceforze Fokasie, znalazł się w nowej sytuacji, zdecydowanie mniej korzystnej. Na szczęście dla niego Fatymidzi napotkali w świecie arabskim Syrii trudności, które ograniczały ich działania. Przede wszystkim Damaszek wpadł w ręce tureckiego awanturnika o imieniu Aftekin, dawniej najemnika w służbie Abbasydów z Bagdadu, który teoretycznie przeszedł pod zwierzchnictwo Fatymidów. Jednak jako władca dużego miasta syryjskiego korzystał z konfliktu między dwoma konkurującymi kalifatami i dążył do uzyskania praktycznej niezależności. Podział w świecie islamu na Wschodzie jeszcze się pogłębił.

W 974 r. Jan Tzimiskes podjął swoją pierwszą kampanię w Azji. Rozpoczął od zbrojnego marszu wzdłuż granic z Armenią, niezależnego królestwa pod rządami dynastii Bagratydów. Rządzący Bagratyda, Aszod III, zobowiązał się dostarczyć cesarzowi na wojnę przeciwko muzułmanom kontyngent liczący 10 tys. żołnierzy. Elitarny oddział armeński miał wyświadczyć najcenniejsze usługi w dziele bizantyjskiej rekonkwisty. Po połączeniu obu części armii dwóch chrześcijańskich sił północnych, bizantyjskiej i ormiańskiej, Jan Tzimiskes skierował się ku Mezopotamii (jesień 974 r.). Nałożył daninę na Martyropolis i Amidę, a 12 października 974 r. wszedł do Nisibis, skąd wcześniej uciekła ludność muzułmańska. Hamdanidzki emir Mosulu Abu Taghlib, syn i następca Nasir ad-Dauli, nie czując się na siłach stawić opór, uznał się za trybutariusza cesarstwa. W tym momencie cesarz mógł zacząć myśleć o podjęciu niespodziewanego marszu na Bagdad⁴¹.

Wyprawa ta miała jednak charakter głównie łupieżczy. Na wiosnę 975 r. Jan Tzimiskes przeprowadził w Syrii bardziej poważną kampanię⁴². W kwietniu wyruszył z Antiochii i przeszedł dolinę Orontesu. Hims zapłacił trybut, rezygnując z obrony, natomiast Baalbek postanowił stawić opór, za co miasto spotkała ciężka kara. Następnie cesarz podszedł pod Damaszek, rządzony przez wspomnianego Aftekina, który lawirował między Abbasydami a Fatymidami, szukając pomocy to przeciw jednym, to przeciw drugim. Po przybyciu armii bizantyjskiej Aftekin uznał, że powinien wyciągnąć korzyści z tej nowej dla siebie sytuacji. Natychmiast uznał się za trybutariusza cesarza (który potwierdził jego władzę w mieście), obsypał władcę bizantyjskiego prezentami i wziął udział we wspaniałym pokazie urządzonym na cześć Tzimiskesa. Tak pisał o tym wydarzeniu Bar Hebraeus:

Tzimiskes nakazał emirowi galopować przed sobą i dać taki sam pokaz cesarskim żołnierzom. Emir pogalopował więc i zyskał uznanie cesarza dla swego pięknego pokazu. Był tym tak wzruszony, że zszedł z konia i upadł na ziemię przed Tzimiskesem. Autokrator nakazał mu ponownie wsiąść na konia, ale jak dodał, zadowoli się rocznym trybutem z Aleppo, na co wódz muzułmanów ponownie upadł w pył. Wobec tego Jan, w przypływie uprzejmości, zażądał dla siebie jako upominku szlachetnego zwierzęcia, na którym emir tak wspaniale galopował ku uciesze armii⁴³.

Beż wątpienia turecki watażka odniósł korzyść, przyjmując bizantyjski protektorat, który gwarantował mu pomoc wobec możliwego powrotu Fatymidów. Co do Bizantyjczyków, to wspaniałe przyjęcie w Damaszku i ustanowienie zwierzchnictwa nad tym miastem, które nastąpiło po odzyskaniu Antiochii i zwasalizowaniu Aleppo, zakończyło proces ustanawiania ich hegemonii na terenie Syrii wewnętrznej.

Z Damaszku wielka armia bizantyjska skierowała się do Galilei. Jan Tzimiskes tak pisał do swego sojusznika, króla Armenii Aszoda III:

Skierowaliśmy się ku Jezioru Tyberiadzkiemu, tam, gdzie nasz Pan Jezus Chrystus, mając dwie ryby i pięć chlebów dokonał cudu. Zdecydowaliśmy o oblężeniu miasta Tyberiady, ale mieszkańcy pospieszyli z zapewnieniem poddania się nam i przynieśli, podobnie jak mieszkańcy Damaszku, liczne prezenty. Prosili nas, abyśmy pozostawili im wskazanego dowódcę i na piśmie zobowiązali się zachować nam wierność i płacić stały trybut. Oszczędziliśmy im plądrowania, bowiem była to ojczyzna świętych Apostołów. Tak samo było w Nazarecie, gdzie Maryja Dziewica usłyszała z ust Archanioła Dobrą Nowinę. Udając się na górę Tabor, wstąpiliśmy do miejsca, gdzie Chrystus, nasz Bóg, dokonał Przemienienia⁴⁴.

Pochód bizantyjskiego zwycięzcy przyjął postać krucjaty, poprzedzającej o 124 lata krucjatę łacińską, ale inspirowaną przez te same pobudki i zdradzającą te same emocje.

Zupełnie naturalnym celem bizantyjskiej krucjaty była Jerozolima. W sposób bezpośredni wyraził to Jan Tzimiskes w liście do Aszoda III. Ze Świętego Miasta przybyły już poselstwa, uznając cesarskie zwierzchnictwo:

W czasie gdy zatrzymaliśmy się [koło góry Tabor], przybyło poselstwo z Jerozolimy, aby zabiegać o nasz majestat i błagać o naszą łaskę. Poprosili nas o wyznaczenie przywódcy, uznali się za naszych trybutariuszy i zgodzili się na nasze zwierzchnictwo. Naszym życzeniem było uwolnić Grób Pański od zniewag muzułmanów. Ustanowiliśmy wojskowych urzędników we wszystkich temach przez nas utworzonych i zhołdowaliśmy sobie, czyniąc naszymi trybutariuszami, mieszkańców Betsanu, Genezaret i Akki⁴⁵. Mieszkańcy na piśmie zobowiązali się do płacenia nam co roku daniny i uznania naszego zwierzchnictwa. Stamtąd udaliśmy się na wybrzeże, ku Cezarei, którą oblegliśmy i gdyby nie przeklęci Afrykanie⁴⁶, którzy uciekli do nadmorskich twierdz, dzięki wsparciu Boga poszlibyśmy aż do świętego miasta Jerozolimy i modlilibyśmy się w czcigodnych miejscach⁴⁷.

Powyższy tekst jasno opisuje rzeczywiste sukcesy i ograniczenia – można nawet powiedzieć ostateczne fiasko – krucjaty bizantyjskiej.

Kampania wojenna Bizancjum realizowana wzdłuż drogi na Jerozolimę nie przekroczyła na południu regionu Betsanu, bo Jan Tzimiskes był zmuszony walczyć z oddziałami fatymidzkimi, które okopały się w nadmorskich twierdzach. Zadowalając się nadaniem cesarskiej inwestytury lokalnym judejskim emirom, którzy jak Aftekin, szukali w tym sposobu na ochronę przed Fatymidami, cesarz skierował się na wybrzeże. Sam pisze o tym, że Akka zgodziła się zostać cesarskim trybutariuszem, a Cezarea została wzięta szturmem przez jego żołnierzy. Natomiast fatymidzki garnizon Bejrutu stawił opór.

Staliśmy się panami tego miasta po zażartej walce i wzięliśmy do niewoli tysiąc Afrykańczyków, podobnie jak ich dowódcę Nouceiry [An-Nasira]. Władzę w mieście powierzyliśmy wybranemu przez nas wodzowi. Stamtąd postanowiliśmy skierować się na Sydon i kiedy mieszkańcom stał się wiadomy nasz plan, ich starsi przyszli do nas, błagając i prosząc o to, aby mogli stać się naszymi trybutariuszami. Zgodziliśmy się i zatwierdziliśmy im ich przywódców⁴⁸.

Z kolei Dżubajl, inaczej niż Bejrut, postanowiło się bronić. Jan Tzimiskes wziął więc miasto szturmem, a garnizon fatymidzki obrócił w niewolników. Jedynie Trypolis, korzystając ze swego położenia na półwyspie, wytrzymał wszystkie ataki (wiemy, że miasto broniło się 10 lat przeciwko atakom krzyżowców frankijskich w latach 1099-1109). Tzimiskes zemścił się na terenach okalających miasto.

Do gołej ziemi splądrowaliśmy całą prowincję trypolitańską, niszcząc winnice, gaje oliwne i ogrody. Afrykanie, którzy tam stacjonowali, postanowili wyjść przeciwko nam: zniszczyliśmy ich⁴⁹.

Wracając do Antiochii, bizantyjski cesarz podporządkował sobie położone na wybrzeżu miasta Banijas i Dżabla, a w głębi lądu Sahjun i Barzuyę⁵⁰, dwie potężne twierdze, leżące na wschód od Laodycei. Dowódca garnizonu w Sahjunie osobiście przekazał Tzimiskesowi zamek. Był to cenny nabytek, bo jeszcze 40 lat później obie twierdze wciąż należały do Bizancjum. Jak pisał we wspomnianym już liście do króla Armenii cesarz: Teraz cała Fenicja, Palestyna i Syria zostały uwolnione spod tyranii muzułmanów. Co więcej, wielkie góry Libanu też uznały naszą władzę⁵¹. Na potwierdzenie swego zwycięstwa Jan Tzimiskes wymienił królowi Aszodowi III wszystkie relikwie, które przywiózł z wyprawy.

Fatymidzka przeszkoda i zatrzymanie krucjaty bizantyjskiej

Krucjata bizantyjska z 975 r. w rzeczywistości tylko częściowo osiągnęła swój cel. Nie ulega wątpliwości, że poddała ona pod zwierzchnictwo cesarskie emirów z obszaru górnego Orontesu, Damaszku i okolic, Galilei i Fenicji, jednak zanim dotarła do Samarii, oddziały zawróciły. Trypolis pozostał w rękach Fatymidów, a Jerozolima, główny cel Tzimiskesa, pozostała poza sferą działań militarnych. Zaszczyt odzyskania Grobu Pańskiego nie przypadł więc Grekom, co z prawnego punktu widzenia było faktem o doniosłych konsekwencjach. Niepodważalne prawa bizantyjskie do Antiochii (wprost uznane przez Łacinników)⁵², nie były takie jeśli chodzi o Trypolis i Jerozolimę. Po podboju łacińskim z lat 1098-1099 sytuacja była wieloznaczna, prawnie niejasna, a to powodowało stałe nieporozumienia między Grekami a Frankami.

Jan Tzimiskes nigdy nie wznowił działań krucjaty, gdyż zmarł krótko po powrocie do Konstantynopola, 10 stycznia 976 r. Jego następca, Bazyli II, jeden z największych cesarzy w dziejach Bizancjum, zadowolił się utrzymaniem bezpośredniej władzy nad Antiochią i zachowaniem mniej lub bardziej rzeczywistego protektoratu nad emiratem aleppińskim.

W Aleppo hamdanidzki emir miasta Sa’ad ad-Daula w 976 r. odebrał władzę z rąk niewiernych. Atakowany przez bizantyjskiego wodza Piotra Fokasa, mimo początkowych sukcesów musiał uznać się za wasala cesarstwa. Zresztą Hamdanidzi potrzebowali bizantyjskiej protekcji, aby przeciwstawić się Fatymidom z Egiptu. Ci zaś, po odzyskaniu władzy w Damaszku, podjęli próby ataku na Aleppo, a armia bizantyjska musiała bronić Sa’ad ad-Daulę, a potem jego syna i następcę Sa’id ad-Daulę⁵³. We wrześniu 994 r. armia bizantyjska, chcąc odblokować miasto, kolejny raz oblężone przez Fatymidów, została pobita przy brodzie przez Orontes. Cesarz Bazyli II przybył z Bułgarii i sama jego obecność spowodowała ucieczkę oddziałów fatymidzkich i odblokowanie Aleppo (kwiecień 995 r.). Zanim Bazyli wrócił do Europy, zdobył Szajzar, który poddał się po dwóch dniach, potem Hims, który po obronie został zdobyty szturmem i splądrowany, oraz Tortosę, gdzie cesarz pozostawił własny garnizon po uprzednim odbudowaniu umocnień. Jednak fatymidzki garnizon Trypolisu przetrzymał wszystkie ataki⁵⁴, a po odjeździe cesarza namiestnik Antiochii został pokonany i zabity przez żołnierzy fatymidzkich pod Apameą. Bazyli II, nie chcąc pozostawiać tej porażki bez odpowiedzi, wrócił do Syrii w 999 r. Ponownie zdobył na Fatymidach Szajzar, gdzie osadził ormiańskich kolonistów, spalił Hims, doszedł do Baalbeku, przeszedł góry Liban i pojawił się na wybrzeżu fenickim. Od czasu poprzednich kampanii Bejrut i Dżubajl zostały na powrót obsadzone przez garnizony fatymidzkie. Mimo bardzo owocnych wypadów w wiejskie okolice, nie wydaje się, aby Bazyli II był w stanie ustanowić tam swoje przyczółki, tym bardziej że ponownie nie udało mu się zdobyć Trypolisu. Kampania 999 r. oznaczała definitywny koniec bizantyjskiej krucjaty. Stało się oczywiste, że posiadłości bizantyjskie w Syrii ograniczają się do Antiochii i coraz bardziej iluzorycznego zwierzchnictwa nad Aleppo, podczas gdy cała reszta Syrii pozostała w rękach Fatymidów. Ten stan rzeczy potwierdzał traktat pokojowy zawarty w 1001 r. między Bazylim II i fatymidzkim kalifem Al-Hakimem. Okrutne prześladowania Al-Hakima wobec Świętych Miejsc chrześcijaństwa nie skłoniły Bazylego II do ponownego podjęcia idei krucjaty, jak to miało miejsce w czasach Nicefora Fokasa i Jana Tzimiskesa. Dwór w Konstantynopolu pozwolił Fatymidom ustanowić protektorat nad Aleppo (1015), który przetrwał do usunięcia zwolenników Fatymidów z miasta przez jednego z wodzów arabskich, wywodzącego się z plemienia Banu Kilab, Salih ibn Mirdasa, założyciela dynastii Mirdasydów (1023).

Mirdasydzi rządzili w Aleppo w latach 1023-1079 i w czasie tego półwiecza trwały ich stałe konflikty z Fatymidami, co powodowało, że żyli oni w stałej obawie przed utratą władzy. Ta sytuacja nie przeszkodziła im powstrzymać wszelkie bizantyjskie próby podporządkowania Aleppo. Zwycięstwo, które w 1030 r. odniósł mirdasydzki emir miasta nad cesarzem Romanem Argyrosem pod Azazem, umocniło niezależność dynastii. Bizantyjski dowódca pochodzenia tureckiego⁵⁵ Grzegorz Maniakes uniemożliwił jednak Mirdasydom wykorzystanie tego zwycięstwa ze stratą dla cesarskiej Antiochii⁵⁶. Mianowany namiestnikiem Samosaty Maniakes wykorzystał stan nieustannych walk, które pustoszyły Edessę, znajdującą się w rękach władców z dynastii Banu Kilab, aby zawładnąć miastem. Stało się to możliwe dzięki współudziałowi jednego z dowódców garnizonu, Sulejmana ibn Al-Kurdżi, Turka z pochodzenia, który pewnej nocy podczas burzy wydał Maniakesowi wieże obronne. Z bizantyjskim dowódcą była zaledwie garstka ludzi, ale chrześcijańska ludność Edessy – syryjskich monofizytów, nestorianów i Ormian – powstała przeciwko władzy muzułmanów. Pomimo ich pomocy Maniakes wobec przewagi liczebnej wroga sam został wkrótce oblężony. Mirdasydzi z Aleppo i fatymidzcy namiestnicy środkowej Syrii przybyli, aby uratować Edessę, ale Maniakes, wsparty na czas posiłkami, pozostał panem sytuacji i w imieniu cesarstwa objął władzę w mieście (1031)⁵⁷. Był to podbój nie mniej cenny niż wcześniejsze zdobycie Antiochii i miał nie mniejsze reperkusje historyczne. Ostatecznie Edessa pozostała w rękach Bizantyjczyków niemalże do momentu przybycia krzyżowców z Zachodu. A to powodowało, że w czasie zakładania państw łacińskich w Syrii prawa Bizancjum do „Hrabstwa Edessy” były równie silne jak do „Księstwa Antiochii”.

Bazyli II i problem ormiański

Opór Fatymidów nie był jedynym utrudnieniem, które spowodowało zatrzymanie bizantyjskiej krucjaty. Innym było skierowanie przez dynastię macedońską swego zainteresowania w stronę Armenii. Tak jak Bizantyjczycy skorzystali z osłabienia imperium abbasydzkiego, tak samo stało się w przypadku Armenii. Dynastia Bagratydów, której stolicą było miasto Ani, sukcesywnie dążyła do odzyskania przez kraj niezależności. W latach 885-886 kalif Bagdadu przywrócił Królestwo Armenii, obdarzając tytułem królewskim Aszoda I Wielkiego. Intronizowany przez kalifa Aszod postarał się o zatwierdzenie wyboru przez dwór w Konstantynopolu. Jego syn Symbat I Męczennik (890-914) także otrzymał podwójną królewską inwestyturę, ze strony cesarza i kalifa. Na nieszczęście dla Armenii, wprawdzie Abbasydzi respektowali jej autonomię, która w realiach Wschodu oznaczała niepodległość, ale nie oznacza to, że kraj był przez to mniej wystawiony na ataki tureckie. Był to bowiem czas, kiedy turecko-arabscy awanturnicy, korzystając z podziałów w łonie kalifatu, ustanowili własne emiraty w okolicach jeziora Wan, w Ahlacie, w Bitlis, a także w Tatvanie, nie mówiąc już o wielkim emiracie Azerbejdżanu⁵⁸, położonym na wschód od Armenii. W 914 r. emir Azerbejdżanu Jusuf wziął do niewoli Symbata I i zadał mu śmierć męczeńską, a szczątki króla zostały wywieszone na krzyżu w Tatvanie. Syn Symbata Aszod II Żelazny (914-930) dzięki swojej energii zdołał uzyskać uznanie emira Azerbejdżanu i odepchnął innych emirów od granic państwa.

Tymczasem Armenia, uzyskawszy niezależność, pogrążyła się w rozbiciu politycznym. Domena dynastii Bagratydów obejmowała tylko północną część kraju, z regionem Araratu, wokół Ani i Karsu⁵⁹. Król Aszod III Miłosierny oddał Kars jako lenno swemu młodszemu bratu Muszegowi, który założył tam boczną linię dynastyczną⁶⁰. Reszta kraju była podzielona na lokalne księstwa, których władcy, będący przecież lennikami królów bagratydzkich z Ani, także przyjęli tytuły królewskie. Najważniejszą z tych lokalnych dynastii był ród Artsrunich, królów Waspurakanu (kraju Wan), leżącego na wschód od jeziora Wan. Zawiść królów Waspurakanu wobec ich bagratydzkich zwierzchników wstrząsała Armenią przez cały X w. Jednak mimo osłabienia potęgi Armenii, doświadczającej podziałów wewnętrznych, pod koniec X w. była ona jednym z lepiej prosperujących państw na Wschodzie. Pod wpływem Bizancjum królowie Aszod III Miłosierny (952-977), Symbat II Zdobywca (977-989) i Gagik I (989-1020) uczynili z Ani wspaniałą stolicę, której pozostałości jeszcze dziś uderzają swoją potęgą. To także apogeum rozwoju architektury ormiańskiej i klasyczny okres literatury armeńskiej. Wystarczy wymienić historyka Jana Katolikosa (835-925), kronikarza Aristakesa Lastivertsi (1002-1080), wielkiego poetę Grzegorza z Nareku (951-1003) czy wszechstronnie uzdolnionego Grzegorza Magistrosa (zm. 1058).

Armenia była w pełni rozkwitu, kiedy cesarz Bazyli II zapragnął przyłączyć ją do cesarstwa. Rozbicie polityczne kraju i rywalizacja między lokalnymi „królikami” ułatwiały realizację tego zamierzenia. Zagrożenie ze strony Turków Seldżuckich, którzy rozpoczynali okres plądrowania terenów przygranicznych wschodniej Armenii, pchnęło Ormian w objęcia Bizancjum. Zręcznie przekonywany przez cesarskich agentów król Waspurakanu Senekerim Jan w 1021 r. przekazał swoje państwo Konstantynopolowi⁶¹. Król Armenii Jan Symbat III (1020-1042) przyrzekł uczynić to samo, ale jego syn i następca Gagik II odmówił wykonania woli ojca. W czasie pobytu w Konstantynopolu Gagik został uwięziony, choć przebywał w luksusowych warunkach. Tymczasem żołnierze bizantyjscy zajęli Ani (1043). Zmęczony wojną Gagik zgodził się ostatecznie na cesję swego państwa (1045). Ostatni ormiański książę, król Karsu, także noszący imię Gagika, przekazał swoje państwo Bizancjum w 1064 r.⁶²

Przekształcenie Armenii w cesarską prowincję, i to w czasie gdy Bizancjum osiągało apogeum swojej potęgi, zdawało się gwarantować Ormianom obronę przed każdą turecką inwazją. W rzeczywistości stało się dokładnie odwrotnie. Jak stwierdził Alfred Rambaud: Kiedy Armenia straciła swoje dynastie i kiedy należało oczekiwać decyzji i pomocy, aby odeprzeć inwazję, wszystko okazało się stracone. Armenia, niegdyś tak gotowa [do walki – przyp. tłum.], teraz za każdym razem była zaskakiwana⁶³. Armenia, która pod rządami Bagratydów była przedmurzem chrześcijaństwa w Azji Mniejszej, stała się słabą prowincją Cesarstwa Bizantyjskiego, przez którą przechodziły inwazje tureckie.

3. PODBÓJ SELDŻUCKI I ZAŁAMANIE SIĘ POTĘGI BIZANTYJSKIEJ

Tughril Beg i założenie imperium seldżuckiego

W połowie XI w. Cesarstwo Bizantyjskie obejmowało w Azji całą Anatolię, wliczając w to Cylicję, prawie całą Armenię z Karsem, Ani, Waspurakanem, Mantzikertem i Daronem⁶⁴ oraz północny skraj Syrii, z Edessą, Tluk, Antiochią i Laodyceą. W tym samym czasie świat muzułmański pozostawał podzielony między dwie religijne obediencje: fatymidzki szyicki kalifat w Kairze i sunnicki kalifat Abbasydów w Bagdadzie. Kalifat Fatymidów, którego siła ekspansji osiągnęła już swoje apogeum, a szalone rządy Al-Hakima wstrząsnęły nim do głębi, obejmował Egipt, Palestynę i prawie całą Syrię. W Aleppo emirowie z dynastii Mirdasydów, czasami byli stronnikami, a czasami przeciwnikami Egiptu. Bywali pozbawiani władzy przez Fatymidów, po czym dzięki nim ją odzyskiwali, cały czas pozostając w orbicie fatymidzkich wpływów. W sferze wpływów abbasydzkich zachodni Iran wciąż pozostawał pod rządami perskich emirów z dynastii Bujidów, których różne linie dynastyczne podzieliły między siebie Irak Perski, Fars i Bagdad. W tym ostatnim mieście Bujidzi wciąż sprawowali funkcję emira emirów, rządząc u boku pozbawionych znaczenia Abbasydów. Jednakże w wyniku niesnasek wewnątrz rodu Bujidów i podziałów terytorialnych ród ten popadł w nieodwracalną dekadencję. We wschodnim Iranie władza należała do innego rodu perskiego, emirów samanidzkich, którzy przez cały X w. rządzili w Bucharze i Samarkandzie, ale zostali pozbawieni władzy przez turecką dynastię Ghaznawidów. Pochodzili oni z Afganistanu i w 999 r. ostatni władca z dynastii Samanidów został ostatecznie usunięty przez ghaznawidzkiego zdobywcę Mahmuda.

Mahmud z Ghazany (998-1030) rozszerzył podległe sobie terytorium na cały Chorasan i odebrał Bujidom część Iraku Perskiego. Nie zdecydował się jednak na dalszą ekspansję w kierunku zachodnim i zwrócił się ku Indiom, gdzie dokonał podboju prawie całego dorzecza Indusu. O ile nie zostało dowiedzione, że w wyniku swoich podbojów Mahmud otrzymał od bagdadzkiego kalifa tytuł sułtana, to jest pewne, że podboje ghaznawidzkie w Iranie Wschodnim zwiastowały pojawienie się dynastii tureckiej jako rodu aspirującego do władzy nad islamem⁶⁵.

Podczas gdy Ghaznawidzi dokonywali podboju wschodniego Iranu i Indii, inny turecki szczep, także wywodzący się ze stepów wokół Jeziora Aralskiego, a należący do plemienia Oguzów, czyli Seldżucy, rozpoczął rajdy na Chorasan. Seldżucy byli pochodzenia czysto turecko-mongolskiego i charakteryzowali się skośnymi oczami oraz niewysokim wzrostem⁶⁶. Seldżucy przez długi czas przebywali w służbie sułtanów ghaznawidzkich, do momentu gdy wnuk Seldżuka dokonał udanej rewolty. Ghaznawidzi, zbyt zaangażowani w Indiach, nie mogli poskromić buntowników, tym bardziej że od 1038 r. seldżucki wódz Tughril Beg okupował Niszapur, stolicę Chorasanu⁶⁷. Kiedy zaś ghaznawidzki sułtan Masud chciał poważnie zareagować na bunt, było już za późno. 22 maja 1040 r. Tughril Beg pobił jego wojska pod Dandanakanem, w wyniku czego Ghaznawidzi zostali odepchnięci do Afganistanu, a Turcy Seldżuccy stali się panami całego Chorasanu. Zresztą w tym samym czasie inni przedstawiciele Seldżuków, krewni Tughril Bega, któremu przyznawali prawo zwierzchnictwa nad sobą, na własną rękę prowadzili walki na ziemiach bujidzkich, ormiańskich (czyli bizantyjskich) i gruzińskich. Były to owe rozproszone uderzenia seldżuckie, które stanowiły problem dla regularnych armii, zarówno perskich, jak i bizantyjskich czy gruzińskich. W czasie tych nieskoordynowanych najazdów Tughril Beg, jak się wydaje w sposób metodyczny, kiedy podbój okazał się ostateczny, odbudowywał w Iranie struktury władzy. W latach 1042-1043 zajął Reiy, a po poskromieniu samowoli swoich krewniaków przywrócił tam porządek. W 1050 r. zmusił do poddania się Isfahan, który uczynił swoją stolicą. W tym momencie zdecydował się na interwencję w sprawy kalifatu abbasydzkiego.

Kalifat przechodził w tym czasie bardzo poważny kryzys. Od wieku (945) cierpiał protektorat emirów bujidzkich, protektorat tym bardziej haniebny, że Bujidzi, sami będąc szyitami, ustanowili siedlisko tej herezji w samym sercu stolicy prawowiernego sunnizmu. Co było jeszcze gorsze, rządzący w połowie XI w. emir bujidzki Firuz al-Rahim (1048-1055), człowiek słaby, pozostawił realną władzę w rękach jednego ze swych dowódców, Basasiriego, który z pochodzenia był Turkiem. Ten zaś w pałacu kalifa w Bagdadzie konspirował w interesie egipskich Fatymidów. W otoczeniu kalifa al-Ka’ima niepokój był tak duży, że postanowiono postawić na Seldżuków. Na wieść o ich zbliżaniu się Basasiri uciekł i Tughril Beg bez oporu wszedł do Bagdadu (ramadan 1055 r.). Położył on kres rządom Bujidów, aresztując ostatniego z emirów, al-Rahima, i sam otrzymał z rąk kalifa władzę doczesną, przyjmując tytuł króla Wschodu i Zachodu. Nieporozumienia w łonie rodziny Seldżuków uniemożliwiły jednak natychmiastowe wykorzystanie tego sukcesu. Krewniak Tughril Bega, Ibrahim Inal, podniósł bunt, więc władca musiał udać się do Iraku Perskiego w celu uśmierzenia rewolty. Podczas jego nieobecności Basasiri odzyskał Bagdad i proklamował złożenie z tronu Abbasydów na rzecz Fatymidów (27 grudnia 1058 r.). Kalif al-Ka’im miał tylko tyle czasu, aby uciec z miasta. Kiedy Tughril Beg zmiażdżył bunt swego krewniaka, przywrócił władzę kalifa abbasydzkiego w Bagdadzie (grudzień 1059 r.), a następnie udał się w pościg za Basasirim, pokonał go i zabił (styczeń 1060 r.).

Sułtan seldżucki – wskrzesiciel dynastii abbasydzkiej i sunnizmu – jawił się światu muzułmańskiemu jako opatrznościowy opiekun prawowitości dynastycznej i ortodoksji religijnej. W tym samym czasie siły tureckie, które zostały wprzęgnięte w służbę prawowierności, przywróciły światu muzułmańskiemu jedność. Kiedy umierał Tughril Beg, niedługo po tym, jak pojął za żonę córkę kalifa (1063), cały Iran i arabski Irak stanowiły części zjednoczonego wielkiego imperium, posłusznego pod względem duchowym Abbasydom, a pod względem politycznym sułtanowi tureckiemu.

W ten sposób uwarunkowania w świecie muzułmańskim, które wcześniej służyły idei bizantyjskiej rekonkwisty – rywalizacja polityczna, schizma religijna i powszechny odwrót od ekspansji i kwestii militarnych – przestały odgrywać rolę i sytuacja odwróciła się. W wyniku wejścia na scenę Turków Seldżuckich islam persko-arabski z X w., tak zniedołężniały, że wydawał się ostatecznie chylić ku upadkowi, znalazł wewnętrzną spójność i siłę do ekspansji, które to elementy charakteryzowały pierwsze podboje Mahometa.

W wyniku przeciwnego procesu bizantyjska epopeja X stulecia została nagle zatrzymana w następstwie szerzącego się w Bizancjum pacyfizmu, a nawet wewnętrznego defetyzmu, które stały się zapowiedzią najstraszliwszych klęsk. Od czasu śmierci Bazylego II w 1025 r. potężna machina wojskowa Fokasów i Tzimiskesów była systematycznie demontowana przez samych Bizantyjczyków. Wielka armia bizantyjska, która zwyciężała Arabów i doszła aż do Galilei, rekrutowała się z mieszkańców Anatolii. Jej dowódcy byli jednocześnie posiadaczami wielkich latyfundiów anatolijskich i często narzucali swoje wpływy władcom z dynastii macedońskiej. Począwszy od 1025 r. bizantyjska biurokracja, dworskie intrygi, rola partii senackiej, zazdrosnej o przywileje arystokracji anatolijskiej i armii, spowodowały wprowadzanie systematycznie polityki antywojennej, która w mniej niż pół wieku złamała siłę napędową bizantyjskiej potęgi. Carl Neumann znakomicie opisał przypadek narodowego samobójstwa, za które odpowiadały bizantyjskie pięknoduchy, zaczynając od najznakomitszego z ówczesnych humanistów Psellosa⁶⁸. To cesarstwo w pełni rozkładu, o silnych nastrojach antywojennych, stało się celem ataku Turków Seldżuckich.

Nie należy jednak sądzić, że inwazja seldżucka przyjęła formę masowego najazdu na terytorium bizantyjskie. Przez długi czas miała ona postać krótkich najazdów łupieżczych na otwarte terytorium. Dokonywali ich, dowodząc niewielkimi oddziałami, Tugril Beg czy mniej lub bardziej za jego przyzwoleniem jego krewni, Ibrahim Inal czy Kutulmisz. W 1048 r. Kutulmisz poprowadził ekspedycję militarną na teren prowincji ormiańskich, wcześniej anektowanych przez Bizancjum. W czasie tego rajdu splądrował Waspurakan i doszedł aż do Arzen (niedaleko Erzurumu), które nie było bronione. Miasto zostało spalone, a oddziały tureckie poszły pod Gabudru, gdzie zderzyły się z armią bizantyjsko-gruzińską, dowodzoną przez gruzińskiego księcia Liparida, który dostał się do niewoli, chociaż obóz wojskowy i pole bitwy pozostały w rękach chrześcijan (18 września 1048 r.)⁶⁹. Zresztą w tym czasie Tughril Beg nie życzył sobie otwartego zerwania z Bizancjum. Bez okupu uwolnił Liparida i wysłał poselstwo do Konstantynopola w celu zawarcia traktatu pokojowego. Jednak nieustanne najazdy młodszych dynastów seldżuckich podtrzymywały stan wojny. W 1052 r. Kars i okolice zostały splądrowane, a w 1054 r. Tughril Beg osobiście najechał Armenię, niszcząc tereny wiejskie w okolicach jeziora Wan i dalej aż do Gruzji i do Erzurumu, chociaż garnizony bizantyjskie, zamknięte w twierdzach, nie zostały zmuszone do kapitulacji i wszystkie ataki sułtana na Mantzikert zakończyły się niepowodzeniem⁷⁰.

Reasumując, jeśli w czasie rządów cesarza Konstantyna IX Monomacha (1042-1054) Turcy dokonywali łupieżczych najazdów na teren Armenii, to nie udało im się zająć żadnej twierdzy i uzyskać żadnego przyczółka. Sytuacja zmieniła się w związku z wojnami domowymi, które srożyły się w Bizancjum między 1057 a 1081 r. Już w czasie walki, która toczyła się między cesarzem Michałem VI Stratotikiosem i pretendentem do tronu Izaakiem Komnenem (1057), oddziały tureckie przemierzały Kapadocję i okrutnie spustoszyły Melitenę (październik 1057 r.), choć prawdą jest, że podczas ich powrotu Thorig, ormiański książę Sasunu, odebrał Turkom ich łup (1057-1058). Objęcie władzy przez Izaaka Komnena zwiastowało powrót anatolijskiej partii wojennej, co mogło nadać cesarstwu nowej energii. Jego abdykacja i przejęcie rządów przez Konstantyna X Dukasa (1059) zapoczątkowały okres chaosu. W tym samym roku Turcy posunęli się aż do Sebastei (Sziwasu), którą zdobyli i zmasakrowali część mieszkańców (lipiec 1059 r.). Wracali na swoich wozach bojowych, wioząc trofea z całej prowincji. Tu należy podkreślić, idąc za ustaleniami Josepha Laurenta, że nawet jeśli Turcy zapuszczali się daleko, to ich najazdy miały charakter łupieżczy, a oddziały dokonujące ataków działały niezależnie i nie podejmowały jeszcze prób dłuższej okupacji kraju. Sytuacja taka trwała aż do śmierci sułtana Tughril Bega (1063).

Alp Arslan i bizantyjska klęska pod Mantzikertem

Wraz z objęciem władzy przez Alp Arslana (1063-1072), bratanka i następcę Tughril Bega, zwykłe najazdy łupieżcze na tereny bizantyjskie zostały zastąpione polityką zagarniania poszczególnych ziem. W 1064 r. Alp Arslan osobiście zajął Ani, a potem Kars, dwie starożytne stolice Armenii, będące zarazem przedmurzem obecności bizantyjskiej na północnym wschodzie. Zajęcie Ani pociągnęło za sobą zniszczenie miasta⁷¹. Sułtan nie mógł na razie kontynuować podbojów od tej strony, zmuszony udać się do wschodniego Iranu, aby podporządkować sobie zrewoltowanych krewniaków. Jednak bastion armeński, raz zdobyty, oznaczał otwarcie drogi w głąb Anatolii. Nieuchwytne oddziały tureckie rozpoczęły więc najazdy, omijając miejsca ufortyfikowane, niszcząc niebronione miasta i dewastując całą Kapadocję. Turcy dotarli do Cezarei, którą zniszczyli (1067), oraz do Frygii. Rządzący wówczas w Konstantynopolu lekkomyślny cesarz Konstantyn X Dukas (1059-1067) bezczynnie przyglądał się niszczeniu dzieła Bazylego II. Po śmierci Konstantyna X na tron wstąpił Roman Diogenes (1067-1071), władca energiczny, reprezentujący stronnictwo militarne związane z Anatolią. Po latach rządów dworaków, politycznego niedbalstwa i osłabiania militarnej potęgi cesarstwa wszystko należało odbudowywać. Roman niemal natychmiast zajął się odbudową armii, zaciągając na służbę niezdyscyplinowanych i niezbyt pewnych najemników – Normanów z Italii i Kumanów ze stepów czarnomorskich. Oddziały te zastąpiły stare legiony rzymskie, zaciągane wśród Anatolijczyków. Na czele tych zróżnicowanych oddziałów Roman podjął próbę usunięcia Turków z Anatolii, aż do Eufratu. W trakcie uciążliwego marszu osiągnął pewne sukcesy, chociaż mobilność oddziałów tureckich sprawiła, że owe sukcesy były nietrwałe.

W 1068 r. Roman Diogenes przeprowadził serię wypadów zbrojnych na wschód od Kapadocji, idąc przez Sebasteę, Koloneę, Lykandos, Cezareę i dochodząc do Maraszu na pograniczu syryjsko-cylicyjskim. Pod koniec tego roku cesarz zajął syryjskie Hierapolis, położone na zachodnim brzegu Eufratu⁷² i pozostawił garnizon w Artahu, leżącym na wschód od Antiochii. Jednak podczas cesarskich operacji tureckie oddziały łupieżcze splądrowały Neocezareę Pontyjską i obległy Tzamandos w temie Lykandos. Turcy zagalopowali się aż do Amorium w sercu Frygii i złupili je. W tym miejscu należy zaznaczyć, że jeżeli Turcy zapuszczali się w głąb terytoriów bizantyjskich i plądrowali najdalej położone miejsca, to unikali zmierzenia się z armią cesarską i niejednokrotnie w czasie powrotu z wyprawy doznawali ciężkich strat i tracili swoje łupy. W 1069 r., pomimo buntu normańskiego najemnika Kryspina, który łupił Małą Armenię, Roman Diogenes usunął Turków z okolic Cezarei i przejął kontrolę nad zachodnią Armenią, od strony Eufratu. Jednakże cesarski dowódca Filaretos, który dowodził oddziałami bizantyjskimi w Melitenie, został pobity przez Turków, którzy zdobyli miasto. Inny oddział turecki splądrował Ikonium, a Roman Diogenes nie miał możliwości zatrzymania Turków w czasie ich powrotu na terenie Cylicji. W 1070 r. Turcy posunęli się aż do miasta Kolosy, leżącego na zachodnim skraju Frygii, które splądrowali. W tym samym roku bizantyjski generał Manuel Komnen został pobity i wzięty do niewoli przez Turków w okolicach Sebastei⁷³. Z kolei atakowana w tym samym czasie Edessa przetrwała wszystkie próby zdobycia⁷⁴.

Po uporaniu się z buntem w łonie rodu Seldżuków Alp Arslan wrócił z Iranu zdecydowany na świętą wojnę. W 1070 r. splądrował położony na północ od jeziora Wan Mantzikert, jedno z ostatnich ufortyfikowanych miast, które Bizantyjczycy jeszcze posiadali na terenie Armenii. Następnie zdewastował Melitenę i doszedł aż do Edessy, której nie próbował zdobyć. Potem skierował swoje wojska przeciwko mirdasydzkiemu emirowi Aleppo Raszid ad-Dauli Mahmudowi, który odmówił sułtanowi wysłania swoich oddziałów. Alp Arslan zmusił Aleppo do kapitulacji, ale utrzymał władzę dynasty mirdasydzkiego jako swego wasala.

W tym samym czasie Roman Diogenes podjął kolejną kampanię, której celem było odzyskanie Armenii (wiosna 1071 r.). Pod swoimi rozkazami miał 100 tys. ludzi, niedawno zaciągniętej i niezdyscyplinowanej zbieraniny, wśród których znajdowali się najemnicy frankijscy (Normanowie) i turkmeńscy. Przybywszy do Arzenu, cesarz popełnił błąd, dzieląc swoją armię. Oddziały kumańskie i normańskie, dowodzone przez Józefa Tarchaniotesa i normańskiego wodza Roussela z Bailleul, zaatakowały Ahlat, podczas gdy cesarz na czele reszty armii skierował się na Mantzikert, który odzyskał. Na wieść o tym Alp Arslan odszedł spod Aleppo i skierował się ku Armenii. 19 sierpnia 1071 r.⁷⁵ sułtan napotkał Romana Diogenesa na południe od Mantzikertu⁷⁶, w połowie drogi do Ahlatu. W tym dniu, który okazał się decydujący, Roman został zdradzony nie tylko przez posiłkowe oddziały kumańskie, które uznały związki krwi z Seldżukami za ważniejsze, ale także przez własnych dowódców. Bizantyjczycy, ożywiani przykładem postawy cesarza, trzymali się jeszcze mocno, kiedy Andronik Dukas, syn cezara Jana Dukasa, który dowodził rezerwami, z nienawiści do Romana sprowokował wybuch paniki. Roman, pozostawiony samemu sobie tylko z garstką najwierniejszych, bronił się bohatersko, do czasu aż padł pod nim koń, a on sam został ranny. Cesarz został wzięty do niewoli i odprowadzony przed oblicze Alp Arslana.

Klęska pod Mantzikertem była prawdopodobnie największą porażką w historii Bizancjum. Kronikarze zachodni, tacy jak Wilhelm z Tyru, którego wcześniej cytowaliśmy, byli tego zupełnie pewni. W klęsce tej widzieli oni pozbawienie Cesarstwa Bizantyjskiego stanowiska przywódcy chrześcijaństwa w walce z islamem i usprawiedliwienie wejścia na wschodnią scenę Franków, którzy mieli zastąpić Bizancjum jako przywódcy krucjaty. W oczach Łacinników tragiczny dzień bitwy pod Mantzikertem był tego oznaką: głoszono, że niezdolni do walki Bizantyjczycy musieli ustąpić miejsca krzyżowcom z Zachodu. Było to faktyczne i prawne usprawiedliwienie krucjaty łacińskiej – rok 1071 wywołał rok 1095.

Należy jednak zaznaczyć, że jeśli dzień klęski pod Mantzikertem spowodował te dramatyczne historyczne konsekwencje, to stało się tak z powodu chaosu społecznego w Bizancjum, który jeszcze powiększył skalę porażki. W oczach Turków ich sukces sankcjonował objęcie w posiadanie Armenii wraz z przyszłym zdobyciem Antiochii i Edessy. W takim duchu Alp Arslan pertraktował z pojmanym Romanem Diogenesem, a ponieważ w rękach zwycięskiego sułtana znalazł się spadkobierca cezarów, traktował go z najwyższym szacunkiem. Po krótkiej niewoli cesarz został odesłany pod strażą na tereny kontrolowane przez Greków. Sam Alp Arslan, zamiast wykorzystać zwycięstwo i najechać ogołoconą z żołnierzy Azję Mniejszą, skierował się na wschodnie rubieże swego państwa, aby podporządkować sobie Transoksanię (1072). To sami Bizantyjczycy, przez nieustanne spory, nie ograniczyli rozmiarów porażki i po Armenii otworzyli całą Azję Mniejszą dla panowania tureckiego. W czasie niewoli Romana Diogenesa przedstawiciel partii antywojennej, reprezentant stołecznej biurokracji, Michał VII Dukas, przejął władzę cesarską (1071-1078). Gdy tylko nieszczęsny Roman powrócił na tereny bizantyjskie, został uznany za złożonego z tronu. Zwyciężony pod Amazją przez wodzów w służbie Michała VII, został pojmany w Adanie, a następnie wyłupiono mu oczy, w wyniku czego zmarł⁷⁷.

Wyprawa Alp Arslana do Transoksanii zakończyła się jego śmiercią (1072), a władzę w imperium seldżuckim objął syn sułtana Malikszah I (1072-1092). Państwo seldżuckie obejmowało wówczas tereny od Tien-szanu do Morza Marmara i od Araratu do Jemenu⁷⁸. Niemniej bylibyśmy w błędzie, gdybyśmy wierzyli, że postęp Turków ku zachodowi, który miał miejsce w czasie jego rządów był osobistą zasługą sułtana. Rzecz ciekawa – ten zdobywca nigdy nie postawił stopy na ziemi anatolijskiej. Podboje były zasługą kuzyna Malikszaha, Sulejmana ibn Kutulmisza, który mając za zadanie prowadzenie wojny z Bizantyjczykami, zdobył na nich około trzech czwartych Azji Mniejszej. Sprzyjała mu zresztą sytuacja społeczna na tym obszarze⁷⁹. Powiększanie się latyfundiów i bezprawie drapieżnego fiskalizmu już od półwiecza wyludniały temy anatolijskie, a zwłaszcza wschód i północ półwyspu. Ta oligantropia sprzyjała inwazjom. Lotne oddziały tureckie bez przeszkód mogły zapuszczać się na wyludnione obszary wiejskie. Bunt Roussela z Bailleul dokonał reszty.

Pierwsza próba frankijska na Wschodzie: Roussel z Bailleul

Roussel z Bailleul był normańskim awanturnikiem, który wszedł na służbę Bizantyjczyków i którego spotkaliśmy jako dowódcę Romana Diogenesa w czasie jego kampanii zakończonej pod Mantzikertem. Był on przybyszem z południowej Italii, gdzie jego ziomkowie byli w trakcie wykrawania sobie państwa ze szkodą dla Bizantyjczyków i Arabów. Roussel wpadł na pomysł, że wykorzysta wojnę między Bizantyjczykami a Turkami, aby wykroić sobie w Anatolii niezależne państewko kosztem jednych lub drugich. W 1073 r., zobowiązany do towarzyszenia bizantyjskiemu generałowi Izaakowi Komnenowi, podniósł bunt i na własny rachunek rozpoczął podbój Likaonii (wokół Ikonium) i Galacji (wokół Ankary), atakując Bizantyjczyków, a także Turków. Izaak Komnen, otoczony przez dwóch wrogów, został pojmany przez Seldżuków pod Cezareą w Kapadocji (1073). Cesarz Michał VII wysłał do Azji Mniejszej nową armię, dowodzoną przez swego wuja, cezara Jana Dukasa. Jan spotkał Roussela przy moście nad rzeką Zompi, na wzgórzu Sangarios, na południe od Amorium. Cezar został pokonany i wzięty do niewoli, a Roussel przeszedł całą Bitynię i spalił Chrysopolis leżące naprzeciwko Konstantynopola. W celu nadania legalności swoim działaniom normański watażka proklamował cesarzem swego jeńca, Jana Dukasa.

Michał VII w celu uniemożliwienia Normanom podboju Anatolii zwrócił się o pomoc do Seldżuków. Był to ruch o poważnych konsekwencjach, gdyż od tego momentu obserwujemy ostateczne osiedlenie się Turków na Półwyspie Anatolijskim. Seldżucki wódz Kutulmisz, za zgodą swego zwierzchnika Malikszaha, zawarł z cesarzem stosowne porozumienie. Zobowiązał się w nim do wysłania żołnierzy tureckich na pomoc cesarzowi, za co uzyskał odstąpienie bizantyjskich prowincji, już zresztą okupowanych przez Seldżuków (1074). Silna armia turecka wkroczyła do Kapadocji. Roussel de Bailleul, który miał pod sobą nie więcej niż 3 tys. Normanów, został zmiażdżony przez przeważające siły wrogów na górze Sophron. Udało mu się jednak wymknąć i próbował kontynuować kampanię w górach temu armeńskiego, w rejonie Sebastei, pokonując oddziały bizantyjskie i tureckie oraz zagrażając portom Pontu. Wreszcie nowy bizantyjski generał Aleksy Komnen – przyszły cesarz – udał się w pole, w sytuacji gdy wszystko wydawało się stracone. Wysłany do regionu Amazji, który plądrował Roussel, zebrał swoje oddziały i zacieśnił pakt zawarty z Seldżukami. Nowy turecki dowódca Tutusz na czele swoich oddziałów przybył do Anatolii. Roussel i Aleksy zabiegali o jego pomoc, ale Tutusz zdecydował się opowiedzieć po stronie Aleksego. Zwabił Roussela na spotkanie, pojmał go i wydał w ręce dowódcy bizantyjskiego. Pozbawieni swego wodza Normanowie złożyli broń.

W ten sposób znikła perspektywa powstania państwa normańskiego w Azji Mniejszej, która wyprzedzała o ponad 20 lat utworzenie Księstwa Antiochii. Co prawda Normanowie zostali usunięci z terenu Azji Mniejszej, ale Turcy ostatecznie opanowali Kapadocję⁸⁰.

Zajęcie Anatolii przez Turków Seldżuckich

Nowa wojna domowa, która wybuchła w Bizancjum, umożliwiła Turkom zajęcie Frygii i Bitynii aż do Morza Marmara oraz Lydii i Jonii aż do Morza Egejskiego. Na początku 1078 r. nieudolny cesarz Michał VII Dukas został obalony przez Nicefora III Botaniatesa, strategiosa temu anatolijskiego (rejon Amorium we Frygii)⁸¹. Aby odnieść zwycięstwo nad swoim przeciwnikiem, Botaniates zwerbował wiele oddziałów tureckich. Owi Turcy zajęli w imieniu cesarza miasta nad Hellespontem, w Propontydzie i nad Bosforem, Kyzikos, Nikeę, Nikomedię, Chalcedon i Chrysopolis. To wtedy Turcy po raz pierwszy zadomowili się w Nikei, pełniąc tam funkcję garnizonu cesarskiego w służbie Botaniatesa (1078)⁸². Jednak, jak pisał Joseph Laurent:

Ci obcy gwardziści przekształcili się we władców. Ich oddziały, przemierzając kraj, atakowały spokojne, małe miasta bityńskie, dokonując zdzierstw na wsi i przecinając szlaki komunikacyjne między Konstantynopolem a interiorem Anatolii. W Chrysopolis mieszkali jeszcze w namiotach w swoim obozie, ale w Nikei, gdzie weszli jako przyjaciele i bez walki, błyskawicznie wyeliminowali chrześcijańską ludność miasta⁸³.

Pod koniec 1078 r. tureccy żołnierze garnizonu w Nikei wypowiedzieli posłuszeństwo Botaniatesowi, który sam ich tam zaprosił. Turecka rewolta przeciwko cesarzowi szybko została usprawiedliwiona pojawieniem się nowego pretendenta do władzy cesarskiej, Nicefora Melissenosa, który zjawił się w Jonii. Turcy z Nikei opowiedzieli się po jego stronie przeciwko Botaniatesowi i w jego imieniu kontynuowali walkę z Bizancjum (1081).

Podobnie jak trzy lata wcześniej Botaniates, teraz Melissenos nie wahał się przed wezwaniem na pomoc Turków Seldżuckich. Z tureckim wodzem Kutulmiszem zawarł pakt, który zważywszy na ogólną sytuację, był prawdziwą zdradą chrześcijaństwa. Opierając się na przekazach kronikarskich, wiemy, że Kutulmisz zobowiązał się dostarczyć Melissenosowi żołnierzy w celu zdobycia Konstantynopola. W zamian Melissenos miał oddać Seldżukom połowę miast i prowincji, które zostaną zdobyte na Botaniatesie. W rzeczywistości nie ma pewności, czy porozumienie zawierało takie ustalenia⁸⁴. Jednak w sferze praktycznej było jeszcze gorzej. Wyruszywszy z Kos, mając ze sobą nowe oddziały seldżuckie, Melissenos na ich czele zdobył – tym razem definitywnie – Nikeę i całą Bitynię od Chrysopolis do Kyzikos, gdzie garnizony tureckie osadzone tam jeszcze przez Botaniatesa współdziałały z uzurpatorem i jego tureckimi jednostkami (1081). W tym momencie Turcy Kutulmisza co najmniej teoretycznie działali jako sojusznicy Melissenosa. Gdy jednak kilka tygodni później, ale wciąż w 1081 r., Melissenos uznał władzę Aleksego Komnena, który w ten sposób został jedynym cesarzem, Kutulmisz i jego Turcy odmówili uznania nowego władcy. Zaniechali powoływania się na służbę bizantyjskiemu pretendentowi i zachowali dla siebie Nikeę i całą Bitynię, gdzie Melissenos, a wcześniej Botaniates tak nierozsądnie ich osadzili. Wszystko wskazuje na to, że Kutulmisz ustanowił wtedy Nikeę swoją oficjalną stolicą, która w ten sposób stała się pierwszą stolicą seldżuckiego sułtanatu w Anatolii⁸⁵.

W wyniku opisanych wyżej wydarzeń powstał seldżucki sułtanat w Azji Mniejszej, który przetrwał ponad dwa stulecia (1081-1302). Bizantyjczycy utracili także Nikomedię, którą cesarz Aleksy Komnen odzyskał dopiero po śmierci Kutulmisza (1086)⁸⁶. Na brzegu Morza Egejskiego Turcy zajęli Smyrnę, gdzie w 1081 r. władzę objął emir Çaka bej, zuchwały awanturnik, który stworzył własną flotę i przy jej pomocy opanował wielkie wyspy położone u wybrzeża azjatyckiego⁸⁷. W tym samym czasie w Kapadocji turkmeńska rodzina Daniszmendydów stworzyła silny emirat, obejmujący Cezareę Kapadocką, Sebasteę i Amazję. Był on niezależny od Seldżuków z Nikei i podlegał bezpośrednio sułtanowi Malikszahowi. Ta wielość lokalnych emiratów, powstających równolegle z inicjatywy różnych turkmeńskich hord, związana była z krzepnięciem sułtanatu seldżuckiego; dokonywały one podboju poszczególnych ziem na własny koszt, co utrudniało przeprowadzenie chrześcijańskiej kontrofensywy. Trzy krucjaty prowadzone w Anatolii w 1101 r. przez Rajmunda z Saint-Gilles, hrabiego Tuluzy, Wilhelma IX z Akwitanii i Welfa IV z Bawarii, zakończyły się niepowodzeniem z powodu mnogości emiratów istniejących w Galacji, Paflagonii i Kapadocji⁸⁸.

Zauważmy, idąc za spostrzeżeniem Joseph Laurenta, że w chwili objęcia władzy cesarskiej przez Aleksego Komenena (1081) Turcy faktycznie byli panami Azji Mniejszej, czyli terenów rozciągających się między Eufratem a Morzem Marmara, i nie był to rezultat metodycznego podboju czy zorganizowanych działań politycznych. Nie ma żadnego porównania między tym, co działo się w Azji Mniejszej, a działaniami seldżuckiego sułtanatu w Iranie w czasach Tughril Bega i Malikszaha. Lokalni emirowie, tacy jak Çaka bej ze Smyrny czy Daniszmendydzi w Kapadocji, nie uznawali nad sobą władzy Kutulmisza. Nie stworzono żadnej scentralizowanej struktury politycznej (powołanie zjednoczonego sułtanatu Ikonium będzie dziełem Kilidż Arslana I, następcy Kutulmisza, po 1092 r.). Joseph Laurent pisze:

W 1081 r. Turcy byli ciągle wędrownymi łupieżcami, a ich osiedlenie w Nikei nie było rezultatem przemyślanej polityki, ale szczęśliwym zbiegiem okoliczności, wynikającym z podziałów wewnętrznych i osłabienia Bizancjum. Oprócz tego wyjątkowego przypadku Turcy wciąż byli zajęci przemierzaniem i plądrowaniem Azji Zachodniej, której chrześcijańska ludność albo zawierała z nimi porozumienia, albo uciekając za mury umocnionych fortec, stawiała opór inwazji⁸⁹.

Tak było w przypadku wybrzeża Morza Czarnego z Trebizondą⁹⁰ i z południowymi wybrzeżami Anatolii aż do Cylicji, które to tereny w większości pozostały w rękach Bizantyjczyków. Sytuacja była jeszcze ciekawsza, bowiem podczas gdy Nikea, leżąca prawie nad Bosforem, od 1081 r. znajdowała się w rękach Turków, na południu, w Syrii czy po drugiej stronie Eufratu, Antiochia i Edessa wciąż były pod władzą garnizonów bizantyjskich lub wodzów ormiańskich teoretycznie podległych Bizancjum – Antiochia do 1085 r., a Edessa do około 1087 r. W samym sercu wyżyny anatolijskiej Bizantyjczycy wciąż posiadali liczne miejsca, podczas gdy za sprawą Melissenosa Kutulmisz panował nad ziemiami leżącymi nad Morzem Egejskim. Dlatego wciąż dyskutuje się, czy Ikonium, przyszła stolica Seldżuków, wpadła w ich ręce już w 1072 r. (bardziej prawdopodobne), czy też dopiero około 1084 r.⁹¹

Tymczasem najlepiej ufortyfikowane miasta wkrótce musiały skapitulować, gdyż tereny wokół nich zostały zniszczone przez systematyczne najazdy turkmeńskich hord.

Kraj został wyludniony, a ci, którzy przetrwali przejście Turków, uciekli, obawiając się ich powrotu. W ciągu kilku lat Kapadocja, Frygia, Bitynia i Paflagonia straciły większą część swojej greckiej ludności. Doliny i wyżyny, które rozciągały się od Cezarei Kapadockiej i Sebastei do Nikei i Sardes⁹², pozostawały praktycznie opustoszałe. A kiedy ziemie uprawne stały się ugorami, Turcy z zadowoleniem rozbili na nich swoje namioty i wypędzili stada na wypas, tak jak czynili to na ziemiach, z których przybyli⁹³.

Dodajmy, że niektórzy tureccy wodzowie, jak się wydaje, wykorzystywali bolączki gnębiące lokalne społeczności chrześcijan anatolijskich. Jak zauważa Karl Vilhelm Zetterstéen, spora część ludności wiejskiej wpadła w zależność od wielkich właścicieli latyfundiów i wiele z nich było uprawianych przez niewolników. Kutulmisz wyzwolił ich w zamian za konieczność uiszczenia podatku, za co zapewnił sobie ich żarliwą sympatię⁹⁴.

Powyższe okoliczności wyjaśniają dalsze losy krucjaty prowadzonej przez Komnenów. W regionach nadmorskich, w których ludność grecka przetrwała zarówno na wsi, jak i w miastach, a więc w Bitynii, Myzji i Jonii, okupacja turecka przyjęła formę dominacji politycznej. Rekonkwista tych terenów przez Komnenów i oddziały pierwszej krucjaty dokonała usunięcia najeźdźców, bowiem po stronie Bizancjum opowiadała się lokalna ludność. Odwrotnie było na wyżynie anatolijskiej, gdzie ani przejścia kolejnych krucjat od Gotfryda z Bouillon do Fryderyka I Barbarossy, ani metodyczne ekspedycje cesarzy Jana Komnena i Manuela Komnena nie były w stanie odzyskać tych ziem. Stało się tak, ponieważ zaszły tam daleko idące zmiany; starożytna Frygia stała się tym, czym jest obecnie, czyli kawałkiem kirgiskiego stepu.

Pierwsze państwo Ormian w górach Taurus – Filaretos

Penetracja seldżucka w Azji Mniejszej kierowała się na południowy zachód, przez Armenię, Kapadocję, Frygię, Bitynię i Jonię, a więc postępowała w strefie północnej i środkowej Anatolii. Jak wspomniano, południowy wschód półwyspu z miastami Tars i Melitena oraz z terenami Edessy i Antiochii nie został natychmiast zajęty przez najeźdźców. Odcięte od reszty ziem cesarstwa, pozostawione między załamującą się potęgą bizantyjską i podbojem tureckim, obszary te stały się miejscem interesujących prób odbudowy Armenii. Jest to wydarzenie szczególnie interesujące dla Wilhelma z Tyru, kiedy omawia istnienie księstwa rubenidzkiego i wyjaśnia łatwość podboju Antiochii i Edessy przez krzyżowców 20 lat później.

Widzieliśmy już, jak od momentu utraty władzy przez rodzimych władców Armenii właściwej, której tereny zostały zaanektowane przez Bizancjum, królowie Waspurakanu, Ani i Karsu otrzymali od cesarza nowe ziemie w Kapadocji. W ślad za tym nastąpiła liczna imigracja, która po bitwie pod Mantzikertem i postępach tureckich jeszcze się wzmogła. Kiedy Turcy na stałe osiedlili się w Kapadocji, owi ormiańscy imigranci szukali schronienia jeszcze dalej, w górach Taurus, w okolicach Meliteny, Edessy i Antiochii. Dwa ostatnie miasta wciąż pozostawały w rękach cesarstwa. Kiedy w 1079 r. ostatni król Ani, Gagik II, pozbawiony władzy przez Bizantyjczyków, został za ich podszeptami zamordowany w Cybistrze, jeden z jego krewnych lub dowódców o imieniu Ruben zbuntował się przeciwko cesarstwu. Udało mu się opanować obszary w masywie Partzerpertu w górnej Cylicji, między miastami Tyana i Sis, i stał się protoplastą znakomitej ormiańskiej dynastii Rubenidów. Jego syn Konstantyn (1092-1100) zdobył na Bizantyjczykach twierdzę Vahka, którą uczynił siedzibą swego rodu. Inny feudał ormiański Oszin, pochodzący ze wschodniej Armenii, w latach 1072-1080 ustanowił swoją siedzibę w Lampronie, twierdzy położonej na grzbiecie Taurusu cylicyjskiego, gdzie założył dynastię Hetumidów.

Imigracja ormiańska zmieniła cały kraj, zwłaszcza że administracja bizantyjska, mimo swojej wrogości natury religijnej wobec Ormian, w czasie spadających na cesarstwo klęsk znalazła w nich żołnierzy, których wykorzystała przeciw inwazjom tureckim. Wśród walecznych ormiańskich wodzów, którzy walczyli z Turkami, a równocześnie korzystali z osłabienia Bizancjum, aby zawładnąć jego twierdzami w południowo-wschodniej Anatolii, wyróżniał się Filaretos Brachamios (Filaret Wahram). Był on oficerem, który służył w armii bizantyjskiej w czasach Romana Diogenesa, a po upadku cesarza odmówił uznania jego następcy Michała VII. Mocno osadzony w Maraszu, gdzie Roman powierzył mu dowództwo garnizonu, stworzył wokół tego miasta oraz wokół Rabanu i Ablastu silne księstwo, z którego wyeliminował bizantyjskich urzędników i obronił je przed atakami tureckimi. Na tych ostatnich zdobył Melitenę, którą Turcy odebrali mu w 1069 r., kiedy służył w armii Romana⁹⁵. Inni wodzowie ormiańscy w tym samym czasie odebrali Bizantyjczykom kolejne miejsca w Cylicji, co dotyczy zwłaszcza nowych władców ormiańskich z Tarsu i Lampronu, którzy uznali się za wasali Filaretosa i znaleźli się w orbicie jego wpływów. Michał Syryjczyk pisze, że władał on trzema dużymi miastami cylicyjskimi: Tarsem, Mamistrą i Anazarbos⁹⁶. W 1077 r. Filaretos wysłał jednego ze swoich podkomendnych, Wasyla, syna Abukaba, aby odebrał Bizantyjczykom Edessę. Po sześciu miesiącach oblężenia mieszkańcy, będący w większości Ormianami, zbuntowali się przeciwko bizantyjskiemu namiestnikowi i oddali miasto Wasylowi. Po śmierci Wasyla w 1083 r. Filaretos zajął Edessę dla siebie. W marcu 1078 r. w Antiochii został zamordowany ostatni namiestnik bizantyjski Vacak Magistros i zamożni mieszkańcy, bojąc się ataku tureckiego – wsparci przez żołnierzy garnizonu, w większości zapewne Ormian – wezwali Filaretosa, który zajął miasto⁹⁷.

W Antiochii, podobnie jak w Edessie, ale też jak w innych miejscach regionu znajdujących się dotąd pod władzą Bizantyjczyków, które były samotnymi wyspami w morzu tureckich najeźdźców, chrześcijańscy mieszkańcy zwracali się ku energicznym ormiańskim wodzom, jak do zbawców. Odcięci od wszelkich możliwości uzyskania pomocy ze strony Bizancjum po podboju Anatolii przez Seldżuków, nie mieli innego wyjścia, jak przekształcić swoje miasta w autonomiczne księstwa pod władzą niedawno przybyłych Ormian. Tylko oni bowiem dysponowali siłą zbrojną. Były to fundamenty Małej Armenii, które po wydarzeniach pod Mantzikertem położył Filaret Wahram. W przyszłości, w XIII w., Mała Armenia stała się królestwem pod władzą Rubenidów i Hetumidów. Mówiąc ściślej, państwo, które stworzył Filaretos, było znacznie większe od późniejszego Królestwa Małej Armenii, bowiem korzystając z licznej imigracji ormiańskiej osiadłej w górach Taurus, sprawował władzę w Cylicji, Melitenie, Edessie i Antiochii.

Po krótkim okresie powrotu rządów bizantyjskich nad częścią tego obszaru w czasach trzech pierwszych Komnenów założenie Królestwa Małej Armenii było niczym innym, jak częściową odbudową księstwa, nad którym władał Filaretos. Kronikarze ormiańscy oczywiście wypierali się Filaretosa, przede wszystkim ze względu na jego heretycką postawę religijną (wydaje się, że przyjął ryt grecki) i uzurpowanie sobie uprawnień kościelnych (nie wahał się utworzyć dwóch antypatriarchatów). Co więcej, autorów ormiańskich raziło jego upodobanie do islamu, które zaprowadziło go do apostazji⁹⁸. Niemniej faktem jest, że to dzięki niemu ludność ormiańska, która opuściła Melitenę i udała się w góry Taurus oraz na wybrzeża Morza Śródziemnego, stała się świadoma swojej siły.

Chociaż Filaretos systematycznie odbierał Bizancjum terytoria, na których powstawało nowe państwo ormiańskie, cesarz Nicefor Botaniates (1078-1081), rozpaczliwie pragnący utrzymać te odległe bastiony chrześcijaństwa w toczącej się wojnie z Seldżukami, był na tyle mądry, że nawiązał z księciem ormiańskim przyjacielskie stosunki. Filaretos ze swojej strony pospieszył z uznaniem cesarza jako swego suzerena, którego inwestytura legitymizowała jego władzę w oczach lokalnej społeczności, ale w zasadzie pozostawał zupełnie niezależny. W tym samym czasie rozsądnie uznał, że należy zabezpieczyć się od strony muzułmanów, i około 1080 r., z racji posiadania Antiochii, uznał się wasalem arabskiej dynastii Ukalidów, która rządziła wówczas w Mosulu⁹⁹. Według Michała Syryjczyka Filaretos miał także szukać poparcia dla swojej władzy u sułtana seldżuckiego Malikszaha I i aby to uzyskać, nie wahał się przyjąć islamu¹⁰⁰.

Seldżucy jednak nie mogli pozwolić na umocnienie się tego ormiańskiego księstwa, które wbijało się klinem w ich posiadłości i zagradzało drogę do Syrii. Sułtan Kutulmisz, zdobywca Anatolii, korzystając z nieobecności Filaretosa i waśni w jego rodzinie (syn Filaretosa spiskował z muzułmanami, za co ojciec wtrącił go do więzienia), w wyniku zdrady zdobył Antiochię (styczeń lub luty 1085 r.). Miasto wpadło w ręce Turków, ale już 13 lat później, 3 czerwca 1098 r., zostało uwolnione przez krzyżowców pierwszej krucjaty. Bliskość obu dat – 1085 i 1098 – nie jest bez znaczenia dla dziejów krucjat. W 1098 r. pamięć o długotrwałych rządach chrześcijańskich była zbyt świeża, aby o nich zapomnieć. Prawa Bizancjum upoważniały dwór w Konstantynopola do tego, aby od pierwszego dnia domagać się zwrotu normańskiego Księstwa Antiochii.

Należy podkreślić, że księstwo ormiańskie założone przez Filaretosa nie zniknęło zupełnie. Po utracie Antiochii jeden z podkomendnych Filaretosa, Gabriel, także Ormianin, zachował Melitenę, choć musiał uznać zwierzchność Seldżuków. Tak samo Edessa, pomimo krótkiej okupacji tureckiej emira Buzana (1087-1094?), dostała się pod panowanie innego wodza ormiańskiego, Torosa, syna Hetuma. Był on dawniej podkomendnym Filaretosa i bez zerwania z Turkami zajął miasto, które utrzymał aż do przybycia Franków. Seldżuk Tutusz, brat sułtana Malikszaha, przejąwszy Edessę w 1094 r., potwierdził Torosowi prawo do władania miastem¹⁰¹. W całym regionie obecność ormiańska przygotowała zajęcie tego obszaru przez Franków. Zobaczymy, jak ważny był to fakt dla historii pierwszej krucjaty i założenia frankijskiego Hrabstwa Edessy (1097).

Podbój Syrii przez Seldżuków – Tutusz

Zajęcie Antiochii przez Turków wywołało poważne konflikty pomiędzy muzułmanami. Jak widzieliśmy, Filaretos z racji posiadania miasta stał się trybutariuszem arabskiego emira Mosulu Szaraf ad-Dauli. Ten zaś, korzystając z przetasowań w tej części Azji, był wówczas w trakcie budowania rozległego państwa, które rozciągało się od Kurdystanu aż do północnej Syrii. W 1078 r. sprzymierzył się z Seldżukami, aby zdobyć Aleppo, rządzone od półwiecza przez konkurencyjną arabską dynastię Mirdasydów¹⁰². Seldżucki wódz Tutusz, brat wielkiego sułtana Malikszaha, przybył do Syrii, by wspólnie z Szarafem ad-Daulą zaatakować Aleppo¹⁰³. Jednak ten ostatni zdał sobie sprawę z lekkomyślności, jaką było sprowadzenie Seldżuków i ich osiedlanie w Syrii. Zerwał z Tutuszem, który pozostał sam, co spowodowało, że nie był w stanie zająć Aleppo. Kiedy rozgoryczony Tutusz zwinął oblężenie Aleppo, Szaraf ad-Daula osiągnął cel podjętych działań – emir miasta zdecydował się na oddanie mu swego państewka (1079). Będąc władcą Aleppo i Mosulu, ukalidzki emir postanowił w sposób otwarty przeciwstawić się Seldżukom. Stosując oszustwo, zniweczył starania Tutusza o zdobycie Aleppo. Poza tym wszedł w otwarty konflikt z innym Seldżukidą z zachodu, Kutulmiszem, zdobywcą Anatolii. Stało się tak w styczniu 1085 r., kiedy Kutulmisz zajął Antiochię, do zwierzchnictwa nad którą Ukalidzi rościli sobie pretensje. Między tureckim zdobywcą i arabskim emirem rozpoczął się decydujący bój, którego stawką była władza w Syrii. W czerwcu 1085 r. doszło do bitwy pod Antiochią, w której Szaraf ad-Daula został pokonany i zabity, a Kutulmisz natychmiast rozpoczął oblężenie Aleppo. Mieszkańcy, dowodzeni przez al-Hutatiego, stawili uporczywy opór, deklarując, że wydadzą miasto osobiście Malikszahowi, co miało uchronić ich przed rabunkami. Gdy po pierwszym niepowodzeniu Kutulmisz zjawił się ponownie pod miastem, dowodzący obroną, nie chcąc mu go wydać, zwrócił się o pomoc do innego wodza seldżuckiego, Tutusza.

Po klęsce pod Aleppo Tutusz, zdecydowany na wykrojenie sobie własnego państewka w Syrii, postanowił spróbować szczęścia w Damaszku (1079). Znalazł tam zresztą już sprawującego władzę przedstawiciela Seldżuków. Siedem lat wcześniej turecki wódz Atsiz ibn Abak, powołując się na autorytet sułtana seldżuckiego Alp Arslana, podjął na własną rękę próbę podboju Palestyny i obszaru z Damaszkiem. Począwszy od 1071 r. Atsiz usunął Fatymidów z Jerozolimy i całej Palestyny z wyjątkiem Askalonu. W latach 1075-1076 podporządkował sobie także Damaszek wraz z terenami okalającymi miasto, odbierając je również Fatymidom. Nieco później wybuchło powstanie w Jerozolimie, które dążyło do przywrócenia rządów fatymidzkich, ale Atsiz obległ miasto, zdobył je i urządził straszną masakrę mieszkańców (1076-1077). Marzył też o podboju Egiptu, ale próba podjęta w celu realizacji tego zamierzenia zawiodła. Co więcej, atak ten spowodował reakcję fatymidzką – armia egipska wyszła znad Nilu i obległa Damaszek. W tym momencie ku Damaszkowi skierował się Tutusz, który nie mógł opanować Aleppo. Wraz z jego zbliżaniem się Fatymidzi zwinęli oblężenie, a uratowany przez Tutusza Atsiz uznał go za swego suzerena (1079). Jednak Tutusz, współrządzący obok Atsiza w Damaszku, uznał to za uciążliwe i zamordował go, pozostając jedynym władcą miasta i całej Palestyny (1079)¹⁰⁴. Tutusz stał więc na czele sporego państwa, które obejmowało całą południową Syrię, kiedy siedem lat później mieszkańcy Aleppo wezwali go na pomoc przeciwko jego kuzynowi Kutulmiszowi (1086).

Stawką w toczącej się wojnie ponownie była władza nad północną Syrią, ale tym razem wpisywała się ona w rywalizację dwóch członków dynastii Seldżuków. Pierwszy z nich, Kutulmisz, podbił całą Anatolię od Nikei do Antiochii. Jednak Tutusz, o mniejszych zasługach na polu wojskowym, był rodzonym bratem rządzącego sułtana Malikszaha, który jak się wydaje, przy podziale zdobytych ziem na zachodzie wyznaczył bratu właśnie Syrię. Wspomagany przez jednego ze swych podkomendnych, Artuka ibn Aksaba, którego mianował namiestnikiem Jerozolimy, Tutusz skierował się pod Aleppo, aby konkurować z Kutulmiszem o władzę nad tym miastem. Między dwoma kuzynami doszło u wrót Aleppo do bitwy, w której żołnierze Kutulmisza nie dotrzymali pola, a sam dowódca zginął w zamęcie walki (lub dźgnął się nożem w akcie rozpaczy; 1086).

Śmierć Kutulmisza miała znaczące konsekwencje. Zdobywca Anatolii nieoczekiwanie zniknął, pozostawiając jedynie bardzo młodego syna Kilidż Arslana Dawuda, tak że w latach 1086-1092 seldżucka Anatolia doświadczyła prawdziwego bezkrólewia, podczas którego emirowie turkmeńscy byli pozostawieni sami sobie. Cesarz Aleksy Komnen prowadził między nimi zręczną politykę, mającą na celu przetrwanie tureckiego naporu, w oczekiwaniu na możliwość przejścia do ofensywy i uwolnienia Bitynii i Jonii, co stało się dzięki pomocy krzyżowców. Gdy przybyła pierwsza krucjata, państwo seldżuckie w Anatolii, wciąż odczuwające skutki starcia pod Aleppo, pozostawało w stanie wstrząsu, co nie pozwoliło na powstrzymanie marszu Gotfryda z Bouillon. Stawiany opór był niewystarczający, a zdobycie Nikei przez krzyżowców, a potem ich zwycięstwo pod Doryleum były konsekwencjami osłabienia państwa Turków Seldżuckich w Anatolii. Co więcej, po bratobójczej bitwie pod Aleppo i tragicznej śmierci Kutulmisza rzeka krwi rozdzieliła Seldżukidów z Iranu i Syrii od anatolijskiej gałęzi tej dynastii. W walce przeciwko krzyżowcom nigdy nie doszło do ponownego skupienia sił seldżuckich, nigdy krewniacy Malikszaha i Tutusza nie zjednoczyli swoich wysiłków z działaniami potomków Kutulmisza, aby zatrzymać marsz Franków. Stawiali czoła krucjacie osobno i zostali oddzielnie przez krzyżowców pokonani. Podział ten, który dokonał się w przeddzień inwazji frankijskiej, paraliżował potęgę turecką.

Po zwycięstwie Tutusza pod Aleppo wydawało się, że cała Syria stanie się częścią wielkiego lenna seldżuckiego, pozostającego w rękach zwycięzcy. Jednak sułtan Malikszah nie chciał słyszeć o pozostaniu poza sferą decyzji co do losu Syrii. Wzrost władzy młodszego brata zaczynał budzić w nim podejrzenia. Zresztą mieszkańcy Aleppo sami go wezwali na pomoc. Jak widzieliśmy, po zwycięstwie Tutusza władający miastem al-Hutati odmówił mu poddania Aleppo, deklarując, że wyda je osobiście tylko sułtanowi. Mimo to Tutusz w wyniku zdrady wszedł do miasta, ale dowódca cytadeli Salim ibn Kurajsz bronił się z sukcesem, oświadczając ze swojej strony, że otworzy bramę jedynie sułtanowi Malikszahowi.

Otrzymawszy te wiadomości, Malikszah wyruszył ze swojej stolicy w Isfahanie drogą mosulską, kierując się na Aleppo, aby ułożyć sprawy syryjskie (1086). Na wieść o jego zbliżaniu się Tutusz przezornie wycofał się spod miasta. Przybywszy do Aleppo, gdzie natychmiast została mu wydana cytadela, sułtan przeprowadził nowy podział emiratów syryjskich. Aleppo zostało nadane zaufanemu dowódcy sułtana Kasimowi ad-Dauli Aksunkurowi, protoplaście dynastii Zankidów (1087). Inny turecki dowódca, Buzan, otrzymał Edessę, która pod załamaniu się efemerycznego państwa armeńskiego Filaretosa wpadła w ręce tureckie. Kolejny emir turecki, Jaghi Sijan, pozostający bez seniora po śmierci Kutulmisza, dostał Antiochię¹⁰⁵. Jeśli chodzi o synów Kutulmisza, młody Kilidż Arslan został zabrany przez sułtana do Persji. Natomiast co się tyczy Tutusza, który stracił północną Syrię, pozostał on władcą Damaszku i Palestyny. Dowódcą jego garnizonu tureckiego w Jerozolimie pozostał emir Artuk, a po jego śmierci (1091) jego syn Sukman I Artukida¹⁰⁶.

Zatrzymawszy zawczasu powstawanie państwa tureckiego w Syrii, które budował Tutusz, Malikszah starał się utrzymać w jedności wielkie imperium tureckie rozciągające się od Morza Kaspijskiego do Antiochii. Kronikarze muzułmańscy ukazują nam sułtana zanurzającego swój miecz w wodach Morza Śródziemnego i poświadczającego, że granicami jego panowania jest linia, gdzie kończy się ziemia. W rzeczywistości, jeśli jego wejście na scenę podtrzymało w tym momencie autorytet władzy centralnej Seldżuków i jeśli z Isfahanu, swojej stolicy, zarządzał odtąd bezpośrednio prawie całą Azją muzułmańską, to jego interwencja miała dość nieoczekiwane rezultaty. Tak jak wejście na scenę sułtańskiego brata Tutusza w 1086 r. miało na lata zatrzymać formowanie się sułtanatu w Azji Mniejszej i ponownie wtrąciło ten kraj w anarchię feudalną, tak interwencja Malikszaha przeciw bratu zatrzymała kształtowanie się tureckiego sułtanatu w Syrii i rzuciła ten obszar w wir podziałów politycznych. Z tej sytuacji skorzystali niebawem krzyżowcy. Jeśli chodzi o utrzymanie jedności wielkiego imperium seldżuckiego, takiego, jakie stworzył Malikszah, okazało się to chimerą, która musiała upaść nazajutrz po śmierci wielkiego sułtana.

4. ZMIERZCH POTĘGI TURECKIEJ – PODZIAŁ IMPERIUM SELDŻUCKIEGO

Panowanie Barkiyaruka i rozłam w sułtanacie Persji

Jak się wydaje, Malikszahowi przez chwilę mogło zaświtać w głowie, że budowane przez niego państwo, zjednoczone imperium turecko-arabskie, mogłoby być oparte na modelu dawnego scentralizowanego państwa arabsko-perskiego Abbasydów z czasów Haruna ar-Raszida i al-Mumuna¹⁰⁷. Powierzył więc zarząd państwem człowiekowi podzielającemu jego koncepcję, wezyrowi Nizam al-Mulkowi. Turecka potęga wprzęgnięta w służbę politycznych idei Nizama mogła w efekcie utrzymać zjednoczony islam sunnicki. Jednak nawet jeśli stary wezyr zachował perską wizję państwa, to z pewnością nie zdołał go zaszczepić swoim tureckim uczniom. Można powiedzieć, że imperium seldżuckie zostało śmiertelnie ugodzone w dniu, kiedy Nizam al-Mulk został zamordowany przez pewnego ismailitę¹⁰⁸ (jesień 1092 r.). Mimo to Malikszah nigdy bardziej nie hołubił rozległego projektu. Ożenił swoją córkę z kalifem al-Muktadim, a z urodzonym z tego związku Dżafarem wiązał wielkie nadzieje. Mianowicie pragnął osadzić Dżafara na tronie kalifów i w ten sposób zjednoczyć w jego osobie podwójne dziedzictwo: abbasydzkie i seldżuckie. W tym celu przeniósł swoją zimową stolicę do Bagdadu, a Isfahan pozostał jego letnią rezydencją. Następnie nakłaniał kalifa al-Muktadiego do abdykacji na rzecz młodego Dżafara. Malikszah umarł kilka dni po tym wydarzeniu, 19 grudnia 1092 r. Jak się wydaje, został otruty z poduszczenia kalifa¹⁰⁹.

Po zejściu ze sceny Malikszaha imperium seldżuckie rozpadło się. Wielki sułtan pozostawił trzech nastoletnich synów: Barkiyaruka, Muhammada i Sandżara¹¹⁰. W ostatnich latach życia Malikszah poślubił kolejną żonę, pochodzącą z Transoksanii księżniczkę Tarkan Chatun. W 1087 r. urodziła ona sułtanowi czwartego syna Mahmuda, który w chwili śmierci ojca miał pięć lat. Najstarszy z synów Malikszaha Barkiyaruk miał już 15 lat i w sposób oczywisty stał się dziedzicem swego ojca. Jednakże ambitna wdowa Tarkan Chatun zataiła informację o śmierci sułtana, aby mieć czas na zagarnięcie władzy w imieniu pięcioletniego Mahmuda. Rzeczywiście, zdołała ona uzyskać od kalifa wyznaczenie jako sułtana przebywającego w Bagdadzie Mahmuda (25 grudnia 1092 r.), po czym wydała rozkaz, aby aresztować w Isfahanie Barkiyaruka. Tymczasem przyjaciele zmarłego wezyra Nizam al-Mulka pozostali wierni najstarszemu synowi sułtana i przybyli tłumnie do Isfahanu, uwolnili Barkiyaruka i proklamowali go sułtanem w Reiy. Kiedy z Bagdadu przybyła Tarkan Chatun, żeby zająć Isfahan, młody sułtan wyszedł jej na spotkanie. Decydująca bitwa odbyła się w styczniu 1093 r. pod Borujerd w Luristanie¹¹¹. Zwycięski Barkiyaruk obległ w Isfahanie Tarkan Chatun, która po długim oblężeniu została zmuszona do zawarcia traktatu pokojowego. Zatrzymała ona dla siebie i swojego syna Isfahan i Fars, a resztę seldżuckiego dziedzictwa wraz z tytułem sułtana przejął Barkiyaruk, co Tarkan Chatun uznała. Zresztą sułtanka-wdowa i jej syn zmarli nagle niedługo potem, jedno po drugim (wrzesień-listopad 1094 r.). W ten sposób Isfahan i Fars powróciły do domeny sułtana Barkiyaruka.

Nowa i bardziej poważna konkurencja zagroziła pozycji Barkiyaruka. Jak widzieliśmy, jego stryj Tutusz był niezadowolony z podziału ziem przeprowadzonego przez sułtana w latach 1086-1087. Miał nadzieję na zachowanie całej Syrii, a został wyrugowany z Aleppo, które otrzymał Aksunkur, chociaż udało mu się zachować Damaszek i Syrię południową. Na wieść o śmierci Malikszaha Tutusz zdecydował się wykorzystać ogólny chaos, aby pozbawić władzy swoich bratanków. Zjawił się pod Aleppo i wezwał emira Aksunkura, by dołączył do niego. Pomimo skrywanej wrogości Aksunkur nie odważył się stawić oporu. Emir Antiochii Jaghi Sijan i emir Edessy Buzan zachowali się tak samo i Tutusz, wzmocniony siłami trzech emirów, pomaszerował do Persji. W czasie wyprawy zdobył i splądrował Rahebę i Nisibis (luty 1093 r.), zwyciężył ukalidzkiego emira Mosulu Ibrahima ibn Kurajsza i zajął samo miasto (kwiecień 1093 r.)¹¹². Następnie zdobył na kurdyjskiej dynastii Marwanidów Martyropolis (Silvan)¹¹³, po czym wszedł do Persji z zamiarem zdetronizowania Barkiyaruka. Zbliżał się już do miejsca, gdzie miał zmierzyć się z sułtanem, kiedy emirowie Aksunkur i Buzan porzucili go. Obaj towarzyszyli Tutuszowi pod przymusem. Ich lojalność wobec dynastii Malikszaha zrobiła resztę i przeszli oni na stronę Barkiyaruka¹¹⁴. Tutusz, dla którego te dezercje oznaczały zaprzepaszczenie wszystkich planów, miał czas tylko na to, aby wycofać się, walcząc w odwrocie. Pospiesznie powrócił do Syrii, podczas gdy Barkiyaruk wrócił triumfalnie do Bagdadu (grudzień 1093 r.).

Tutusz jednak nie zrezygnował ze swoich planów. Rozpoczął od wywarcia zemsty na Aksunkurze i Buzanie, emirach, którzy go zdradzili. W maju i czerwcu 1094 r. zaatakował Aleppo. Aksunkur i Buzan połączyli siły, aby przeciwstawić się atakowi, a Barkiyaruk wysłał im na pomoc emira Kurbughę. Do spotkania obu stron doszło w Ruyan koło Aleppo, a Tutusz odniósł pełne zwycięstwo. Aksunkur, który wpadł w jego ręce, został natychmiast uśmiercony. Buzan i Kurbugha próbowali jeszcze bronić się w Aleppo, ale miasto zostało wydane Tutuszowi zdradą i obaj emirowie dostali się do niewoli. Następnie zwycięzca udał się do Edessy, którą zajął (Buzan został ścięty), po czym skierował się do Persji, ostatecznie zdecydowany na zdetronizowanie Barkiyaruka¹¹⁵. Po zhołdowaniu Azerbejdżanu Tutusz zajął Hamadan i Reiy. Barkiyaruk, którego sytuacja była w tym momencie rozpaczliwa (opuścili go jego chłopcy i pieśniarki, a on sam nie zrobił nic, aby zapobiec inwazji), zebrał jednak armię i z Isfahanu skierował się na Reiy, aby tam stoczyć bitwę. Do spotkania obu armii doszło 26 lutego 1095 r. w okolicy tego miasta. Tutusz, ponownie zdradzony przez swoich stronników, został pokonany i zabity. Należy w tym miejscu zauważyć, że jeśli emirowie opowiedzieli się przeciwko Tutuszowi, zrobili to, ponieważ obawiali się jego energii i zdecydowania, co uważali za zagrożenie dla swojej niezależności. I na odwrót, po stronie Barkiyaruka stanęli z powodu jego gnuśnego charakteru i słabości. Triumf tego ostatniego księcia zapowiadał więc ostateczny rozpad potęgi seldżuckiej, i to w momencie gdy na Zachodzie niebawem miało zabrzmieć wezwanie do krucjaty.

Zadowolony z trzymania władzy nad Iranem i Bagdadem, Barkiyaruk nie zrobił nic, aby wykorzystać odniesione zwycięstwo do zawładnięcia Syrią, gdzie Tutusz pozostawił dwóch synów, Dukaka i Ridwana. Na wieść o tragedii ich ojca ogłosili się oni niezależnymi władcami – Ridwan w Aleppo, a Dukak w Damaszku (1095). Sułtan Barkiyaruk nie uczynił nic przeciwko żadnemu z braci. Dukak wysłał nawet do sułtana poselstwo, a ten uznał jego władzę nad Damaszkiem¹¹⁶. Uwolnił także młodego Kilidż Arslana i wysłał go do Azji Mniejszej, gdzie przywrócił mu władzę, albowiem do tej pory młody syn Kutulmisza przebywał w niewoli – fakt, że pełnej wygód – w Persji. Poza tym Barkiyaruk przekazał swojemu młodszemu bratu Sandżarowi królestwa Chorasanu i Transoksanii, leżące na wschodnich rubieżach państwa tureckiego, i osobiście go poprowadził, aby ofiarować mu tam władzę (1096). Wraz z tą datą imperium tureckie zostało podzielone na pięć rywalizujących ze sobą królestw, które znajdowały się pod nominalną jedynie władzą nieudolnego sułtana. Były to: sułtanat Persji z Bagdadem pod władzą Barkiyaruka; królestwo ukonstytuowane w Chorasanie i Transoksanii rządzone przez Sandżara; dwa królestwa Aleppo i Damaszku, gdzie władza spoczywała w rękach synów Tutusza – Ridwana i Dukaka, i w końcu sułtanat Anatolii (sułtanat Nikei, potem Ikonium), rządzony przez Kilidż Arslana, oraz praktycznie niezależne emiraty, powstałe w Azji Mniejszej wraz z podbojem tureckim. Jak widzimy, u progu krucjat podziały w łonie dynastii seldżuckiej złamały potęgę turecką, która była wówczas mieczem islamu.

Podział ten nie położył zresztą kresu konfliktom wśród dynastów seldżuckich. W sułtanacie Persji autorytet słabego sułtana Barkiyaruka natychmiast został zakwestionowany. Jego najmłodszy brat Sandżar, który otrzymał od sułtana Chorasan, był zadowolony, ale inny z braci, Muhammad, otrzymał tylko Arran¹¹⁷, co było powodem jego niezadowolenia i buntu w 1099 r. Zajął on Azerbejdżan i skierował się na Reiy, gdzie wtedy przebywał Barkiyaruk. Ten zaś, opuszczony przez swoich stronników, miał jedynie czas ratować się ucieczką, a Muhammad zajął Reiy (20 września 1099 r.). W Bagdadzie kalif wprowadził jego imię do modlitwy, co oznaczało uznanie jego władzy sułtańskiej (4 listopada 1099 r.). Tymczasem Barkiyaruk, który salwował się ucieczką do Chuzestanu, uzyskał pomoc potężnego plemienia arabskiego Banu Mazyad [Banu Al-Mazeedi – przyp. tłum.], które operowało na zachód od Eufratu, od Basry do Hit¹¹⁸. Wódz plemienia, sprytny Sadaka, udzielił mu pomocy, dzięki której Barkiyaruk mógł odzyskać Bagdad (grudzień 1099 - styczeń 1100 r.). Stamtąd sułtan skierował się do Iraku Perskiego, aby zemścić się na bracie, ale został przez niego pokonany pod Hamadanem (maj-czerwiec 1100 r.). Triumfujący Muhammad został ponownie uznany w Bagdadzie za sułtana, podczas gdy żałosny Barkiyaruk uciekł do Chorasanu, gdzie próbował ustanowić swoje państwo kosztem Sandżara. Ten ostatni jednak zmusił brata do ucieczki, który przez jakiś czas wiódł życie awanturnika, aż na nowo udało mu się zebrać znaczącą armię i wznowił walkę z Muhammadem. Tym razem dopisało mu szczęście. 5 kwietnia 1101 r. pobił Muhammada pod Hamadanem. Było to zwycięstwo, które pociągnęło za sobą odzyskanie przez Barkiyaruka miasta Reiy i całego Iraku Perskiego. Teraz przyszła kolej na Muhammada, który uciekł do Chorasanu, gdzie Sandżar przyjął go z należnym szacunkiem i zawarł z nim pakt przeciwko najstarszemu z braci. Obaj pomaszerowali przeciwko Barkiyarukowi, który wcześniej nieopatrznie rozpuścił swoją armię, zajęli Reiy i Hamadan, podczas gdy sułtan po raz kolejny musiał ratować się ucieczką. Barkiyaruk udał się do Bagdadu, gdzie umocnił swoją pozycję, a kalif, zawsze gotowy na zaakceptowanie faktu dokonanego, wprowadził jego imię do modlitwy, czyli ogłosił go sułtanem (13 września 1101 r.). Ten zaś napełnił swój skarbiec, wyłudzając pieniądze od kalifa, a od mieszkańców ściągnął znaczną kontrybucję. Zdzierstwa sułtana spowodowały odstąpienie od sojuszu z Barkiyarukiem beduińskiego wodza Sadaki, który do tej pory korzystał z anarchii w państwie seldżuckim, aby uzyskać niezależność na obszarze wokół miasta Al-Hilla, które stało się jego nową stolicą. Poza tym chciał pozbyć się wpływów sułtańskich z Al-Kufy i innych miast leżących nad Eufratem¹¹⁹. W tym samym czasie Muhammad i Sandżar wyszli z Hamadanu i skierowali się na Bagdad, który zajęli 23 października 1101 r. Na wieść o ich pochodzie sułtan Barkiyaruk uciekł w stronę Wasitu, ale prawie natychmiast obaj bracia postanowili wracać (listopad 1101 r.), więc sułtan puścił się za nimi w pościg. Zmęczeni wojną bracia zdecydowali się na zawarcie traktatu pokojowego (grudzień 1101 r.). Zdecydowano, że Barkiyaruk pozostanie sułtanem, a Muhammad zatrzyma tytuł królewski oraz Arran, Azerbejdżan, Hamadan, Kazwin, Diyarbakir i Mosul.

Pokój okazał się zwykłym zawieszeniem broni, gdyż kilka miesięcy później Muhammad wznowił wojnę. Został pobity pod Reiy i zbiegł do Isfahanu, gdzie obległ go Barkiyaruk (luty 1102 r.). Oblężenie ciągnęło się aż do 25 września 1102 r. i nic lepiej nie oddaje słabości państwa seldżuckiego, niż tak długi opór garnizonu liczącego 1500 żołnierzy, cierpiącego głód, wobec armii 15 000 ludzi oblegających miasto¹²⁰. W końcu Muhammadowi udało się uciec nocą i zbiec do Azerbejdżanu (listopad 1102 r.). Barkiyaruk ponownie doścignął brata i jeszcze raz pobił go pod Khoi (19 marca 1103 r.). Wreszcie w styczniu 1104 r. dwaj bracia zawarli ze sobą kolejny traktat pokojowy. Barkiyaruk wraz z tytułem sułtana zachował Isfahan, Irak Perski i Fars, natomiast Muhammad rządził w Azerbejdżanie, Armenii, Diyarbakirze i Mosulu. Naturalnie trzeci z braci, Sandżar, pozostał panem Chorasanu i Transoksanii. Wraz z tym porozumieniem po bratobójczych walkach, które zrujnowały prestiż dynastii seldżuckiej i skruszyły turecką potęgę, sułtanat Persji pozostał podzielony na trzy królestwa, praktycznie od siebie niezależne. Dawne imperium Malikszaha było bardziej podzielone i nieodwracalnie sparaliżowane w taki sposób, w jaki nigdy wcześniej nie było to udziałem imperium abbasydzkiego. Sytuacja ta wyjaśnia, lepiej niż jakikolwiek dodatkowy komentarz, sukces pierwszej krucjaty.

Co oczywiste, te podziały i bratobójcze wojny powodowały w każdym z nowych państw seldżuckich znaczne osłabienie. W sułtanacie Persji dwór kalifa abbasydzkiego w Bagdadzie korzystał z walki między Barkiyarukiem i Muhammadem, zapoczątkowując powolny proces uwalniania się, który w XIII w. został zakończony pełną odbudową niezależności kalifatu w Iraku Arabskim. W khutbie, czyli modlitwie, w której wymieniano imię sułtana¹²¹, w czasach gdy nie było wiadomo, czy należy wspominać Barkiyaruka, czy Muhammada, wymieniano po prostu imię kalifa. Jako pierwszy imienia sułtana w khutbie nie wymieniał kalif Al-Mustansir (1094-1118).

Z drugiej strony na zachodnim brzegu Eufratu beduińskie plemię Banu Mazyad korzystało z faktu zerwania z Barkiyarukiem, aby się usamodzielnić. Rządzący plemieniem szejk Sadaka wybrał ziemie wokół Al-Hilla, gdzie osiadł, zbudował miasto i uczynił je swoją stolicą (1101). To arabskie państwo rozciągało się od Hit do Al-Kufy oraz do Wasitu i pod rządami Sadaki (1086-1107) i Dubajsa (1107-1134), stało się poważnym zagrożeniem dla hegemonii tureckiej wśród muzułmanów. Emirowie Al-Hilla, jako inicjatorzy arabskiego buntu przeciwko sułtanom i ich atabegom¹²², nie wahali się dla osiągnięcia celu zawierać sojuszów z krzyżowcami¹²³.

Odwrót Seldżuków z Syrii i odzyskanie Jerozolimy przez Fatymidów

W Syrii władza Seldżuków także znalazła się w odwrocie. Dwaj synowie Tutusza, Ridwan z Aleppo (1095-1113) i Dukak z Damaszku (1095-1104), byli niczym więcej jak drobnymi władcami, niezdolnymi do prowadzenia szerszej polityki. Jeśli chodzi o Jerozolimę i Palestynę, Tutusz przekazał władzę na tym terenie turkmeńskiemu wodzowi Artukowi, po którego śmierci (1091) władzę przejęli dwaj synowie, Sukman i Il Ghazi¹²⁴. Jednak w 1098 r. Fatymidzi z Egiptu – jak zobaczymy, korzystając z faktu zaangażowania Seldżuków w walki z krzyżowcami – wysłali do Palestyny silną armię, na której czele stał wezyr Al-Afdal. Wezyr obległ Jerozolimę dysponując dużą liczbą machin oblężniczych (około 50). Po 40 dniach energicznej obrony Artukidzi byli zmuszeni ewakuować się z miasta (sierpień 1098 r.)¹²⁵. Wraz z upadkiem Jerozolimy większa część Palestyny wróciła pod władzę kalifatu fatymidzkiego¹²⁶.

Z kolei na wybrzeżu fenickim, gdzie Fatymidzi w zasadzie dotąd utrzymywali swoje pozycje dzięki dominacji na morzu, stracili Trypolis od momentu, gdy w połowie XI w. jeden z ich urzędników, szyicki kadi ibn Ammar¹²⁷, uzyskał tam niezależność. Ibn Ammar i jego dwaj następcy, Dżalal al-Mulk (zm. 1098)¹²⁸ i Fahr al-Mulk Ammar (1098-1108)¹²⁹, uczynili z emiratu Trypolisu bogate, dobrze rządzone księstwo, słynące ze swojej szkoły z biblioteką zawierającą ponad 100 tys. woluminów¹³⁰. Jednak utworzenie tego małego, nadbrzeżnego państewka tylko pogłębiło terytorialne rozbicie na terenie Syrii.

Rozdrobnienie muzułmańskiej Syrii u progu pierwszej krucjaty stało się głównym czynnikiem jej sukcesu. Doskonale uchwycił to kronikarz Wilhelm z Tyru:

W czasie gdy pobożni pielgrzymi przybyli po raz pierwszy na Wschód, potęga Turków [tzn. muzułmanów – przyp. tłum.] cała była podzielona, albowiem każde miasto miało własnego władcę. Kiedy jeden znajdował się w kłopocie, inni nie chcieli mu pomagać. Dlatego właśnie było łatwą rzeczą podporządkować sobie tych lokalnych władców, jednego po drugim¹³¹.

Historia pierwszej krucjaty i dzieje Królestwa Jerozolimy w pierwszej połowie stulecia jego istnienia stanowią doskonałą ilustrację tej sytuacji.

Podziały wśród Seldżuków w Anatolii i pierwsze lata panowania Aleksego Komnena

Seldżuckie królestwo w Anatolii było nie mniej osłabione, niż inne państwa tureckie w tym czasie. Jego zmierzch rozpoczął się po tragicznej śmierci założyciela państwa, Sulejmana ibn Kutulmisza, który zginął w 1086 r. w walce z Tutuszem. W latach 1086-1092 syn Kutulmisza, młody Kilidż Arslan, de facto przebywał w niewoli u sułtana Malikszaha w Persji. W czasie tego bezkrólewia lokalni emirowie, tacy jak władca Nikei Abul Qasim, emir Smyrny Çaka bej i władca Kapadocji Malik Ghazi Daniszmendyda, uzyskali praktyczną niezależność. Abul Qasim, władając Nikeą, czyli stolicą Seldżuków w Anatolii, marzył o zastąpieniu dynastii Kutulmisza. Według Anny Komneny jego marzeniem było też zdobycie Konstantynopola i dla osiągnięcia tego celu nakazał budowę floty. Została ona zniszczona przez bizantyjskiego generała Tatikiosa (którego znajdziemy u boku pierwszej krucjaty)¹³². Jednak w tym samym roku (1086) sułtan Malikszah, zaniepokojony ambicjami Abul Qasima, wysłał pod Nikeę armię, która obległa miasto. Abul Qasim zwrócił się o pomoc do cesarza Aleksego Komnena, który nakazał Tatikiosowi oswobodzić emira¹³³. Niewiele później Malikszah wysłał do Anatolii większą armię dowodzoną przez emira Edessy Buzana. Jego zadaniem było zdobycie Nikei i pognębienie Abu Qasima. Buzan był zmuszony przeciągnąć Aleksego na swoją stronę, w zamian za obietnicę pewnych ustępstw terytorialnych na rzecz Bizantyjczyków w Anatolii. Mateusz z Edessy potwierdza to, choć dodaje, że Malikszah poprosił, aby Aleksy zgodził się na ślub jednej ze swych córek z synem sułtana. Aleksy uznał, że ważniejsze dla cesarstwa jest sąsiedztwo zwykłego emira Nikei niż wielkiego perskiego sułtanatu seldżuckiego. Odprawił więc poselstwo od sułtana i wspomógł Abul Qasima. Pomoc cesarza pozwoliła emirowi obronić Nikeę, a Buzan musiał zwinąć oblężenie. Zresztą Abul Qasim, chcąc uzyskać przebaczenie Malikszaha, udał się przed oblicze sułtana, ale ten skazał go na śmierć (1092).

Malikszah także zmarł w trakcie opisywanych wydarzeń i jego następca Barkiyaruk uwolnił dziedzica państwa seldżuckiego w Anatolii, młodego Kilidż Arslana ibn Sulejmana¹³⁴. Ten po powrocie zażądał zwrotu Nikei, którą władał brat i następca Abul Qasima, który nie odważył się sprzeciwić Kilidż Arslanowi (koniec 1092 r.). Jednak autorytet młodego sułtana pozostawał wciąż niepewny. Cesarz Aleksy Komnen skorzystał z tej sytuacji i odzyskał od Turków Kyzikos. O wiele bardziej niebezpieczny dla cesarstwa był emir Smyrny Çaka bej. Po utworzeniu własnej floty ten energiczny awanturnik zdobył na Bizantyjczykach miasta Fokaję i Klazomenaj oraz wyspy Lesbos, Chios, Samos i Rodos. Aleksy Komnen niemal natychmiast odzyskał większą część tych terenów. Niebezpieczeństwo wzrosło w momencie, gdy Kilidż Arslan poślubił córkę Çaki beja. Sprytny Aleksy Komnen spowodował zerwanie między teściem i zięciem oraz uzyskał obietnicę Kilidż Arslana, że sułtan zaatakuje od tyłu Çakę beja, w czasie gdy ten oblegał bizantyjskie Abydos, klucz do Dardaneli. Nieoczekiwana interwencja tureckiego władcy oswobodziła Dardanele i zmusiła emira Smyrny do porzucenia agresywnych planów¹³⁵.

Opisane wydarzenia spowodowały, że seldżucki sułtan Azji Mniejszej znalazł się w niezbyt jasnej sytuacji. W celu uniknięcia pozbawienia władzy ze strony najpotężniejszego wasala został jego zięciem i nie miał innego wyjścia, jak tylko zostać sojusznikiem Aleksego Komnena, i własnoręcznie dopomógł w zainicjowaniu bizantyjskiej rekonkwisty.

Władza sułtana Kilidż Arslana była ograniczona w zasadzie do jego stolicy Nikei, a na północnym wschodzie Anatolii nie znaczył praktycznie nic. Na tym obszarze seldżucki dynasta znalazł się wobec potężnego i jednorodnego emiratu Daniszmendydów¹³⁶. Założyciel tego państwa, turkmeńskiego pochodzenia Daniszmend Ahmed Ghazi (zm. ok. 1084?) położył jego podwaliny na terenach odebranych Bizancjum. Obejmowało ono tereny całej Kapadocji, z Amazją, Gangrą i Neocezareą (Niksar). Daniszmend uznawał się za poddanego sułtana Persji Malikszaha, ale nigdy nie uznał nad sobą zwierzchnictwa Kutulmisza. Syn Daniszmenda, Malik Ghazi Kumusztakin (1084-1126?), zdobył jeszcze na Bizantyjczykach Kastamonu w Paflagonii. Jego potęga, jeśli nie przewyższała, to na pewno dorównywała tej, jaką reprezentował sułtan Nikei. Między Seldżukami z Anatolii i Daniszmendydami narastała źle skrywana wrogość. Obie dynastie tymczasowo się pogodziły, kiedy zagrozili im krzyżowcy, ale poza tym pozostawały ze sobą we wrogich relacjach. Pogorszyły się one jeszcze bardziej za panowania cesarzy bizantyjskich Jana i Manuela Komnenów, którzy wykorzystywali jednych przeciwko drugim w czasie wyzwalania Anatolii.

Z opisanych wyżej powodów około 1095 r. seldżucki pęd ku zachodowi został zatrzymany. Okoliczności stały się wystarczająco sprzyjające, przynajmniej w strefie nadbrzeżnej, w Bitynii i Jonii, dla przywrócenia rządów bizantyjskich. Między Bizantyjczykami i Turkami, dzięki podziałom wśród tych ostatnich, siły zdawały się wyrównywać. Pomoc z zewnątrz dla Bizancjum, czyli przybycie pierwszej krucjaty, znów przechyliła szalę na korzyść cesarza.

Niechęć Ormian i syryjskich jakobitów wobec Bizancjum

Jeżeli w świecie muzułmańskim podziały w łonie dynastii turecko-arabskich przygotowały sukces militarny pierwszej krucjaty, to w świecie chrześcijańskim podziały w Kościołach wschodnich ułatwiły podporządkowanie ich Kościołowi zachodniemu, szczególnie na terenie istniejących tam potem państw krzyżowych. Sekciarska nienawiść pomiędzy Grekami, Ormianami i syryjskimi jakobitami była efektem bizantyjskiej rekonkwisty w X w., a wynikła z niej przemoc była w XI w. wspólną katastrofą, zaś pierwszymi, którzy skorzystali z jej skutków, byli Łacinnicy.

Niedługo po odzyskaniu Antiochii przez Bizancjum w czasie rządów Jana Tzimiskesa bizantyjskie duchowieństwo zapoczątkowało prześladowania kleru ormiańskiego. Po przyłączeniu Ani ormiański katolikos Piotr, a po nim jego bratanek Gagik stali się obiektem szykan, których celem było zmuszenie ich do przyjęcia chalcedońskiego wyznania wiary (1048-1053). Władcy ormiańscy, którzy zrzekli się swoich państw na rzecz cesarstwa w zamian za lenna w Kapadocji, znaleźli się w podobnej sytuacji, zmuszani do przyjęcia greckiej ortodoksji. Tak więc kronikarze ormiańscy, jak chociażby Mateusz z Edessy, okazywali satysfakcję z klęski Bizantyjczyków pod Mantzikertem i niemal sławili sułtana Malikszaha jako tego, który dał odpocząć Armenii. W odpowiedzi Bizantyjczycy oskarżali żołnierzy ormiańskich o zdradę pod Mantzikertem. Po bitwie osiedleni niedawno w Kapadocji Ormianie wzięli odwet na duchowieństwie greckim. Dawny król Armenii Gagik II pojmał greckiego arcybiskupa Cezarei Kapadockiej i uśmiercił go w sposób okrutny, zaszywając w worku z dzikim psem. Bizantyjczycy, zanim ostatecznie utracili Kapadocję na rzecz Turków, pojmali Gagika II i go zamordowali (1079).

Niechęć jakobitów syryjskich wobec Bizantyjczyków, którzy odzyskali Antiochię i Edessę, była nie mniejsza niż nienawiść Ormian. Tutaj także bizantyjskie duchowieństwo prześladowało miejscowy Kościół syryjski. Kiedy cesarz Roman Argyros został pobity przez muzułmanów pod Aleppo (1030), Michał Syryjczyk opowiadał o radości z tego faktu swoich współwyznawców: Ci Grecy, prześladując chrześcijan [syryjskich – przyp. tłum.], wygnali patriarchę i biskupów jakobickich, ale Pan złamał ich w starciu z nieprzyjaciółmi. Od ucisku wyznaniowego ze strony greckich ortodoksów – „Chalcedończyków”, jak pisze Michał Syryjczyk – woleli oni panowanie tureckie: Na zewnątrz chrześcijanie [jakobici – przyp. tłum.] doznawali cierpień w wyniku grabieży tureckich, ale wewnątrz byli jeszcze bardziej uciskani przez „Chalcedończyków”, czego jednak Boska sprawiedliwość nie mogła tolerować. I dalej ten sam kronikarz pisze: Jeśli doznaliśmy szkód w wyniku podboju Syrii przez muzułmanów, to było to i tak lżejsze niż gdybyśmy zostali wydani na okrucieństwa Rzymian [Bizantyjczyków – przyp. tłum.], ich niegodziwość, złośliwość i okrutny zapał przeciwko nam [to znaczy gdyby zostali wydani na „chalcedoński” prozelityzm] i nie zaznalibyśmy spokoju. Okrzyk radości rozlega się także w kronice Bar Hebraeusa, kiedy mówi o klęsce Bizantyjczyków pod Mantzikertem: Niech będzie pochwalony Bóg, który poniżył pyszałków!¹³⁷ Jeszcze jeden fakt pokazuje zakres tej nienawiści, w momencie gdy Grecy i Syryjczycy, jak można by sądzić, powinni zjednoczyć się w walce przeciwko zwycięskim Seldżukom. W grudniu 1090 r. jakobicki patriarcha Atanazy VII został intronizowany w Melitenie dzięki zabiegom rządzącego miastem Gabriela (greckiego ortodoksa), który odrzucił kandydaturę konkurencyjnego duchownego. Gabriel udał się na spotkanie z nowo powołanym patriarchą, aby otrzymać jego błogosławieństwo. Jednak Atanazy wyniośle odmówił: Jesteś Grekiem, a my jesteśmy Syryjczykami! Na co wściekły Gabriel zamknął patriarchę w areszcie w domu pewnej kurtyzany¹³⁸.

Takie wydarzenia potwierdzają ostateczny rozbrat między grecką (bizantyjską) ortodoksją i miejscowymi chrześcijanami, Ormianami czy jakobitami. Identyfikując się z ortodoksją, bizantyjska rekonkwista z X w. przygotowała niechęć wszystkich tych czynników, które mogłyby stać się jej naturalnymi sojusznikami. Kiedy Turcy podbili te ziemie, owa niechęć spowodowała, że Bizantyjczycy stracili także rząd dusz. Od tej chwili, pomimo srogości podboju tureckiego, Ormianie i syryjscy jakobici nie chcieli już uwolnienia, przychodzącego, jak w X w., w formie restauracji rządów bizantyjskich, których obawiali się nie mniej niż Turków. I przeciwnie, Ormianie i jakobici nie mieli żadnych uprzedzeń wobec chrześcijaństwa łacińskiego, nieobecnego w dawnych antagonizmach na Wschodzie, i dlatego też dość szybko dojdą z nim do porozumienia. W istocie Ormianie z Cylicji i Edessy przyjmą Baldwina I jako wyzwoliciela, a epoka krucjat stanie się świadkiem sojuszu Kościoła ormiańskiego z papiestwem, podczas gdy Kościół jakobicki znajdzie swoje miejsce w hierarchii frankijskiego Królestwa Jerozolimy. Z kolei maronici już w XII w. w większości przyłączą się do Łacinników.

Ten układ sił w chrześcijaństwie wschodnim u progu krucjat wystarczająco wyjaśnia łatwość, z jaką mogły zostać założone państwa łacińskie w Syrii.

Normański pochód ku Wschodowi: Robert Guiscard i Aleksy Komnen

Podczas gdy Bizancjum od czasu śmierci Bazylego II (1025) systematycznie ustępowało z Azji Mniejszej, łaciński Zachód, reprezentowany przez Normanów, ruszył ku Wschodowi. W drugiej ćwierci XI w. oddziały normańskich awanturników, przybywających z Księstwa Normandii do południowej Italii, rozpoczęły zagarnianie tamtejszych ziem kosztem Bizantyjczyków, równocześnie wypierając Arabów z Sycylii. W 1042 r. jeden z normańskich wodzów, Wilhelm z Hauteville, był panem zachodniej Apulii, jednak to Robert Guiscard ostatecznie stał się fundatorem państwa normandzkiego. W 1059 r. proklamował się księciem Apulii i Kalabrii oraz zdobył na Bizantyjczykach ich ostatnie enklawy: Otranto i Brindisi (1062) oraz Bari, ich południowoitalską stolicę (16 kwietnia 1071 r.). Od tego momentu Robert miał tylko jedno dążenie – kontynuować podboje po drugiej stronie Adriatyku. Odebrawszy Bizantyjczykom ich temy w Italii, zapragnął usunąć ich z Epiru, Macedonii i samego Konstantynopola i bez wątpienia planował ukoronować swoje dzieło w Azji, gdzie walczyłby przeciwko islamowi. Walkę przeciwko muzułmanom już przecież rozpoczął wspaniałym sukcesem, jakim było usunięcie Arabów z Sycylii.

Podczas gdy towarzysze Wilhelma z Hauteville i Roberta Guiscarda zajmowali południową Italię, inni normańscy awanturnicy, wstępując na służbę Cesarstwa Bizantyjskiego, walczyli w Azji Mniejszej. Tam zaś, korzystając z klęsk bizantyjskich w walkach z Turkami, próbowali ze szkodą dla tych pierwszych wykroić sobie księstwa, tak jak robili to Seldżucy. Opowiedzieliśmy już losy Roussela z Bailleul, który przez moment był panem Kapadocji i sąsiednich ziem (1073-1074). Przykład Roussela, który na czele garstki Franków trzymał w szachu siły Bizancjum i Seldżuków, chociaż nie udało mu się stworzyć normańskiego państwa w Anatolii, wpłynął na wzrost ambicji Roberta Guiscarda. W maju 1081 r. Robert wylądował w Avlonie. Zwyciężywszy cesarza Aleksego Komnena pod murami Durazzo (18 października 1081 r.), po długim oblężeniu zajął miasto (21 lutego 1082 r.). Następnie, zanurzywszy się w górach Macedonii, udało mu się zająć Kastorię i ruszyć w kierunku Konstantynopola. Jednak sprawy italskie odwołały go na Półwysep Apeniński, a dowództwo ekspedycji objął jego syn Boemund, przyszły bohater pierwszej krucjaty (kwiecień-maj 1082 r.). Boemund jeszcze dwukrotnie pokonał Aleksego Komnena i zdobył Janinę i Artę w Epirze, Ochrydę, Verię i Moglenę w Macedonii oraz rozpoczął oblężenie Larissy w Tesalii. Cesarstwo Bizantyjskie zdawało się bliskie upadku – rok 1082 poprzedził rok 1204! – kiedy cesarz nie zawahał się poprosić o pomoc Turków Seldżuckich. Kutulmisz wysłał mu 7 tys. ludzi i Aleksy w końcu odniósł zwycięstwo pod Trikalą, uwalniając Tesalię. Kiedy Boemund udał się do Italii w celu uzyskania posiłków, Aleksy odzyskał Kastorię (październik-listopad 1083 r.). Robert Guiscard i jego syn wrócili z południowej Italii na czele koniecznych oddziałów posiłkowych i pokonali u wybrzeży wyspy Korfu sprzymierzoną z Bizancjum flotę wenecką. Działania wojenne toczyły się na całym wybrzeżu Epiru i Akarnanii, do momentu aż Robert zmarł w wyniku epidemii w Kefalonii (17 lipca 1085 r.). Po śmierci wodza Normanowie wycofali się z Grecji i wrócili do Italii¹³⁹.

Jednak w ich mniemaniu było to jedynie odroczenie dalszych działań. Następcy Roberta Guiscarda – począwszy od jego syna Boemunda – nigdy nie zapomnieli drogi na Konstantynopol, którą ich wódz doszedł aż do serca Macedonii. Tą samą drogą przeszła niebawem pierwsza krucjata. Dla Boemunda krucjata – aż do Konstantynopola i do Antiochii – była niczym innym, jak wznowieniem ekspedycji z 1081 r. Zajęcie przez niego Antiochii było tego dowodem¹⁴⁰.

ROZDZIAŁ I

PIERWSZA KRUCJATA

1. GŁOSZENIE KRUCJATY

Inicjatywa papieża Urbana II

Bunt Roussela z Bailleul w Azji Mniejszej, a następnie inwazja Roberta Guiscarda w Macedonii spowodowały, że Cesarstwo Bizantyjskie stanęło wobec zagrożeń, które najprawdopodobniej przyczyniły się do napisania rzekomego listu cesarza Aleksego Komnena do hrabiego Flandrii Roberta I¹⁴¹. Być może cesarz chciał w ten sposób uzyskać pomoc zbrojną. Ów list, którego tekst (w wersji łacińskiej)¹⁴² zamieszcza kronikarz Guibert z Nogent, musi być jednak traktowany jako apokryf, choć zapewne oparty na wcześniejszym fakcie. Wynika z niego, że około 1087 r. hrabia Flandrii, wracając z pielgrzymki i przemierzając tereny Cesarstwa Bizantyjskiego, obiecał cesarzowi Aleksemu wysłanie 500 rycerzy. W liście z około 1088 lub 1089 r. Aleksy przypominał hrabiemu o złożonej obietnicy. Cesarzowi chodziło po prostu o rekrutację najemników, jak Bizancjum czyniło to od terenów Skandynawii po ziemie Italii. I w tym samym znaczeniu, a więc z prośbą o umożliwienie rekrutacji najemników, cesarz Aleksy Komnen napisał list do papieża Urbana II. Wykazanie przez Chalandona jego metryki wydaje nam się w tym względzie rozstrzygające¹⁴³, tym bardziej że Röhricht wskazuje, iż nie można zaprzeczyć temu, że istniało wezwanie dworu bizantyjskiego skierowane do wszystkich pozostających bez zajęcia sił Zachodu¹⁴⁴. Jest wszakże prawdą, że istnieje przepaść pomiędzy wysłaniem oddziału najemników czy ich poszukiwaniem a uruchomieniem na własną rękę i niezależnie od Bizancjum wielkiej łacińskiej ekspedycji. Inicjatywa organizacji owej ekspedycji – krucjaty – nie może być przyznana Aleksemu Komnenowi i jego wezwaniu o pomoc ani Piotrowi Pustelnikowi i jego pielgrzymce oraz głoszeniu wyprawy, co jako legenda powinno być ostatecznie wykreślone z rozważań historycznych, ale talentowi papieża Urbana II.

W jaki sposób Urban II wpadł na pomysł krucjaty? Punktem wyjścia do wyjaśnienia nie jest ani prośba basileusa, ani przestrogi Piotra Pustelnika. Wystarczy zaś zajrzeć do miejscowej, czyli wschodniej, kroniki Michała Syryjczyka, dobrze umieszczonej w realiach, aby zrozumieć powody interwencji łacińskiej w sprawy palestyńskie. Kronikarz pisze:

Kiedy Turcy opanowali Syrię i Palestynę, czynili wiele zła chrześcijanom, którzy zmierzali do Jerozolimy, aby tam się modlić. Bili ich i okradali, pobierając podatek pogłówny u bram miasta, a także na Golgocie i u Świętego Grobu. I za każdym razem, kiedy dostrzegli chrześcijańską karawanę, zwłaszcza przybywającą z Rzymu i krajów Italii, dążyli wszelkimi sposobami do jej zniszczenia¹⁴⁵.

Zniewagi, których systematycznie doświadczali pielgrzymi od czasów podboju seldżuckiego, wystarczają, aby wyjaśnić genezę projektu Urbana II.

Wielki papież był zmuszony przez dłuższy czas utrzymywać swoje zamierzenia w tajemnicy. W swojej ostatniej, mistrzowskiej pracy Chalandon ostatecznie udowodnił, że idea łacińskiej wyprawy w celu wypchnięcia muzułmanów do Azji, tak jak zaczęto to robić w Hiszpanii, pojawiła się w umyśle Urbana II później i że ujawnił ją w momencie, kiedy już dojrzała¹⁴⁶. Jak się wydaje, w liście, który Urban II rozesłał w celu zwołania synodu do Clermont, nie było mowy o wyprawie. Synod miał się zająć różnymi sprawami dotyczącymi Kościoła, jak chociażby sprawa ekskomuniki króla Francji Filipa I. Na samym synodzie, który został otwarty 18 listopada 1095 r., przez dziewięć pierwszych dni, tak jak to zapowiedziano, omawiano sprawy kościelne. Dopiero dziesiątego dnia obrad, 27 listopada 1095 r., Urban II wezwał chrześcijan, aby się zjednoczyli i podjęli zadanie wyzwolenia Świętych Miejsc chrześcijaństwa. Na podstawie różnych opisów literackich, które znalazły się w zapisach kronikarskich¹⁴⁷, możemy domyślać się, że papież nakreślił wyrazisty obraz nieszczęść Ziemi Świętej. Już w październiku 1009 r. fatymidzki kalif al-Hakim zniszczył kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Jerozolimie. Jednak to podbój seldżucki znacząco pogorszył sytuację Miejsc Świętych. Według kronikarzy to Turków i ich barbarzyńskie postępowanie potępił Urban II¹⁴⁸. Zdobycie Jerozolimy na Fatymidach przez tureckiego wodza Atsiza w 1071 r. sprowokowało nową katastrofę. Jerozolima, mając na względzie interesy Fatymidów, zbuntowała się przeciwko Atsizowi, który krwawo zdusił bunt. W mieście doszło do strasznej masakry,

z której udało się ujść jedynie tym, którzy uciekli do meczetu Omara (Qubbet al-Sakhra), albowiem ci, którzy schronili się w meczecie Al-Aksa, zostali wymordowani [1076-1077]¹⁴⁹.

Nigdy dotąd Święte Miasto nie zaznało tylu nieszczęść niż w czasie gdy przechodząc z rąk do rąk, stało się stawką w wojnie między arabskimi Fatymidami a Turkami Seldżuckimi. W tym samym czasie, jak pisze Fulcher z Chartres, Urban II mógł wskazywać Seldżuków jako sięgających nie tylko Syrii i Morza Śródziemnego, ale też Azji Mniejszej i Hellespontu (Ramię św. Jerzego) oraz obozujących naprzeciwko Konstantynopola¹⁵⁰. Z opisów najbardziej kompetentnych kronikarzy wynika, że właśnie to kwieciste przemówienie zapoczątkowało krucjatę, a nie wcześniejsze kazania Piotra Pustelnika. Okrzyk Deus lo volt! [Bóg tak chce! – przyp. tłum.], rozlegający się wśród zgromadzonych, dowodzi, że słowa papieskie zainicjowały powszechne poruszenie, którego nie można było zatrzymać¹⁵¹. Biskup Le Puy, Ademar z Monteil, pochodzący z rodziny hrabiów Valentinois, upadając do stóp Urbana II, zgłosił się jako pierwszy, a papież mianował go przywódcą krucjaty. Jak zaznacza Chalandon, papież pragnął zachować zarówno przywództwo wyprawy, jak i władztwo nad ziemiami, które zdobędą krzyżowcy, a które w jego zamyśle miały stanowić kolejne patrimonium Stolicy Apostolskiej. Istotnie, po zdobyciu Świętego Miasta zobaczymy, jak arcybiskup Daimbert jako patriarcha będzie się domagał jego oddania i z tego powodu wejdzie w konflikt z Baldwinem I, założycielem Królestwa Jerozolimy. W każdym razie wybór Ademara z Le Puy był szczęśliwą decyzją papieża. Jego niebywały autorytet wśród baronów krucjaty zawsze był rozstrzygający i mądrze używany, służąc utrzymaniu wśród nich zgody.

Od samego początku jednak kościelny charakter krucjaty był zagrożony. Jeden z najmożniejszych baronów Francji Rajmund IV z Saint-Gilles, hrabia Tuluzy i markiz Prowansji (1088-1105), także przyjął krzyż¹⁵². Nie była mu obca walka przeciwko islamowi, bo walczył wcześniej w Hiszpanii przeciwko Arabom. Według Michała Syryjczyka Rajmund odbył też pielgrzymkę do Jerozolimy¹⁵³. Ze wszystkich tych powodów i dlatego że jako pierwszy świecki baron złożył śluby krucjatowe, wydawało się, że Rajmund będzie ubiegał się o przywództwo krucjaty, jeśli nie całej, to przynajmniej jako dowódca oddziałów zbrojnych, u boku Ademara z Le Puy, przywódcy religijnego. W takim wypadku krucjata przyjęłaby postać wyprawy prowansalskiej, przynajmniej w części świeckiej, analogicznie do wypraw Normanów w Italii. Wydaje się, że papież, pragnąc ostatecznie zachować dla przyszłych zdobyczy charakter kościelny, odrzucił te propozycje¹⁵⁴. Zresztą przywódcze ambicje Rajmunda z Saint-Gilles będą widoczne w czasie trwania całej kampanii. To one spowodują, że najpierw gwałtownie przeciwstawi się prawom Cesarstwa Bizantyjskiego, a następnie uczynią z niego stronnika Bizancjum, gdy spróbuje objąć dowództwo nad innymi krzyżowcami. Tak będzie do momentu zdobycia Jerozolimy (o wiele dłużej niż u innych przywódców krucjaty), kiedy Rajmund ostatecznie porzuci marzenia o powszechnym przywództwie na rzecz idei zdobycia własnego państwa w Libanie.

Inicjatywa zorganizowania krucjaty była przede wszystkim osobistym dziełem Urbana II i słychać wyraźnie jego zdecydowanie w zachowaniu osobistego przywództwa wyprawy, kiedy po synodzie w Clermont kontynuował jej głoszenie, zwołując w tym celu synod w Limoges (23-31 grudnia 1095 r.), przemawiając w Angers, w Le Mans, Tours, Poitiers, Saintes, Bordeaux, Tuluzie i Carcassonne (styczeń-czerwiec 1096 r.). W tym też celu zwołał synod w Nîmes, gdzie przybył Rajmund z Tuluzy i rycerstwo langwedockie (6-14 lipca 1096 r.). Dowodzi to, że jeśli hrabia Tuluzy nie został mianowany wodzem całej krucjaty, to tym bardziej nie był u boku papieża organizatorem całego ruchu u jego początków. Z morskiego punktu widzenia podobna rola przypadła Genueńczykom. Na żądanie legatów papieskich Genua uzbroiła 12 galer i jeden okręt transportowy, aby wspomagać krucjatę. W ten sposób na terenie frankijskiej Syrii Genueńczycy nabyli w przyszłości prawa, które konkurencyjni wobec nich Wenecjanie i Pizańczycy długo starali się im odebrać.

Krucjatowa demagogia: Piotr Pustelnik i jego zwolennicy

Inicjatywa Urbana II doprowadziła do powstania ruchu ludowego, z którym związane jest imię Piotra Pustelnika. Jego ognista elokwencja wywierała głęboki wpływ na tłumy, które za jego namową ruszyły w stronę Konstantynopola, nie czekając, aż papież i baronowie zorganizują cały ruch pod względem politycznym i militarnym. Postać Piotra została poważnie wypaczona przez legendę: czyż nie opowiadano, że w czasie pielgrzymki do Grobu Świętego we śnie ujrzał Chrystusa, który polecił mu udać się do papieża, aby głosić krucjatę?¹⁵⁵ Głoszenie krucjaty przez Piotra Pustelnika zostało zapoczątkowane w Berry, po czym pojawił się on w Orleanii, Szampanii, Lotaryngii i Nadrenii. Opuszczając Francję, pociągnął za sobą około 15 tys. pielgrzymów i na ich czele przybył 12 kwietnia 1096 r. do Kolonii. Większość jego zwolenników to ludzie wywodzący się z gminu i zwykli rycerze, ale też włóczędzy i przestępcy, którym darował on wcześniejsze grzechy.

W tym samym czasie co Piotr Pustelnik inny ludowy kaznodzieja, Walter Bez Mienia, także rozpoczął swój marsz, wyprzedzając tego pierwszego. Walter i jego oddziały przeszły Węgry za zgodą króla Kolomana i następnie weszły na terytorium bizantyjskie. Niketas, bizantyjski zarządca cesarskich prowincji, które obecnie wchodzą w skład Serbii (Belgrad, Nisz), dobrze przyjął tych kiepsko uzbrojonych żołnierzy. Otoczeni eskortą, nie stanowili zagrożenia i wyruszyli przez Sofię, Filipopolis [ob. Płowdiw – przyp. tłum.] i Adrianopol do Konstantynopola, gdzie przybyli 20 lipca 1096 r. Cesarz Aleksy Komnen pozwolił im czekać pod murami swojej stolicy na przybycie Piotra Pustelnika. W czasie tego marszu basileus zapewnił oddziałom konieczne zaopatrzenie w żywność¹⁵⁶. Piotr na czele swoich oddziałów, równie niezdyscyplinowanych jak oddziały Waltera, wyruszył z Kolonii około 19 kwietnia 1096 r., przeszedł przez Niemcy i Węgry, gdzie był regularnie zaopatrywany w prowiant przez niemieckich baronów, a potem przez króla Kolomana. Przybywszy do Zemuna, ostatniego miasta po stronie węgierskiej, położonego naprzeciw bizantyjskiego Belgradu, krzyżowcy w wyniku sporów z Węgrami spowodowanych kwestią zakupów żywności, uderzyli na miasto, w którym zamordowali 4 tys. węgierskich obrońców¹⁵⁷. Piotr Pustelnik i jego ludzie uniknęli zemsty króla Węgier tylko dlatego, że przeszli na terytorium bizantyjskie. Atak na Zemun oczywiście wzbudził nieufność w Bizantyjczykach. Stwierdziwszy, że mają do czynienia z niezdyscyplinowanymi grupami, a nie z regularną armią, postanowili otoczyć je własnymi oddziałami. Miało to na celu przeprowadzenie krzyżowców Piotra, jak też uniemożliwienie im grabieży terenów, przez które przechodzili. Postanowiono także jak najszybciej przeprawić ich do Azji Mniejszej, gdzie nowi przybysze mogli zostać wykorzystani przeciwko Turkom. Jak wykazał Chalandon, bizantyjski wódz Niketas, który dowodził na granicy biegnącej wzdłuż rzeki Sawy, chciał w tym celu skanalizować przemarsz krzyżowców, korzystając z posiłkowych oddziałów Kumanów i Pieczyngów. Nie mogąc zrealizować tego zamiaru w Belgradzie, opuścił miasto i wycofał się do Niszu. Oddziały Piotra Pustelnika natychmiast splądrowały Belgrad. Rzecz jasna, nieufność i obawy Bizantyjczyków wzrosły. Gdy jednak Piotr Pustelnik przybył do Niszu, co stało się około 3 lipca 1096 r., Niketas zgodził się dostarczyć krzyżowcom żywność, a chcąc ochronić miasto, zażądał przysłania tymczasowo zakładników. Wtedy doszło do pożałowania godnych incydentów. Piotr Pustelnik zwerbował pewną grupę ludzi, którzy poprzez przyjęcie krzyża chcieli uzyskać odpuszczenie grzechów. Owi fałszywie skruszeni grzesznicy szybko powrócili na drogę grzechu, znowu stając się rabusiami. Pozostawiając Nisz, splądrowali jego przedmieścia. Tym razem Niketas zaatakował krzyżowców i wymierzył im surową karę. Po utracie kilku tysięcy swoich pielgrzymów Piotr obawiał się, czy zdoła zgromadzić resztę i podjąć marsz. Przybywszy do Sofii, spotkał wysłanników cesarza Aleksego Komnena, którzy przedstawili swoje warunki: władze bizantyjskie wznowią dostawy żywności, pod warunkiem że pielgrzymi nie zatrzymają się na dłużej niż trzy dni w pobliżu jakiegokolwiek miasta. Warunki te zostały zachowane przez obie strony i przez Filipopolis oraz Adrianopol Piotr Pustelnik osiągnął Konstantynopol (1 sierpnia 1096 r.). Pod murami miasta spotkał Waltera Bez Mienia.

Pomimo incydentów, które wyznaczały drogę przemarszu krzyżowców, cesarz Aleksy Komnen dobrze przyjął Piotra Pustelnika. Udzielił mu audiencji, nakazał wydać żywność jego ludziom i poradził, aby zaczekali pod murami Konstantynopola na przybycie krucjaty baronów.

Cesarz powiedział im: Nie powinniście przekraczać Bosforu przed przybyciem zasadniczych sił armii chrześcijańskiej, albowiem nie jesteście dość liczni, aby pokonać Turków¹⁵⁸.

Jak zauważył Chalandon, była to rada pełna mądrości¹⁵⁹. Było oczywiste, że ten niezdyscyplinowany tłum chłopów, zbiegłych z klasztorów mnichów, skruszonych grzeszników, a nawet kobiet i dzieci nie mógł się mierzyć z Turkami. Ale chociaż niezdolne do prowadzenia wojny, owe bandy były gotowe do plądrowania. Zaledwie pątnicy rozłożyli się obozem pod murami Konstantynopola, oddali się rabowaniu przedmieść, podmiejskich wsi, ale też kościołów bizantyjskich¹⁶⁰.

Wobec tych występków Aleksy Komnen, bojąc się o bezpieczeństwo Konstantynopola, postanowił przeprawić krzyżowców do Azji Mniejszej. 7 sierpnia 1096 r. flota cesarska rozpoczęła przewożenie pielgrzymów na drugi brzeg Bosforu, w okolice Chrysopolis i Chalcedonu, a ci natychmiast wznowili plądrowanie. To o tym mówią Gesta:

Po tym, jak przeszli na drugi brzeg, nie zaprzestali popełniania wszelkiego rodzaju występków, paląc i dewastując domy oraz kościoły.

Aleksy Komnen wyznaczył im jako miejsce oczekiwania na oddziały baronów ufortyfikowane miejsce zwane Kibotos/Civetot, bez wątpienia obecne Hersek, położone na południowym brzegu Zatoki Nikomedyjskiej (zatoka Izmid), u wejścia do niej. Flota bizantyjska zapewniała oddziałom regularne dostawy żywności, więc krzyżowcy nie musieli nic robić, a jedynie oczekiwać przybycia łacińskich baronów. Jednak granica turecka była nieopodal, a około 35 km na południowy wschód od Civetot znajdowała się Nikea, stolica władcy seldżuckiego w Anatolii Kilidż Arslana Sulejmana. Oddziały Piotra Pustelnika nie mogły powstrzymać się od splądrowania ziem po seldżuckiej stronie granicy. W połowie września 1096 r. wyprawa, którą podjęły, doszła aż do bram Nikei i przyniosła wielkie łupy, pomimo oporu Turków, którzy zostali pokonani. Ten sukces ośmielił krzyżowców. Jeden z ich przywódców, Renald, zdobył na Turkach zamek Kserigordon, bez wątpienia położony na przedmieściach Nikei, ale 29 września został oblężony przez oddziały tureckie. Ludzie Renalda, otoczeni, odcięci od źródeł wody, co stało się przyczyną ich niewymownych cierpień¹⁶¹, znaleźli tragiczny koniec. 17 października 1096 r. Turcy zdobyli Kserigordon i zabili lub zamienili w niewolników wszystkich chrześcijan¹⁶².

Ta przygoda zamiast zmitygować pielgrzymów, popchnęła ich do daleko posuniętej nieroztropności. Piotr Pustelnik, nie mogąc narzucić dyscypliny tej różnorodnej zbieraninie, która nie chciała słuchać ani jego, ani jego słów¹⁶³, wrócił do Konstantynopola i stawił się przed Aleksym Komnenem. Pielgrzymi skorzystali z jego nieobecności i mimo odmiennego zdania kilku rycerzy, którzy znajdowali się wśród nich (Walter Bez Mienia, hrabia Tybingi i Walter z Teck), podjęli decyzję o marszu na Nikeę. 21 października 1096 r. około 25 tys. ludzi, w tym około 500 rycerzy, w największym nieładzie i nie wysyłając przedtem żadnego zwiadu, rozpoczęło marsz. Zanim udało im się osiągnąć Kiz Dervend, około 3 km na południe od obecnego Hersek, zostali zaskoczeni przez Seldżuków i zmasakrowani. Chociaż rycerze walczyli mężnie, tłum pielgrzymów był niezdolny do jakiejkolwiek obrony. Walter Bez Mienia, hrabia Tybingi i Walter z Teck zginęli. Około 3 tys. ludzi, którym udało się umknąć z pola bitwy, dotarło do Civetot, które natychmiast zostało otoczone. Cesarz wysłał szybko na wody Zatoki Nikomedyjskiej okręty wojenne z posiłkami. Na czele floty stał Euforbenos Katakalon i gdy Bizantyjczycy zbliżyli się, Turcy zwinęli oblężenie Civetot¹⁶⁴. Resztki krzyżowców dzięki pomocy Bizantyjczyków zostały przetransportowane do Konstantynopola, gdzie cesarz nakazał ich rozkwaterowanie w okolicach stolicy. Mieli oni oczekiwać przybycia baronów, ale najpierw zostali rozbrojeni.

Krucjata ludowa, prowadzona przez Piotra Pustelnika i Waltera Bez Mienia, poniosła zupełną klęskę, co zresztą było nieuniknione. Podobna wyprawa z udziałem kontyngentów dowodzonych przez Niemców, Volkmara, Gotszalka i Emmicha z Leisingen, przyniosła jeszcze większe szkody – okryła krucjatę hańbą. Zgraja dowodzona przez Volkmara, licząca około 12 tys. ludzi, przybywszy do Pragi, urządziła pogrom tamtejszych Żydów, mimo że ujął się za nimi biskup praski. Gdy Niemcy Volkmara weszli na teren Węgier, zostali zdziesiątkowani i praktycznie wybici przez mieszkańców terenów, które grabili. Inny oddział, liczący około 15 tys. ludzi, a składający się w większości także z Niemców, po wejściu na Węgry oddał się rabunkom. Król Koloman zmasakrował tych obcych pielgrzymów, podobnie jak uczynił to w przypadku ludzi Volkmara (lato 1096 r.). I wreszcie pochodzący z Nadrenii rycerz-rabuś, hrabia Emmich z Leisingen, stanął na czele trzeciego oddziału, złożonego z pielgrzymów prostego pochodzenia, ale także z feudałów żyjących z rabunków. Hrabia Emmich zaczął swoją krucjatę od pogromów żydowskich w miastach nadreńskich, których celem było zawładnięcie majątkiem mordowanych¹⁶⁵. Pogromy rozpoczęły się w Spirze 3 maja 1096 r. i trwały cały miesiąc, obejmując Moguncję, Kolonię, Trewir i Wormację. W Metz zamordowano 22 Żydów, w tym przywódcę wspólnoty Rabbiego Samuela ha Cohena. Episkopat stanął w obronie ofiar. W Spirze biskup Jan udzielił schronienia Żydom w swoim pałacu. W Trewirze Żydzi schronili się w pałacu biskupim, uciekając tam swoim prześladowcom. W Moguncji biskup Rotard także otworzył podwoje swego pałacu dla Żydów, ale hałastra Emmicha zaatakowała budynek, zmuszając biskupa do ucieczki i masakrując uciekinierów. Podobnie było w Wormacji, gdzie krzyżowcy zdobyli pałac biskupi, w którym zebrali się uciekający Żydzi. Bezskutecznie rabin Kalonymos, przywódca wspólnoty żydowskiej w Moguncji, cesarz Henryk IV, a następnie książę Dolnej Lotaryngii Gotfryd z Bouillon protestowali przeciwko aktom antyjudaizmu. 29 maja 1096 r. Kalonymos został zamordowany w pogromie¹⁶⁶.

Można postawić pytanie o przyczynę wybuchu nastrojów antyżydowskich wśród ludu, który był zupełnie niezgodny z intencjami Kościoła i władzy cesarskiej. Czy należy w tym widzieć echo wydarzeń w Jerozolimie, kiedy Żydzi często solidaryzowali się z muzułmanami w ich postępowaniu przeciwko chrześcijanom, skoro celem krucjaty było pomszczenie krzywd wyrządzonych Świętemu Grobowi? Dla przykładu, w 966 r. muzułmanie i Żydzi podłożyli ogień pod drzwi Bazyliki Grobu Świętego, zburzyli jej kopułę, splądrowali sanktuarium, po czym zdewastowali kościół na górze Syjon¹⁶⁷. Jednak przywoływanie tych dawnych krzywd nie jest konieczne. Nastroje antyżydowskie w dolinie Renu prezentowane przez prosty lud, skierowane przeciwko władzy biskupiej, były pod pretekstem krucjaty zwykłym ruchem buntu ludowego, do którego ochoczo przystąpili okoliczni rycerze-rabusie, zaprzysiężeni wrogowie władzy kościelnej.

Zbieranina hrabiego Emmicha doczekała się losu, na który zasłużyła. Król węgierski Koloman, znając ich dokonania, zabronił krzyżowcom wstępu na swoje terytorium. Mimo to wtargnęli oni na tereny królestwa i oblegli węgierskie miasto Wieselburg. Armia węgierska gwałtownie zaatakowała oddziały Emmicha i bezlitośnie je zmasakrowała. Hrabia zdążył uciec, ale dokonał tego jedynie dzięki rączości swego konia, i powrócił na teren Niemiec. Nie wziął udziału w krucjacie baronów.

Podsumowując, powtórzmy, że krucjata ludowa pod płaszczykiem ruchu religijnego była pretekstem do serii poruszeń ludowych i wyrazem tendencji anarchizujących. Dla żywiołowych wrogów porządku społecznego była to okazja do jego zniszczenia, podobnie jak ma to miejsce w przypadku każdej rewolucji religijnej czy politycznej.

Krucjata baronów: Gotfryd z Lotaryngii i jego armia

Krucjata ludowa była niczym innym jak poruszeniem tyleż anarchicznym, co niebezpiecznym¹⁶⁸. Takie też było poruszenie ochotników z 1792 r., któremu towarzyszyły masakry wrześniowe¹⁶⁹. W 1792 r. epopeja rewolucyjna mogła się zacząć jedynie dzięki temu, że użyto istniejących kadr i systemu organizacyjnego starej armii królewskiej, co zapewniało odpowiedzialność w prowadzeniu wojny. Później zastąpiono to jakobińską mistyką. Podobnie było w przypadku krucjaty, która nie mogła pchnąć swoich armii na Wschód, gdy dominował ludowy entuzjazm i chrześcijańska demagogia. Nie mogło to zastąpić regularnych oddziałów, zorganizowanych i prowadzonych w oparciu o istniejące struktury feudalne.

Podczas gdy krucjata ludowa i rycerzy-rabusiów dokonała pogromów żydowskich i uległa pod ciosami Węgrów, Bizantyjczyków i Turków, zirytowanych dokonywanymi grabieżami, krucjata baronów wyruszyła w sposób zorganizowany. Pierwsza grupa krzyżowców, która najwcześniej była gotowa do drogi, była dowodzona przez księcia Dolnej Lotaryngii Gotfryda z Bouillon. Księstwo Dolnej Lotaryngii stanowiło ważną część cesarstwa i w późniejszym czasie stało się znane jako Księstwo Brabantu. W jego skład wchodziły obszary na lewym brzegu Renu, region Ardenów, Hainaut, Brabant, Hebaye, Liège, tereny Toksandrii (Breda) i obszar wokół Akwizgranu (Aix-la-Chapelle). Na lewym brzegu Renu do księstwa należały tereny leżące naprzeciwko Kolonii. Sercem tego tworu politycznego był region Walonii, gdzie zresztą znajdował się zamek Bouillon, od którego wziął swój znany w historii przydomek książę Gotfryd IV. Był on synem księcia Eustachego II z Boulogne i Idy, siostry poprzedniego księcia Dolnej Lotaryngii Gotfryda III Brodatego. Jak pisał Wilhelm z Tyru, urodził się on w Królestwie Francji, w Boulogne-sur-Mer. Po śmierci swego wuja w 1076 r. Gotfryd IV odziedziczył jedynie część jego lenn: hrabstwo Verdun i marchię Antwerpii, bowiem cesarz Henryk IV zarezerwował sukcesję Księstwa Dolnej Lotaryngii dla swojego syna Konrada. Ostatecznie w 1089 r. Henryk IV nadał księstwo Gotfrydowi z Bouillon. Wraz z Gotfrydem udział w krucjacie wziął jego młodszy brat Baldwin z Boulogne, przyszły król Jerozolimy, inny brat Eustachy III, hrabia Boulogne, i ich kuzyn Baldwin z Le Bourg, syn hrabiego Hugona I z Rethel¹⁷⁰. W tej samej grupie należy wymienić Baldwina II, hrabiego Hainaut¹⁷¹, Garniera z Grez¹⁷², hrabiego Renalda z Toul, Piotra ze Stenay, Dudona z Conz-Sarrebrück, Baldwina ze Stavelot oraz Henryka i Gotfryda z Esch¹⁷³. W zasadzie większość sił wyprawy pochodziła z obszaru Walonii. Jednak wobec wysokiej pozycji, jaką zajmował książę Dolnej Lotaryngii w strukturze Świętego Cesarstwa, i geografii ziem poszczególnych baronów, z których jedni byli lennikami w cesarstwie, a inni, często ich bracia, w Królestwie Francji, wyprawa miała charakter międzynarodowy, lub żeby być bardziej dokładnym – była to łacińska wyprawa międzynarodowa. W każdym razie, choć większość towarzyszy Gotfryda pochodziła z terenów cesarstwa, po ich osiedleniu się w Syrii zależność od niego poszła w zapomnienie. Żadna pamiątka podległości lennej cesarzowi nie przetrwała. Przeciwnie, walońska krew przeważyła u baronów i stała się czynnikiem dominującym w cywilizacji, którą ustanowili na Wschodzie. Monarchia łacińska założona w Jerozolimie przez dynastię lotaryńsko-bulońską stała się monarchią francuską, jak zobaczymy na kartach tej książki.

Dwóch słynnych braci, Gotfryd z Bouillon i Baldwin z Boulogne, znacznie się od siebie różniło, zarówno pod względem fizycznym, jak i moralnym, co potwierdzają kronikarze. Gotfryd był wysoki, o szerokiej piersi, energiczny, o wąskiej i smukłej talii, łagodnej twarzy, z brodą i włosami w kolorze blond. W walce był niezwykle dzielny, ale poza polem bitwy stawał się pobożnym pielgrzymem, pełnym łaskawości, łagodności, miłosierdzia i chrześcijańskiej pokory¹⁷⁴. Lotaryński kronikarz Albert z Aix, jego biograf, nie musiał się wysilać, aby przekazać nam, biorąc pod uwagę powyższy opis, przychylny obraz księcia Gotfryda¹⁷⁵. Chalandon podejrzewa, że powyższe cechy mogą jednak świadczyć o pewnym braku osobowości. Rzeczywiście, ten waleczny rycerz musiał być w drugim szeregu dowódców, kiedy w trudnych godzinach pod Doryleum i Antiochią to Boemund i Tankred zapewnili zwycięstwo. Po zdobyciu Jerozolimy bez oporu wycofa się on, idąc za namową episkopatu, który nie życzył sobie silnej monarchii świeckiej. Ulegając argumentom kościelnym, ale też poprzez chrześcijańską pokorę, Gotfryd uchyli się od przyjęcia tytułu króla i pozostanie aż do śmierci zwykłym Obrońcą Grobu Świętego. Chalandon ocenia, że z powodu tego usunięcia się uzyskujemy wiedzę o jego cechach charakteru, które ukazują pewną jego przeciętność, co być może spowodowało, że książę Dolnej Lotaryngii został zaakceptowany i przez duchowieństwo, i przez baronów¹⁷⁶. Warto zaznaczyć, że w dowodzeniu tak zróżnicowaną armią krucjatową być może czysto negatywne cechy charakteru Gotfryda z Bouillon nie musiały działać na jego niekorzyść. Jego ugodowy charakter i pobłażliwość dobrze służyły niwelowaniu różnic między baronami. Nawet jeśli sukcesy armii krucjatowej były dziełem głównie innych dowódców, jego współtowarzyszy, to skromny charakter i postawa moralna Gotfryda często pozwalały wychodzić bez większych szkód z kryzysów, które stale prowokowali Boemund, Tankred, Rajmund z Tuluzy i jego własny brat Baldwin z Boulogne.

Baldwin stanowił zupełne przeciwieństwo Gotfryda. Był jeszcze potężniej zbudowany, z czarnymi włosami i czarną brodą, które okalały jasną twarz. Poruszał się z dostojeństwem i wysławiał z powagą, a jego imponująca i wyniosła postawa, w połączeniu z umiłowaniem wystawnego życia, nadawały mu majestatu¹⁷⁷. Jego dostojeństwo i wykształcenie, jak sądzi Dodu, mogły pochodzić z czasów, kiedy przed zostaniem rycerzem kształcił się na kleryka w Reims, Cambrai i Liège¹⁷⁸. Ta przeszłość jednak nie powstrzymała u nim rozwoju takich cech charakteru jak zarozumiałość i chciwość oraz zapalczywego temperamentu. Wraz z siłą jego osobowości i zaletami organizatorskimi ostatecznie uczyniły z niego człowieka, który wyniósł z krucjaty największe korzyści. Zresztą w pierwszej części ekspedycji umiejętnie służył swemu starszemu bratu Gotfrydowi.

Ostatecznie armia ruszyła w drogę pod dowództwem Gotfryda z Bouillon. Tak jak miało to miejsce w przypadku krucjaty ludowej Piotra Pustelnika, ekspedycja udała się w kierunku Węgier. Tam jednak narażała się na zderzenie z urazami, które pozostawiły po sobie oddziały Piotra Pustelnika, Volkmara, Gotszalka i Emmicha, oddające się plądrowaniu. Na granicy niemiecko-węgierskiej Gotfryd, aby rozproszyć owe obawy, spotkał się na moście w Oedenburgu z królem Węgier. Dowódca krucjaty uspokajał władcę, a na znak dobrej woli oddał na zakładnika swego brata Baldwina z Boulogne, i to na cały okres przemarszu przez Węgry. Poza tym ogłosił restrykcyjne zasady, które miały zapobiec najmniejszym przejawom grabieży, i dzięki temu bezpiecznie, bez incydentów, przybył do Zemuna na granicy węgiersko-bizantyjskiej¹⁷⁹.

2. PIERWSZA KRUCJATA I CESARSTWO BIZANTYJSKIE

Krucjata i prawo bizantyjskie. Gotfryd z Bouillon i Aleksy Komnen

Przybycie Gotfryda z Bouillon na granicę bizantyjską postawiło przed cesarzem Aleksym Komnenem problem, jakim była dla jego państwa krucjata. Od tego momentu mądry basileus wstrzymał swoją politykę, którą dwór w Konstantynopolu realizował w ciągu ostatnich stu lat. Nie dyskutując z faktem przybycia krucjaty, i co więcej, wspierając ją, szukał sposobu jej ukierunkowania i wykorzystania dla swoich celów; służąc jej, pragnął sprawić, aby ona służyła jemu. Cesarz żądał przede wszystkim, by krzyżowcy powstrzymali się od wszelkich aktów gwałtu, które położyły się cieniem na ideę krucjatową w trakcie marszów Piotra Pustelnika, Volkmara, Gotszalka i Emmicha z Leisingen. Po uzyskaniu takiego zapewnienia Aleksy zobowiązał się do dostarczania żywności armii krzyżowców aż do granic państwa seldżuckiego. Między Belgradem a Niszem Gotfryd z Bouillon spotkał wysłanników cesarskich, którzy zawarli z nim porozumienie na warunkach przedstawionych powyżej.

Książę Dolnej Lotaryngii na czele swej armii bez przeszkód, idąc przez Filipopolis i Adrianopol, przeszedł aż do brzegów Morza Marmara i około 12 grudnia 1096 r. zatrzymał się w Selymbrii (Selivri). Jak się wydaje, do tej pory zdyscyplinowana armia lotaryńska wymknęła się spod władzy swego dowódcy i złupiła Selymbrię. Albert z Aix widział w tym akt odwetu wobec faktu zatrzymania jako zakładnika jednego z dowódców krucjaty francuskiej, hrabiego Hugona z Vermandois, brata króla Francji Filipa I¹⁸⁰. Chalandon, zestawiając przekaz Anny Komneny¹⁸¹ i Alberta z Aix, stwierdził, że hrabia Vermandois wcale nie został uwięziony, a w wypadkach w Selymbrii należy widzieć zwykłe w takich przypadkach ekscesy żołdactwa¹⁸².

Poważniejszym problemem było zagadnienie prawne, które powstało między dworem bizantyjskim a krzyżowcami. Krucjata – zjawisko nowe na Zachodzie – w świecie bizantyjskim istniała od wieków, chociaż nie używano tam tego określenia; wynikała ona z codziennej walki z muzułmanami. Wyprawa Gotfryda z Bouillon musiała wydawać się Aleksemu Komnenowi odsieczą, nadchodzącą w czasie trwającej wojny i dającą przewagę armiom Chrystusa. Dawała też szansę na usunięcie Seldżuków z niedawno zajętych przez nich ziem. W 1096 r., gdy zjawiła się armia lotaryńska, mijało 15 lat, odkąd Turcy opanowali Bitynię i Jonię (1081), a tylko 10 lat, od kiedy pozbawili cesarstwo Antiochii i Edessy (1085, 1087). Odzyskanie tych starożytnych ziem chrześcijańskich, mistyczny cel krzyżowców, dla dworu bizantyjskiego było celem politycznym, jasnym i precyzyjnym. Wszystko było podporządkowane temu, aby wciągnąć krzyżowców w politykę cesarską. Starożytne ziemie chrześcijańskie w Azji Mniejszej i Syrii z prawnego punktu widzenia nie stanowiły ziemi niczyjej, res nullus, ziem, które mógł opanować ktokolwiek, usuwając z nich muzułmanów. Terytoria te, będące w rzeczywistym władaniu Turków Seldżuckich, w oczach Greków były pod względem prawnym częścią Cesarstwa Bizantyjskiego. Krzyżowcy, którzy przybyli w celu ich wyzwolenia, nie mogli tego zrobić inaczej, jak tylko w imieniu i za zgodą cesarstwa. Musieli więc uznać się za żołnierzy cesarskich, podobnie jak setki frankijskich najemników, którzy od wieków walczyli na tym obszarze w interesie władcy bizantyjskiego. W zamian za to cesarstwo zapewniało im utrzymanie, zapłatę i prestiż. W oczach Aleksego Komnena Gotfryd z Bouillon jawił się jako kolejny, potężniejszy Roussel z Bailleul. Rzecz jasna, Gotfryd był bardziej użyteczny, ale zarazem bardziej niebezpieczny. Należało wobec niego unikać błędów popełnionych wobec Roussela, które sprowokowały go do rewolty i sprzymierzenia się z Turkami przeciwko cesarstwu. W celu zapobieżenia takiemu rozwojowi wypadków trzeba było uzyskać przysięgę wierności, a w przypadku ewentualnego odzyskania ziem azjatyckich, przysięgę wasalną Gotfryda z Bouillon.

Polityka Aleksego Komnena nie miała innego celu, jak tylko przekonanie księcia Gotfryda do uznania tych kwestii prawnych. W momencie gdy cesarz dowiedział się o zamieszkach w Selymbrii z udziałem krzyżowców, wysłał do Gotfryda jako swoich przedstawicieli dwóch Francuzów, Radulfa Peeldeleu i Rogera, syna Dagoberta. Mieli oni za zadanie doprowadzić do zakończenia plądrowania miasta oraz zaproponować księciu i jego armii założenie obozu pod Konstantynopolem. Korzystając z zaproszenia, armia lotaryńska 23 grudnia 1096 r. przybyła pod mury stolicy cesarskiej. W celu zjednania sobie Gotfryda Aleksy wysłał do niego swego gościa, kapetyńskiego hrabiego Hugona z Vermandois, który mógł zaświadczyć o gościnności i przyjaźni cesarskiej¹⁸³. Hugon został upoważniony do zaproszenia Gotfryda na spotkanie z cesarzem Aleksym.

Gotfryd z Bouillon uchylił się od przyjęcia zaproszenia. Jeśli weźmiemy pod uwagę pozycję, jaką zajmował na terenie Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie, na obszarze prawa łacińskiego, zrozumiemy jego szczególną niechęć do składania przysięgi wierności cesarzowi Wschodu. Dlaczego jako lennik „rzymskiego” cesarza Henryka IV miałby zaprzysiąc wierność greckiemu basileusowi¹⁸⁴? Jako „syn” papiestwa był posłuszny rzymskiemu papieżowi Urbanowi II, więc dlaczego miałby wstąpić na służbę dworu bizantyjskiego, czyli dworu, na którym dominowała herezja grecka? Unikając spotkania, podczas którego musiałby się jasno zadeklarować, grał na zwłokę, oczekując przybycia innych armii krzyżowych, których koncentracja przed Konstantynopolem zmusiłaby basileusa do ugięcia się.

Rozumiejąc tę taktykę, Aleksy Komnen chciał przyspieszyć decyzję Gotfryda i wstrzymał dostawy żywności dla krzyżowców. Baldwin z Boulogne, brat księcia Dolnej Lotaryngii, w odwecie dokonał serii napadów w najbliższej okolicy, i to w taki sposób, że Aleksy wznowił dostawy zaopatrzenia. W tym samym czasie zaproponował krzyżowcom nowe miejsce stacjonowania, które znajdowało się na przedmieściach Pery, nad brzegiem Złotego Rogu, gdzie znaleźli oni lepszą ochronę przed zimą i gdzie łatwiej było ich kontrolować¹⁸⁵.

Te środki, które zostały podjęte na początku stycznia 1097 r., nie przyniosły jednak odprężenia we wzajemnych relacjach. W pierwszym kwartale tego roku Gotfryd pozostawał w wyznaczonym miejscu stacjonowania, w Perze, odrzucając możliwość złożenia Aleksemu jakiejkolwiek przysięgi wierności i nie zgadzając się na spotkanie, które ten ostatni mu proponował. To właśnie, wobec nowego żądania Aleksego, zakomunikowali cesarzowi Conon z Montaigu, Baldwin z Le Bourg i Gotfryd z Esch¹⁸⁶. Książę doskonale wiedział, że niebawem przybędą oddziały normańskie z południowej Italii. Na ich czele stał Boemund, który posuwał się drogą lądową przez Epir i Macedonię, i Gotfryd oczekiwał go, uznając, że to wzmocni jego własne siły, a Aleksego zmusi do porzucenia swoich pretensji. Z tych samych powodów cesarz bizantyjski roztoczył ścisłą kontrolę nad obozem Lotaryńczyków i starał się przechwytywać wysłanników, których Boemund mógł wysyłać do Gotfryda. Wraz ze zbliżaniem się Boemunda Aleksy zdecydował się wzmóc nacisk i przyspieszyć bieg rzeczy, zanim wódz Normanów połączy się z księciem Dolnej Lotaryngii. Ponownie wstrzymał dostawy żywności do obozu krzyżowców (2 kwietnia 1097 r.), co zaowocowało starciami między Łacinnikami a Grekami, które przeradzały się w stan otwartej wojny. Bizantyjczycy zablokowali krzyżowców w Perze, na co Gotfryd i Baldwin odpowiedzieli atakiem, przebijając się przez greckie zastępy, i ewakuowali się z miasta, które splądrowali i spalili. Następnie przeprawili się na drugą stronę Złotego Rogu, zamierzając zaatakować mury Konstantynopola od strony Bramy Gyrolimne, tuż obok pałacu cesarskiego Blacherny. Ten niespodziewany atak, który zapowiadał to, co stanie się 107 lat później, w czasie IV krucjaty, nie powiódł się. Gdy krzyżowcy pozostali poza murami, a w oczy zajrzał im głód, oddali się plądrowaniu przedmieść, głównie w celu zdobycia żywności. Aleksy po raz ostatni, za pośrednictwem Hugona z Vermandois, zaoferował Gotfrydowi porozumienie, które miało opierać się na bizantyjskich zasadach prawnych. Wobec odmowy księcia lotaryńskiego cesarz wydał rozkaz ataku na jego wojska. Pobity Gotfryd z Bouillon był zmuszony przyjąć cesarskie warunki¹⁸⁷.

W towarzystwie najważniejszych lotaryńskich baronów Gotfryd udał się do pałacu Blacherny, aby złożyć hołd lenny Aleksemu Komnenowi.

Wobec cesarza, który zasiadał na swoim tronie, padł na kolana i złożył przysięgę wierności, a Aleksy pochylił się nad nim, uścisnął i powiedział, że traktuje go jak syna. Przysięgę podobną do tej złożonej przez Gotfryda złożyli też dowódcy, którzy towarzyszyli księciu¹⁸⁸.

Był to ważny akt, gdyż w jego wyniku książę lotaryński oddawał krucjatę w służbę basileusowi, aby zwrócić mu temy znajdujące się obecnie pod okupacją Turków Seldżuckich. W ten sposób krucjata frankijska została zespolona z analogicznym zjawiskiem bizantyjskim i tylko we współdziałaniu z Bizancjum mogła osiągnąć swój cel. Było zrozumiałe, że wszystkie tereny, które należały do Bizantyjczyków przed klęską pod Mantzikertem, a zwłaszcza przed pogromem z 1081 r., z których Turcy zostaną usunięci przez krzyżowców, powrócą pod władzę basileusa. Zobowiązanie dotyczyło więc nie tylko miast anatolijskich, jak Nikea, ale także syryjskich, wcześniej będących pod władzą Bizancjum, takich jak Antiochia czy Edessa. W tym znaczeniu traktat z kwietnia 1097 r. był jasny i przez całe XII stulecie oddziaływał na relacje frankijsko-bizantyjskie. Frankowie, zostawszy panami Antiochii, będą dążyli do jego złamania, kiedy Bizantyjczycy nie będą rezygnowali z prób jej odzyskania, bazując na literze zawartego porozumienia. Kwestia, którą należy postawić, jest bardziej skomplikowana: czy pretensje bizantyjskie odnosiły się tylko do temów wchodzących w skład cesarstwa na początku XI w., w czasach Bazylego II, czy dotyczyły też na przykład starożytnych prowincji bizantyjskich z czasów cesarza Justyniana? W drugim przypadku chodziłoby nie tylko o Antiochię, ale także o Jerozolimę, którą krzyżowcy powinni zwrócić cesarstwu. Zresztą w tym punkcie, jak się wydaje, pretensje bizantyjskie nie były jeszcze wystarczająco sprecyzowane. Historia łacińskiego królestwa dowodzi, że chociaż dwór Komnenów nie rezygnował z żądania uznania swego zwierzchnictwa nad Antiochią i Edessą, nigdy w praktyce nie zgłosił żadnych pretensji wobec Trypolisu i Jerozolimy, miast, do których nie dotarły armie bizantyjskie w czasie rekonkwisty z X w.

W każdym razie, mając na względzie te różnice w planach wobec konkretnych terytoriów, z moralnego punktu widzenia złożenie przysięgi wierności wprowadziło Gotfryda do grupy wasali bizantyjskich. Bezpośrednio zależny od cesarza rzymskiego na Zachodzie, stawał się wraz ze swoimi baronami bezpośrednim lennikiem rzymskiego cesarza Wschodu. Zastosowany przez Aleksego Komnena sposób osiągnięcia tego stanu dopełnił owej prawnej przemiany. Oznaczała ona, że krucjata frankijska pod względem prawnym została włączona do krucjaty bizantyjskiej. Przyzwyczajony od co najmniej pięciu wieków do zatrudniania najemników frankijskich, normańskich czy wareskich do walki z Islamem na terenie Azji Mniejszej, dwór w Konstantynopolu uznał księcia Dolnej Lotaryngii za jednego z nich. Wobec tego przyznał mu takie same względy czy poparcie i wymagał podobnych powinności.

Przede wszystkim zaopatrzenie. Zaledwie Gotfryd i jego baronowie złożyli przysięgę wierności, Aleksy obsypał ich prezentami oraz złotem i srebrem, obdarował bogatymi szatami i drogocennymi tkaninami, końmi i mułami. Natychmiast wznowiono dostawy zaopatrzenia i będzie ono płynąć przez całą drogę, wiodącą przez bizantyjską Bitynię. Jednocześnie krzyżowcy będą systematycznie otrzymywali bizantyjski żołd, co dowodzi, że byli traktowani jako cesarscy najemnicy. Potem nadeszły rozkazy. Nazajutrz po zawarciu porozumienia, około 9 lub 10 kwietnia 1097 r., Aleksy Komnen nakazał przetransportowanie armii Gotfryda z Bouillon na brzeg azjatycki, do Pelekanonu, niedaleko Hereke na zachód od Nikomedii. Tam książę Dolnej Lotaryngii oczekiwał przybycia krucjaty normańskiej.

Normanowie z południowej Italii, dowodzeni przez Boemunda z Tarentu, syna Roberta Guiscarda, zbliżali się. Ich przybycie o włos zbiegło się w czasie z odpłynięciem Gotfryda z Bouillon do Azji Mniejszej, co było uwieńczeniem trwającej od miesięcy polityki Aleksego, zmierzającego do uniemożliwienia połączenia sił obu armii pod murami Konstantynopola.

Krucjata normańska. Boemund jako przedstawiciel Aleksego Komnena

Pochodzący z Królestwa Sycylii poddany normański, który jest autorem Gesta Francorum, pozostawił nam szczegółowy opis początków krucjaty Boemunda¹⁸⁹. Działo się to na początku 1096 r. Boemund, najstarszy syn Roberta Guiscarda, hrabia Tarentu i Bari, przebywał u boku swego wuja Roberta I, hrabiego Sycylii, w czasie oblężenia zbuntowanego Amalfi, kiedy doszły do niego wieści, że z Francji, Lotaryngii i Niemiec ruszyły wielkie armie i skierowały się w stronę Jerozolimy. Miał niewiele czasu, aby zasięgnąć informacji co do natury i celu całego ruchu krucjatowego. Co stanowiło pretekst? Było to wezwanie ze Wschodu, które w czasach Wilhelma z Hauteville najpierw pociągnęło Normanów z Neustrii¹⁹⁰ do Wielkiej Grecji¹⁹¹, a potem wraz z Robertem Guiscardem i Boemundem podjęli oni próbę podboju Bałkanów. Opuściwszy szeregi oddziałów oblegających Amalfi, Boemund rozpoczął pośpieszne przygotowania do udziału w krucjacie. Wraz z nim krzyż przyjęli: jego siostrzeniec Tankred¹⁹², kuzyn Ryszard z Salerno¹⁹³, Robert z Anse, Herman z Kannów, Robert z Sourdeval, Boel z Chartres, Aubré z Cagnano i Onufry z Monte Scabioso. Wszyscy oni posiadali swoje lenna na terenie Wielkiej Grecji. W listopadzie 1096 r. wyprawa zeszła na ląd w Avlonie na wybrzeżu Albanii i 25 grudnia rozłożyła się obozem w Kastorii, skąd przez Pelagonię, Ostrovo i Serres doszła do Tracji, stając pod murami Konstantynopola.

Krucjata Normanów z Italii w stopniu o wiele większym niż wyprawa baronów lotaryńskich zaniepokoiła dwór w Konstantynopolu. Czy była to tylko krucjata? Czy mając jako dowódcę syna Roberta Guiscarda, nie była kolejną próbą podboju Cesarstwa Bizantyjskiego? Wspomnienia z 1081 r. były zbyt świeże, dlatego wieść o zejściu na ląd w Avlonie Boemunda mogła u Aleksego Komnena wywołać wrażenie, że historia się powtarza. W latach 1081-1085 Robert Guiscard okupował Epir i Macedonię, najechał Tesalię i zagroził samemu Konstantynopolowi. Czy krucjatowy zapał jego syna nie był li tylko pretekstem, aby wznowić marsz na Konstantynopol, gdy obecność pod jego murami Gotfryda z Bouillon unieruchamiała armię bizantyjską? Czy po zajęciu bizantyjskich posiadłości w południowej Italii Normanowie nie zamierzali rozciągnąć swoich podbojów na samo Bizancjum?

Te obawy jak na razie nie znajdowały potwierdzenia. Boemund, który w czasie wyprawy ojca w latach 1081-1085 doświadczył bojowości Cesarstwa Bizantyjskiego, nie chciał, przynajmniej w tym momencie, zrażać do siebie basileusa. Nie ma wszakże pewności, czy nie zamierzał wykorzystać krucjaty i zdobyć dla siebie państwa kosztem Bizancjum. Łatwość, z jaką oszukał cesarstwo w sprawie Antiochii, i to pomimo wcześniej złożonych uroczystych przysiąg, mówi dostatecznie dużo o jego poglądach w tej sprawie. Faktem jest jednak, że to nie europejskie temy i sam Konstantynopol, zbyt dobrze bronione, wzbudzały jego pożądanie. Nie był wszelako swoim ojcem, który najechał Bałkany i którego dzieło miałby kontynuować. Był raczej kimś na wzór Roussela z Bailleul. Poza tym agresja na europejskie prowincje Bizancjum nie mogłaby odbyć się bez skandalu, gdyby doszło do niej pod płaszczykiem krucjaty. Wprost przeciwnie, krucjata dostarczyła Boemundowi doskonałego pretekstu, aby wznowić w Antiochii wcześniejsze starania Roussela, czyli założyć normańskie księstwo w Azji, kosztem zarówno Bizancjum, jak i Turków.

Jednak na razie Boemund okazywał wobec dworu w Konstantynopolu przyjaźń, a swoim wojownikom nakazał przykładne zachowanie. Jak mówią Gesta Francorum:

Boemund polecił swojej armii i zachęcał swoich ludzi, nakłaniając ich do okazywania dobroci i skromności oraz zalecał powstrzymanie się od plądrowania tej ziemi (bizantyjskiej), która należała do chrześcijan, i nieczynienia niczego ponad to, co jest konieczne dla zapewnienia wyżywienia¹⁹⁴.

Pomimo tych poleceń Bizantyjczycy, którzy widzieli przybycie armii krzyżowców normańskich, okazywali im niedającą się przezwyciężyć nieufność. Jej przemarsz tą samą drogą, którą maszerował Robert Guiscard w czasie inwazji z lat 1081-1085, wystarczył, aby odżyła cała dawna wrogość. Przerażona ludność Macedonii podejmowała kroki obronne, tak jak w przypadku kolejnej inwazji. Normanowie skorzystali z faktu, że jedna z twierdz bizantyjskich w Pelagonii była obsadzona przez heretyków (manichejczyków?), i spalili ją. Bizantyjscy urzędnicy, pełni podejrzeń jak nigdy wcześniej, wydali rozkazy zaatakowania ariergardy armii Boemunda nad rzeką Wardar. Normanowie zostali zaatakowani przez posiłkowe oddziały cesarskie złożone z Pieczyngów i Turków – dziwny wstęp do porozumienia frankijsko-bizantyjskiego o wspólnej krucjacie! Tankred opanował sytuację, przechodząc wpław rzekę. Uderzył na Turków, pobił ich i na dodatek odbił jeńców wziętych po ataku, do którego rozkaz wydali bizantyjscy dowódcy, którzy sami z kolei zostali pojmani. Niemniej Boemund, zdecydowany zrobić wszystko, aby utrzymać porozumienie z Aleksym, natychmiast uwolnił jeńców (18 lutego 1097 r.)¹⁹⁵.

Cesarz Aleksy, częściowo uspokojony oznakami dobrej woli ze strony wodza italskich Normanów, nakazał wznowienie dostaw żywności na całej trasie przemarszu krzyżowców, polecając zarazem wzmożenie kontroli. Mimo że krzyżowcom zapewniono dostawy zaopatrzenia, miasta, które mijali, z obawą zamykały przed nimi bramy. Tankred i inni baronowie, rozdrażnieni umiarkowaniem Boemunda, płonęli żądzą zemsty na Grekach za uporczywe oznaki wrogości. Boemund nie bez trudu zmusił ich do zaakceptowania prowadzonej przez siebie polityki. Na przykład w Serres zmusił swoich wojowników do oddania urzędnikom cesarskim wszystkich zwierząt, które wcześniej ukradli. W Rossie na terenie Tracji, dokąd przybył 1 kwietnia 1097 r., postanowił wykorzystać fakt porozumienia z Aleksym i na zaproszenie tego ostatniego udał się do Konstantynopola, wyprzedzając swoją armię, której dowodzenie przekazał Tankredowi.

Podczas gdy armia normańska obchodziła Święta Wielkanocne w Rossie (5 kwietnia 1097 r.), Boemund zjawił się na dworze Aleksego Komnena, z którym odbył kilka spotkań. Wierny swojej polityce, nie stwarzał żadnych trudności i złożył cesarzowi przysięgę wierności oraz przysięgę wasalną. Zgodnie ze świadectwem Anny Komneny Aleksy obdarował Boemunda mnóstwem złota, srebra i drogich kamieni, co miało potwierdzać, że książę normański stał się bezpośrednim wasalem i najemnikiem basileusa. Jednak taki akt wasalny mieścił się w planach normańskiego księcia. Rozumował on, że dzięki temu otrzymał od cesarza pewnego rodzaju uprawnienia do ziem w Azji. To w tym znaczeniu Boemund zabiegał u Aleksego o uzyskanie tytułu wielkiego domestikosa Wschodu¹⁹⁶, który w oczach innych krzyżowców, a także miejscowych chrześcijan, czyniłby go oficjalnym pełnomocnikiem cesarza¹⁹⁷. Aleksy, podsycając nadzieje Boemunda i unikając odpowiedzi, spowodował, że ten ostatni ograniczył swoje oczekiwania, nalegając na cesarza, aby obiecał mu przekazanie dużego lenna w okolicach Antiochii.

Cesarz obiecał mu położoną poza Antiochią ziemię, której wielkość miała wynosić 15 dni marszu długości i 8 dni marszu szerokości. Przysiągł mu, że jeśli [książę – przyp. tłum.] dotrzyma złożonej przysięgi, to on nigdy nie zapomni o własnych zobowiązaniach¹⁹⁸.

Syn Roberta Guiscarda wykazał się tego dnia dalekowzrocznością, gdyż na bazie tego porozumienia powstało normańskie Księstwo Antiochii. Faktem jest też to, że zgodnie z literą złożonej przysięgi lennej tego dnia narodził się lennik Cesarstwa Bizantyjskiego.

Zawierając takie porozumienie, Boemund jako jeden z dowódców krucjaty uznał się za żarliwego przedstawiciela cesarza Aleksego Komnena. Upoważnienie dotyczące dawnych temów bizantyjskich, którego bezskutecznie domagał się od cesarza, starał się uzyskać na drodze służby, którą wykonywał dla władcy. To Boemund był tym, który ostatecznie przekonał Gotfryda z Bouillon do przybycia na dwór bizantyjski i który starał się skłonić do hrabiego Rajmunda z Tuluzy do opowiedzenia się po jego stronie. Taka dalekowzroczna i systematyczna polityka Boemunda wywoływała instynktowny opór innych wodzów normańskich. Jego siostrzeniec Tankred i kuzyn Ryszard z Salerno w wielkim pośpiechu przeprawili się przez Bosfor, tylko dlatego, aby uniknąć konieczności złożenia Aleksemu przysięgi wierności¹⁹⁹. Próżne dąsy! To dzięki długofalowej polityce Boemunda armia normańska, która mogła wywołać zamieszki pod Konstantynopolem, posłusznie udała się do miejsc stacjonowania nad Zatoką Nikomedyjską i stanęła u boku armii lotaryńskiej.

Krucjata prowansalska. Rajmund z Tuluzy i Aleksy Komnen

Krucjata prowansalska przybyła nad Bosfor prawie w tym samym czasie co wyprawa normańska. Jej dowódca, Rajmund z Saint-Gilles, hrabia Tuluzy i markiz Prowansji, jako pierwszy spośród książąt łacińskich złożył śluby krucjatowe i próbował uzyskać od Urbana II zgodę na objęcie przywództwa świętej wojny. Papież, chcący zachować kierownictwo duchowe całego ruchu, przypuszczalnie uchylił się od spełnienia tego żądania i mianował dowódcą ekspedycji swego legata Ademara z Monteil, biskupa Le Puy. Ademar pochodził z rodziny hrabiów Valentinois i jako taki był poddanym markiza Prowansji Rajmunda z Tuluzy. Obaj ci ludzie współpracowali bez żadnych problemów i to w szeregach armii prowansalskiej legat udał się w stronę Konstantynopola (połowa października 1096 r.). Wraz z Ademarem i Rajmundem w drogę ruszyli liczni przedstawiciele feudałów z obszaru języka okcytańskiego: Rambaud, hrabia Orange, Gaston z Béarn²⁰⁰, Gerard z Roussillon, Wilhelm z Montpellier, Rajmund z Le Forez czy Isoard z Gap. Jak zauważył Chalandon, zgodnie z przekazem Rajmunda z Agiles, historyka krucjaty prowansalskiej, przemarsz oddziałów przez północną Italię, Istrię, Chorwację, Dalmację, Albanię i Macedonię odbył się w sposób zdyscyplinowany, zaś dostawy żywności zostały dobrze zorganizowane przez baronów, i to pomimo objawów wrogości najpierw ze strony Chorwatów, a potem Bizantyjczyków²⁰¹. W czasie przejścia przez Chorwację Rajmund z Tuluzy musiał zdecydowanie bronić się przed atakami miejscowej ludności.

Idąc przez Raguzę i Scutari, hrabia Tuluzy przybył pod Dyrrachium (Durazzo), skąd udał się na wschód via Deabolis, przechodząc Macedonię, Pelagonię, Ostrovo, Vodenę, Saloniki, Serres i Christopolis (Kavala). W Dyrrachium Rajmund z Tuluzy nawiązał przyjacielskie relacje z miejscowym bizantyjskim gubernatorem Janem Komnenem, synem cesarza. Podobnie jak w przypadku innych oddziałów krucjatowych, Bizantyjczycy roztoczyli nad Prowansalczykami ścisłą kontrolę, wysyłając posiłkowe oddziały Pieczyngów, Kumanów, Turków i Bułgarów. Na terenie Pelagonii oddziały złożone z Pieczyngów zaatakowały legata Ademara z Le Puy, który nieco oddalił się od oddziałów krzyżowców i został raniony w głowę. Z kolei w Vodenie to Rajmund mógł paść ofiarą zasadzki urządzonej przez Pieczyngów. Po dotarciu do Salonik armia pozostawiła Ademara w mieście, aby wyleczył otrzymane rany. To jego mądrość powstrzymywała do tej pory Prowansalczyków przed zemstą i odwetem, ale w Rossie mieszkańcy okazali krzyżowcom taką wrogość, że ci nie byli w stanie tego znieść. Z okrzykiem Tuluza! uderzyli na miasto i je zdobyli. W Rodosto strona cesarska wzięła odwet na krzyżowcach, dokonując ataku na ich oddziały, ale jednostki Aleksego zostały odepchnięte. Cesarz zaprosił więc Rajmunda, aby wyprzedził swoją armię i przybył do Konstantynopola, na dwór cesarski. Niestety, zaledwie Rajmund przyjął zaproszenie i udał się w stronę Bosforu, armia prowansalska stacjonująca w Rodosto została ponownie zaatakowana przez Bizantyjczyków i tym razem doznała ciężkiej porażki.

Te przykre incydenty miały odwrotny skutek od zamierzonego, jeśli chodzi o postawę Rajmunda, którą przyjął po przybyciu do Konstantynopola i w kontakcie z cesarzem. Aleksy Komnen nakłaniał hrabiego Tuluzy do złożenia przysięgi lennej, podobnie jak uczynili to już Hugon z Vermandois, Gotfryd z Bouillon i Boemund z Tarentu. Rajmund zdecydowanie odmówił – nie przyjął krzyża po to, aby znaleźć sobie innego pana i walczyć dla kogoś innego niż Ten, dla którego opuścił swój kraj i swoje dobra. Tak wyraźna postawa hrabiego była dla Bizancjum nowym czynnikiem i powodowała powstanie nowej sytuacji prawnej, różnej od tego, co dotąd znało cesarstwo. Zresztą Rajmund z Tuluzy dodawał, że jeśli cesarz zdecyduje się stanąć na czele krucjaty i poprowadzi ją do Ziemi Świętej, Prowansalczycy dobrowolnie uznają w nim swego wodza. Aleksy miał na to odpowiedzieć, że wobec niepokojów w świecie wschodnim, wobec zagrożenia prowincji europejskich od strony Dunaju przez Niemców, Węgrów, Kumanów, Pieczyngów i innych barbarzyńców z północy oraz mając na względzie bezpieczeństwo Konstantynopola, nie powinien iść u boku krzyżowców w syryjski interior²⁰². Odpowiedź ta jest trafna i jedynie postać pokroju Nicefora Fokasa czy Jana Tzmiskesa przyjęłaby bardziej śmiałą postawę.

Tymczasem armia prowansalska przybyła pod Konstantynopol, a wraz z nią legat papieski Ademar z Le Puy, którego działania zmierzały do załagodzenia sporów i uzyskania konsensusu. Gotfryd z Bouillon, obecnie szczerze oddany sprawie sojuszu frankijsko-bizantyjskiego, Boemund z Tarentu oraz hrabia Flandrii Robert II działali w tym samym kierunku. Rajmund, wściekły z powodu tego, co uczyniono jego ludziom w Rodosto, marzył tylko o zemście. Gotfryd i hrabia Flandrii dowodzili, że byłoby głupotą wszczynać wojnę z chrześcijanami w Konstantynopolu, podczas gdy Turcy znajdowali się w odległości zaledwie kilku kilometrów, w Nikei²⁰³. Boemund, wierny swojej taktyce utrzymania ścisłego sojuszu z cesarzem, otwarcie opowiedział się po stronie Aleksego, a przeciwko stanowisku Prowansalczyków. Działając wśród innych wodzów krucjatowych jako zaufany reprezentant basileusa, liczył na sankcjonowanie swoich pretensji na podstawie mandatu cesarskiego w tej części Syrii, którą w przyszłości opanuje.

Presja wywierana na hrabiego Tuluzy przez jego towarzyszy broni doprowadziła do osiągnięcia kompromisu. Rajmund konsekwentnie odmawiał złożenia przysięgi lennej i przysięgi wierności wymaganej przez Aleksego, i jak mówi biograf hrabiego, wolałby raczej umrzeć niż to uczynić. Zgodził się jednak złożyć uroczystą przysięgę, że on i jego ludzie będą szanować życie i honor cesarza.

Krucjata „francuska” i Aleksy Komnen

Czwarta i ostatnia z armii krucjatowych także przybyła na miejsce spotkania nad Bosforem, a składała się głównie z Francuzów. Na jej czele stał książę Normandii Robert II Krótkoudy, syn Wilhelma Zdobywcy, i jego szwagier Stefan, hrabia Blois i Chartres, syn hrabiego Szampanii Tybalda III. Droga armii francuskiej wiodła przez Italię, gdzie w Rzymie otrzymała ona błogosławieństwo papieża Urbana II. Po dotarciu do Apulii obaj baronowie znaleźli się w domenie hrabiego Rogera Borsy. W Brindisi Francuzi zaokrętowali się i popłynęli ku Bałkanom (5 kwietnia 1097 r.). Po zejściu na ląd w Durazzo armia posuwała się via Egnatia, którą szły wcześniejsze oddziały krzyżowców. Francuzi przechodzili przez Elbassan, Ochrydę, Bitolię, Ostrovo i Vodenę, docierając do Salonik. Pod murami tego miasta oddziały krzyżowe odpoczywały przez cztery dni, po czym wznowiono marsz w stronę Konstantynopola, przechodząc obok Christopolis, Makre, Rodosto i Selymbrii.

Jak się wydaje, Aleksy Komnen nie miał z Francuzami takich problemów, jakie spotkały go w przypadku poprzednich oddziałów krzyżowych. Kronikarz Fulcher z Chartres, uczestnik wyprawy, zachwycał się bogactwem Konstantynopola, który pozwolono mu zwiedzić, i nie wspomina o żadnych niesnaskach między Bizantyjczykami i Francuzami²⁰⁴. Krzyżowcy, którym zapewniono stałe dostawy żywności, uzyskali pozwolenie wejścia do miasta w małych grupach oraz w dokładnie określonych godzinach i pomodlenia się w tamtejszych kościołach. Miało to na celu uniknięcie jakichkolwiek incydentów. Książę Normandii i hrabia Blois nie mieli żadnych oporów, aby złożyć przysięgę lenną Aleksemu Komnenowi. Ten zaś zapewnił krzyżowcom dostawy żywności, obdarował srebrem i uzupełnił straty konnicy. Hrabia Stefan z Blois w jednym z listów do swojej żony Adeli z Normandii zachwalał hojność cesarza, który traktował go jak własnego syna i obdarowywał prezentami. Zgodnie ze świadectwem tego szampańskiego barona Aleksy Komnen żywił i utrzymywał na swój koszt całą armię krzyżową od Konstantynopola do Bitynii. Stefan pisał:

Po prawdzie powiem ci, podobnego człowieka nie znajdzie się dzisiaj pod sklepieniem Nieba!²⁰⁵

3. PIERWSZA KRUCJATA I SELDŻUCY Z ANATOLII

Zdobycie Nikei i oddanie miasta Bizantyjczykom

Poza hrabią Tuluzy i Tankredem wszyscy dowódcy wojsk krzyżowych złożyli przysięgę wierności cesarzowi Aleksemu Komnenowi. Zobowiązali się zwrócić mu wszystkie dawne posiadłości bizantyjskie, które mogły zostać zdobyte na Turkach, a rozciągały się od Nikei do Antiochii. Na ziemiach Azji krzyżowcy uznali się za wasali basileusa. W zamian za to cesarz zobowiązał się wspomagać wyprawę wszystkimi swoimi siłami i przyjąć krzyż. Jeśli nie mógłby osobiście towarzyszyć wyprawie aż do jej końca, obiecał dołączyć do oddziałów zachodnich korpus wojsk bizantyjskich (był to korpus Tatikiosa). Chalandon domniemywa, że formalny traktat obejmujący powyższe warunki został zawarty w połowie maja 1097 r. pomiędzy Aleksym a Boemundem, który wciąż starał się o uznanie swoich działań na podstawie uprawnień udzielonych przez cesarza²⁰⁶.

Stosownie do warunków zawartego traktatu krzyżowcy przystąpili do usuwania Turków z Nikei (İznik). Od czasu gdy 16 lat wcześniej, w trakcie wojny domowej w Bizancjum (1081), seldżucki wódz Sulejman ibn Kutulmisz zajął miasto, było ono stolicą władztwa seldżuckiego w Anatolii²⁰⁷. Obecnie Seldżukami rządził syn Kutulmisza, Kilidż Arslan I, którego stolica znajdowała się w Nikei. W chwili gdy zaczęło się oblężenie miasta przez krzyżowców, przebywała tam żona sułtana, jego dzieci i skarbiec. On sam był jednak na tyle mądry, aby nie dać się zamknąć w twierdzy. Przyczyną jego nieobecności w Nikei mogło być też to, że został całkowicie zaskoczony przybyciem krucjaty. Kiedy krzyżowcy przygotowywali się do najazdu na jego państwo, sułtan był zaangażowany w sprawy Kapadocji, gdzie powstrzymywał rywalizującą z nim dynastię turecką Daniszmendydów. Ci ostatni kwestionowali prawo do zwierzchnictwa Kilidż Arslana nad Meliteną, miastem, gdzie władał pewien armeński awanturnik o imieniu Gabriel, któremu udało się utrzymać dzięki seldżuckiemu protektoratowi. Sułtan oblegał właśnie miasto, kiedy inwazja krzyżowców zmusiła go do pośpiesznego powrotu do Bitynii²⁰⁸.

Armie krzyżowe, po przetransportowaniu ich na brzeg azjatycki, skoncentrowały się wokół Nikomedii, ostatniego miasta w regionie, które pozostawało jeszcze pod władzą Bizancjum, a położone było naprzeciwko tureckiej Nikei. W Nikomedii Gotfryd z Bouillon, który przebywał tam trzy dni, spotkał Piotra Pustelnika, wiodącego resztki krucjaty ludowej. Między Nikomedią a Nikeą wznosił się na wysokość od 1130 m do 1620 m grzbiet górski Uzun Tshaïr Dagh, który dla krzyżowców stanowił dość poważną przeszkodę. Gotfryd z Bouillon wysłał więc awangardę złożoną z 3 tys. ludzi uzbrojonych w topory w celu oczyszczenia i poszerzenia drogi, która przez dzisiejsze Dermen-Keui, Kirmisli i El-Baili łączyła oba miasta²⁰⁹. Dzięki temu armia mogła 6 maja 1097 r. bez przeszkód przybyć pod Nikeę. W tym czasie mądry Boemund pozostawał w Konstantynopolu, ustalając z Aleksym kwestie zaopatrzenia. Warunki, które wspólnie wypracowali w sprawie dostaw wyżywienia lądem i morzem (dzięki obecności floty bizantyjskiej), zapewniły dostatek w obozie krzyżowców²¹⁰. Aleksy Komnen, który przybył do Pelekanonu, leżącego na południe od Chalcedonu, nad Zatoką Nikomedyjską, przyprowadził ze sobą także machiny oblężnicze dla wojsk zachodnich.

W rzeczywistości wszystkie kontyngenty krzyżowców znajdowały się jeszcze dość daleko. Choć atak rozpoczął się 14 maja, otaczanie miasta nie zostało jeszcze zakończone, bowiem wciąż możliwe było wejście do niego bramą południową. I to właśnie tamtędy zamierzały wkroczyć do miasta posiłki, które wysłał sułtan Kilidż Arslan. Zostały one jednak uprzedzone przez hrabiego Tuluzy i legata Ademara z Le Puy, którzy w końcu zjawili się pod Nikeą i zajęli południowy sektor w pierścieniu wojsk oblegających miasto. Kiedy posiłki tureckie, idące drogą od Dervendu, pojawiły się w okolicach Nikei, natknęły się na oddziały Rajmunda z Tuluzy i zostały przez niego zmuszone do ucieczki. Głowy pokonanych przerzucone przez mury obronne do miasta zasiały zwątpienie wśród obleganych – pojawiła się armia silniejsza niż siły tureckie, która była w stanie odepchnąć islam²¹¹.

Rajmund z Saint-Gilles spróbował wykorzystać odniesione zwycięstwo, wykonując podkop pod jedną z wież obronnych usytuowanych naprzeciw zajmowanego przez niego sektora. W nocy jego saperom udało się spowodować zawalenie części wieży, ale rankiem Turkom załatali powstały wyłom. Należało przeprowadzić regularne oblężenie, co było o tyle łatwiejsze, że wreszcie przybyły oddziały księcia Normandii i hrabiego Blois. Teraz można było całkowicie okrążyć miasto od strony lądu. Jednak od południowego zachodu, gdzie Nikea stykała się z jeziorem Ascanios (Nikejskim), oblężeni w dalszym ciągu byli zaopatrywani w drewno, żywność i broń przez niepodzielnie panujące na tych wodach statki tureckie. Operowały one ze swojej bazy, która mieściła się w regionie Karsak Dagh. Wodzowie oddziałów krzyżowych zwrócili się do Bizantyjczyków o pomoc. Cesarz Aleksy wysłał do Civetot na południowym wybrzeżu Zatoki Nikomedyjskiej flotyllę okrętów, które po rozłożeniu zostały stamtąd przetransportowane nad brzeg jeziora Ascanios.

Kiedy nadeszła noc, okręty zostały zmontowane przez uzbrojonych turkopoli i spuszczone na wody jeziora. Gdy nadszedł świt, na środku jeziora ujrzano flotyllę, płynącą w szyku w stronę miasta, co wywołało wśród Turków niepewność, czy chodzi o okręty sułtańskie, czy też bizantyjskie. Kiedy zorientowali się, że mają do czynienia z okrętami cesarskimi, wpadli w śmiertelne przerażenie i podniósł się płacz i lament, podczas gdy Frankowie nie posiadali się z radości, chwaląc Boga²¹².

Od tego momentu oblężeni, którzy nie mogli już liczyć na pomoc Kilidż Arslana, szukali okazji, aby się poddać. Bojąc się brutalności krzyżowców i okrucieństw związanych ze zdobyciem miasta w walce, nawiązali kontakt z Aleksym Komnenem. Ten z kolei obawiał się, że jeśli miasto zostanie zdobyte przez Rajmunda z Tuluzy czy Tankreda, mogą oni nie zechcieć respektować porozumienia frankijsko-bizantyjskiego i zatrzymają Nikeę dla siebie. Cesarz mógł się też obawiać, że w wyniku zdobycia miasta atakiem zostanie mu ono oddane zupełnie złupione i spalone. Już wcześniej Aleksy, poprzez swego dowódcę korpusu walczącego u boku Łacinników Manuela Butumitesa, złożył obleganym propozycję poddania Nikei jego oddziałom. Po zwodowaniu flotylli na wody jeziora oferta cesarska została przez Turków zaakceptowana. Zawarto porozumienie, że turecki garnizon podda się Bizantyjczykom, w zamian za co obrońcy zachowają życie i wolność. Podczas gdy Frankowie przygotowywali generalny szturm na miasto, oblegani pospiesznie zawarli porozumienie z cesarzem²¹³. Kiedy krzyżowcy podchodzili pod mury Nikei z zamiarem przeprowadzenia ataku, ujrzeli powiewające na wieżach sztandary cesarskie. Po 16 latach okupacji seldżuckiej Nikea powróciła pod władzę Cesarstwa Bizantyjskiego (26 czerwca 1097 r.)²¹⁴.

Ci z krzyżowców, którzy wzbraniali się przed zawarciem sojuszu z Bizancjum, jak chociażby Tankred czy Rajmund z Tuluzy, głośno krzyczeli o bizantyjskich machinacjach, które pozbawiły ich zwycięstwa²¹⁵. Tymczasem należy podkreślić, że oddanie Nikei Bizantyjczykom było w pełni zgodne z literą porozumienia, jakie zawarli z Aleksym wodzowie krucjaty. Jeśli władze bizantyjskie zgodziły się na przybywanie do miasta krzyżowców tylko w małych grupach, to miało to na celu zapobieżenie rabunkom. Aleksy Komnen nie omieszkał także zaproponować tym krzyżowcom, którzy się na to zdecydują, wejście na służbę cesarską i zasilenie garnizonu Nikei²¹⁶. Zresztą, jak zauważa Chalandon, postawa cesarza była tak zgodna z porozumieniem, że nazajutrz po zajęciu miasta wodzowie krucjaty zjawili się przed Aleksym, stacjonującym w Pelekanonie, w celu uzyskania jego pozwolenia na udanie się w głąb Anatolii.

W efekcie wszyscy wodzowie krucjaty stawili się na spotkanie z basileusem. Wszyscy, z wyjątkiem Tankreda, który wciąż tego odmawiał, ponownie złożyli przysięgę wierności cesarzowi. Z wyjątkiem Tankreda, a także Rajmunda z Tuluzy, wszyscy baronowie dostrzegali konieczność utrzymania sojuszu z Bizancjum jako warunku powodzenia krucjaty. Wprawdzie Aleksy nie towarzyszył osobiście krucjacie w drodze do Ikonium, ale pozostawił w szeregach krzyżowców korpus bizantyjski, dowodzony przez Greka Tatikiosa i przez Piotra z Aups²¹⁷. Zresztą wydaje się, że krzyżowcy i Bizantyjczycy dość logicznie podzielili między siebie zadania w walce z Turkami w Anatolii. Podczas gdy krzyżowcy podjęli walkę na wyżynie frygijskiej i pomaszerowali w stronę Doryleum i Ikonium, Aleksy, wykorzystując sukces, jakim było zdobycie Nikei, postanowił odbić z rąk tureckich dawne prowincje cesarstwa w Myzji, Jonii i Lidii. To także była część krucjaty²¹⁸.

Bitwa pod Doryleum

Jeśli chodzi o krzyżowców, to opuścili Nikeę między 26 a 29 czerwca 1097 r. i udali się w głąb Anatolii, obierając drogę wiodącą z północnego zachodu na południowy wschód, przecinającą starożytną Frygię. Pierwszy etap marszu zaprowadził ich do mostu nad Rzeką Błękitną (Goek-su), w okolice miejscowości Leuke, gdzie obozowali przez dwa dni. Trzeciego dnia, gdy krzyżowcy zdecydowali o wznowieniu marszu, ich oddziały podzieliły się na dwa korpusy. Pierwszy wyruszył korpus dowodzony przez Boemunda i Tankreda, z Robertem z Normandii, a składający się z Normanów italskich i Normanów z Francji. Reszta armii krzyżowej składała się z oddziałów dowodzonych przez legata Ademara z Le Puy, Gotfryda z Bouillon, Rajmunda z Tuluzy i Hugona z Vermandois. Prowansalski kronikarz Rajmund z Agiles, konsekwentnie nieprzychylny Normanom, oskarżał Boemunda, że odłączył się od głównej armii przez lekkomyślność²¹⁹, natomiast bardziej obiektywny kronikarz lotaryński Albert z Aix zapisał, że armia podzieliła się na dwa korpusy, aby łatwiej się wyżywić na wyżynie frygijskiej²²⁰.

O poranku 1 lipca 1097 r. Boemund i Normanowie, idąc obraną drogą, wyszli na wzgórza w okolicach Doryleum, obecnie leżącego w sąsiedztwie tureckiego Eskişehir, i natychmiast zostali zaatakowani przez wszystkie siły seldżuckie²²¹. Wobec katastrofy, jaką dla wyznawców islamu była utrata Nikei, dwie anatolijskie dynastie Turków, Seldżucy i Daniszmendydzi, zawarły rozejm w dotychczasowej walce. Sułtan seldżucki Kilidż Arslan i emir Ghazi Daniszmendyda zjednoczyli się, aby przeciwstawić się marszowi krzyżowców. Znaczny wkład, jakim dla sułtana seldżuckiego było wystawienie nowej armii, i to nazajutrz po utracie własnej stolicy, został uzupełniony dużymi siłami Daniszmendydy, który panował nad większą częścią Kapadocji i Pontu²²².

Na czele wszystkich zjednoczonych sił tureckich z Azji Mniejszej Kilidż Arslan zaatakował armię frankijską na płaskowyżu koło Doryleum.

Nasi ludzie ze zdziwieniem pytali się, skąd mogło pochodzić takie mnóstwo Turków, Arabów, Saracenów i innych, niemożliwych do zliczenia, albowiem wszystkie okoliczne góry, wzgórza i doliny oraz równiny, zarówno bliskie, jak i dalsze, były w całości zajęte przez tych niewiernych²²³.

Nagłość ataku każe się domyślać, że Turcy śledzili armię frankijską od Nikei i że spodziewali się jej podziału na dwie części, aby oddzielnie zniszczyć każdą z nich. Italo-normański kronikarz, autor Gesta Francorum, który uczestniczył w krucjacie i w bitwie pod Doryleum w szeregach armii Boemunda, daje opis zaskoczenia, jakie stało się udziałem Normanów:

Turcy oddzielnie zaatakowali Boemunda i jego towarzyszy. Zaczęli zgrzytać zębami, wydawać z siebie szydercze wrzaski i głośne krzyki, wciąż powtarzając w swoim języku jakieś diaboliczne, nieznane słowo. Mądry Boemund, widząc owo nieprzebrane mrowie Turków, odpychając rozwrzeszczany tłum i krzycząc demonicznie, nakazał rycerzom zejść z koni i szybko ustawić namioty. Zanim zostały one ustawione, powtórzył wszystkim rycerzom: Panowie i waleczni rycerze Chrystusa, oto ze wszystkich stron czeka nas trudna bitwa. Niech więc wszyscy rycerze wystąpią z należytą odwagą i niech piechota z rozwagą i szybkością ustawi namioty. Kiedy wszystko to zostało wykonane, Turcy otoczyli nas ze wszystkich stron, miotając oszczepy i wypuszczając strzały. I my, chociaż nie mogliśmy się oprzeć i wytrzymać ataku tak licznego wroga, tego dnia spotkaliśmy się z nim zjednoczeni w naszych sercach. Nasze kobiety tego dnia były dla nas pomocą, przynosząc wodę do picia wojownikom i zagrzewając ich do walki i do obrony²²⁴.

Z tego opisu wynika, że 1 lipca sułtan Kilidż Arslan zaskoczył i okrążył idącą oddzielnie armię normańską, niemającą na dodatek kontaktu z Lotaryńczykami, Francuzami i Prowansalczykami. Sytuacja Normanów w tym momencie stała się krytyczna, o czym zaświadcza naoczny świadek wydarzeń, autor Gesta Francorum:

Jeżeli Pan nie wysłałby szybko innej armii, żaden z naszych nie uszedłby, bowiem między godziną trzecią a dziewiątą walka trwała nieprzerwanie²²⁵.

Oddziały tureckie, zgodnie z taktyką stosowaną przez swych koczowniczych przodków, zbliżały się na odległość strzału z łuku, opróżniały swoje kołczany i wykonywały półobrót, umożliwiając zbliżenie się kolejnej fali konnych łuczników. Na próżno Frankowie pod gradem strzał atakowali, aby dosięgnąć przeciwnika, gdyż ten uchylał się od walki. Te potyczki wyczerpywały armię normańską bardziej niż Turków, którzy wyciągnąwszy miecze, atakowali Normanów. Ci z kolei, odepchnięci aż do swoich linii, chronili się i bronili z zawziętością, oczekując nadejścia odsieczy²²⁶. W momencie pojawienia się Turków Boemund wysłał bowiem konnych gońców do pozostałych oddziałów frankijskich, informując legata, Gotfryda i Rajmunda o zagrożeniu, w jakim się znalazł, i prosząc ich o przyjście z pomocą.

Na wiadomość o położeniu Boemunda inni dowódcy krucjaty pospieszyli mu na pomoc. Jako pierwszy przybył Gotfryd z Bouillon, prowadząc 50 rycerzy, ale reszta Lotaryńczyków galopowała tuż za nim²²⁷. Prawie w tym samym czasie pojawił się oddział dowodzony przez Hugona z Vermandois, następnie legat Ademar z Le Puy i na końcu Rajmund z Tuluzy. Około godziny 2 po południu wszystkie oddziały weszły do bitwy. Z punktu widzenia taktycznego przybycie tych oddziałów zmieniło przebieg wypadków tego dnia. Jednak z opisu anonimowego kronikarza pierwszej krucjaty wynika, że krzyżowcy zastosowali manewr, który miał na celu obejście linii tureckich i zaatakowanie ich od tyłu. Zadanie to wykonał legat Ademar, który bezpiecznie skryty za liniami wzgórz, u podnóża których walczył Boemund, obszedł linie tureckie i uderzył z flanki²²⁸. Manewr ten miał zostać uzupełniony przez podobne posunięcie na prawej flance Turków przez inny oddział armii krzyżowej, co sprawiło, że Kilidż Arslan został zagrożony okrążeniem przez armię frankijską, teraz rozwiniętą w pełną linię bojową. Na lewym skrzydle walczyli Normanowie dowodzeni przez Boemunda, Tankreda i Roberta z Normandii, którym przybycie posiłków dodało odwagi. Po ich lewej stronie bój toczył także Rajmund z Tuluzy, który wykorzystał manewr Ademara, a teraz był przez niego wspierany. Z kolei na prawym skrzydle, uzupełniając manewr oskrzydlenia armii tureckiej, walczyli Lotaryńczycy i Francuzi Gotfryda z Bouillon, hrabiego Flandrii i hrabiego Vermandois.

Manewr ten zapewnił krzyżowcom zwycięstwo. Turcy, Arabowie i wszystkie ludy barbarzyńskie rzuciły się do ucieczki przez doliny i równiny. Uciekali z nadzwyczajną szybkością aż do swoich namiotów, lecz nie pozostali tam zbyt długo. Kontynuowali ucieczkę, a my ścigaliśmy ich cały dzień i zdobyliśmy znaczące łupy w złocie, srebrze, koniach, osłach, wielbłądach, owcach, wołach, i wiele innych rzeczy. Kilidż Arslan po utracie Nikei, niewoli swojej żony i dzieci, teraz stracił swój obóz i wszystkie bogactwa, które zgromadził ten w połowie koczowniczy turecki wódz.

Pogrom Turków był kompletny, bowiem następując nazajutrz po utracie Nikei, na okres stulecia rozstrzygnął problem układu sił na Bliskim Wschodzie. Od czasu zwycięstwa pod Mantzikertem (1071) i wzięcia do niewoli cesarza Romana Diogenesa przez seldżuckiego sułtana Alp Arslana Turcy dominowali na Wschodzie. Bitwa pod Doryleum obwieściła światu pojawienie się nowego czynnika militarnego, armii frankijskiej, który zastępując osłabione Bizancjum, zyskał przewagę nad Turkami. Z tego powodu dzień bitwy pod Doryleum, wymazując efekt klęski pod Mantzikertem, przeszedł do historii jako równie ważny jak dzień bitwy nad Granikiem czy pod Gaugamelą. Emir Usama ibn Munkiz, który odmawiał Frankom jakiejkolwiek przewagi cywilizacyjnej nad światem islamu, ze złością przyznawał im przewagę w dziedzinie militarnej:

Ktokolwiek pytałby o Franków, dowiedziałby się, że są to bestie, które w walce górują odwagą i zawziętością, ale w niczym innym, tak jak zwierzęta, które przeważają siłą i agresją²²⁹.

Dwa wieki dominacji europejskiej w Azji, zapoczątkowane bitwą z 1 lipca 1097 r., powstrzymały postępy islamu. W ciągu owych dwóch wieków powstrzymano postęp Turków oraz uniemożliwiono im podbój Syrii i Palestyny, ale także cofnięto proces odzyskiwania ziem przez Bizancjum w Anatolii²³⁰. Zdobycie Konstantynopola przez Turków, które wydawało się tak bliskie w 1081 r., gdy turecki sułtan i jego emirowie stacjonowali w Nikei i Smyrnie, zostało odsunięte aż do 1453 r. Być może jeszcze ważniejszym rezultatem bitwy pod Doryleum było uratowanie Europy. Pod tym względem było to ważniejsze niż zdobycie Jerozolimy przez krzyżowców.

Rzecz ciekawa, pierwsze spotkanie Franków z Turkami, to, jak się uważa, spotkanie dwóch głównych sił militarnych Bliskiego Wschodu. Autor Gesta Francorum pozostawił opis wrażenia, jakie wywarło na nim spotkanie tych dwóch sił, i nic lepszego w tej materii nie znajdziemy w innych kronikach:

Kto będzie dość mądry, aby opisać bystrość, czyny wojenne i odwagę Turków? [Pod Doryleum – przyp. tłum.] sądzili oni, że przerażą Franków chmarą strzał, tak jak przerażali Arabów, Ormian, Syryjczyków czy Greków. Ale skoro tak podobało się Bogu, nie przestraszyli oni naszych. A po prawdzie to nikt, poza Frankami i nimi, nie ma prawa nazywać się rycerzem. Powiem prawdę i nikt jej nie podważy: jeśli byliby oni gorliwymi wyznawcami Chrystusa²³¹, nie znaleziono by nikogo, kto dorównałby im w potędze, odwadze i znajomości sztuki wojennej. A jednak, dzięki łaskawości Boga, zostali przez nas pobici!²³²

Po dwóch dnia odpoczynku pod Doryleum, nad brzegami rzeki Porsuk, krzyżowcy 4 lipca wznowili marsz na południowy wschód, przez Frygię, a Turcy spustoszyli drogę przez nimi. Z Doryleum do Polybotos (tur. Bolvadin) droga wiodła przez dziki step, którego przejście było tym trudniejsze, że trzeba było maszerować zachodnim podgórzem masywu Emir-dagh lub Keshir-dagh. Po minięciu Polybotos wkraczało się na zamknięty teren Likaonii, w której centrum rozciągała się słona pustynia, a z rzadka występujące rzeki gubiły się na północnym wschodzie w jeziorze Tuz i na południowym zachodzie w jeziorach Eğridir i Beyşehir, które były właściwie stojącymi, słonymi bagniskami. Z Polybotos do Filomelionu (tur. Akşehir) krzyżowcy szli drogą, którą dzisiaj przebiega kolej anatolijska i która była położona na wschodnim podgórzu łańcucha górskiego Sultân-dagh. Przede wszystkim krzyżowcy musieli przejść w środku lipca krainę, gdzie średnia temperatura latem wynosi 26°C i gdzie prawie wcale nie ma wody, a spotyka się jedynie słone bagna i stawy, jak pisze Bréhier, który rekonstruuje itinerarium krucjaty.

Ścigaliśmy Turków poprzez pustynie i krainy pozbawione wody i niezamieszkane, gdzie nie mogliśmy znaleźć żadnej żywności. Głód i pragnienie atakowały nas z każdej strony i nie mieliśmy prawie nic do jedzenia, poza ciernistymi krzewami [jak pisze Bréhier, chodzi o kaktusy i aloes – przyp. aut.], które własnoręcznie wyrywaliśmy i rozcieraliśmy. W czasie tej drogi zdechła większa część naszych koni, a wobec ich braku używaliśmy wołów jako wierzchowców. W skrajnej potrzebie to kozy, barany i psy niosły nasze bagaże²³³.

Krzyżowcy w Ikonium i Kapadocji

W końcu, po minięciu Tyriaion (tur. Teke Kozağac) i Laodycei (tur. Laodikeia), armia krzyżowa wkroczyła na tereny bardziej urodzajne. W regionie Ikonium (tur. Konya) konni znaleźli pastwiska i mogli odbudować swoje siły (około 15 sierpnia 1097 r.). Nie wydaje się, aby Turcy Seldżuccy zamierzali bronić Ikonium. Kilidż Arslan, którego taktyka po porażce pod Doryleum polegała na pustoszeniu terenów wzdłuż drogi przemarszu krzyżowców, dokonał ewakuacji miasta, co znajduje potwierdzenie w przekazach Wilhelma z Tyru i Gesta Francorum: Tak też chrześcijanie znaleźli opuszczone miasto Ikonium i kilka innych, do których przybyli²³⁴. Krzyżowcy, którzy mieli nadzieję zregenerować nadwątlone siły w tym antycznym mieście, nie znaleźli tam ani mieszkańców, ani jakichkolwiek zapasów. Zgodnie z przekazem Gesta Francorum wydaje się, że kilku Ormian osiadłych w okolicy, którzy pozostali na miejscu, pomogło krzyżowcom, doradzając im przede wszystkim zaopatrzenie się w wodę, ponieważ przed nimi, między Ikonium i Herakleą Cybistrą (tur. Ereğli), rozciągało się pustkowie, które tylko w jednym miejscu przecinał potok Tsharshambe, gdzie armia spędziła dwa dni²³⁵. Przed Herakleą Turcy po raz ostatni spróbowali zatrzymać marsz krzyżowców, ale ci rzucili się do przodu i zmusili wroga do ucieczki²³⁶. W mieście krzyżowcy odpoczywali cztery dni (10-13 września 1097 r.), po czym podzielili swoje siły. Tankred i Baldwin z Boulogne około 14 września odłączyli się od reszty baronów i skierowali się na południe, w stronę Cylicji. Idąc przez Podanos (tur. Pozanti²³⁷), przeszli przez przełęcz zwaną Wrotami Cylicyjskimi, które oddzielają góry Taurusu Cylicyjskiego od Antytaurusu, i zeszli na równinę Tarsu. To ich dokonanie przeanalizujemy nieco niżej. W tym czasie pozostała część armii krucjatowej, z legatem Ademarem, Gotfrydem z Bouillon, Boemundem, Rajmundem z Tuluzy i innymi baronami, skierowała się na północny wschód, aby obejść masyw Antytaurusu i pomaszerować od tej strony drogą prowadzącą z Nigde aż do Cezarei Kapadockiej (tur. Kayseri). Można zapytać o powód tego obejścia, skoro droga cylicyjska była bardziej naturalna. Być może należy w tym widzieć pragnienie utworzenia dla chrześcijan strefy wyłączonej spod zwierzchnictwa tureckiego, gdyż w XI w. napływ ludności ormiańskiej stworzył warunki dla odzyskania tych terenów. Rzeczywiście, zanim armia krucjatowa przybyła do Cezarei, widzimy krzyżowców, jak oddają ziemię jednemu z wodzów ormiańskich, niejakiemu Symeonowi.

Był tam człowiek o imieniu Symeon, który urodził się w tym kraju i który zażądał owej ziemi, ażeby bronić jej przed zakusami Turków. Oni zaś [krzyżowcy – przyp. tłum.] oddali mu ową ziemię i pozostał on tam wraz ze swoimi ludźmi²³⁸.

Jest to interesujący przykład postępowania krzyżowców, którzy odbudowywali panowanie ormiańskie w Kapadocji, tak jak restaurowali rządy bizantyjskie w Nikei. W tym czasie łacińscy krzyżowcy jawili się jako faktyczni wybawcy dawnych wspólnot chrześcijańskich na Wschodzie.

Z Cezarei, którą osiągnięto około 27 września 1097 r., Łacinnicy skierowali się na południowy wschód w celu przejścia Antytaurusu. Około 3 października krzyżowcy dotarli do Placentii, starożytnej Komany²³⁹, wówczas z pewnością zamieszkanej przez Ormian. Dzięki dogodnemu położeniu twierdzy w górach Antytaurusu mogli oni aż do momentu przybycia krzyżowców z sukcesem przeciwstawiać się atakowi tureckiemu, albowiem Turcy oblegali miasto od około trzech tygodni. Jest pewne, że oblegające oddziały tureckie należały do Daniszmendydów z Sziwasu. Przybycie oddziałów krzyżowych do Komany bez wątpienia uratowało miasto i jego mieszkańców, którzy z radością powitali przybyszów i otworzyli im bramy. Po wejściu oddziałów krzyżowych do miasta nastąpiło interesujące wydarzenie. Tatikios, dowódca korpusu bizantyjskiego, który szedł u boku krzyżowców, w imieniu cesarza zażądał oddania mu miasta, na co rycerze zachodni wyrazili zgodę. Dowódca bizantyjski wyznaczył gubernatora miasta, którym został znany nam już prowansalski rycerz w służbie cesarza, Piotr z Aups. Gesta Francorum tak opisuje to wydarzenie:

Piotr z Aups zażądał miasta od wszystkich baronów, aby bronić go w wierności dla Boga i Świętego Grobu, baronów i cesarza²⁴⁰.

Jak widać, krzyżowcy ciągle pozostawali wierni złożonej obietnicy, że oddadzą cesarstwu wszystkie odzyskane miasta bizantyjskie. Jeśli chodzi o oddziały daniszmendydzkie, które wciąż operowały w okolicy, Boemund puścił się za nimi w pogoń, pragnąc doprowadzić do starcia, ale przeciwnik nie podjął walki. Boemund, dowodzący wydzielonym oddziałem konnicy, działał na terenie Małej Armenii, od gór Arge aż do Maraszu, gdzie ostatecznie dołączył do głównej armii krzyżowej.

W tym czasie, po przejściu pierwszych wzniesień Anntytaurusu, nad którymi dominował szczyt Soghan-dagh (2700 m n.p.m.), krzyżowcy skierowali się na południowy wschód i około 5-6 października dotarli do Koksunu (Goeksun, biz. Cucusos, arm. Gocuse). Miasto było w większości zamieszkane przez Ormian, którzy z radością przywitali przybyszy, otwierając im bramy. W mieście krzyżowcy znaleźli obfitość żywności, więc przez trzy dni odpoczywali w nim i regenerowali nadwątlone siły. W ten sposób manifestowała się przyjaźń frankijsko-ormiańska, która od pierwszego kontaktu okazała się trwałym zjawiskiem, a w przyszłości Ormianie będą stanowić jeden z fundamentów budowy Łacińskiego Wschodu.

Po opuszczeniu Koksunu armia skierowała się w stronę Maraszu. Aby dojść do tego miasta, krzyżowcy musieli sforsować wąwozy w regionie Zeitûn oraz przejść najbardziej nieprzyjazną część Antytaurusu, z dwoma masywami: Bertut-dagh i Akhir-dagh, każdym o wysokości przekraczającej 2400 m. Był to teren z krętymi ścieżkami, pocięty tektonicznymi rozpadlinami, tak dziki i wypełniony urwiskami, że kronikarze łacińscy nazwali go Górami Diabelskimi²⁴¹:

Wyszliśmy z Koksunu i weszliśmy w Góry Diabelskie, tak wysokie i wąskie, że nikt nie odważył się iść ścieżką inaczej jak gęsiego. Konie ześlizgiwały się w przepaście i każde zwierzę juczne powiązane z innym, spadając, pociągało kolejne²⁴².

W końcu armia doszła do Maraszu, starożytnej Germanikei, na równinie Dżihun²⁴³. Jak pamiętamy, Marasz po klęsce bizantyjskiej pod Mantzikertem stał się częścią efemerycznego królestwa ormiańskiego pod rządami Filaretosa i stanowił jego rdzeń²⁴⁴. Gdy Turcy Seldżuccy po kolei odebrali Filaretosowi inne miasta (1085-1087), Marasz, w całości zamieszkany przez Ormian, pozostał w jego władaniu aż do śmierci²⁴⁵. Sąsiednie góry znajdowały się pod władzą Ormianina, w połowie księcia, w połowie wodza bandy rabusiów, Kogha Vasila, czyli Bazylego Złodzieja. W procesie podziału ziem Filaretosa Kogh Vasil opanował dwie twierdze: Kajsun i Raban. Pierwsza z nich znajdowała się na wschód od Maraszu, w sąsiedztwie Behesni²⁴⁶, podczas gdy druga była położona na południe od Kajsunu, między tym miastem a Dulukiem²⁴⁷. Niemniej nie wydaje się, aby Kogh Vasil, który pozostawał w bliskich relacjach z krzyżowcami, kontynuował swoje podboje aż do Maraszu. W rzeczywistości wiemy jedynie, że kiedy około 13 października 1097 r. oddziały krzyżowe zjawiły się pod Maraszem, zostały przywitane przez Ormian jako znak czuwającej nad nimi Bożej Opatrzności.

Pełni radości mieszkańcy wyszli na nasze spotkanie, niosąc obfite zapasy żywności i opływaliśmy tam we wszelki dostatek²⁴⁸.

Wciąż wierni porozumieniu z Konstantynopola, krzyżowcy oddali Marasz Bizantyjczykom²⁴⁹. W Maraszu do głównych sił krzyżowców dołączył Boemund z Tarentu, po czym cała armia wyruszyła w stronę Syrii. 20 października czołowe oddziały osiągnęły Most Żelazny na Orontesie (Dżisr al-Hadìd), leżący na wschód od Antiochii²⁵⁰. Cel krucjaty, jakim był podbój Syrii, właśnie się rozpoczynał.

Zanim podążymy dalej za krzyżowcami, należy uzupełnić studium poświęcone ich działalności w Anatolii opisem podbojów dokonanych przez Aleksego Komnena w Jonii i Frygii. Albowiem była to krucjata bizantyjska i była ona konsekwencją krucjaty frankijskiej. Następnie przedstawię opis dokonań Tankreda i Baldwina z Boulogne w Cylicji i w regionie ze stolicą w Edessie.

„Krucjata” Aleksego Komnena w Jonii i Frygii

Upadek Nikei, stolicy państwa Kilidż Arslana, a potem klęska tego władcy pod Doryleum zadały brutalny cios potędze i prestiżowi młodej dynastii seldżuckiej w Anatolii. Posiadanie Nikei miało znaczenie symboliczne. W następstwie zajęcia tego miasta w 1081 r. Turcy właściwie bez walki opanowali prawie całą zachodnią Anatolię. Odbicie Nikei przez Bizantyjczyków w 1097 r. pozwoliło im na ponowne zajęcie tego regionu, i to praktycznie bez walki. Zwycięstwo pod Doryleum, krusząc potęgę seldżucką, sprowokowało też upadek dominacji tureckiej na zachód od linii Bursa – Adalia.

Krzyżowcy, wchodząc w głąb terytorium państwa Kilidż Arslana, do wschodniej Frygii, Pizydii, Likaonii, oraz swobodnie stacjonując w jego miastach, takich jak Akşehir, Konya, Ereğli, powodowali, że dziedzic Seldżukidów nie był w stanie stawić im skutecznego oporu. Jak więc można było przeciwstawić się pochodowi Bizantyjczyków w Bitynii, Lydii i zachodniej Frygii? Drobni emirowie z wybrzeża Morza Egejskiego, na przykład Çaka bej, emir Smyrny, czy Tangriperme²⁵¹, emir Efezu, pozostawieni sami sobie, nie mogli nawet marzyć o utrzymaniu się w swoich miastach.

Cesarz Aleksy Komnen umiejętnie wykorzystał powstałą sytuację. Nazajutrz po zdobyciu Nikei wysłał do Jonii armię dowodzoną przez swego szwagra Jana Dukasa oraz eskadrę okrętów dowodzoną przez admirała Kaspaksa. W celu wywarcia odpowiedniego wrażenia na Turkach powierzył Janowi Dukasowi przetrzymywanych dotąd więźniów seldżuckich wziętych w Nikei, zwłaszcza żonę Kilidż Arslana, która była córką emira Smyrny Çaki beja²⁵².

Plan ten w pełni się powiódł. Kiedy Jan Dukas przybył pod Smyrnę, Çaka bej poddał miasto bez walki, pod tym jedynie warunkiem, że będzie mógł odejść wolny. Następnie bizantyjski dowódca pomaszerował pod Efez, który także dostał się w jego ręce bez żadnych problemów. Starożytna Jonia, tem Samos, jak nazywali ten obszar Bizantyjczycy, wrócił pod ich władzę.

Na wiosnę 1098 r. Jan Dukas wznowił kampanię, zmierzając odzyskać tem Thrakesion, czyli starożytną Lydię i zachodnią Frygię. Przechodząc przez dolinę Hermos (Ghediz-tshaï), odzyskał Sardes (Sart) i Filadelfię (Alaşehir), a idąc dalej, osiągnął środkowy bieg Meandru [tur. Menderes – przyp. tłum.] i przywrócił władzę cesarską w Laodycei-Hierapolis, koło dzisiejszego Denizli. Kampania 1098 r. przywróciła Bizancjum panowanie nad całym dawnym temem Thrakesion, Dorydą, Licją i Pamfilią, które stanowiły bizantyjski tem Kibyrrhaioton, aż do Adalii. Dowódca armii bizantyjskiej skierował się następnie na północny wschód i szedł przez region Hoiran Göl i masyw Sultan-dagh, aż dotarł do Polybotos, gdzie pobił Turków²⁵³. Chalandon zapewne słusznie uważa, że w tym momencie Jan Dukas udał się na spotkanie z Aleksym Komnenem, który odzyskiwał wtedy Bitynię, skąd Turcy ewakuowali się po klęsce pod Doryleum. Spotkanie Aleksego i jego dowódcy musiało nastąpić gdzieś na równinie frygijskiej, a podbój zachodniej Anatolii został zakończony. Cesarz skierował się teraz, idąc przez świeżo odzyskane prowincje, w stronę Cylicji i Syrii, aby połączyć się z Frankami oblegającymi Antiochię. W czerwcu 1098 r. obozował w Filomelionie, sercu dawnego temu anatolijskiego, którego cała zachodnia część wróciła pod władzę cesarstwa. Wówczas doszły Aleksego wieści spod Antiochii, które jak zobaczymy, sprawiły, że zrezygnował ze swoich zamiarów²⁵⁴.

Do tego czasu Bizancjum zdołało odzyskać jedną trzecią Anatolii – najbardziej żyzną część półwyspu. Ten niespodziewany podbój był prostą konsekwencją pierwszej krucjaty, konsekwencją historycznie porównywalną z odzyskaniem Palestyny. Porównajmy mapy Wschodu w 1095 i 1098 r. W 1095 r. granica turecko-bizantyjska biegła między Nikeą a Nikomedią, na terenie zachodniej Bitynii, w niewielkiej odległości od Morza Marmara i Bosforu. Tureccy emirowie władali od Smyrny do Efezu. Koczownicy przybyli z Turkiestanu stacjonowali na wybrzeżu Morza Egejskiego. Spójrzmy z kolei na mapę Wschodu w 1098 r.: Bitynia, Jonia, Lidia i Frygia są wolne, a Turcy zostali odrzuceni aż do Galacji, na Słoną Pustynię i do Likaonii. Skutki bizantyjskiej katastrofy po 1081 r. zostały w dużej mierze zniwelowane, a żywot cywilizacji bizantyjskiej został przedłużony o trzy i pół wieku. Dodajmy też, że gdy czwarta krucjata powaliła Bizancjum w Europie w 1204 r., to prowincje azjatyckie, odzyskane przez Bizantyjczyków dzięki pierwszej krucjacie, w tym Nikea, zdobyta przez Gotfryda z Bouillon, stały się azylem i odskocznią dla odrodzenia Bizancjum.

Z punktu widzenia Bizantyjczyków pierwsza krucjata była rewanżem za klęskę pod Mantzikertem.

4. PIERWSZA KRUCJATA I ORMIANIE. ZAŁOŻENIE HRABSTWA EDESSY

Wyzwolenie Cylicji przez Tankreda i Baldwina z Boulogne

Jak widzieliśmy, Baldwin z Boulogne, brat Gotfryda z Bouillon, i Tankred, zapalczywy siostrzeniec Boemunda, opuścili główne siły armii krucjatowej około 14 września 1097 r. i udali się do Cylicji, gdzie chcieli rozbić siły tureckie. Ci dwaj młodsi przedstawiciele swoich rodów zaliczali się do najbardziej zuchwałych baronów, którzy zdecydowali się na przyjęcie krzyża. Dla jednego i drugiego, jak dowiodły późniejsze wydarzenia, święta wyprawa była jedynie przedsięwzięciem politycznym, którego celem był podbój Wschodu. Rozważając rzecz trzeźwo, oceniali oni, że okrężna droga obrana przez armię, wiodąca przez Kapadocję, via Marasz, była błędem. W rzeczy samej, uzasadnienie dla takiego manewru można było znaleźć jedynie w chęci wykonania warunków porozumienia frankijsko-bizantyjskiego, które zakładało rozbicie potęgi tureckiej w Anatolii i oddanie cesarstwu dawnych prowincji Małej Armenii, wciąż zasiedlonych przez ludność chrześcijańską. Jednak Tankred konsekwentnie odrzucał możliwość uznania porozumienia zawartego z Bizancjum, co dawało mu wolną rękę w podejmowanych działaniach. Wydaje się, że Baldwin z Boulogne był dość daleki od rozumienia warunków złożonej przysięgi jako aktu religijnego, jak chociażby pojmował to jego brat Gotfryd, i niezbyt przejmował się prawami cesarstwa. Unikając drogi przez Kapadocję, obaj baronowie skierowali się z Ereğli wprost na żyzną równinę cylicyjską, która stanowiła przedmiot rywalizacji wodzów ormiańskich z Taurusu i seldżuckich emirów panujących bliżej wybrzeża, nie mówiąc już o wciąż podnoszonych przez Bizancjum prawach do tych ziem.

W 1097 r. to Ormianie mieli najwięcej szans na zwycięstwo w tej rywalizacji. Spustoszona w wyniku wojen między Bizancjum i Turkami Cylicja została zasiedlona przez Ormian, na tyle licznych, że w XI w. zupełnie zmienili oni stosunki etniczne na tym terenie²⁵⁵. Widzieliśmy także, jak w latach 1077-1083 Cylicja stała się częścią państwa Filaretosa, zuchwałego awanturnika, którego należy uznać za założyciela pierwszego cylicyjskiego państwa ormiańskiego²⁵⁶. Po upadku tego efemerycznego tworu Turcy Seldżuccy opanowali znaczną część równiny cylicyjskiej z takimi miastami jak Mamistra i Tars, chociaż wodzowie ormiańscy utrzymali się w górach Taurusu. Od około 1080 r. jeden z takich wodzów o imieniu Ruben, dawny urzędnik ostatniego króla Armenii Gagika II, osiadł w niedostępnym masywie, z głównym punktem w Partzerpercie. Twierdza Rubena znajdowała się na północny zachód od Sis, w górach Kozan i Ghedin Belli. Syn Rubena Konstantyn I (1092-1100) rozszerzył swoją władzę, usuwając Turków z całego obszaru i zajmując bizantyjską twierdzę Vahka (Féké), położoną w Antytaurusie nad rzeką Gök-su, która miała reputację niezdobytej. Była to cenna zdobycz, albowiem Vahka stała się w przyszłości punktem wyjścia dla podboju przez Rubenidów całej Cylicji.

Innym z wodzów ormiańskich rezydujących w górach, który także odegrał rolę w czasie krucjaty, był założyciel dynastii Hetumidów Oszin, władca Lampronu (zm. 1110). Około 1072 r. opuścił on swoje rodzinne strony w rejonie Kantzag (Gandja, Elisabethopolis) i przybył do Taurusu, gdzie zajął twierdzę Lampron. Znajdowała się ona u podnóża masywu górskiego Metdezis i była orlim gniazdem, z którego Oszin kontrolował dolinę rzeki Tars. W 1081 r. wstąpił na służbę Bizantyjczyków i udał się do Europy, aby pod sztandarem Aleksego Komnena walczyć przeciwko Robertowi Guiscardowi. Cesarz nagrodził Oszina, mianując go stradopedarchą Cylicji²⁵⁷. Jak przypuszcza Chalandon, to właśnie Oszin, którego Albert z Aix i Radulf z Caen znają pod imieniem Ursinus, senior Lampronu, przybył do obozu krzyżowców. W tym czasie był już panem Adany, miasta leżącego w samym sercu równiny cylicyjskiej²⁵⁸.

Tak przedstawiała się sytuacja w Cylicji, kiedy pojawili się tam Tankred i Baldwin z Boulogne. Jako pierwszy przybył Tankred, który idąc z Pozanti, sforsował Wrota Cylicyjskie i o trzy dni wyprzedził Baldwina. Ten ostatni, jak się wydaje, zabłądził w górskim masywie Bulghar-Dagh. Obaj baronowie zabiegali o pozyskanie przyjaźni Ormian. Już wcześniej Baldwin związał się z jednym z wodzów ormiańskich o imieniu Bagrat (Pancrace), który towarzyszył mu od Nikei i wiązał swoją przyszłość z frankijskim baronem. Być może to za radą Bagrata Baldwin zdecydował się na marsz do Cylicji²⁵⁹. W każdym razie pewne jest, że dzięki znajomości kraju ormiański wódz mógł wyświadczyć Baldwinowi szereg przysług w czasie jego kampanii w Cylicji, a potem w Edessie. Jak zaświadcza Wilhelm z Tyru, kiedy cytadele miast cylicyjskich były obsadzone przez garnizony tureckie, to ludność owych miast, a także terenów wiejskich, była wyłącznie ormiańska i grecka²⁶⁰.

Tankred, wyprzedzając Baldwina, przybył pod Tars i obległ miasto, które stało się jego pierwszym celem. Po odparciu tureckiego wypadu z cytadeli nawiązał kontakty z ormiańskimi mieszkańcami miasta (około 21 września 1097 r.). Negocjacje, które prowadził, dotyczyły zajęcia miasta i zmierzały już do końca, kiedy pojawił się Baldwin i towarzyszący mu baronowie lotaryńscy. Wśród nich byli Baldwin z Le Bourg, Reinard z Toul i Piotr ze Stenay²⁶¹, którzy ewidentnie związali swoje losy z młodszym bratem księcia Dolnej Lotaryngii. Przybycie tych nowych sił na tyle przestraszyło garnizon turecki, że pod osłoną nocy czmychnął on z miasta. Nazajutrz Ormianie i Grecy zaprosili wodzów frankijskich do Tarsu, zgadzając się na objęcie przez nich władzy. Oczekując ich przybycia, mieszkańcy wywiesili na murach chorągwie Tankreda, z którym od dłuższego czasu prowadzili rozmowy. Jeśli chodzi o oddanie Tarsu przedstawicielom cesarza Aleksego, co było zgodne z porozumieniem frankijsko-bizantyjskim, Tankred, jak się wydaje, w ogóle nie brał tego pod uwagę. Ponieważ wcześniej nie uznał tego traktatu, teraz zamierzał zdobyć Cylicję dla siebie.

Baldwin miał jednak podobne ambicje i jego przyjaźń z Bagratem zaowocowała powstaniem rzeczywistej polityki wobec Ormian, której ostatecznym wynikiem było założenie Hrabstwa Edessy. Natychmiast zakwestionował on pierwszeństwo Tankreda do władania miastem. Albert z Aix informuje nas, że mieszkańcy Tarsu pragnęli, aby władzę objął Tankred – taka była sława Normanów na obszarze ziem bizantyjskich, zwłaszcza od czasów wyprawy Roberta Guiscarda i Boemunda²⁶². Lecz potencjał militarny obu baronów była bardzo nierówny. Zgodnie ze świadectwem Radulfa z Caen Baldwin miał pod swoimi rozkazami 500 rycerzy i 2000 piechoty²⁶³, podczas gdy Tankred dowodził tylko 100 rycerzami i 200 piechurami. Tym samym wódz Normanów musiał ulec przeważającej sile Baldwina. Z wściekłością w sercu Tankred oddał Tars Baldwinowi, opuścił miasto i udał się do Adany. Jednakże uraz Baldwina wobec Tankreda wcale nie był przez to mniejszy. Kiedy 300 piechurów z oddziałów Tankreda z pewnym opóźnieniem przybyło pod Tars, Baldwin, pomimo ich próśb, nie wpuścił ich do miasta. Odmówił im także żywności i polecił rozłożyć obóz za miejskimi murami. Następnej nocy cały ten oddział został zmasakrowany przez siły tureckie²⁶⁴. Gniew większości krzyżowców na postępowanie Baldwina i jego rycerzy, których oskarżano o doprowadzenie do śmierci żołnierzy normańskich, wywołał prawdziwy bunt, który Baldwin stłumił z największą trudnością.

Autorytet Baldwina wzrósł w momencie, gdy do brzegów Cylicji w okolicach zatoki Mersina przybiła flota krzyżowców flamandzkich, fryzyjskich i duńskich²⁶⁵, dowodzona przez byłego korsarza Guynemera z Boulogne²⁶⁶. Baldwin był zaś synem hrabiego Eustachego z Boulogne. Kiedy korsarz-krzyżowiec dowiedział się, że zetknął się z synem swego seniora, wysiadł na ląd, złożył Baldwinowi hołd lenny i zaproponował swój udział. Była to oferta nie bez znaczenia, gdyż wielu było z nim śmiałków²⁶⁷. Guynemer oddał Baldwinowi 300 żołnierzy, którzy zastąpili garnizon bulończyków w Tarsie²⁶⁸. Zresztą dowódca floty ofiarowywał swoje usługi także innym dowódcom krucjatowym, ponieważ to z jego wsparciem kilka tygodni później Tankred zdobył Aleksandrettę.

W tym samym czasie, kiedy Baldwin przebywał w Tarsie, Tankred przybył do Adany i Mamistry (przełom września i października 1097 r.). Wilhelm z Tyru mówi, że Adana została zdobyta na Turkach przez burgundzkiego rycerza o imieniu Welf, który oderwawszy się od głównych sił krzyżowych, szukał na tym terenie szczęścia na własną rękę. Na żądanie Tankreda Welf obiecał, że pozwoli wejść jego oddziałowi do Adany, aby zregenerować siły²⁶⁹. Z kolei Chalandon, bazując na przekazie Radulfa z Caen²⁷⁰, sądzi, że Adana podlegała Oszinowi z Lampronu²⁷¹, który to wezwał Tankreda. Jakkolwiek było, pewne jest, że Tankred mógł zaopatrzyć się w Adanie w żywność i że wszedł w bliskie kontakty z Oszinem, jeśli Oszin jest tą samą postacią co ormiański Ursinus z kroniki Radulfa z Caen. Według tego dziejopisa Ursinus zaproponował Tankredowi zdobycie na Turkach Mamistry (Mopsuetia, Missis), w całości zamieszkanej przez Ormian²⁷². Po krótkim oblężeniu, które trwało jedną dobę, garnizon turecki Mamistry uciekł i Ormianie otworzyli bramy miasta Tankredowi (koniec września 1097 r.). Jak doskonale widać w każdym z opisanych przypadków, rola miejscowej ludności ormiańskiej była kluczowa dla sukcesu krzyżowców. To Ormianie otworzyli krucjacie drogę do Syrii i takie twierdzenie nie jest bynajmniej przesadzone.

Jednakże rywalizacja między Baldwinem a Tankredem raz jeszcze zagroziła powodzeniu całej wyprawy. Ledwo ten drugi zjawił się pod Mamistrą, atakując Turków, pojawił się Baldwin, przybywający z Tarsu. Co oczywiste, Tankred zamknął przed nim bramy miejskie, co spowodowało, że Baldwin ze swoją armią został zmuszony do obozowania poza murami, na terenie okolicznych ogrodów. Tankred zgodził się wszakże zaopatrywać wojsko lotaryńskie w żywność, choć w jego otoczeniu dało się słyszeć mniej przychylne Baldwinowi głosy. Kuzyn Tankreda, Ryszard z Salerno, nakłaniał go do tego, aby wykorzystać fakt rozproszenia wojowników Baldwina na równinie i zemścić się na nim. Normański wódz dał się przekonać i na czele 500 konnych zorganizował nagły wypad za mury, niespodziewanie napadając na obóz Baldwina²⁷³. Kiedy minął pierwszy moment zaskoczenia, Lotaryńczycy zebrali się i korzystając z liczebnej przewagi, zmusili atakujących do ucieczki i ścigali ich aż do bram Mamistry. Tankred i jego rycerze z wielkim trudem przeszli most Jihûn, który oddzielał obóz od miasta. Pomysłodawca ataku, Ryszard z Salerno, dostał się w ręce Lotaryńczyków i Baldwina. Noc przyniosła zakończenie potyczki, a nazajutrz obaj baronowie, zawstydzeni takim bezbożnym starciem na terenie Ziemi Świętej, pojednali się. Baldwin, dowiedziawszy się, że Gotfryd został ranny w czasie polowania na niedźwiedzia²⁷⁴, udał się na spotkanie z bratem. Około 15 października 1097 r. jego oddział połączył się z resztą armii, która znajdowała się w okolicach Maraszu. Jeśli chodzi o Tankreda, to w tym czasie, na czele Normanów, do których przyłączyli się krzyżowcy flamandzcy, fryzyjscy i duńscy przybyli z Guynemerem z Boulogne, zakończył podbój równiny cylicyjskiej²⁷⁵. Możliwe, że pomoc Guynemera i jego floty przydała się przy zdobywaniu portowego miasta Aleksandretty. Wraz ze zdobyciem tego portu Tankred znalazł się na ziemi syryjskiej i mógł połączyć się z resztą armii krucjatowej, która z Maraszu maszerowała w stronę Antiochii.

Konflikt, jaki wybuchł między Tankredem i Boemundem na terenie Cylicji, otworzył nowy etap w historii wyprawy krzyżowej, etap o charakterze prawnym. Konflikt potwierdził, że wodzowie frankijscy pod względem moralnym odrzucili już wcześniejsze porozumienie zawarte z cesarzem bizantyjskim. Skoro Tankred i Baldwin rozpoczęli między sobą walkę, zamiast oddać zajęte miasta cylicyjskie Bizantyjczykom, świadczy to o tym, że zamierzali założyć na tym obszarze własne, frankijsko-ormiańskie księstwa, niezależne od cesarstwa. Prowadzona przez nich obu polityka ormiańska miała taki sam cel. Znalazłszy w elemencie ormiańskim solidną, chrześcijańską podbudowę, marzyli o tym, aby na tym fundamencie założyć odrębne państwo frankijskie. Jednak rywalizacja między Tankredem a Baldwinem w rzeczywistości utrudniała realizację owych zamiarów i ostatecznie na tym terenie nie powstała żadna frankijska baronia. Frankijskie garnizony mające pewne znaczenie pozostały jedynie w trzech miastach: Tarsie, Adanie i Mamistrze. Gdy w 1098 r. Boemund objął władzę w Księstwie Antiochii, garnizony te uznały jego zwierzchnictwo, ale już około 1100 r. cesarz Aleksy wysłał ekspedycję, która przejęła te miasta. W następnym roku Tankred, działając jako przedstawiciel Boemunda, odzyskał Tars, Adanę i Mamistrę, które w 1104 r. ponownie zostały zajęte przez Bizantyjczyków. Niewiele później miasta te znalazły się w rękach ormiańskiej dynastii Rubenidów²⁷⁶. Ostatecznie, w wyniku rywalizacji najpierw wodzów frankijskich, a potem walki między Frankami a Bizantyjczykami o panowanie nad równiną cylicyjską, zwycięzcami okazali się Ormianie, którzy jak zobaczymy dalej, zbudowali na tym obszarze własne królestwo.

Baldwin z Boulogne i ormiańscy władcy z gór Taurus i znad Eufratu

Jednak to nie na terenie Cylicji Baldwin z Boulogne mógł zrealizować projekt utworzenia własnego władztwa terytorialnego o charakterze frankijsko-ormiańskim. Około 15 października 1097 r. w okolicach Maraszu Baldwin spotkał się ze swoim bratem Gotfrydem i resztą wielkiej armii krucjatowej, ale już po około dwóch dniach ponownie odłączył się od głównych sił Franków i udał się na poszukiwanie nowych możliwości utworzenia własnego państwa na obszarach zamieszkanych przez Ormian²⁷⁷.

O ile migracja Ormian w XI w. zmieniła Cylicję, to jej znaczenie nad środkowym Eufratem było mniejsze. Mamy tu na myśli przede wszystkim dawne prowincje Meliteny (Malatiya), Kommageny (Samosata i Marasz), Cyrrhestiku (Aintab i Turbessel) i Osrhoeny (Edessa). Nie zapominajmy też, że nie tak dawno cały ten obszar stanowił część efemerycznego ormiańskiego państwa Filaretosa, chociaż po jego upadku gdzieniegdzie utrzymali się dawni jego urzędnicy jako lokalni władcy. I to z nimi przyszło się zetknąć Baldwinowi, a było to dla Franków cenne doświadczenie. Z kolei dla ormiańskich dynastów pojawienie się Franków wydawało się pomocą zesłaną przez Opatrzność.

W Melitenie władza należała do jednego z takich lokalnych ormiańskich władców o imieniu Gabriel lub Khoril, który wcześniej był urzędnikiem Filaretosa²⁷⁸. Po śmierci tego ostatniego Gabriel po prostu przejął władzę w mieście i tak jak jego poprzednik pozostawał w dobrych relacjach z Bizancjum, które leżało na tyle daleko, że nie była to zależność zbyt uciążliwa. Wydaje się, że Gabriel mimo swoich ormiańskich korzeni, podobnie jak Filaretos, był wyznania greckiego, i korzystał z obu tych faktów. Jaki pisze Wilhelm z Tyru:

Tenże Gabriel z urodzenia i z języka był Ormianinem, ale z wiary był Grekiem²⁷⁹.

Zresztą podbój seldżucki doprowadził do otoczenia Meliteny posiadłościami tureckimi, co sprawiło, że elastyczny w swej polityce Gabriel nie wahał się przed uznaniem się za wasala sułtana tureckiego i kalifa. Michał Syryjczyk twierdzi nawet, że wysłał on do Bagdadu swoją żonę i że wróciła ona z edyktem potwierdzającym władzę Gabriela²⁸⁰.

Pomimo tego zabezpieczenia Gabriel przeciwstawiał się Turkom, kiedy wymagała tego sytuacja. W 1096 r. sułtan seldżucki z Anatolii Kilidż Arslan zjawił się pod Meliteną z zamiarem oblężenia miasta. Gabriel stanowczo odmówił sułtanowi wydania swego miasta. Wyznawcy Kościoła jakobickiego, nieprzejednanie wrodzy dominacji grecko-ormiańskiej, jak się wydaje, dobrze życzyli Turkom. Zresztą jakobicki metropolita Meliteny Jan Said bar Sabuni doradzał Gabrielowi wydanie miasta Kilidż Arslanowi. Władca nakazał jego egzekucję (4 lipca 1096 r.)²⁸¹.

Co się tyczy zagrożenia seldżuckiego, przybycie do Bitynii oddziałów pierwszej krucjaty, uratowało Gabriela. Sułtan Kilidż Arslan, zwyciężony pod Nikeą, potem pobity pod Doryleum i zaatakowany przez cesarza Aleksego w Lydii, miał zbyt dużo problemów, aby myśleć o zdobyciu Meliteny. Zagrożenie nadchodziło także z innej strony – Daniszmendydów z Sziwasu. Tamtejszy daniszmendydzki emir Malik Ghazi Kumusztakin, rywal Seldżuków, obawiając się, że możliwa aneksja Meliteny za bardzo wzmocni Kilidż Arslana od strony Kapadocji, mniej lub bardziej otwarcie wspierał Gabriela. Michał Syryjczyk pisze, że Daniszmendyda przywrócił pokój między Turkami (Seldżukami?) i Gabrielem²⁸². Jednak po klęsce Seldżuków w starciu z Frankami to Kumusztakin podjął próbę zdobycia Meliteny.

Przez trzy kolejne lata przybywał w porze letniej, pustoszył kraj, niszczył uprawy i udawał się tam również w porze zimowej²⁸³.

Przed tym nowym zagrożeniem władca Meliteny był zmuszony szukać pomocy Franków. Niżej zobaczymy, w jakich okolicznościach oddał on swoją córkę Morfię jako żonę Baldwinowi z Le Bourg²⁸⁴.

Jak pamiętamy, w październiku 1097 r. krzyżowcy ocalili Marasz od zagrożenia tureckiego i zgodnie z obowiązującym porozumieniem z Bizantyjczykami przekazali im miasto. Jednak Marasz był w przeważającej części zamieszkany przez Ormian i Aleksy Komnen nie widział innego rozwiązania, jak mianować swoim gubernatorem Ormianina Tatula, który utrzymał się tam aż do 1104 r., kiedy miasto zajęli Frankowie²⁸⁵.

Na wschód od Maraszu inny z wodzów ormiańskich, Kogh Vasil, władał twierdzami Kajsun i Raban. Jego bratem, jak pamiętamy, był Bagrat, który od Nikei towarzyszył Baldwinowi i z nim związał swoją przyszłość, inspirując go, jak się wydaje, do zajęcia się polityką frankijsko-ormiańską.

W Edessie (tur. Şanlıurfa) rządził kolejny wódz ormiański, Toros, syn Hetuma, który utrzymał się u władzy dzięki niezwykłym zdolnościom. Wcześniej był jednym z urzędników Filaretosa, po którego śmierci miasto na kilka lat (1087-1094) dostało się pod władzę emira Buzana, któremu urząd namiestnika powierzył sułtan Malikszah. Jednak Buzan został pozbawiony władzy przez przedstawiciela Seldżuków, Tutusza, brata Malikszaha, wobec czego Toros skierował do niego propozycję porozumienia. Mając na względzie przede wszystkim kwestie finansowe, związane z pobieraniem podatków w mieście zamieszkanym przez Ormian, Tutusz powierzył Torosowi namiestnictwo całości lub części Edessy (1094). Ale już w następnym roku Tutusz poniósł porażkę w wewnętrznych rozgrywkach wśród Seldżuków, co oznaczało kres jego władzy w Syrii. Toros, wykorzystując powstałą sytuację i mając poparcie ormiańskiej ludności miasta, został faktycznym władcą Edessy. Wydaje się zresztą, że starannie unikał zerwania z fikcją, jaką było zwierzchnictwo Seldżukidów, a w każdym razie uniknął starcia zbrojnego z nimi. Zgodnie z informacjami Guiberta z Nogent²⁸⁶ przetrwanie ataków tureckich na miasto było nie tyle wynikiem działań zbrojnych, co dyplomacji polegającej na zapewnieniu sobie poparcia różnych przeciwstawnych sił. Toros, tak jak wcześniej Filaretos, legitymizował swoją władzę, uznając się za poddanego cesarza. Dwór w Konstantynopolu, zadowolony z tego faktu, dał mu swoje błogosławieństwo, którego zresztą się domagał, tak że kronikarz Mateusz z Edessy mógł nazwać go rzymskim namiestnikiem Edessy, a Michał Syryjczyk tytułował go curopalatosem²⁸⁷.

Pomimo oficjalnego tytułu bizantyjskiego i zabezpieczenia ze strony tureckiej Toros musiał czuć całą kruchość swego ormiańskiego księstwa, którego trwanie aż do tego momentu zapewniła wyłącznie jego zręczność. Edessa, otoczona ze wszystkich stron posiadłościami seldżuckimi, nie mogła zbyt długo uciekać przed wyrokami losu. Przybycie Franków do Syrii jawiło się ormiańskiemu księciu nieoczekiwanym wybawieniem.

Dla Franków udział Ormian stanowił pierwszorzędną szansę. Na Wschodzie, prawie całkowicie zdominowanym przez muzułmanów i islam, obecność przyjaźnie nastawionej ludności chrześcijańskiej, zamieszkującej północną Syrię i gotowej otwierać krzyżowcom bramy, stanowiła niebagatelną korzyść! Nawet na tych obszarach, gdzie Ormianie nie zdołali wyeliminować panowania tureckiego, stanowili większość ludności w miastach i wioskach. Tak było w przypadku Tell-Baszir [frankijskie Turbessel – przyp. tłum.] na drodze z Edessy do Antiochii i w Râvendân [frank. Ravendel – przyp. tłum.] między Maraszem a Antiochią.

Mieszkańcy tej krainy byli chrześcijanami, z wyjątkiem nielicznych Turków, którzy okupowali twierdze²⁸⁸.

To w tamte strony Bagrat, ormiański towarzysz Baldwina z Boulogne, poprowadził tego ostatniego, kiedy zdecydowali się opuścić Marasz.

Zdobycie Turbesselu i Ravendelu okazało się łatwe. W momencie zbliżania się Franków ormiańscy mieszkańcy obu miast podnieśli bunt przeciwko tureckim garnizonom:

Ci, którzy byli naszej wiary, kiedy zobaczyli Baldwina i jego ludzi, okazali wielką radość. Zdecydowali się oddać władzę w całym kraju, tak że w krótkim czasie została podbita cała ziemia rozciągająca się do rzeki, która nazywa się Eufrat. Chrześcijanie, którzy objęli tę ziemię, stali się dumni i wyniośli, a to z racji tego, że wyrzucili z kraju wszystkich niewiernych. Każdy z baronów tej ziemi z całej siły służył Baldwinowi i pomagali mu zaprowadzić wszędzie jego wolę²⁸⁹.

Innymi słowy było to powstanie Ormian, które umożliwiło łatwy podbój Turbesselu i Ravendelu przez Franków, bowiem Ormianie żywiołowo wypędzili Turków i przyjęli Franków jako swoich wyzwolicieli.

Wśród wodzów ormiańskich, którzy uważali się za stronników sprawy frankijskiej, najbardziej ambitny był Bagrat. Poprowadził on Baldwina z Boulogne do Armenii, a zwłaszcza do regionu Turbesselu²⁹⁰, zapewne dlatego, że liczył na poparcie Franków przy tworzeniu własnego lenna. Jednak w razie potrzeby opuściłby ich i zwrócił przeciwko nim, aby pozbyć się zbyt potężnego sojusznika. Tak było zresztą w czasach Filaretosa i jego namiestników, którzy manewrowali między Bizantyjczykami i Turkami. Po zdobyciu Ravendelu Baldwin powierzył rządy w mieście Bagratowi, zaś władzę w Turbesselu objął inny Ormianin o imieniu Fer. Jednak Baldwin zaczął wątpić w wierność Bagrata, a Fer oskarżył swego ziomka o spiskowanie z Turkami. W efekcie Baldwin nakazał aresztowanie Bagrata i zagroził mu torturami, aż ten zgodził się na wydanie mu Ravendelu²⁹¹.

Baldwin w Edessie i jego usynowienie przez Torosa

Po otrzymaniu informacji o zajęciu przez Franków Turbesselu ormiański książę Edessy Toros wezwał Baldwina na pomoc. Władca Edessy był już w podeszłym wieku, a na dodatek nie miał dzieci. Widzieliśmy już, jaka była sytuacja jego i miasta, które znajdowało się wśród posiadłości tureckich. Jego księstwo, będące pozostałością państwa Filaretosa, było w ciągłym zagrożeniu. Przybycie krzyżowców wydawało mu się więc zrządzeniem Opatrzności. Postanowił oprzeć się na sile Franków, przekonany przy tym, że może ich użyć, nie popadając we frankijską zależność. Jaki pisze Mateusz z Edessy:

Przepełniony radością wysłał do księcia Franków do Turbesselu swego wysłannika z prośbą, aby przybył on na pomoc przeciwko jego wrogom, którymi byli stale mu zagrażający okoliczni emirowie²⁹².

Wydarzenia te miały miejsce na początku lutego 1098 r. Owo wezwanie było zgodne z polityką ormiańską Baldwina, więc nie wahał się i odpowiedział natychmiast. Zabierając ze sobą 80 rycerzy, aby tym szybciej dotrzeć do miasta, przeszedł Eufrat, uniknął zasadzki, którą zastawił na niego turecki garnizon Samosaty, i przybył do Edessy, gdzie został z radością powitany przez Torosa.

Mieszkańcy, którzy wyszli mu naprzeciwko, z gorliwością wprowadzili go do miasta. Jego obecność wywołała ogólną radość wśród wszystkich chrześcijan. Toros okazywał mu wielką przyjaźń i obsypał go podarkami²⁹³.

Wilhelm z Tyru potwierdza te słowa, pisząc, że duchowieństwo ormiańskie przyjęło Baldwina „procesją”, okazując mu wielkie honory, co warto odnotować, gdyż dowodzi to, że między Kościołem ormiańskim i Łacinnikami nie istniała przepaść, która oddzielała ten pierwszy od Bizantyjczyków²⁹⁴.

Najgorszym wrogiem ormiańskiego Księstwa Edessy byli Turcy z Samosaty, których emir Balduk być może był młodszym przedstawicielem dynastii Daniszmendydów²⁹⁵. Na prośbę Torosa Baldwin natychmiast zaatakował miasto, co nastąpiło w drugiej połowie lutego 1098 r. Towarzyszył mu jeden z wodzów ormiańskich, Konstanty z Gargaru, który prowadził własny oddział. Poza garścią rycerzy frankijskich armia składała się z lokalnych oddziałów ormiańskich o charakterze milicji, które pochodziły z Edessy oraz innych obszarów księstwa. Bez przeszkód osiągnięto niebronione przedmieścia Samosaty, ale w czasie gdy chrześcijanie zajęci byli plądrowaniem, nastąpił gwałtowny wypad oddziału tureckiego, liczącego 300 konnych, który kompletnie zaskoczył armię chrześcijańską i zmusił ją do ucieczki. Około 1000 żołnierzy ormiańskich zostało zabitych²⁹⁶.

Nie jest wykluczone, że ucieczka oddziałów milicji edesseńskiej spod Samosaty przekonała Baldwina o konieczności przekształcenia Edessy z księstwa ormiańsko-frankijskiego w państwo frankijsko-ormiańskie. W każdym razie wzajemne relacje między ormiańskim wodzem i frankijskim księciem były dość dwuznaczne. Wzywając Baldwina, Toros zapewne zamierzał zwerbować wodza najemników i taka idea przyświecała mu na początku. Według Wilhelma z Tyru:

Toros mówił, że Baldwin będzie skutecznie bronił miasta przed Turkami, którzy otaczali je z każdej strony, w zamian za co da księciu i jego ludziom rozsądne wynagrodzenie i zapłatę. Kiedy Baldwin usłyszał, że został wezwany jako najemnik, okazał wielką pogardę i powiedział, że nie pozostanie tam dłużej i zaczął przygotowania do swego odejścia²⁹⁷.

Toros jednak za bardzo potrzebował wsparcia Baldwina, aby pozwolić mu odejść, a ten nie zgadzał się na pozostanie, chyba że pod warunkiem podzielenia się z nim władzą. Zastosowano więc fikcję prawną. Toros, który nie miał dzieci, adoptował Baldwina i wyznaczył go na swego następcę. Zgodnie z ormiańską tradycją adopcji stosowaną w XI w. Baldwin, do połowy obnażony, przywdział koszulę, w którą ubrany był też Toros [koszula musiała być podwójnego rozmiaru – przyp. tłum.], a ten przycisnął go do piersi i ucałował, co świadczyło o zawarciu kontraktu. Żona Torosa uczyniła to samo²⁹⁸.

Przewrót w Edessie – Baldwin księciem (marzec 1098 roku)

Pod znakiem owego procesu adopcji w Edessie pojawiło się kondominium ormiańsko-frankijskie, w którym to element frankijski był już wyznaczony jako ten, który niebawem przejmie władzę od Ormian. Osiągnięty kompromis jednak nie przetrwał wspólnej klęski pod Samosatą. Wkrótce potem Toros został zabity w trakcie ludowych rozruchów mieszkańców pochodzenia ormiańskiego, podczas których postawa Baldwina była co najmniej dwuznaczna. Źródła ormiańskie, takie jak Mateusz z Edessy, uznały, że inicjatywa przewrotu pochodziła od czynników ormiańskich, niechętnych Torosowi, które widziały w sojuszniczych Frankach narzędzie do zaspokojenia swoich pretensji:

Skoro Baldwin powrócił z Samosaty do Edessy, znalazł zdrajców, zdeprawowanych doradców, którzy spiskowali z nim, aby zgubić Torosa. Ten zaś z pewnością nie zasłużył na taki los po zasługach, jakie oddał miastu, bowiem to dzięki jego rozważnemu postępowaniu, dzięki jego pomysłowym przedsięwzięciom i odwadze uwolnił je od poddaństwa wobec muzułmanów. Czterdziestu spiskowców, połączonych w tym zamierzeniu godnym Judasza, nocą udało się do Baldwina i po wyjawieniu swoich przestępczych planów obiecali mu wydanie Edessy. Baldwin przyłączył się do nich. Pozyskali oni także wodza ormiańskiego Konstantyna [z Gargaru, leżącego nad Eufratem na północny wschód od Samosaty – przyp. tłum.]. W piątym tygodniu Wielkiego Postu wraz z ludem powstali oni przeciwko Torosowi i w następną niedzielę [7 marca 1098 r. – przyp. tłum.] splądrowali budynki należące do urzędników na służbie curopalatosa [Torosa – przyp. tłum.] i zawładnęli zewnętrzną częścią cytadeli. Nazajutrz ponownie się zgromadzili, aby uderzyć na jej część wewnętrzną, gdzie schronił się Toros. Zepchnięty i oblężony, powiedział im, że jeżeli złożą przysięgę i go oszczędzą, odda im cytadelę i miasto i wraz ze swoją żoną uda się do Meliteny. Wobec tego zażądał, aby Baldwin przysiągł na czcigodne relikwie Varaka i Makenisa²⁹⁹ w kościele Świętych Apostołów, że nie uczyni mu nic złego. Na świadków przywołał Baldwin archanioły, anioły i proroków, którzy mieli zagwarantować wykonanie tego, czego żądał Toros. Po tym, jak książę złożył przysięgę uświęconą przywołaniem wszystkich świętych, Toros wydał mu cytadelę i Baldwin wraz z innymi dostojnymi mieszkańcami miasta wkroczył do jej wnętrza. We wtorek, w Święto Czterdziestu Świętych [9 marca – przyp. tłum.], mieszkańcy uzbrojeni w miecze i pałki rzucili się na Torosa i strącili go z wysokich murów, wśród wycia oszalałego tłumu. Rozwścieczony tłum, rzucając się na niego, zadał mu straszne męki i podziurawił ciosami mieczy. Po związaniu mu nóg sznurem wlekli go sromotnie ulicami miasta, łamiąc przysięgę, którą złożyli. Edessa została niezwłocznie wydana Baldwinowi³⁰⁰.

Albert z Aix mówi zaś, że miejscy notable i lud Edessy wymyślili, aby usunąć starego curopalatosa, który ich tyranizował, i oddać władzę Baldwinowi. Miało to na celu zapewnienie sobie władcy-wojownika, zdolnego do obrony przed Turkami. W tej relacji spiskowcy zjawili się przed Baldwinem i zaprosili go, aby stanął na ich czele, kiedy skierują się przeciw Torosowi. Baldwin z gniewem odmówił przelania krwi starca, który mocą adopcji stał się jego ojcem. Zgodził się jedynie przemówić do Torosa, który uciekł do cytadeli. Działając jako pośrednik, hrabia Boulogne zasugerował Torosowi, by wobec trwających zamieszek poddał się mu i uśmierzył tłumy podarkami. Toros, szczęśliwy, że będzie mógł opuścić miasto za taką cenę, otworzył swój skarbiec Baldwinowi i tylko zażądał od tego ostatniego, aby zapewnił mu bezpieczeństwo na czas wyjścia. Baldwin zaręczył to i szukał sposobu wymknięcia się Torosa z wieży, która stanowiła miejsce jego schronienia. Jednak gdy tylko Toros wyszedł, tłum rzucił się na niego i zmasakrował go³⁰¹.

Opis zawarty w kronice Wilhelma z Tyru, poza tym, że zaczyna się oskarżeniem Torosa o nielojalność względem Baldwina, w innych częściach jest taki sam³⁰². Stary książę ormiański starał się wyswobodzić z porozumienia, które nieroztropnie zawarł z hrabią Boulogne. Zresztą Toros został przedstawiony jako tyran i dopiero przybycie Franków pozwala ludowi złamać jego rządy,

albowiem wielu nienawidziło tego człowieka, który długo gnębił ich podatkami w ten sposób, że kazał przynosić sobie złoto, srebro oraz wszystko to, co podobało mu się w mieście.

Wilhelm z Tyru posuwa się do stwierdzenia, że Toros wezwał Turków jako wykonawców jego zemsty.

Jeśli ktokolwiek był na tyle odważny, aby odmówić mu wydania jakiejś rzeczy, która mu się podobała, wzywał Turków i kazał im niszczyć winnice i pola uprawne, kraść zboże i zwierzęta, i jeśli wychodził z miasta, bał się o swoje życie.

Jego współplemieńcy, Ormianie z Edessy, marzyli tylko o tym, aby zemścić się na nim. Weszli więc w kontakt z innym wodzem ormiańskim, Konstantynem z Gargaru, zaprzysięgłym wrogiem Torosa, w celu organizacji zamachu, w wyniku którego dotychczasowy władca zostałby zastąpiony przez Baldwina.

Mieszkańcy miasta widzieli, że Baldwin był pełen wdzięku, mądrości, dumy i waleczności we wszystkich rzeczach, które czynił i wielki był ich gniew na tego człowieka [Torosa – przyp. tłum.], który nie miał żadnych przymiotów, uczynił zaś wiele złego możnym i innymi mieszkańcom. Dlatego uradzili między sobą, aby wysłać wezwanie do możnego pana, który znajdował się dość blisko i miał twierdzę w górach. Na imię miał on Konstantyn. I zgodzili się między sobą, że zabiją swego księcia i uczynią Baldwina władcą i księciem nad sobą.

Zostały wszczęte zamieszki i Toros został oblężony w swojej wieży przez rozwścieczony tłum, ale Baldwin próbował go ratować. Prośbą i groźbą bezskutecznie próbował uspokoić tłum, ale niczego nie osiągnąwszy, udał się do Torosa i poradził mu, aby się wykupił i uciekł,

jeśli może, ponieważ on [Baldwin – przyp. tłum.] nic więcej nie może uczynić. Wtedy on, w stanie desperacji, przywiązał linę do okna i po niej schodził, ale gdy tylko się pojawił, został zaatakowany, i to zanim zdołał zejść na ziemię. Kiedy został zamordowany, jego ciało było włóczone po mieście, a potem tłum uciął mu głowę, a nie mogąc nasycić się, pastwiono się nad nim. Następnego dnia zabrali Baldwina siłą i pomimo tego, że się wzbraniał, został przez nich wybrany na księcia i pana.

Po zaprezentowaniu powyższych tekstów można stwierdzić, że upadek Torosa był skutkiem buntu jego własnych poddanych, Ormian z Edessy. Historia ostatnich Bagratydów, Filaretosa czy Gabriela z Meliteny, ukazuje nam Ormian głęboko podzielonych ze względów politycznych, nie mówiąc już o konflikcie z Kościołem jakobickim i jakobitami³⁰³. Filaretos był genialnym awanturnikiem, któremu nie udało się założyć trwałego państwa ormiańskiego w południowo-wschodniej części Azji Mniejszej, ale udało mu się, głównie z powodów religijnych, ściągnąć na siebie potępienie współplemieńców, czego dowody znajdujemy także na kartach kronik. Przypadek Torosa z Edessy, dawnego urzędnika i sukcesora Filaretosa, nie był wcale inny. Ormianie z Edessy, zapominając, że wobec zakusów tureckich zawdzięczali swoje przetrwanie właśnie Torosowi, zarzucali teraz księciu jego umiarkowanie wobec Turków i despotyzm, który cechował go od momentu, gdy został władcą. Do zarzutów miejskich notabli doszedł element rywalizacji z innym ormiańskim watażką, władcą terytorialnym, jakim był Konstantyn z Gargaru. Wystąpienie ludu, szczęśliwego, że może oddać się zamieszkom, dopełniło reszty. Poza tym jakobici, zaprzysięgli wrogowie dominacji ormiańsko-greckiej, dobrowolnie przyłączyli się do przeciwników curopalatosa.

Rewolucja edesseńska z 9 marca 1098 r. była więc z tego punktu widzenia wewnętrznym przewrotem ormiańskim. Niemniej jest też faktem – Albert z Aix i Wilhelm z Tyru nie ukrywają tego przed nami – że rewolucja rozwijała się w związku z osobą Baldwina z Boulogne, który od początku był wtajemniczony w spisek, spiskowców nie zniechęcał, a jego udział sprowadzał się do pośredniczenia między Torosem i buntownikami. Miał on jednak na celu wyzyskanie sytuacji w taki sposób, aby samemu pozostać w polu rywalizacji. Rezultatem udziału Baldwina w wydarzeniach było zasianie zwątpienia w duszy dotychczasowego władcy, zaniechanie jakiejkolwiek wiary w stawienie oporu i decyzja o oddaniu się w ręce rozwydrzonego tłumu. To, co możemy jednak wyczytać z kart kronik łacińskich, to fakt, że o ile Baldwin był bezsilny w przypadku możliwości osobistego poskromienie tłumu, to już pierwsza interwencja frankijskich rycerzy uśmierzyła zamieszki.

Jeśli z moralnego punktu widzenia rola Baldwina z Boulogne wydaje się w najwyższym stopniu podejrzana, to jego polityczna zręczność okazuje się godna uwagi. Przede wszystkim uratował on twarz i objawił się jako ten, który podporządkował się nieodpartemu naciskowi ludu. Jeśli życzył sobie usunięcia Torosa, by samemu objąć władzę, to tak sterował wypadkami, aby nie zrażać do siebie Ormian, którzy stanowili dominującą grupę na terenie księstwa. Sytuacja była odwrotna, to powstanie Ormian wyniosło go na tron. Bulońskiemu baronowi udało się więc zastąpić władzę ormiańską w Edessie władzą frankijską przez ustanowienie nowych rządów przez samych Ormian i to za zgodą sąsiedniego władcy ormiańskiego. Cokolwiek byśmy pomyśleli o nielojalności Baldwina wobec swego przybranego ojca, nowe Księstwo Edessy dało dowody nadzwyczajnego ducha cechującego księcia, co objawiło się w wielu wydarzeniach i pewnego dnia uczyniło go prawdziwym założycielem łacińskiego Królestwa Jerozolimy. Dokonana za zgodą samych zainteresowanych transformacja armeńskiego księstwa Edessy w hrabstwo o charakterze frankijsko-ormiańskim zapowiada to, co niebawem będzie elementem adaptacji frankijsko-syryjskiej w królewskich posiadłościach na terenie Palestyny.

Warunki, w jakich Baldwin z Boulogne został władcą Edessy, miały też inne konsekwencje, zwłaszcza o charakterze międzynarodowym. Toros, z pochodzenia Ormianin, rządził swymi współbraćmi teoretycznie za zgodą dworu w Konstantynopolu i nosił bizantyjski tytuł curopalatosa. Fakt, że Baldwin zawdzięczał swoją władzę powstaniu ludowemu, uwalniał go od tej zależności. Równocześnie uznał się za zwolnionego ze wszystkich zobowiązań wynikających z porozumienia frankijsko-bizantyjskiego, które zawarli inni przywódcy krucjatowi. Baldwin, oparłszy swoją władzę na wydarzeniach o charakterze lokalnym i na elemencie ormiańskim, nie musiał brać pod uwagę zobowiązań podjętych w Konstantynopolu. Toros był przywódcą ormiańsko-bizantyjskim, zaś Baldwin był wyłącznie księciem frankijsko-ormiańskim. Jest to znaczący fakt, ponieważ jeszcze przed „sporem o Antiochię” traktat z Bizancjum – obietnica przywrócenia przez krzyżowców władzy bizantyjskiej w Syrii – został złamany.

Wyjątkowy charakter nowego księstwa frankijsko-armeńskiego ze stolicą w Edessie odnosił się do powstałej sytuacji, co dobrze naświetlił Wilhelm z Tyru: mieszkańcy miasta, czyli Ormianie, wraz z drugoplanowym elementem jakobickim

wybrali Baldwina na księcia i seniora, złożyli mu przysięgę lojalności i wydali mu cytadelę. Skarbiec ze wszystkimi bogactwami, które Grecy zbierali przez długi czas, został mu wydany, a samo miasto Edessa zostało mu przekazane bez jakiegokolwiek sprzeciwu³⁰⁴.

Baldwin zajmuje Samosatę i Sarudż

Baldwin, chcąc legitymizować swoją nowo zdobytą władzę w Edessie, niemal natychmiast powrócił do planów wobec Samosaty, umocnionego miasta położonego po drugiej stronie Eufratu, które zagrażało Edessie. Jak już zauważyliśmy, Samosata znajdowała się we władzy emira tureckiego, którego źródła łacińskie nazywają Baldukiem, a który być może należał do kapadockich Daniszmendydów³⁰⁵. Po przewrocie w Edessie Balduk, czując, że zbyt długo nie będzie w stanie bronić swojej domeny, sprzedał Samosatę Baldwinowi za 10 tys. złotych bizantów, która to suma została z pewnością podjęta ze skarbca nieszczęsnego Torosa. Zająwszy miasto, hrabia znalazł w cytadeli wielu więźniów i zakładników edesseńskich, których uwolnił i pozwolił wrócić do swoich rodzin, co natychmiast zwiększyło jego popularność wśród poddanych.

[Baldwin – przyp. tłum.] zajął miasto i przejął zakładników, których Balduk więził, a którzy pochodzili z Edessy. Wówczas podbił on serca mieszkańców swego miasta i uznali go oni za swego ojca i ogłosili, że są gotowi, jeśli taka będzie jego wola, słuchać go we wszystkim, aż do śmierci³⁰⁶.

Przejęcie Samosaty znacząco poszerzyło granice nowego państwa, bowiem miasto było uzupełnieniem samej Edessy. Jeśli chodzi o Balduka, uznał on władzę Baldwina i wstąpił na jego służbę jako najemnik. Turecki emir znajdujący się w otoczeniu łacińskiego barona na wzór jego rycerzy – czy może być lepszy przykład szybkiej adaptacji krzyżowców w bliskowschodnim środowisku i łatwości, z jaką świat muzułmański zaakceptował fakt frankijskiego podboju?

Zajęcie Samosaty pozwoliło Edesseńczykom skierować się na północny zachód. Kolejną twierdzą muzułmańską, leżącą w sąsiedztwie i stanowiącą spore zagrożenie, był Sarudż, położony niedaleko, na południowy zachód, na drodze do Aleppo. Sarudż należał do tureckiego emira, którego Albert z Aix nazywa Balasem, a w którym należy widzieć Balaka ibn Bahrama ibn Artuka, młodszego przedstawiciela turkmeńskiej dynastii Artukidów, którzy przez chwilę władali Jerozolimą. Kiedy zostali stamtąd usunięci przez egipskich Fatymidów, rozpoczęli poszukiwania nowego terytorium nad górnym Eufratem i w południowej Al-Dżazirze³⁰⁷. Spośród wszystkich wodzów tureckich tego okresu to Balak miał się okazać najgroźniejszym przeciwnikiem krzyżowców. Objęcie władzy w Edessie przez frankijskiego barona stanowiło dla niego i jego ludzi prawdziwą katastrofę, gdyż po stracie Palestyny liczył na to, że Edessa stanie się centrum jego nowych posiadłości na północnym wschodzie. Tymczasem, jak pisze Albert z Aix, zaledwie Baldwin objął Hrabstwo Edessy, a już przybyło do niego przyjazne poselstwo od Balaka.

Młody Artukida – jak się możemy domyślać, to o niego tu chodzi – pragnął uzyskać pomoc Franków przeciwko jego własnym poddanym, mieszkańcom Sarudżu, którzy byli Arabami, i jak mówi kronikarz, odmówili mu płacenia trybutu. Prośba o wsparcie, którą Balak skierował do Baldwina, w oczach muzułmanów dowodziła, że nowy hrabia Edessy był kimś na wzór awanturniczego Roussela z Bailleul, którego mogli według własnego uznania najmować. Balduk, dawny emir Samosaty, który obecnie przebywał w Edessie na dworze Baldwina, uznał, że jest na tyle przebiegły, aby podjąć rozgrywkę z hrabią. Mieszkańcy Sarudżu, przerażeni faktem, że znaleźli się między Baldwinem i jego sojusznikiem Balakiem, wezwali Balduka na pomoc. Udał się on do miasta, pragnąc zajęciem Sarudżu zrekompensować sobie utratę Samosaty. Gdy jednak Baldwin wyruszył przeciwko Sarudżowi, wiodąc wielkie machiny oblężnicze, przerażeni mieszkańcy stracili odwagę i wysłali do hrabiego posłańców z informacją, że są gotowi wydać mu miasto i płacić trybut. Balduk, widząc, że przegrał, przybył do Baldwina i rzucił mu się do stóp, zapewniając, że zjawił się pod Sarudżem tylko po to, aby zająć miasto w jego imieniu. Hrabia udał, że wierzy w jego zapewnienia, lecz nie był naiwny. Nieco później zażądał on od emira wydania żony i dzieci jako zakładników, a kiedy ten zwlekał, aresztował go i ściął³⁰⁸.

Jeśli chodzi o miasto Sarudż, którego łacińska nazwa brzmiała „Sororge”, to Baldwin naturalnie nie zamierzał oddawać go Balakowi i przyłączył je do swego państwa. Ponieważ miasto w całości było arabskie, bez znaczącej liczby Ormian, Baldwin uszanował jego charakter i zadowolił się ustanowieniem trybutu dla mieszkańców³⁰⁹. W cytadeli wszakże zainstalował niewielki garnizon frankijsko-ormiański, którym dowodził Fulcher z Chartres (zwany czasami Fulkiem z Chartres), odważny rycerz o nieposzlakowanej opinii, jak pisze o nim Mateusz z Edessy³¹⁰.

Wilhelm z Tyru pisze, że zajęcie Sarudżu zakończyło rzeczywisty proces podboju całego regionu.

Przez zajęcie tego miasta cała droga wiodąca z Edessy aż do Antiochii została opanowana, gdyż wcześniej nikt nie mógł dojść aż do Eufratu bez zgody mieszkańców Sarudżu. W ten sposób Baldwin powrócił stamtąd do Edessy z godnością i w wielkiej radości³¹¹.

Tak opisują wydarzenia kronikarze zachodni. Ibn al-Athir relacjonuje sprawę Sarudżu i stosunki między Baldwinem i Artukidami w inny sposób³¹². Głównym bohaterem opowieści nie jest Balak, ale jego wuj Sukman Artukida, dawny emir Jerozolimy. Jak pisze historyk arabski:

Sukman zebrał w Sarudżu znaczną grupę wojowników turkmeńskich i skłaniał się do zaatakowania Franków w Edessie. Ci zaś wyszli z miasta, dążąc do spotkania, które miało miejsce w miesiącu rabi al-awwal³¹³ [styczeń 1101 r.], i Sukman został zmuszony do ucieczki. Po klęsce muzułmanów Frankowie podeszli pod Sarudż i oblegli miasto. Zostało ono zdobyte, a wielu mieszkańców wydano na śmierć. Kobiety oddano w niewolę, a dobra splądrowano. Uratowali się jedynie ci, którym udało się uciec.

Baldwin ostatecznie umocnił panowanie Franków w regionie, gdy w 1099 r. podporządkował sobie Biredżik, dawne al-Bîra, Bir lub Bile dla kronikarzy. Biredżik stanowił ważny punkt strategiczny ze względu na przejście przez Eufrat, na drodze z Edessy do Aintabu³¹⁴. Jednak, jak zobaczymy, hrabia pozostawił w mieście lokalnego wodza ormiańskiego o imieniu Abelgh’arib.

Utrwalenie panowania frankijskiego w Edessie: Baldwin i Ormianie

Polityka ormiańska Baldwina z Boulogne zmierzała do pewnej unifikacji różnych grup. Hrabia sam dał przykład, jak ją rozumie, poślubiając tuż po objęciu władzy w Edessie księżniczkę Ardę, córkę jednego z wodzów ormiańskich, którego łacińscy kronikarze nazywają „Tafnuzem” lub „Tafrokiem”. Kim był ów „Tafnuz”? Dulaurier i kilku innych orientalistów utożsamiają go z rubenidzkim księciem Torosem, bratem Konstantyna I i władcą twierdz Partzerpert i Vahka, położonych w Taurusie³¹⁵. Przeciwnie E. Honigmann, który chce widzieć w nim Tatula, innego wodza ormiańskiego, który z nadania Aleksego Komnena rządził w Maraszu³¹⁶. Jakkolwiek by nie było, Wilhelm z Tyru przyznaje, że owo małżeństwo miało ze strony Baldwina wyłącznie aspekt polityczny, gdyż miało wzmocnić jego władzę w księstwie. Związek ten był istotny, szczególnie jeśli chodzi o zjednanie Torosa, gdyż jak pisze Wilhelm z Tyru, książęta rubenidzcy siedzący w zamkach w górach Taurusu byli w tym czasie tak potężni, że mieszkańcy tych ziem uznawali ich za królów. Teść obiecał swemu zięciowi posag w wysokości 60 tys. bizantów, zrobił aluzję do możliwości dziedziczenia władzy po swojej śmierci oraz zagwarantował wsparcie w walkach przeciwko Turkom ze strony feudałów ormiańskich z wyżyny cylicyjskiej³¹⁷.

Jednak o ile polityka Baldwina była nakierowana na unifikację obu nacji, to było dla niego oczywiste, że element ormiański powinien być podporządkowany Frankom. Dla ostatecznego ugruntowania władzy w Hrabstwie Edessy brakowało Baldwinowi tylko jednej rzeczy: zdominowania Ormian edesseńskich, którym zawdzięczał tron książęcy. Było to zadanie niewdzięczne, ale twarda polityka, która doprowadziła do usunięcia Torosa z pomocą zrewoltowanego ludu, doprowadziła następnie, poprzez wygrywanie wzajemnych animozji, do usunięcia z Sarudżu emirów tureckich. Wschodnie społeczeństwo znalazło w Baldwinie polityka zdolnego do pokonania wroga na jego terenie, bardziej przebiegłego niż Lewantyńczycy, bardziej zręcznego niż Arabowie, bardziej brutalnego w odwecie niż Turcy, a jego militarny rozmach przewyższał zapalczywość turecką. W sumie był to przykład genialnego awanturnika, który zdominował swoje czasy.

Ormiańscy mieszkańcy Edessy szybko przekonali się o rządach silnej ręki władcy, którego sami sobie wybrali. Nie marzyli więc o niczym innym, jak tylko o tym, aby się go pozbyć i bez wątpienia żałowali teraz losu swego współplemieńca Torosa. Jednak było już za późno. Ugruntowawszy swoje rządy w Hrabstwie Edessy, Baldwin ściągnął do siebie dużą liczbę krzyżowców łacińskich. Ta frankijska imigracja czyniła go bardziej niezależnym od Ormian, wzmagając ich niezadowolenie. Jak pisze Wilhelm z Tyru:

Wielu krzyżowców, możnych i prostego pochodzenia, udało się do hrabiego Baldwina do Edessy, bowiem dał im wiele dóbr i łagodnie wiązał ze sobą. W ten sposób przybyło do Edessy wielu naszych ludzi, co wzbudziło niezadowolenie w mieście i poróżniło Ormian i Łacinników, gdyż nasi ludzie domagali się zwierzchnictwa. Wielu możnych z miasta musiało przyjąć ich w swoich domach. Sam hrabia, osadziwszy ludzi ze swego kraju w mieście, powoływał do swej rady coraz mniej miejscowych możnych, z pomocą których doszedł do tych zaszczytów [władzy – przyp. tłum.]³¹⁸.

Jest to tekst o kapitalnym znaczeniu, wsparty dodatkowo przez relację Alberta z Aix, który informuje nas o szybkiej frankizacji ormiańskiego Hrabstwa Edessy. Od czasu gdy rozpoczęła się łacińska imigracja, Baldwin nie musiał już tak bardzo brać pod uwagę rad swoich pierwszych ormiańskich doradców. Hrabia, używając wszystkich dostępnych środków, starał się ściągnąć do siebie towarzyszących mu krzyżowców. Ci zaś, po niekończącym się marszu przez spustoszone tereny Azji, gdzie brakowało żywności, z radością przyjmowali możliwość zregenerowania sił w pełnej zieleni krainie edesseńskiej, chociaż nie powinno to było powodować zarzucenia dalszej pielgrzymki. Jak donosi Albert z Aix, wśród tych, którzy odpowiedzieli na wezwanie Baldwina, znaleźli się Drogon z Nesle, Reinard z Toul, Gaston z Béarn i Fulcher z Chartres, który został seniorem Sarudżu. Hrabia Baldwin podzielił między nich skarbiec Filaretosa i Torosa oraz nadał im ziemie i inne nieruchomości, i to z nich utworzył swoją radę przyboczną, oddalając ormiańskich notabli, którzy wcześniej doradzali Torosowi, a potem pomogli obalić jego władzę. Gdy dzięki napływowi tych frankijskich osadników Baldwin poczuł się dostatecznie silny, uczynił z Franków dominującą grupę arystokracji, spychając Ormian do roli poddanych. Frankowie zaznaczali swoją nadrzędną pozycję społeczną, okazując Ormianom swoją hardość i wyniosłość. Co zaskakujące, to głównie kronikarze łacińscy, przeważnie duchowni, a nie annaliści ormiańscy, wydają się sprzeciwiać takiemu umniejszeniu znaczenia elementu ormiańskiego. Co się tyczy podporządkowania Ormian Frankom, wydaje się ono ograniczone do sfery publicznej: frankijska arystokracja miecza zdominowała populację kupców i rolników. Nie widać wszakże prześladowań religijnych, takich, jakie stosowali Bizantyjczycy wobec Ormian. Religijna tolerancja wyjaśnia fakt, że tarcia między obiema grupami, czyli Łacinnikami i Ormianami, nie przybrały postaci otwartej nienawiści, która była cechą charakterystyczną stosunków bizantyjsko-ormiańskich. Pomimo owych tarć czynnik tolerancji religijnej miał kapitalne znaczenie dla zapewnienia stabilności Hrabstwa Edessy.

Ormianie z Edessy, a zwłaszcza notable, reagowali zazdrością na łaski, które Baldwin z ich szkodą wyświadczał nowo przybyłym: wielu czuło gniew i w głębi swych serc żałowało tego, co im uczyniono³¹⁹. W tym gniewie 12 edesseńskich możnych, nawiązując kontakty z Turkami, zawiązało spisek, którego celem było uwolnienie Edessy spod dominacji Franków. Dla osiągnięcia swoich celów spiskowcy porozumieli się z sąsiednimi emirami, niewątpliwie z dynastii Artukidów. Gdy spisek był już bliski realizacji, Baldwin został o nim powiadomiony przez wiernego mu Ormianina. Zgodnie ze swoją naturą hrabia zadziałał szybko i brutalnie. Spiskowcy zostali aresztowani, zanim zdążyli podjąć jakiekolwiek działania. Dwóm przywódcom spisku na wzór bizantyjski wyłupiono oczy, podczas gdy ich wspólnicy, po skazaniu ich na obcięcie nosów, rąk bądź nóg, zostali publicznie wypędzeni z miasta (26 grudnia 1098 r.). Ponadto wielu edesseńczyków mniej zaangażowanych w spisek zostało uwięzionych. Baldwin zajął ich dobra i wszystko, co tam znaleziono, zostało przez niego rozdzielone między swoich zwolenników. Większość aresztowanych przed trafieniem do więzienia zdążyła jednak ukryć swoje bogactwa w okolicznych zamkach i ostatecznie zaproponowała wykupienie się. Baldwin nakazał im zapłatę olbrzymiego okupu, który wynosił 20 tys., 30 tys., a nawet 60 tys. bizantów za każdego z nich. Pieniądze te posłużyły Baldwinowi do uzupełnienia skarbca, prawie pustego po wypłatach dla nowo przybyłych Franków.

Ukaranie spiskowców zakończyło proces umacniania władzy Baldwina w Edessie. Strach, który wzbudził, w końcu uciszył ostatnich opornych. Jeśli niektórzy życzyli sobie jego zguby, to nikt nie odważył się już konspirować. Oto jeden z przykładów potwierdzających strach związany z imieniem Baldwina. W celu ugruntowania sojuszu frankijsko-ormiańskiego, który leżał u podstaw nowego państwa, hrabia, jak już widzieliśmy, poślubił miejscową księżniczkę, córkę Tafnuza, ormiańskiego księcia z gór Taurus. Po ukaraniu spiskowców Tafnuz, który mógł się winić za to, że nie zapłacił pełnego posagu Baldwinowi, poczuł taki strach wobec swego zięcia, że pospiesznie opuścił Edessę i uciekł w góry³²⁰.

5. PIERWSZA KRUCJATA I SELDŻUCY Z PERSJI. ZDOBYCIE ANTIOCHII

Zajęcie Artachu. Wspólnoty jakobickie wobec krzyżowców

Podczas gdy Baldwin z Boulogne zajmował tereny ormiańskie i „realizował” krucjatę według własnego pomysłu, zasadnicza część armii krucjatowej wkroczyła do Syrii.

Około 16 października 1097 r. armia wyszła z Maraszu, gdzie odpoczywała po trudach przejścia przez Antytaurus, i skierowała się głównym szlakiem na południe, wiodącym przez Ravendel i Azaz. Na południowy zachód od Azazu krzyżowcy zajęli bez walki miasto Maresse lub Marésie, bez wątpienia Ma’arrata lub Mi’asi, w okolicach Kalat Basût³²¹. Mieszkańcy tego miasta był w całości chrześcijanami, Ormianami i jakobitami. Na wieść o zbliżaniu się krzyżowców turecki zarządca, który dowodził garnizonem stacjonującym w cytadeli, opuścił ją pod osłoną nocy wraz z podległymi sobie oddziałami. Wodzowie krucjaty, nie chcąc narażać mieszkańców na gwałty ze strony krzyżowców, rozłożyli się obozem poza murami miejskimi, gdzie zostali obficie zaopatrzeni w żywność³²². Na podstawie informacji uzyskanych od mieszkańców Ma’arraty krzyżowcy wysłali ze swego obozu Roberta z Flandrii na czele 1000 wojowników w celu zaatakowania Artésie, twierdzy, którą Dussaud zidentyfikował jako obecny Artach, leżący w pobliżu Rîhâniya, na zachód od Tîzîn i około 15 km na wschód od południowo-wschodniego narożnika Jeziora Antiocheńskiego³²³.

W Artachu, podobnie jak w Ma’arratcie, mieszkańcy byli chrześcijanami, częściowo Ormianami, częściowo miejscowymi jakobitami, a Turcy stacjonowali tylko w cytadeli. Również tutaj Turcy zamierzali uciec, ale mieszkańcy nie pozwolili im na to. Na wieść o zbliżaniu się krzyżowców mieszkańcy rzucili się na tureckich okupantów i zmasakrowali ich.

Ormianie i inni mieszkańcy naszej wiary, którym Turcy często dokuczali i prześladowali na terenie miasta, kiedy zobaczyli naszych wojowników, nabrali otuchy i uzbroili się. Zanim Turcy zdążyli wycofać się z wież, zostali zabici, a ich głowy zatknięto na murach, aby zobaczyli je nasi ludzie. Następnie otwarto im bramy i przyjęto w mieście z wielką radością³²⁴.

Należy uwypuklić owe „nieszpory syryjskie”³²⁵, gdyż dowodzą one, że w północnej Syrii, niedawno podbitej przez Turków, krzyżowcy występowali jako wyzwoliciele.

Powstanie ludności ormiańskiej i wiernych Kościoła jakobickiego bardzo zaniepokoiło emira Antiochii Jaghi Sijana. Natychmiast wysłał do Artachu oddział wojska z zadaniem ukarania miasta i dania przykładu innym. Jednak Robert z Flandrii, który stacjonował w mieście, nie dał się zastraszyć, a poza tym zbliżała się już armia krzyżowa. Widząc to, Turcy zrezygnowali ze swoich planów i powrócili do Antiochii.

Główna droga wiodąca z Azazu do Antiochii, którą poruszali się krzyżowcy, przekraczała rzekę Orontes w miejscu zwanym Żelaznym Mostem. Był to ufortyfikowany most, którego strzegły dwie wieże, a w każdej z nich stacjonowało 50 kuszników³²⁶. 20 października 1097 r. rozegrała się zażarta bitwa o most, w której zwycięstwo odniosła armia krzyżowa, dowodzona przez legata papieskiego Ademara z Le Puy³²⁷. Poza tym krzyżowcy odkryli bród na rzece, który pozwalał im na ominięcie przeszkód w postaci wież, jeśli nie udałoby im się zająć mostu. Bitwa przy Żelaznym Moście pozwoliła Łacinnikom zdobyć wielki łup w koniach, wielbłądach, mułach i osłach, objuczonych ładunkiem zboża i wina, co dowodzi, że zaskoczyli oni karawanę z żywnością wysłaną z Aleppo do Antiochii. Jak się okazało, pomoc z zaopatrzeniem została wysłana zbyt późno³²⁸.

Nazajutrz, 21 października 1097 r., w środku dnia, krzyżowcy, z idącym na czele i dowodzącym awangardą Boemundem, stanęli pod Antiochią.

Oblężenie Antiochii

Jak wspomniano, Antiochia została odebrana Bizancjum, w czasie gdy jej zarządcą z ramienia cesarza był Ormianin Filaretos. W styczniu-lutym 1085 r. miasto zostało zajęte przez Seldżukidę z Anatolii Sulejmana ibn Kutulmisza. W 1086 r., gdy Kutulmisz został pokonany i zabity przez swego kuzyna Tutusza, brata sułtana Malikszaha, Antiochia przeszła pod władzę przedstawiciela tej gałęzi dynastii Seldżukidów. Jednak interwencja Malikszaha raz jeszcze zmieniła sytuację. Niezadowolony z rządów swego brata w Antiochii, osadził tam jednego ze swych urzędników, Turkmena Jaghi Sijana (1087). Po śmierci Malikszaha Jaghi Sijan okazał się na tyle przebiegły, że zapewnił sobie przychylność Tutusza, który został władcą północnej Syrii. Następnie, kiedy Tutusz zginął podczas wyprawy do Iraku, a władzę w imieniu jego synów objął Ridwan, władca Aleppo, Jaghi Sijan utrzymał się u władzy, zapewniając nowemu seniorowi spokojną kontrolę nad miastem. W ten sposób temu energicznemu Turkmenowi przypadł w udziale zaszczyt samotnego bronienia Antiochii przed naciągającą nawałą wojsk krzyżowych. Nie omieszkał wszakże wysłać naglących próśb o pomoc, które skierował do władców muzułmańskich będących jego suzerenami. Jednego ze swoich synów posłał z błaganiem o pomoc do Dukaka, brata Ridwana z Aleppo, który był emirem Damaszku. Innego syna wysłał z tym samym zadaniem do emira Mosulu Kurbughi, potem do sułtana Persji Barkiyaruka i w końcu do kalifa Bagdadu. Ewentualne posiłki nie były jednak w stanie ruszyć z pomocą przed rozpoczęciem oblężenia miasta przez krzyżowców. Zresztą Jaghi Sijan popełnił błąd, wchodząc w konflikt ze swoim bezpośrednim zwierzchnikiem Ridwanem z Aleppo, a to wydarzenie nie zostało należycie ocenione przez historyków, gdyż wystarczająco tłumaczy ono brak akcji ze strony aleppińczyków podczas oblężenia Antiochii. Ten brak zaangażowania Aleppo po stronie Jaghi Sijana był w dużej mierze przyczyną upadku miasta.

W istocie, w latach 1096-1097, kiedy Frankowie przybyli na Wschód, wybuchła nowa bratobójcza wojna między dwoma synami i następcami Tutusza, Ridwanem z Aleppo i Dukakiem z Damaszku. Ridwan miał u swego boku Jaghi Sijana i razem pomaszerowali oni z Aleppo do Damaszku z zamiarem pozbawienia władzy Dukaka. Wyprawa zakończyła się niepowodzeniem, bo Jaghi Sijan przeszedł na stronę Dukaka i przekonał go, że teraz powinni razem opanować Aleppo, pozbawiając władzy Ridwana. Dukak przyjął radę swego nowego stronnika, ale pomimo jego pomocy został odepchnięty od murów Aleppo³²⁹.

Opisane wyżej wydarzenia rozgrywały się niedługo przed przybyciem krzyżowców pod Antiochię. Delikatna sytuacja, w jakiej znalazł się Jaghi Sijan, działała na ich korzyść. Zdradziwszy Ridwana z Aleppo, swego suzerena i najbliższego sąsiada, władca Antiochii nie mógł liczyć na jego pomoc. Ridwan, pomimo wspólnoty wiary i pochodzenia, nie zdecydował się na wysłanie wsparcia i Jaghi Sijan został skazany na pomoc mniej bezpośrednią i mniej skuteczną, której mógł udzielić mu Dukak z Damaszku. Dodajmy, że zgodnie ze świadectwem kronikarza Kemal ad-Dina despotyczne rządy Jaghi Sijana były w dużej mierze powodem buntu lokalnych chrześcijan z regionu antiocheńskiego (zwłaszcza w Artachu), które wybuchły wraz ze zbliżaniem się krzyżowców³³⁰.

Niemniej Antiochia była jednym z najlepiej ufortyfikowanych miast tej epoki, a jej fortyfikacje mogły równać się z tymi w Konstantynopolu. Bizantyjczycy, którzy rządzili miastem w latach 969-1084, przeprowadzili poważne prace związane z budową systemu umocnień. Obronę miasta zapewniało 400 wież, wplecionych w mury miejskie, które na południu i wschodzie opierały się o potężny masyw góry Silpios, na zachodzie biegły wzdłuż Orontesu, a na północy były zabezpieczone rozciągającymi się u ich podnóża bagnami, co sprawiało, że miasto praktycznie było nie do zdobycia. Kiedy w 1085 r. Turcy zawładnęli miastem, stało się to tylko dzięki zdradzie syna Filaretosa, zarazem ostatniego bizantyjskiego namiestnika Antiochii. Wielkość i potęga murów obronnych oraz urwiste zbocza Silpiosu (Habîb al-Nejâr) spowolniły krzyżowców, a ich liczebność nie pozwoliła na efektywne oblężenie miasta i zablokowanie do niego dostępu. Na początku Łacinnicy musieli zadowolić się zablokowaniem północnego odcinka murów obronnych. Boemund, który przybył pod Antiochię na czele awangardy jako pierwszy, wraz z Normanami sycylijskimi rozłożył się obozem naprzeciw północnej Bramy św. Pawła (Bâb-Bûlus). Hrabiowie Robert z Flandrii, Robert z Normandii, Hugon z Vermandois i Stefan z Blois, a więc Francuzi z północy, zajęli pozycje w sąsiedztwie, za załomem murów, między Bramą św. Pawła i Bramą Psią (Bâb al-Kalb). Rajmund z Tuluzy i legat Ademar z Le Puy, wraz z Prowansalczykami i Burgundczykami, założyli swój obóz bardziej na zachód, ale też w sąsiedztwie Bramy Psiej. I w końcu Gotfryd z Bouillon ze swoimi Lotaryńczykami (Baldwin z Hainaut, Renald z Toul i inni) oraz Niemcami rozlokował się na północnym zachodzie, naprzeciw Bramy Książęcej (ob. Brama Ogrodów, Bâb al-Janaina), w trójkącie, które tworzą mury obronne i załom Orontesu³³¹.

Na początku krzyżowcy zlekceważyli konieczność zablokowania południowego sektora murów obronnych, tego, który opiera się o stoki Silpiosu i przebiega wzdłuż Orontesu. Rzeka toczyła swoje wody dokładnie u stóp murów, co jest cechą charakterystyczną także współczesnego miasta. Od tej strony pozostała wolna Brama Mostowa, podobnie jak Brama św. Jerzego, położona na południowym zachodzie miasta.

W momencie pojawienia się krzyżowców mieszkańcy Antiochii, tak jak w czasach bizantyjskich, w większości byli Ormianami i wyznawcami Kościoła jakobickiego. Turecka administracja zdawała sobie sprawę z niebezpieczeństwa, jakie niosła ta sytuacja.

Kiedy Jaghi Sijan, książę Antiochii, został poinformowany o zbliżaniu się Franków, przestraszył się chrześcijan mieszkających w mieście. Pewnego dnia polecił muzułmanom wyjść z miasta i wziąć udział w oczyszczaniu fosy. W dniu następnym wydał takie samo polecenie chrześcijanom. Jednak wieczorem, kiedy chcieli oni wrócić do swoich domów, zatrzymał ich, mówiąc: Niegdyś Antiochia należała do was, pozostawcie mi ją aż do rozstrzygnięcia, jakie przyniesie otwarta walka między mną i Frankami. Na te słowa chrześcijanie zapytali, kto będzie miał w pieczy ich dzieci i ich żony, na co Jaghi Sijan odpowiedział, że on się tym zajmie. Chrześcijanie, widząc przed sobą pozamykane bramy, udali się do obozu frankijskiego³³².

Tak wypadki w Antiochii przedstawił kronikarz arabski. Wersja łacińska znacząco się od niej różni.

Ormianie i Syryjczycy, którzy znajdowali się w mieście, wymykali się z niego i codziennie przychodzili do nas, podczas gdy ich żony pozostawały w Antiochii. Dociekliwie dopytywali się o naszą sytuację i o wszystkim donosili tym, którzy znajdowali się zamknięci w mieście³³³.

Wobec tych sprzecznych sądów należy stwierdzić, że chrześcijańscy mieszkańcy Antiochii znaleźli się pomiędzy dążeniami obrońców i oblegających, stanowiąc element niepewny, który mógł się przechylić na jedną lub drugą stronę, w zależności od tego, kto odniesie zwycięstwo. Zresztą w stanie rywalizacji, w jakiej znajdowali się chrześcijanie syryjscy i Ormianie, oba wyznania musiały baczyć na siebie nawzajem i wzajemnie paraliżowały się w swoich możliwych sympatiach wobec krzyżowców.

Oblężenie Antiochii trwało siedem miesięcy, od 21 października 1097 r. do 3 czerwca 1098 r. Nie jest wykluczone, że to długotrwałe unieruchomienie armii było do uniknięcia, gdyby Frankowie w pierwszych dniach po swym przybyciu wykorzystali efekt zaskoczenia i zaatakowali miasto. Wydaje się, że dostrzegł to anonimowy uczestnik wydarzeń ze strony krzyżowców:

Nasi wrogowie, Turcy, którzy znajdowali się w mieście, tak się nas przestraszyli, że w ciągu 15 dni żaden z nich nie ośmielił się zaatakować nikogo z naszych³³⁴.

Baronowie nie zdecydowali się na wykorzystanie tej sytuacji. Z wyjątkiem Rajmunda z Saint-Gilles, który, jak się wydaje, nie słyszał o tym, żaden z wodzów krucjatowych nie pomyślał o podjęciu próby nagłego ataku. Anonimowy autor Gesta Francorum zaznacza jeszcze, że Turcy z Antiochii, otrząsnąwszy się z pierwszego przerażenia, zareagowali z energią. Pragnąc utrzymać komunikację ze światem zewnętrznym, co ułatwiał fakt, że od zachodu i południa, czyli od strony ufortyfikowanego mostu na Orontesie i masywu Silpios, mieli wolne wyjście, zaczęli organizować wypady, aby zaskoczyć Franków, oddzielonych od siebie na przedmieściach. Na ich korzyść działało to, że na wschód od Antiochii, po drugiej stronie rzeki, w rękach Turków wciąż znajdowała się twierdza Hârim, przez krzyżowców nazwana Harencem. Każdy oddział frankijski, który oddaliłby się od obozu, ryzykował, że zostanie zaskoczony przez wypad turecki z Antiochii i rajdy oddziałów z Harencu. W celu zapewnienia sobie bezpieczeństwa od strony wschodniej Frankowie zorganizowali wypad w stronę Harencu. Około 18 listopada 1097 r. Boemund, który zabrał ze sobą 500 jeźdźców, zwabił część garnizonu tej twierdzy w zasadzkę i wrócił do obozu krzyżowców, prowadząc wielu jeńców, których ścięto pod murami Antiochii.

W tym samym czasie Frankowie zabezpieczyli się także od północnego zachodu, budując na prawo od obozowiska Gotfryda z Bouillon most łyżwowy na Orontesie. Pozwalał on Frankom swobodnie przechodzić na prawy brzeg rzeki i nawiązać komunikację z wybrzeżem, w tym przypadku z portem Saint-Siméon (Suwaidiya) u ujścia Orontesu³³⁵. Krzyżowcom chodziło o nawiązanie i utrzymanie kontaktu z eskadrą genueńską, składającą się z 13 okrętów, która około 17 listopada 1097 r. przybyła do Saint-Siméon, przywożąc uzupełnienia³³⁶. Nie zapominajmy o tym, że podczas gdy lądowa armia krzyżowa opuszczała Anatolię, okręty italskie, flamandzkie czy skandynawskie zaczęły przybywać na wody syryjskie. Jak się zdaje, około 19 sierpnia 1097 r. buloński korsarz Guynemer na czele swojej floty zdobył na Turkach port w Laodycei (Latakia)³³⁷. Trochę później, bo na wiosnę 1098 r., Laodycea była świadkiem przybycia eskadry angielskiej dowodzonej przez Edgarda Ethelinga i Roberta Godvisona, którzy powołując się na cesarza Aleksego, usunęli Guynemera³³⁸.

W północnej części Antiochii przebiegała brukowana droga wraz z kamiennym mostem przerzuconym nad potokiem z bagnistymi brzegami, który płynął do strony Bramy św. Pawła i wpadał do Onopniklesu, dopływu Orontesu. To tamtędy oddziały garnizonu tureckiego wymykały się z miasta i atakowały frankijskie oddziały aprowizacyjne. Po wyczerpujących pracach baronowie doprowadzili do zablokowania mostu olbrzymimi głazami.

W tym samym celu, to znaczy aby przejąć kontrolę nad północno-wschodnim odcinkiem umocnień i zabezpieczyć się przed nagłymi wypadami garnizonu, baronowie jesienią 1097 r. zbudowali kasztel zwany Malregard. Znajdował się on na górskim stoku na wprost Bramy św. Pawła, a kontrolował go Boemund³³⁹.

Pomimo tych wysiłków oblężenie przeciągało się. Krzyżowcy nieroztropnie roztrwonili swoje zapasy żywności, a także ogołocili okolice Antiochii. W trzecim miesiącu oblężenia dały się już odczuć pierwsze oznaki braku żywności³⁴⁰. Pozostało tylko plądrowanie niebronionych miejscowości w okolicy, ale garnizon turecki pozostawał czujny. Dopóki Turcy mogli swobodnie opuszczać miasto od strony góry Silpios, frankijskie oddziały aprowizacyjne regularnie wpadały w zastawiane przez muzułmanów zasadzki. Około 23 grudnia baronowie postanowili zrezygnować ze stosowanego do tej pory systemu zdobywania żywności przez małe oddziały aprowizacyjne na rzecz dużej ekspedycji, liczącej około 20 tys. ludzi. Oddział taki mógł z łatwością wzbudzić respekt u Turków, więc udał się na południe od miasta, nad środkowy Orontes, aby tam zdobyć żywność. Na czele ekspedycji stanął Boemund wraz z hrabią Flandrii, podczas gdy hrabia Tuluzy i legat Ademar bronili obozu i szachowali turecki garnizon w Antiochii (Gotfryd z Bouillon był wtedy ciężko chory)³⁴¹.

Oddział wyruszył 28 grudnia 1097 r. Następnego dnia, a więc w momencie gdy Boemund oddalił już się od miasta na wystarczającą odległość, garnizon Antiochii zorganizował wycieczkę za mury, wychodząc Bramą Mostową. Pod osłoną nocy³⁴² ludzie Jaghi Sijana przeszli most na Orontesie i na prawym brzegu rzeki zaatakowali część armii frankijskiej, która była rozłożona od strony obecnego cmentarza muzułmańskiego, między akweduktem w okolicach Tshakmaja a Wadi al-Quwaisiya. Zaalarmowany wypadkami hrabia Tuluzy, zebrawszy tych rycerzy, których miał pod ręką, udał się na spotkanie wroga. Zatoczył półkole i rzucił się w pościg za Turkami, przechodząc most na tyłach nieprzyjaciela. Już wydawało się, że Frankom uda się przeniknąć na stronę kontrolowaną przez Turków, kiedy spłoszony koń pozbawiony jeźdźca spowodował zamieszanie, a potem panikę wśród krzyżowców (według Gesta Francorum chodziło o walkę nocną). Kiedy Turcy spostrzegli panikę, jaka wybuchła wśród Franków, ponownie przeszli rzekę i rozpoczęli pościg na prawym brzegu Orontesu, od mostu kamiennego do mostu łyżwowego, to znaczy od cmentarza muzułmańskiego aż do Talanli. Był to przykry wypadek, który kosztował życie wielu rycerzy i być może uniemożliwił zajęcie miasta przez krzyżowców tej właśnie nocy³⁴³.

W tym samym czasie Boemund i Robert z Flandrii na czele 20 tys. ludzi szli wzdłuż Orontesu aż do wzgórza al-Bâra, plądrując wszystkie osady, a książęta muzułmańscy z Syrii postanowili zjednoczyć swoje siły, aby pomóc Antiochii. Podczas gdy Frankowie szli wzdłuż Orontesu, posiłkowa armia muzułmańska koncentrowała się w pobliskim Szajzarze. Na jej czele stało trzech wodzów: książę³⁴⁴ Damaszku Dukak wraz ze swoim energicznym dowódcą (atabegiem) Tughtakinem oraz emir Himsu³⁴⁵ Dżanah ad-Daula ibn Mulâ’ib³⁴⁶, teść seldżuckiego władcy Aleppo Ridwana (warto podkreślić, że sam Ridwan, wciąż skłócony z Jaghi Sijanem, pozostał neutralny). Wraz z tymi trzema wodzami pozostawał także syn Jaghi Sijana, i to na jego błagania wyruszono na pomoc Antiochii.

Na wieść o tym, że armia frankijska maszeruje wzdłuż Orontesu, siły damasceńskie opuściły Szajzar i udały się na spotkanie nieprzyjaciela. Do bitwy doszło 31 grudnia 1097 r. w okolicach al-Bâra. Kemal ad-Din mówi nam jedynie ogólnie, że Dukak i jego sojusznicy zadali Frankom straty. Bardziej precyzyjni kronikarze zachodni, jak np. Rajmund z Agiles, opisują, że tureckie próby zwabienia i okrążenia armii frankijskiej zawiodły, a to dzięki przenikliwości księcia Boemunda. Dowodzący awangardą frankijską Robert z Flandrii przyjął tak wyniosłą postawę i uderzył na Turków, że całość jego sił została zepchnięta w stronę, gdzie znajdował się Boemund, i praktycznie otoczona. Tylko interwencja tego ostatniego zadecydowała o sukcesie Franków³⁴⁷. O tym, że to Frankowie odnieśli zwycięstwo, świadczy fakt, że damasceńczycy zrezygnowali z planu wsparcia Antiochii. Był to znaczący sukces Franków, na który do tej pory nie zwrócono baczniejszej uwagi. Sukces ten miał i swoją negatywną stronę, gdyż Frankowie po owej bitwie nie ośmielili się posunąć dalej na południe. Wrócili do obozu pod Antiochią, idąc w dół Orontesu, przez okręg Rudż, który leżał na wprost obecnego Dżisr al-Shughr³⁴⁸. Frankowie w dalszym ciągu plądrowali okoliczne obszary, czasami zbaczając na wschód, jak w przypadku Ma’arrat Misrinu, gdzie zmasakrowali muzułmanów i rozbili na kawałki ambonę tamtejszego meczetu³⁴⁹. Sukces na polu militarnym spowodował jednak, że nie udało się zrealizować głównego celu wyprawy, czyli zapewnienia żywności armii oblegającej Antiochię. Ekspedycja wróciła do obozu zwycięska, lecz z pustymi rękoma³⁵⁰.

Ekspedycja aprowizacyjna nie udała się i głód w obozie krzyżowców wzrósł. Także i tym razem musieli więc uciec się do pomocy miejscowych chrześcijan, Ormian i Syryjczyków, którzy uratowali ich, ciągnąc z tego korzyści.

Ormianie i Syryjczycy, widząc, że nasi powrócili z niemal pustymi rękami, zgodzili się, aby przemierzyć okoliczne góry i tam poszukać oraz zakupić zboże i żywność, i dostarczyć to do obozu. Sprzedawali osła za cenę ośmiu hyperperonów, które warte były 120 solidów w denarach. Pomarło więc wielu naszych, których nie było stać na tak drogi zakup³⁵¹.

Niemniej fakt jest taki, że bez pomocy Ormian i chrześcijan syryjskich armii groziła zagłada. Jak pisze Mateusz z Edessy:

Mnogość Franków była tak wielka, że głód dał im się we znaki z całym okrucieństwem. Wodzowie ormiańscy żyjący w górach Taurus, Konstantyn, syn Rubena, Pazouni i Oszin³⁵², wysłali do frankijskich dowódców wszelkie zaopatrzenie, którego ci potrzebowali. Mnisi z Gór Czarnych [Amanos] także dostarczali im żywności; wszyscy wierzący [ludność ormiańska – przyp. tłum.] współzawodniczyli w poświęcaniu się [dla sprawy – przyp. tłum.]³⁵³.

Po prawdzie, w tym, co dotyczy zaopatrywania krzyżowców w żywność przez ludność ormiańsko-syryjską, należy chyba przyjąć opinię, która będzie godzić przeciwstawne poglądy na ten temat, które znajdujemy zarówno u kronikarza łacińskiego, jak i ormiańskiego.

W tej sytuacji Frankowie czuli potrzebę zapewnienia odpowiedniej dyscypliny w armii:

Zarządzono, aby wszystkie kobiety lekkich obyczajów i służące, które źle się prowadziły, zostały usunięte poza armię [poza obóz armii krzyżowej – przyp. tłum.]. Ogłoszono, że jeśli ktoś zostanie złapany na cudzołóstwie lub nierządzie, utnie mu się głowę; zakazano pod karą śmierci pijaństwa w tawernach, gry w kości i krzywoprzysięstwa³⁵⁴.

Były to zarządzenia religijne, które miały na celu przywrócenie moralności w armii. Ich przyjęcie było rzeczywiście konieczne. W stanie demoralizacji spowodowanej głodem dochodziło do głośnych dezercji, jak chociażby tych będących udziałem Wilhelma Cieśli, wicehrabiego Melun i samego Piotra Pustelnika. Tankred udał się w pościg za dwoma dezerterami [Wilhelmem i Piotrem – przyp. tłum.], pochwycił ich i przywlókł przed oblicze Boemunda. Anonimowy autor Gesta Francorum pozostawił nam opis natychmiastowego, surowego napomnienia, którego ten ostatni udzielił im publicznie³⁵⁵.

Boemund i problem Antiochii. Odejście posiłkowego korpusu bizantyjskiego

W tak tragicznych okolicznościach stopniowo umacniał się autorytet Boemunda. Wyrastał on na człowieka silnego, ku któremu wszyscy instynktownie się zwracają. W zamęcie, w jakim znalazła się armia, dostrzegł on środek do osiągnięcia celu, który przyświecał mu już w chwili składania ślubów krucjatowych. Ten sycylijski Norman, świetnie znający realia Wschodu, od samego początku sekretnie marzył o władzy nad Antiochią i innymi niegdyś bizantyjskimi terytoriami w północnej Syrii. Należy pamiętać, że to w tym celu po przybyciu do Konstantynopola uznał bizantyjskie tytuły prawne: natychmiast uznał się za wasala cesarza Aleksego Komnena we wszystkich ziemiach, które zostaną odzyskane w Azji. Mimo wszystko było to postępowanie, którego trudno było oczekiwać od syna Roberta Guiscarda. Precyzyjnie rzecz ujmując, wiązał on swoje nadzieje z faktem, że cesarz przekaże mu uprawnienia swego rodzaju wikariatu nad dawnymi temami bizantyjskimi w Syrii, z Antiochią na czele.

Jednak obecnie dwór bizantyjski systematycznie odwlekał przekazanie Boemundowi owych uprawnień, więc zmienił on swoją politykę. Być może w ten sposób dokonał się najbardziej znaczący zwrot w historii krucjat. Nie mogąc służyć Bizancjum, w ogóle odmówił mu służby. Utraciwszy ostatecznie nadzieję na otrzymanie Antiochii z rąk Komnenów, postanowił zdobyć ją wbrew ich stanowisku. W celu uprawomocnienia planowanego zagarnięcia miasta najpierw należało od innych baronów frankijskich uzyskać obietnicę, że oddadzą mu Antiochię, a następnie doprowadzić do sytuacji, że posiłkowy korpus bizantyjski pod dowództwem Tatikiosa opuści szeregi armii krzyżowców. Korpus ten w imieniu cesarza Aleksego do tej pory wspomagał Franków oblegających Antiochię.

Jak znakomicie wykazał Chalandon, taka w istocie była taktyka przebiegłego wodza normańskiego. W najbardziej krytycznym momencie oblężenia, około początków stycznia 1098 r., gdy każdy uznał go już za duszę armii, ogłosił zamiar opuszczenia armii krucjatowej.

Jak mówił, widział swych ludzi i ich konie umierających, a nie był wystarczająco bogaty, aby ponieść koszty tak długiej kampanii. Jeśli uzyska co najmniej pozwolenie na powrót do Italii, to spowoduje wysłanie posiłków.

Ta ukryta groźba wywołała wśród innych wodzów frankijskich oczekiwany efekt. Pozwolenie na odejście człowiekowi takiemu jak Boemund, w tak krytycznym stanie, w jakim znalazła się armia, było dla nich równoznaczne z odrzuceniem możliwości zdobycia Antiochii i zaakceptowaniem klęski krucjaty. Aby zatrzymać księcia, inni baronowie frankijscy, z wyjątkiem Rajmunda z Saint-Gilles, obiecali mu, że po zdobyciu Antiochii pozostawią miasto w jego posiadaniu³⁵⁶. Boemund niczego więcej nie pragnął. Pozostał na miejscu, aby zdobyć miasto, które uważał za własne, wnosząc osobisty zapał, który miał przezwyciężyć wszelkie przeciwności.

Jednak, jak słusznie zauważył Chalandon, obecność podczas oblężenia Antiochii korpusu bizantyjskiego dowodzonego przez Tatikiosa stanowiła przeszkodę w realizacji tego planu. Nikt nie wątpił, że kiedy dojdzie do zdobycia Antiochii, a dowódca bizantyjski będzie znajdował się jeszcze w obozie, zażąda on wykonania wcześniej przyjętych wobec cesarza zobowiązań i wydania miasta w jego ręce. Co odpowiedzieć dowódcy Aleksego Komnena, kiedy powoła się on na traktat frankijsko-bizantyjski zawarty w Konstantynopolu, który obowiązywał baronów, a szczególnie Boemunda, który jako pierwszy go zaprzysiągł? Trzeba przyznać, że byłaby to kłopotliwa sytuacja i aby jej zapobiec, Boemund postanowił zastraszyć Tatikiosa. Nie chodziło o to, żeby Boemund osobiście zastraszył przedstawiciela Bizancjum, co byłoby błędem, gdyż ten byłby zmuszony szukać ochrony u innych baronów. Wprost przeciwnie, udał, że to on chroni Tatikiosa przed wrogimi zapędami innych baronów, które ci mieli żywić wobec Bizantyjczyka. Ci zaś mieli oskarżać Tatikiosa o to, że zdradził ich wobec Turków, i byli już gotowi wyrządzić mu krzywdę! Umiejętnie zaaranżowana intryga powiodła się i Tatikios uwierzył Boemundowi. Zastraszony, w styczniu lub lutym 1098 r. opuścił obóz krzyżowców i pod pretekstem uzyskania posiłków udał się do Saint-Siméon, a stamtąd popłynął na Cypr³⁵⁷. Na żart zakrawa fakt, że Tatikios, dziękując Boemundowi przed swoim odjazdem za jego ostrzeżenia, przekazał mu w imieniu cesarza trzy miasta cylicyjskie: Tars, Adanę i Mamistrę³⁵⁸. Co zrozumiałe, po wyjeździe bizantyjskiego dowódcy Boemund podburzył całą armię, zarzucając mu dezercję. Opinia łacińskich kronikarzy jest w tej sprawie jednomyślna: Tatic lub Tetigus zdezerterował jak tchórz na pierwszą wieść o tym, że Turcy wysłali wielką armię na pomoc dla Antiochii. Stał się naszym wrogiem. Ten wróg uciekł… Pozostaje i pozostanie na zawsze krzywoprzysięzcą³⁵⁹. Wraz z Tatikiosem także Cesarstwo Bizantyjskie okryło się hańbą i utraciło prawo do domagania się przestrzegania układu z Konstantynopola. Traktat ten przez fakt dezercji Tatikiosa został zerwany przez samych Bizantyjczyków. Owa dezercja zwolniła krzyżowców z ich przysiąg. Zmuszeni do zdobycia Antiochii samodzielnie, mogli zachować ją dla siebie. Zręczna polityka Boemunda przyniosła mu sukces, a bizantyjska przeszkoda, przynajmniej w oczach Franków, została ominięta. Kiedy Antiochia padnie, książę Tarentu będzie mógł – i to bez poczucia popełnienia krzywoprzysięstwa – w spokoju objąć miasto w posiadanie!

Boemund jawi się zresztą jako człowiek pełen wyjątkowego wigoru. Niektóre z jego wojennych forteli wyglądają jak wspaniałe dowcipy, wprawdzie trochę prymitywne, ale bardzo skuteczne. Posłuchajmy Wilhelma z Tyru, który przekazał historię szpiegów muzułmańskich, która miała miejsce właśnie w opisywanym tu okresie.

Świetni panowie, proszę was, abyście pozostawili mi rozwiązanie tych spraw [szpiegostwa – przyp. tłum.], gdyż wiele o nich myślałem i o tym, jak się uwolnić od tego zagrożenia! Kiedy nadszedł wieczór – kontynuuje kronikarz – armia zasiadła do kolacji. On zaś [Boemund – przyp. tłum.] przywołał rzeźników, którzy z nim przybyli z jego ziem, i nakazał uwolnić Turków, których więził, a gdy ci otworzyli usta, rozkazał przeciąć im gęby, nadziać na rożny i przygotować do pieczenia. Zaczęto dopytywać się, co się stało. Boemund opowiedział o tym swoim domownikom, a ci opowiedzieli innym, że wszyscy baronowie mieli między sobą w zaufaniu ustalić, iż wszyscy szpiedzy, którzy zostaną złapani w armii, zostaną usmażeni na rożnach i podani na stoły baronów, którzy ich zjedzą. Informacja o tym rozeszła się wśród armii i wszyscy pospieszyli oglądać rzecz tak nadzwyczajną. Natomiast Turcy, którzy przybyli do armii, aby szpiegować, kiedy to zobaczyli, mocno się stropili i bez zwłoki każdy z nich opuścił obóz, gdyż żaden nie chciał doświadczyć takiego losu. Gdy powrócili do swoich panów, którzy ich wysłali, opowiedzieli im i wszystkim innym, że ludzie, którzy oblegli Antiochię, byli twardsi niż skała, niż żelazo, ich okrucieństwo przewyższa bezwzględność niedźwiedzia i lwa, gdyż zwierzęta jedzą ludzi na surowo, a ci pieką ich na rożnach i potem zjadają. Wieści o tym rozeszły się szeroko w krajach pogańskich, tak że ani sułtan, ani emirowie nie mogli znaleźć nikogo, kto chciałby dla nich szpiegować armię chrześcijańską³⁶⁰.

W tym miejscu kronikarz bawi się, naśladując swego bohatera, w sposób zgoła pantagrueliczny. W rzeczywistości przebiegły wódz normański pod przykrywką tego okrutnego żartu zapoczątkował doskonale przemyślany system oparty na strachu, mający na celu odebranie odwagi światu islamu. Dowódcy Czyngis-Chana będą postępowali tak samo, kiedy wiek później staną oko w oko z tym samym przeciwnikiem. Także Mongołowie będą starali się złamać siłę turecką, wzbudzając strach przed przeważającą siłą.

Projekt sojuszu frankijsko-fatymidzkiego

Boemund i jego towarzysze starali się przerazić swoich tureckich przeciwników, ale zarazem nie zaniedbywali wcale zabiegów mających na celu uzyskanie wsparcia w świecie muzułmańskim. Sygnalizowano już, w jakiej sytuacji znajdował się islam na wschodzie, podzielony między kalifów fatymidzkich z Egiptu i abbasydzkich z Bagdadu. Do tej pory krzyżowcy byli atakowani tylko przez Turków Seldżuckich, poddanych i obrońców obediencji abbasydzkiej. Wobec tego władze w Kairze wpadły na śmiały pomysł uczynienia zachodnich najeźdźców swoimi sojusznikami. W stolicy Egiptu Kairze władza spoczywała w rękach dynastii wezyrskiej wywodzącej się z Armenii, której założycielem był emir Badr al-Dżamali, władający krajem w latach 1073-1094. Jego zasługą było wyswobodzenie kalifa Egiptu al-Mustansira spod wpływów gwardii tureckiej³⁶¹. Syn Badr al-Dżamalego, Al-Afdal Szahinszah, który przejął po ojcu wezyrat, w jeszcze większym stopniu wzmocnił swój autorytet, sprawując władzę w imieniu młodego kalifa al-Mustalego. Był on synem al-Mustansira i to swemu wezyrowi zawdzięczał tron. W czasie całego panowania al-Mustalego (1094-1101) i podczas pierwszych 20 lat rządów kalifa al-Amira al-Afdal był faktycznym władcą Egiptu (1094-1121). Widząc, że Frankowie zaatakowali Turków Seldżuckich, zaprzysięgłych wrogów kalifatu fatymidzkiego, wszechwładny wezyr, który ewidentnie nie znał celu, do którego dążyła krucjata, postanowił zawiązać sojusz z baronami obejmujący podział posiadłości tureckich w Syrii. Frankowie mieli otrzymać Antiochię, a Fatymidzi Jerozolimę. Jego rachuba, choć nam wydaje się absurdalna, opierała się na historycznych zaszłościach. W czasach bizantyjskich podboje chrześcijańskie ograniczały się do terenów Księstwa Antiochii. Wezyr Egiptu był skłonny sądzić, że Gotfryd z Bouillon i jego towarzysze przybyli tylko po to, aby przywrócić stan z czasów Nicefora Fokasa i Jana Tzimiskesa. Być może w zamian za pewne poparcie natury moralnej w kwestii Antiochii oczekiwał ich wsparcia przy rozwiązywaniu problemu Jerozolimy. Ostatecznie, jak zobaczymy, wezyr przygotowywał się do skorzystania z powszechnego chaosu, który zapanował w świecie islamu po pojawieniu się krzyżowców. Kilka miesięcy później (w lipcu 1098 r., jak ustalił al-Kalanisi) al-Mustali wysłał swoją armię do Judei i zdobył Jerozolimę, odbierając ją Turkom Artukidzkim. Istotnie, Święte Miasto zostało zajęte przez Fatymidów w sierpniu 1098 r.³⁶² Tymczasem, zanim do tego doszło, w styczniu-lutym 1098 r. widzimy posłańców fatymidzkich wysłanych przez al-Afdala, przybywających do obozu krzyżowców pod Antiochią, gdzie zostali wspaniale przyjęci³⁶³. Komentarz do tej sprawy, który znajdujemy w Estoire de Eracles, kładzie nacisk na nieskrywaną przyjemność, z którą Fatymidzi obserwowali swoich starych wrogów, Turków Seldżuckich, zwyciężonych przez Franków. Opis ten to znakomita lekcja muzułmańskiej historii, gdzie kronikarz przeciwstawia sobie Arabów i Turków, szyitów i sunnitów:

Wielka była nienawiść między Turkami ze Wschodu i tymi z Egiptu, gdyż nawzajem oskarżali się o niedowiarstwo i jedni mówili o drugich, że byli fałszywymi Saracenami… To dlatego kalif Egiptu bardzo się ucieszył, kiedy Sulejman [Kilidż Arslan – przyp. tłum.], poddany sułtana [Persji – przyp. tłum.], utracił Nikeę. Bardzo podobało mu się, że nasi baronowie oblegli Antiochię. To dlatego wysłał on do nich swych przedstawicieli, którzy przywieźli bogate podarki i powiedzieli, że kalif jest gotowy przysłać im posiłki w ludziach i żywność, i prosił, aby kontynuowali oblężenie. Nasi baronowie przyjęli te wieści dobrotliwie. Przyjęto ich [wysłanników egipskich – przyp. tłum.] pięknie i przebywano w ich towarzystwie³⁶⁴.

Ta przynęta związana z propozycją sojuszu frankijsko-fatymidzkiego nie powinna nas dziwić. Gaston Wiet już sygnalizował, jak uprzywilejowaną pozycję na dworze fatymidzkim zajmowali urzędnicy będący chrześcijanami. I nie chodzi tylko o chrześcijańskich odszczepieńców, takich jak ormiańska rodzina wezyrów Badr al-Dżamalego i al-Afdala, ale także chrześcijan, którzy pozostali wierni wierze w Chrystusa, jak Koptowie lub inni³⁶⁵. Dla Fatymidów nie było niczym odrażającym zawarcie sojuszu z Łacinnikami przeciw Seldżukom, o wiele bardziej wstrętnym, gdyż był to wróg odwieczny, na dodatek heretycki. Rywalizacja muzułmanów o panowanie nad Jerozolimą – która jeszcze znajdowała się w rękach Turków artukidzkich, ale armia fatymidzka usunęła ich stamtąd w sierpniu 1098 r. – dobrze wyjaśnia cel wysłania poselstwa przez wezyra al-Afdala do Franków oblegających Antiochię³⁶⁶.

Na pierwszy rzut oka taka kalkulacja była słuszna, gdyż Turcy zmuszeni walczyć na północy przeciwko inwazji frankijskiej nie byli w stanie wysłać pomocy swoim współplemieńcom do Jerozolimy. Ci zaś zostali zaatakowani od tyłu przez wezyra Egiptu. A zatem w tym samym czasie zagrożenie Turków, które było wynikiem fatymidzkich ambicji związanych z Palestyną, zadziałało na korzyść Franków i spowodowało trudną do przecenienia dywersję, która sparaliżowała świat turecki w decydującej chwili. Także skwapliwe przyjęcie, którego doświadczyli wysłannicy fatymidzcy ze strony krzyżowców w obozie pod Antiochią, w sensie politycznym było wydarzeniem działającym na korzyść Franków. Wydaje się, że baronowie przyzwyczaili się do myśli, że zajęli już swoje miejsce w muzułmańskim otoczeniu. Można także sądzić, że te dowody myślenia przez pryzmat polityki były choć w części inspirowane przez zachowanie Boemunda³⁶⁷.

Zgodnie z przekazem Ibn al-Athira frankijska dyplomacja nie ograniczała się tylko do tego. Nie zadowalając się faktem, że uspokojono egipskich Fatymidów, starano się także uśpić czujność Dukaka z Damaszku, Seldżukidę. Poinformowano tego księcia, że słyszano, iż jego jedynym przeciwnikiem jest inny Seldżukida, Ridwan z Aleppo, a jedynym celem krzyżowców jest przywrócenie chrześcijaństwu dawnych bizantyjskich terenów pogranicznych z czasów Nicefora Fokasa i Jana Tzimiskesa, z Edessą, Antiochią i Laodyceą. Jak pisze kronikarz Ibn al-Athir:

Podczas oblężenia Antiochii Frankowie napisali list do księcia Damaszku, aby powiedzieć mu, że może on być spokojny, że nie chcą oni niczego innego jak ziem, które należały do Greków, i że uszanują wszystko inne. Był to podstęp i wybieg, ażeby zniechęcić muzułmanów do udania się z pomocą Antiochii³⁶⁸.

Interwencja Seldżukidów z Aleppo. Bitwa nad Jeziorem Antiocheńskim (9 lutego 1098 roku)

Jest prawdopodobne, że przyjęta przez Franków taktyka przynajmniej częściowo osiągnęła swój cel. W każdym razie Dukak z Damaszku po klęsce poniesionej pod al-Bâra przez jakiś czas pozostał bezczynny, a decyzję co do możliwości przeprowadzenia nowej dywersji wobec krzyżowców pozostawił swojemu bratu Ridwanowi z Aleppo. Ten zaś, pomimo swojego wrogiego nastawienia do Jaghi Sijana, nie mógł dłużej pozostawać w bezczynności. Ponadto Jaghi Sijan był jego wasalem, rządzącym Antiochią, a ta była częścią jego fragmentu podzielonego państwa seldżuckiego.

Syn Jaghi Sijana został przez ojca obarczony obowiązkiem poruszenia świata muzułmańskiego i doprowadzenia do wysłania armii przeciwko krzyżowcom. Apel ten był skierowany także do damasceńczyków. Po klęsce tych ostatnich pod al-Bâra³⁶⁹ zdecydował się zwrócić z błaganiem o pomoc do Ridwana. Ten, zapomniawszy o dawnych urazach, podjął decyzję o odblokowaniu Antiochii. Do jego oddziałów dołączył się Sukman Artukida, którego rodzina, pochodzenia turkmeńskiego, jak widzieliśmy, dzierżyła lenna w Dżazirze i bez wątpienia także władała Jerozolimą³⁷⁰.

Ridwan, Sukman i syn Jaghi Sijana na czele wszystkich sił z Aleppo, Szajzaru, Hamy i Himsu, wspomaganych przez kontyngenty wojowników artukidzkich, skoncentrowali się w Harencu, twierdzy położonej około 30 km w linii prostej na wschód od Antiochii i 10 km od wschodniego brzegu Orontesu. Plan muzułmanów polegał na podjęciu niespodziewanego marszu na miasto i wzięciu armii frankijskiej w kleszcze oraz jej jednoczesnym zaatakowaniu przez siły Ridwana i oddziały garnizonu antiocheńskiego.

Jednak lokalni chrześcijanie z terenów księstwa Aleppo – zwłaszcza z Harencu, zarówno jakobici, jak i Ormianie – w tajemnicy poinformowali krzyżowców o zagrożeniu (początek lutego 1098 r.)³⁷¹. Zgodnie ze świadectwem anonimowego kronikarza pierwszej krucjaty to Boemund był tym, który zwołał w namiocie legata naradę wojenną i zaproponował plan, który miał na celu uratowanie armii. To za jego namową piechota miała bronić obozu krzyżowców i blokować garnizon Antiochii, podczas gdy rycerze – a było ich nie więcej niż 700 zdolnych do walki – mieli się skierować przeciwko oddziałom aleppińskim (8 lutego 1098 r.). Tak też uczyniono.

Kiedy zapadła noc, rycerze frankijscy przeszli mostem łyżwowym na północny i wschodni brzeg Orontesu. W największym sekrecie udali się do miejsca będącego wąskim przejściem między rzeką a Jeziorem Antiocheńskim. Według Chalandona punkt został dobrze wybrany, bo uniemożliwiał Saracenom atak z flanki i zastosowanie tak lubianego przez nich manewru okrążającego³⁷². Istotnie, rankiem 9 lutego 1098 r. armia aleppińska wyszła z Harencu i skierowała się w stronę Mostu Żelaznego, gdzie osiągnęła brzeg Orontesu i bez powodzenia próbowała sforsować rzekę. Pomimo swojej przewagi liczebnej nie tylko nie mogła okrążyć Franków, ale i ze względu na miejsce nie była w stanie zastosować ulubionej przez Turków taktyki: wysyłania oddziału za oddziałem, a następnie wycofywania się i zasypywania osłabionego przeciwnika strzałami.

Kiedy się zbliżyli, najpierw można było zobaczyć wiele szeregów ich łuczników, którzy gęsto strzelali. Jednak nasi zawiedli ich nadzieje, gdy chcieli oni naszych przepędzić, tak jak to często czynili w innych wielkich bitwach. Nasi zajmowali wąskie miejsce między rzeką a jeziorem, tak że ci [Turcy – przyp. tłum.] nie mogli postępować zgodnie ze swoim zwyczajem, czyli wypuszczać strzał i uciekać³⁷³.

Przebieg bitwy jest doskonale znany. Wstępny atak turecki, prowadzony przez łuczników, został z łatwością zatrzymany przez Franków, którzy odrzucili ich aż do głównych sił armii z Aleppo. Kiedy to się stało, czołowe oddziały frankijskie wycofały się w nieładzie. Jednak Boemund, który jawi się jako głównodowodzący w tej bitwie, pozostał w drugiej linii i przywrócił ład w szeregach, interweniując osobiście³⁷⁴. Frankowie, zabezpieczeni na prawym skrzydle od strony Orontesu i na lewym od strony Jeziora Antiocheńskiego oraz mając przed sobą wąski odcinek frontu, zniwelowali przewagę liczebną wroga. W miejscu, gdzie nie było możliwe dokonanie przez nieprzyjaciela żadnego strategicznego manewru, głos decydujący należał do ciężkozbrojnego rycerstwa z Zachodu. Zamiast zastosowania przez Turków zwykłego dla nich manewru okrążającego, który demoralizował i osłabiał przeciwnika, zostali oni zmuszeni do walki wręcz, w której zostali pokonani. Ich szeregi, spychane jeden na drugi, rzuciły się do ucieczki i były ścigane przez zwycięskich Franków aż do Harencu. Droga do twierdzy została zasłana trupami poległych. Garnizon Harencu, widząc skalę klęski i paniki, zaniepokoił się i po próbie podpalenia zamku pospiesznie ewakuował się. Niemal natychmiast Ormianie i chrześcijanie syryjscy zajęci Harenc, po czym przekazali go Frankom³⁷⁵.

W tym samym czasie garnizon antiocheński, który dostrzegł odejście rycerzy, podjął próbę generalnego wypadu przeciwko piechocie frankijskiej, która broniła obozu. Walka, którą stoczono, była bardzo ciężka i ciągle trwała, kiedy zwycięscy rycerze pojawili się pod Antiochią. Ich triumfalne zbliżanie się pozwoliło Jaghi Sijanowi dojść do wniosku, że armia posiłkowa została pobita i odepchnięta. W celu odebrania odwagi obrońcom, już i tak nadszarpniętej, i aby pozbawić ich resztek nadziei, zwycięzcy zaczęli w stronę miasta miotać z katapult głowy Turków poległych nad Jeziorem Antiocheńskim.

Kontakty krzyżowców z flotą frankijską

Po rozbiciu posiłkowej armii damasceńskiej Frankowie pokonali armię aleppińską, także idącą z pomocą Antiochii. Jednak Jaghi Sijan, poza wysłaniem apelu o pomoc do obu książąt artukidzkich w Syrii, usilnie prosił o wsparcie przedstawiciela starszej linii władców seldżuckich i swego władcę, sułtana Persji Barkiyaruka. Podobna prośba została skierowana do głównego przedstawiciela sułtana na granicy syryjskiej, władcy Mosulu, Kurbughi. Zaledwie Ridwan z Aleppo został odepchnięty przez Franków w starciu nad Jeziorem Antiocheńskim, a wśród krzyżowców rozniosła się wieść, że nowa, silna posiłkowa armia turecka wyruszyła w pole. Na jej czele stał atabeg Mosulu Kurbugha.

W tym momencie zdobycie Antiochii stało się dla Franków palącą kwestią, dlatego postanowili podjąć bardziej energiczne działania oblężnicze. Pierwszym ich celem było odcięcie garnizonowi antiocheńskiemu możliwości wychodzenia z miasta przez bramę przy moście kamiennym [Brama Mostowa – przyp. tłum.] i przechodzenia tą drogą na prawy brzeg Orontesu. Aby osiągnąć ten cel, krzyżowcy podjęli decyzję o budowie kasztelu (5 marca 1098 r.), który zlokalizowano na wzniesieniu na prawym brzegu rzeki, na wprost mostu. Na tym wzniesieniu, które obecnie stanowi teren cmentarza muzułmańskiego, istniały dwa podmiejskie meczety, które dały nazwę kasztelowi, przez kronikarzy zwanemu Mahomerie³⁷⁶. Czasami kasztel nazywany był także wieżą Rajmunda, gdyż inicjatorem jego budowy był hrabia Tuluzy. Wprawdzie początkowo brakowało materiałów i rzemieślników, ale flota angielska, która przybyła 4 marca 1098 r. do portu Saint-Siméon, przywiozła dokładnie to, czego krzyżowcom brakowało. Co więcej, od połowy listopada 1097 r. eskadra genueńska składająca się z 13 okrętów stacjonowała w Saint-Siméon, skąd jej dowódcy nawiązali stały kontakt z Frankami. Z inicjatywy Boemunda on sam w towarzystwie Rajmunda z Tuluzy udał się do portu w celu zwerbowania wśród łacińskich marynarzy potrzebnych rzemieślników. Powrócili oni z budowniczymi, którzy przywieźli ze sobą także wszystkie niezbędne narzędzia³⁷⁷.

Gdy garnizon Antiochii zauważył, że część oblegających oddaliła się, zorganizowano kolejne wypady za mury przeciw obozowi chrześcijan (5-6 marca 1098 r.). W dniu 6 marca, kiedy hrabia Tuluzy wracał na czele swoich oddziałów pod Antiochię, wiodąc marynarzy i rzemieślników, został zaskoczony przez jeden z wypadów oddziału żołnierzy z garnizonu antiocheńskiego. Ponieważ Frankowie nie spodziewali się ataku, w ich szeregi wkradła się panika, i w efekcie ponieśli ciężkie straty³⁷⁸. Natomiast w obozie krzyżowców krążyła plotka, że cały oddział, wraz z Rajmundem i Boemundem, został zmasakrowany. Jak pisze autor Estoire de Eracles, Gotfryd z Bouillon miał się zwierzyć swoim ludziom:

Zacni panowie, jeśli prawdą jest to, co mówi się w obozie, że przez nasze grzechy te niewierne psy zabiły tak wielu walecznych rycerzy, to widzę jedynie dwa wyjścia: albo zginiemy godnie z nimi, jak dobrzy chrześcijanie, z wiarą w to, że otrzymamy nagrodę od Naszego Pana Chrystusa, któremu służyliśmy aż po grób. Albo jeśli Nasz Pan zechce, abyśmy mu dalej służyli, wywrzemy srogą zemstę na tych psach, które pozbawiły chrześcijaństwo tak walecznych mężów. Co do mnie, mówię wam po prawdzie, na mą duszę, nie pragnę niczego tak jak śmierci, jeśli nie zostaną oni pomszczeni!³⁷⁹

Poruszeni tym napomnieniem pozostali w obozie krzyżowcy podjęli przygotowania do wyjścia naprzeciw swoim towarzyszom, podczas gdy garnizon antiocheński Jaghi Sijana dokonał wypadu z miasta przez Bramę Mostową i zaatakował obóz. Celem tego wypadu było oczywiście ułatwienie powrotu do miasta oddziałowi, który zaskoczył wracających Franków³⁸⁰. W tym samym momencie Boemund i Rajmund z Tuluzy, którzy doznali porażki, o której wspomniałem wyżej, weszli do obozu. Po krótkiej naradzie wojennej baronów krzyżowcy, wściekli z powodu zasadzki urządzonej na ich oddział, zaatakowali z taką furią, że kompletnie zaskoczeni Turcy ponieśli zupełną klęskę. Oddziały tureckie, które wcześniej zaatakowały i ograbiły wracający oddział frankijski, obciążone zdobyczą skierowały się w stronę Antiochii i usiłowały dojść do Bramy Mostowej, gdzie czekał na nie Jaghi Sijan. Jednak Gotfryd z Bouillon, zajmujący pozycję na wzniesieniu naprzeciw mostu – bez wątpienia w miejscu, gdzie dzisiaj znajduje się chrześcijański cmentarz – zagrodził im drogę. W tym czasie inni baronowie z impetem natarli na Turków z flanki i od tyłu.

Naciskani z każdej strony i dusząc się w wąskim przejściu, Turcy za wszelką cenę starali się dojść do kamiennego mostu i Bramy Mostowej, setkami zabijani przez Franków lub topiąc się w wodach Orontesu. Kronikarze pozostawili nam epickie opisy tej bitwy.

Turcy uciekali w stronę mostu… Ci, którzy nie mogli go przejść w wyniku ściśniętej ludzkiej ciżby i uwięzionych koni, znaleźli tam śmierć, zażywając wieczności z diabłem i jego sługami. A my, po zdobyciu wzgórza, spychaliśmy i strącaliśmy ich do rzeki. Jej rwące wody były czerwone od tureckiej krwi i nawet jeśli jeden z nich starał się wspinać po filarach mostu lub usiłował dotrzeć do brzegu, był okaleczany przez naszych, którzy stali na brzegu rzeki³⁸¹.

Opis powyższy potwierdza też Estoire de Eracles, którego autor napisał, że u wejścia na most była taka masa powalonych Turków, że ci, którzy przeżyli, z ledwością mogli tam przejść. Pod wieczór Gotfryd z Bouillon zadał taki cios mieczem, o którym długo się mówiło. Jednym ciosem przepołowił Turka w taki sposób, że górna połowa spadła na ziemię, a druga pozostała na koniu, który wjechał do miasta razem z innymi³⁸². Turcy stracili około 1500 ludzi, w tym 12 emirów (6 marca 1098 r.).

To zwycięstwo chrześcijan okazało się punktem zwrotnym w oblężeniu Antiochii. Frankowie, umocnieni w wierze o swojej przewadze militarnej, podjęli decyzję o całkowitym okrążeniu miasta. Wydawało się to jedynym pewnym rozwiązaniem, które gwarantowało, że miasto wpadnie w ich ręce. 8 marca podjęli prace przy budowie kasztelu Mahomerie, używając kamieni z okolicznych nagrobków muzułmańskich. Roboty zakończono 19 marca i kasztel przejął hrabia Tuluzy, który obsadził go wojskiem, kładąc w ten sposób kres nieprzychylnym komentarzom o jego dotychczasowej bezczynności. Obsadził kasztel z taką gorliwością, umieszczając z nim 500 rycerzy i giermków pochodzących z Prowansji, że często był on nazywany kasztelem Rajmunda. Droga wiodąca przez kamienny most i dająca dostęp na drugi brzeg Orontesu została przed oblężonymi zamknięta (5 kwietnia 1098 r.)³⁸³.

Malregard szachował Antiochię od północnego wschodu, a kasztel Rajmunda od zachodu. Krzyżowcy zbudowali także trzeci fort, umacniając położony na południowy zachód od miasta klasztor św. Jerzego, który dawał im kontrolę nad lewym brzegiem Orontesu i zachodnimi stokami góry Silpios. Budowa i obsadzenie tego nowego bastionu przez oddziały Tankreda dały krzyżowcom kontrolę nad Bramą św. Jerzego, drogą z Bait al-Mâ i nad potokiem Akakir. Zgodnie z decyzją baronów Tankred otrzymał na utrzymanie fortu 400 marek srebra. Mieszkańcy Antiochii aż do tego dnia zwykli byli wypędzać swoje zwierzęta na pastwiska leżące wzdłuż Orontesu i ciągnące się ku Bait al-Mâ. Po zakończeniu budowy przez Tankreda nowej placówki stracili dotychczasowe możliwości wypasu, a krzyżowcy za jednym zamachem zdobyli 2 tys. koni³⁸⁴.

Zajęcie Antiochii

Miasto było w tej chwili zupełnie okrążone przez wojska krzyżowców. Z jednej strony Frankowie mogli swobodnie korzystać z komunikacji morskiej przez port Saint-Siméon, z drugiej zaś pozostawali w kontakcie z frankijskim Hrabstwem Edessy, której władcą był Baldwin z Boulogne, brat Gotfryda z Bouillon. Oblężeni próbowali jeszcze zaopatrywać się w żywność poprzez szlak wiodący przez górę Silpios, a to dzięki przyzwoleniu lokalnych chrześcijan, zarówno Syryjczyków, jak i Ormian. Jak informuje nas autor jednej z kronik krucjatowych:

Duża część Ormian i Syryjczyków nie niepokojona przybywała z gór, przynosząc Turkom żywność na potrzeby miasta. Tankred udał się na ich spotkanie i pojmał ich wraz z całym ładunkiem zboża, wina, jęczmienia, oliwy i innych artykułów spożywczych³⁸⁵.

Epizod ten dowodzi – wbrew niektórym opiniom – że Ormianie i Syryjczycy niekoniecznie opowiadali się spontanicznie po stronie krzyżowców i krucjaty, skoro nie wahali się wspomagać Turków, a dostarczając im żywność, mogli na tym zarobić. Pod groźbą stawali nawet do walki u boku muzułmanów. Gesta Francorum mówi wyraźnie, że w czasie bitwy u mostu nad Orontesem, która odbyła się 6 marca 1098 r., na rozkaz tureckich dowódców, dobrowolnie lub pod przymusem, ostrzelali nas z łuków³⁸⁶. Tymczasem, jak informuje nas Wilhelm z Tyru, chrześcijanie syryjscy i Ormianie stanowili zdecydowaną większość mieszkańców Antiochii, jednak te lokalne społeczności chrześcijańskie, uzależnione od handlu, całkowicie zatraciły umiejętności militarne:

Prawie wszyscy ci, którzy mieszkali w Antiochii, wyznawali wiarę w Jezusa Chrystusa. Nie ze swojej winy nie mieli ani władzy, ani zwierzchnika w mieście, gdyż zajmowali się handlem i rzemiosłem, w ten sposób zarabiając na chleb. Wśród chrześcijan nie było nikogo, kto odważyłby się nosić broń. Kiedy zaś nasi ludzie przybyli pod miasto, chrześcijanie tam mieszkający byli tak przerażeni, że nie ośmielali się opuszczać swoich domów³⁸⁷.

Tak więc w mieście nie było żadnego chrześcijanina, który pomógłby krzyżowcom w zdobyciu Antiochii, a tym bardziej chrześcijanina zaopatrującego muzułmanów, ale jak się wydaje, w tym ostatnim wypadku mógł to być renegat, który przeszedł na islam.

Człowiek taki znajdował się w Antiochii i nosił imię zapisane jako Firuz, Ruziye lub Barzuiye. Autor Gesta Francorum sądził, że był on z pochodzenia Turkiem³⁸⁸. Dla Kemal ad-Dina był to po prostu mieszkaniec Antiochii znany pod imieniem Zarrâd, wytwórca pancerzy³⁸⁹. Dla Wilhelma z Tyru był z pochodzenia Ormianinem i należał do jednej z najznamienitszych rodzin antiocheńskich. Wilhelm potwierdza zresztą twierdzenie Kemal ad-Dina, że Firuz należał do korporacji Banû Zerra, co w języku łacińskim znaczy „filii loricatoris” [syn wytwórcy kolczug – przyp. tłum.]³⁹⁰. Z kolei Anna Komnena powtarza informację, że był on Ormianinem, a Rajmund z Agiles dodaje wyjaśnienie, że był to ormiański renegat, który przeszedł na islam³⁹¹. To by wyjaśniało, dlaczego niektórzy mówili o jego tureckim, a inni o ormiańskim pochodzeniu.

Tenże Firuz, który zdobył zaufanie Jaghi Sijana, zarządcy Antiochii, został przez niego mianowany dowódcą obrony Wieży Dwóch Sióstr. Była to potężna wieża o kształcie pentagonalnym, znajdująca się w południowej części miasta koło Bramy św. Jerzego, która dominowała nad doliną Akakir. Polegając na tym, co przekazał Ibn al-Athir, Firuz miał w głodującym mieście ukryć zboże, za co w ramach kary Jaghi Sijan miał mu skonfiskować srebro i zboże. Chowający urazę ormiański renegat miał nawiązać kontakty z Boemundem, ofiarowując mu, w zamian za pewne korzyści, wydanie Wieży Dwóch Sióstr³⁹².

Zawarłszy porozumienie z Firuzem, Boemund utrzymał je w ścisłym sekrecie. Jak się wydaje, od długiego już czasu, co najmniej od Konstantynopola, wiązał swoje nadzieje z Antiochią, a zdrada Firuza stworzyła mu możliwość realizacji tego projektu. Z przekazu Gesta Francorum wynika, że zanim podjął on działania, nie informując nikogo o porozumieniu z Firuzem, starał się zapewnić sobie posiadanie miasta po jego zdobyciu. Jego przemowa jest pełna normańskiej przebiegłości:

Rozważni rycerze, zważcie, w jakiej niedoli obecnie się znajdujemy i nie wiemy, w jaki sposób polepszyć swoje położenie. Więc jeśli wyda się wam to dobre i honorowe, że jeden z nas zostanie wybrany i w jakikolwiek sposób, czy to własnym sprytem zajmie lub zdobędzie miasto, czy to sam, czy dzięki innym, oddajmy mu je jednogłośnie w posiadanie… Baronowie odmówili i opowiedzieli się za condominium, na co Boemund lekko się uśmiechnął i natychmiast wycofał³⁹³.

W tym czasie rozeszła się już pogłoska o zbliżaniu się wielkiej armii tureckiej, idącej na pomoc Antiochii i dowodzonej przez atabega Mosulu Kurbughę. Zagrożenie było tak bliskie, że baronowie nie wahali się już dłużej i zaakceptowali propozycję Boemunda:

Jeśli Boemund zdobędzie miasto sam lub za pomocą innych, przekażemy mu je dobrowolnie, pod tym warunkiem, że jeśli cesarz [Aleksy Komnen – przyp. tłum.] przybędzie nam na pomoc i zechce przestrzegać umowy, którą nam zaprzysiągł, oddamy mu miasto zgodnie z prawem i to nawet w przypadku, kiedy Boemund będzie już je posiadał³⁹⁴.

Ten fragment pokazuje, że w momencie gdy przygotowywano się do usankcjonowania faktu objęcia Antiochii przez księcia normandzkiego, baronowie żądali zabezpieczenia prawnego roszczeń cesarza bizantyjskiego do miasta, co było zgodne z literą porozumienia z Konstantynopola.

Według Wilhelma z Tyru, podczas gdy baronowie obiecali Boemundowi pozostawienie Antiochii, jeśli miasto zostanie przez niego zdobyte, hrabia Tuluzy konsekwentnie odrzucał możliwość rezygnacji z tej części miasta, która miałaby mu ewentualnie przypaść. Nieuchronne przybycie armii Kurbughi spowodowało, że należało przejść nad postawą Rajmunda do porządku dziennego. Wilhelm opisuje dramatyczną naradę baronów. Biorąc pod uwagę sytuację, w jakiej znaleźli się krzyżowcy, nie mogli ani stawić czoła w otwartym boju wielkiej armii Kurbughi, mając za sobą wrogi garnizon Antiochii, ani tym bardziej podzielić swoich sił na dwie części, z których jedna powstrzymałaby Kurbughę, a druga blokowałaby możliwość wypadu z miasta. Nie mogli też przeszkodzić idącej armii w odblokowaniu Antiochii i wprowadzeniu tam świeżych sił. Jak pisze kronikarz, autor Estoire de Eracles, wkładając te słowa w usta Boemunda:

Moja opinia jest taka, że powinniśmy znaleźć sposób, w jaki to miasto dostanie się w nasze ręce, a my wejdziemy do środka, zanim przybędzie wielka armia: to byłaby najbardziej pewna rzecz. Jeśli pytacie mnie, jak to zrobić, pokażę wam drogę… Mam w tym mieście pewnego przyjaciela, wiernego i mądrego, według tego co wiem. Istnieje porozumienie między mną a nim, że wyda na moje żądanie potężną wieżę, dobrze zaopatrzoną, która została mu powierzona. W zamian za to mam mu oddać wielką część moich dóbr. Jednak nic z tego nie będzie, jeśli każdy z was nie odda mi swojej części miasta i w całości nie stanie się ono moje. Jeśli akceptujecie taki sposób, możecie mieć miasto. Jeśli zaś ten sposób wam się nie podoba i możecie znaleźć inny, jestem gotów zrzec się przypadającej mi części miasta na rzecz jednego z was, jeśli to może oddać je w nasze ręce³⁹⁵.

Pełna chytrej ironii wypowiedź, którą autor kroniki przypisuje normańskiemu księciu, doskonale pasuje do sposobu postępowania tego ostatniego. W beznadziejnej sytuacji, w której znajdował się Boemund, nie mógł się wahać: wielka armia seldżucka dowodzona przez atabega Mosulu znajdowała się zaledwie kilka dni marszu od obozu krzyżowców. Jeśli jeszcze nie przybyła, to tylko dlatego, że została zatrzymana pod Edessą, której dzielnie bronił Baldwin z Boulogne. Jednak armia muzułmańska zrezygnowała z zajęcia miasta, bowiem okazało się to trudne, i wznowiła marsz w kierunku Antiochii. W tych warunkach oferta Boemunda jawiła się krzyżowcom jako jedyna szansa ratunku. Przechodząc do porządku nad sprzeciwem hrabiego Tuluzy, baronowie z Gotfrydem z Bouillon na czele zrezygnowali z przysługujących im praw do miasta na rzecz Boemunda. Poza tym powierzyli mu dowodzenie działaniami, które miały doprowadzić do zdobycia miasta (29 maja 1098 r.).

W Antiochii tymczasem, jak pisze Wilhelm z Tyru, Firuz otrzymał nowy impuls dla swoich przygotowań. Wykrył mianowicie zbrodnicze powiązania między własną żoną a jednym z dowódców tureckich. Doprowadzony do pasji taką zdradą, wysłał swego syna do Boemunda z informacją, że następnej nocy (z 2 na 3 czerwca) wyda mu Wieżę Dwóch Sióstr.

Stosownie do poleceń Boemunda 2 czerwca wieczorem armia krzyżowa udała, że wychodzi na spotkanie Kurbughi. Piechota skierowała się na południe od Silpiosu, a kawaleria poszła wzdłuż Orontesu. O podjętych działaniach dano znać także współpracującym z Frankami obrońcom, a armia krzyżowa maszerowała całą noc, aby przed nastaniem dnia w ciszy połączyć się i udać pod Wieżę Dwóch Sióstr, gdzie Firuz oczekiwał Boemunda. Według ustaleń L. Bréhiera dochodziła godzina 4 rano, kiedy pierwsi krzyżowcy zaczęli wspinać się po drabinie. Zdaniem Wilhelma z Tyru pierwszym, który dotarł do okna, gdzie oczekiwał Firuz, był Boemund. Radulf z Caen i Rajmund z Agiles przypisywali ten honor innym krzyżowcom³⁹⁶. Anonimowy autor Gesta Francorum spieszy z wymienianiem ich imion, a jego opis ma charakter niemal sensacyjny: 60 Franków wspięło się na pierwszą drabinę i zostało przyjętych przez Firuza, który pełen obaw zdziwił się ich małą liczbą i domagał się przybycia Boemunda z posiłkami. Powiadomiony Boemund, poprzedzany nowymi krzyżowcami, wspiął się na górę, do Firuza. Wszystkie wieże od strony południowej zostały zajęte po omacku, w panujących ciemnościach. Pierwsi przybysze, wspomagani przez miejscowych chrześcijan antiocheńskich, otworzyli następnie bramy miasta, poczynając od Bramy Mostowej, dla głównych sił frankijskich. Tymczasem ci z Turków, którzy zaskoczeni musieli uciekać, pobiegli do cytadeli wznoszącej się na południowym wschodzie, na jednym ze szczytów góry Silpios. Nie mogąc zawładnąć cytadelą, Boemund pospieszył zatknąć swoją purpurową chorągiew na najbliższym wzgórzu i kiedy wzeszło słońce, stała się ona widomym znakiem upadku miasta (3 czerwca 1098 r.).

Należy podkreślić, że od momentu gdy pierwsi Frankowie pojawili się na ulicach miasta, miejscowi chrześcijanie, zarówno Syryjczycy, jak i Ormianie, wspomagali ich.

Syryjczycy, Ormianie i inni chrześcijanie mieszkający w mieście, kiedy zorientowali się w sytuacji, okazali wielką radość. Uzbroili się i towarzyszyli naszym żołnierzom, informując ich o tym, gdzie są inni [Turcy – przyp. tłum.] i gdzie ukryte są skarby. Takoż zabili wielu Turków i wielu z nich ukarali, i świętowali³⁹⁷.

Emir Antiochii Jaghi Sijan, widząc, co się dzieje, jak się wydaje, stracił głowę. Na widok chorągwi Boemunda zatkniętej na jednym ze szczytów Silpiosu uznał, że cytadela także została zajęta i uciekł z miasta razem z 30 sługami. Przybywszy w okolice Armenaz lub Rubea, doszedł do siebie i pożałował swojej ucieczki, ogarnięty żalem zemdlał i spadł z konia, a słudzy opuścili go. Ormianie, którzy pracowali w tej okolicy jako drwale, rozpoznali go i odcięli mu głowę, którą jako zdobycz zanieśli Frankom do Antiochii³⁹⁸.

Panika wywołana upadkiem Antiochii była taka, że muzułmanie z Imm (ob. Yeni-Shehir) na południe od Mostu Żelaznego oraz z Inabu (Nepy) położonego w połowie drogi między Dżisr al-Shughr nad Orontesem i Ma’arrat an-Nu’mânem, uciekli³⁹⁹, pozostawiając obie osady Ormianom⁴⁰⁰.

Interwencja Seldżukidów z Persji: wyprawa Kurbughi

Zdobycie Antiochii w sposób dosłowny uchroniło krzyżowców przed straszliwą klęską, gdyż nazajutrz po zajęciu miasta nad Orontesem stanęła wielka muzułmańska armia posiłkowa dowodzona przez władcę Mosulu Kurbughę. Był on zaufanym człowiekiem seldżuckiego sułtana Persji Barkiyaruka, który w wojnie domowej na terenie sułtanatu opowiedział się po stronie tego ostatniego⁴⁰¹. Przypomnijmy, że w 1095 r. sułtan Barkiyaruk zobowiązał swojego kuzyna, emira Aleppo Ridwana, do uwolnienia uwięzionego wówczas Kurbughi. Następnie uwolniony wódz seldżucki został wysłany przez sułtana do Mosulu, który miał zająć i usunąć stamtąd rządzącą miastem arabską dynastię Ukalidów. Oblężenie miasta przez wojska Kurbughi trwało dziewięć miesięcy i skończyło się zajęciem Mosulu w październiku-listopadzie 1096 r. Od tego momentu seldżucki wódz rządził miastem i całą prowincją z ramienia sułtana Barkiyaruka. Było więc naturalne, że to Kurbughę wybrał sułtan Persji jako tego, który miał stanąć na czele wielkiej armii seldżuckiej wysłanej w celu uwolnienia Antiochii. Arabski kronikarz nazwał Kurbughę „podporą imperium” i nie była to wcale zwykła grzeczność, bowiem to na jego ramiona Barkiyaruk złożył całą nadzieję sułtanatu na zwycięstwo.

Idąc z Mosulu na Antiochię, Kurbugha natknął się na przeszkodę, jaką stanowiła Edessa, będąca już stolicą frankijskiego hrabstwa rządzonego przez Baldwina z Boulogne. Zamiast pójść dalej w stronę Orontesu seldżucki wódz popełnił błąd, postanawiając zająć Edessę. Nakazał szturm na miasto, który załamał się wobec energicznego oporu Baldwina, po czym przez trzy tygodnie uporczywie oblegał Edessę, stacjonując pod jej murami (4-25 maja 1098 r.). Tracił w ten sposób drogocenny czas, w chwili gdy krzyżowcy potrzebowali go na zawiązanie spisku, który miał wydać Antiochię w ich ręce. Kiedy ulegając namowom swoich emirów, Kurbugha zwinął oblężenie Edessy i podjął marsz w stronę Antiochii, było już za późno – miasto upadło. Jak wyraźnie zaznaczył Wilhelm z Tyru, to zaciekły opór Baldwina, hrabiego Edessy, uratował krzyżowców⁴⁰².

Tymczasem Kurbugha przeszedł Eufrat i wszedł do Syrii. Jego armia rozłożyła się obozem w Mardż Dabiq, na północ od Aleppo⁴⁰³. U jego boku stanęli dwaj najważniejsi książęta w regionie: seldżucki władca Damaszku Dukak wraz z dowódcą armii damasceńskiej Tughtakinem oraz książę artukidzki Sukman, pochodzący z rodu, który jak pamiętamy, zarządzał Jerozolimą i terenami w Al-Dżazirze⁴⁰⁴. Sukman porzucił służbę na rzecz Ridwana i przeszedł na stronę Dukaka z Damaszku. W konsekwencji dwaj bracia z rodu Seldżuków, Ridwan i Dukak, pozostawali w tej godzinie decydującej próby dla muzułmańskiej Syrii śmiertelnie skłóceni. Ridwan, podobnie jak jego stolica Aleppo, pozostawał w bezpośrednim zagrożeniu między chrześcijańskimi miastami Antiochią i Edessą, a to spowodowało, że nie zdecydował się na dołączenie do antychrześcijańskiej koalicji. W zamian za to do Kurbughi dołączył arabski emir Himsu, al-Daula Husain, pochodzący z plemienia Banu Mulâ’ib, ojczym Ridwana (poślubił on wdowę po Tutuszu, matkę Ridwana). Arabowie będący sojusznikami Dukaka udali się do Tall Mannas, miejsca położonego na wschód od Ma’arrat an-Nu’mânu, gdzie mieszkali chrześcijanie pochodzenia syryjskiego. Byli oni oskarżani przez muzułmańskich sąsiadów o wezwanie Franków, więc zostali zmuszeni do dania zakładników władzom Damaszku⁴⁰⁵.

Z Mardż Dabiq wielka armia seldżucka pomaszerowała nad Orontes, ale przejście przez rzekę było bronione przez Most Żelazny. Niewielki garnizon frankijski, który krzyżowcy pozostawili w wieży broniącej przeprawy, został osaczony i wymordowany przez przednie oddziały tureckie (4 czerwca 1098 r.)⁴⁰⁶ i armia seldżucka bez przeszkód stanęła pod murami Antiochii. Jej czołowe oddziały próbowały najpierw zdobyć kasztel Mahomerie (kasztel Rajmunda), zagrażający drugiej stronie mostu na zachodnim brzegu rzeki. Muzułmanie ponieśli klęskę, ale hrabia Robert z Flandrii, któremu powierzono obronę kasztelu, właściwie ocenił swoją pozycję jako nie do utrzymania. Pod osłoną nocy wycofał się za mury Antiochii, uprzednio podkładając ogień pod konstrukcję placówki⁴⁰⁷. Podobnie było na północnym wschodzie, gdzie wznosił się kasztel Malregard (kasztel Boemunda). Gotfryd z Bouillon, który dowodził jego obroną, zdecydował o ewakuacji i nie bez strat własnych wszedł za mury Antiochii⁴⁰⁸.

Oblężenie Antiochii przez Kurbughę

5 czerwca 1098 r. główna część armii tureckiej stacjonowała jeszcze na półwyspie, który tworzyła rzeka Quara-su, wypływająca z Jeziora Antiocheńskiego i wpadająca do Orontesu. Dwa dni później, 7 czerwca, armia zakończyła grupowanie się wokół Antiochii. Syn nieszczęsnego Jaghi Sijana, Szams ad-Daula, wciąż panował nad cytadelą. Po przyjściu Kurbughi udał się na spotkanie z nim, błagając o pomoc i oddając się pod jego protekcję. Kurbugha, będąc człowiekiem doświadczonym, nalegał na natychmiastowe wydanie mu cytadeli. Szams ad-Daula na próżno starał się opóźnić jej przekazanie aż do czasu odzyskania całego miasta. Dowódca turecki przejął cytadelę i uczynił jej dowódcą swego zaufanego, Ahmeda ibn Merwâna⁴⁰⁹.

Po opanowaniu cytadeli Turcy wypuszczali się z niej, siejąc grozę w mieście, tym bardziej że pierwotny plan Kurbughi zakładał jego zdobycie wypadem właśnie z tego miejsca. W celu uniemożliwienia mu tych wycieczek Boemund i hrabia Tuluzy zbudowali linię zapór w formie rowów (Wilhelm z Tyru) lub murów z kamienia i wapienia (Anonim pierwszej krucjaty, co potwierdza Ibn al-Athir)⁴¹⁰. Mimo tych przeszkód hrabiowie Flandrii, Normandii i Hugon z Vermandois mieli wielkie kłopoty, gdy pewnego dnia miasto nieomal zostało zdobyte przez niespodziewany wypad z cytadeli ludzi Ahmeda ibn Merwâna⁴¹¹. W następstwie tej bitwy Kurbugha, odrzucając możliwość zdobycia Antiochii od strony cytadeli, postanowił głodem zmusić obrońców do kapitulacji. W celu szczelniejszego otoczenia miasta założył swój obóz na równinie, która rozciąga się poniżej Antiochii, tuż w sąsiedztwie Bramy Morskiej [Bâb al-Bahr]⁴¹². Okrążenie było kompletne i głód dawał się mocno odczuć wśród niedawnych oblegających, którzy sami teraz stali się oblężonymi.

Siły krzyżowców zaczęły słabnąć, a wielu dezerterów starało się dotrzeć do portu Saint-Siméon, gdzie wśród marynarzy kotwiczących statków zachodnich rozsiewali fałszywe informacje o zniszczeniu armii. Część przerażonych załóg natychmiast wypłynęła na otwarte morze i tak cenna dla chrześcijan eskadra uległa rozproszeniu⁴¹³. Było jednak jeszcze gorzej. Niektórzy uciekinierzy, jak Wilhelm z Grandmesnil czy Stefan z Blois, którzy uciekli aż do Aleksandretty, szukając tam ochrony, udali się do Azji Mniejszej, do cesarza Aleksego Komnena. Władca bizantyjski znajdował się wówczas w Filomelionie, gdzie przygotowywał się, aby na czele armii udać się do Antiochii i wspomóc krzyżowców. Stefan i Wilhelm, roztaczając wokół siebie grozę, jakiej doświadczyli, i usprawiedliwiając w ten sposób swoją ucieczkę, potwierdzili u cesarza, że do tego czasu Kurbugha musiał już unicestwić krucjatę.

Plotka ta okazała się demoralizująca. Aleksy, przekonany, że jego wyprawa do Syrii jest bezcelowa, zawrócił z drogi. Tylko książę normandzki Gwidon, brat Boemunda, który służył w armii cesarskiej, próbował pociągnąć za sobą Aleksego, optując za śmiałym marszem w stronę Antiochii na pomoc krucjacie⁴¹⁴. Jego płomienne namowy nie znalazły posłuchu. Cesarz, ufając w słowa Stefana z Blois, zdecydował się na czele swojej armii na powrót do Konstantynopola⁴¹⁵. Była to decyzja, co do której historyk nie może czuć żalu, gdyż Aleksy nie miał innego wyjścia niż pójść za radą jednego z wodzów krucjaty. Niemniej decyzja ta z punktu widzenia sytuacji międzynarodowej miała kolosalne konsekwencje. Przez tchórzostwo i kłamstwo Stefana z Blois bizantyjska krucjata zawróciła z drogi, w momencie gdy jej udział byłby najbardziej pożądany przez frankijskich krzyżowców. Byłaby też ona korzystna dla samej polityki bizantyjskiej, skoro basileus odrzucił pomysł osobistego pojawienia się w Syrii i udowodnienia swoich praw do Antiochii, i to w chwili gdy ważyły się losy miasta. Niezawiniona nieobecność Aleksego Komnena nad Orontesem w tych decydujących czerwcowych dniach 1098 r. musiała mieć ten skutek, że odzyskana Syria pozostała czysto frankijska, a nie, jak można by sądzić, frankijsko-bizantyjska. Wilhelm z Tyru nie omieszkał odnieść się do tych wydarzeń:

Dzięki słowom owego barona [Stefana z Blois – przyp. tłum.], który podle porzucił swoich towarzyszy, cesarz zawrócił i chrześcijanie, którzy byli w Antiochii i tak potrzebowali pomocy, utracili ją, przez co nastąpiło ich wyswobodzenie. W każdym razie było to dzieło Pana. Albowiem gdyby przybył cesarz ze swoim wypoczętym wojskiem, pokonałby Turków i zakończył oblężenie, ale Nasz Pan nie byłby przez to bardziej uhonorowany. I gdyby cesarz przybył, to wysiłek i cierpienia baronów oraz innych pielgrzymów nie zostałyby należycie wynagrodzone. Sprawy przybrały obrót ku większej chwale Naszego Pana i czci jego ludu [Łacinników – przyp. tłum.]⁴¹⁶.

Co prawda dwór cesarski w Konstantynopolu mógł sądzić, że Antiochia i cała krucjata były stracone. Panował tak srogi głód i osłabienie obrońców było tak wielkie, że najdzielniejsi tracili odwagę:

Gdy znaleziono martwego psa lub kota, zjadano go z największym smakiem. Można było zobaczyć rycerzy i ich giermków, którzy wcześniej byli silni, mocni i dumni, a teraz szli ulicą, podpierając się kijem, ze zwieszoną głową, żebrząc o chleb⁴¹⁷.

Sytuacja była o tyle groźna, że osłabieni Frankowie zaniedbywali dozorowania wież, które oddano im, aby ich bronili.

Dlatego byli tak niedbali w ich obronie i utrzymaniu całego miasta, gdyż po całodziennym trudzie, wieczorem, nie mieli co jeść⁴¹⁸.

Jedna z najważniejszych wież obronnych, położona tuż koło Bramy Dwóch Sióstr, w południowo-wschodnim sektorze miasta, z winy obrońców została prawie zajęta przez Turków. Została zaś obroniona dzięki odwadze trzech rycerzy pochodzących z flandryjskiego Mechelen, którzy pełnili straż w sąsiedniej wieży. Gdy zobaczyli, że Turcy wspinają się na wieżę, we trzech rzucili się do walki i zatrzymali 30 nieprzyjaciół, póki nie przybyły posiłki.

Jedynie walczący z furią Boemund pozostawał niezachwiany i nocą patrolował ulice, aby przyłapać dezerterów i zdrajców:

Boemund osobiście chodził przez całą noc ulicami miasta w towarzystwie dużego oddziału i z licznymi pochodniami, tak że nie było mowy o zagrożeniu czy zdradzie⁴¹⁹.

Informacje o odwrocie Aleksego Komnena działały demoralizująco na Franków i podnosiły na duchu Kurbughę. Oczekiwane przybycie wielkiej armii bizantyjskiej spowodowałoby przerażenie armii tureckiej i dałoby przewagę chrześcijanom, gdyż tak wielka była siła cesarstwa. Jak widzieliśmy, cesarz zwiedziony tchórzliwymi wiadomościami Stefana z Blois poszedł z Filomelionu w stronę Konstantynopola, co w armii wywołało rozpacz. Jak pisał autor Estoire de Eracles, chrześcijanie byli jak sparaliżowani: popadli w rozpacz i nie chcieli robić niczego, co wiązało się z obroną miasta, i wszyscy udawali się do swoich domów. Tylko Boemund ze swoją niespożytą, brutalną energią był w stanie zatrzymać falę defetyzmu i gnuśności. 12 czerwca, aby wstrzymać Franków rozchodzących się do domów i zatrzymać ich na murach, kazał po prostu podpalić miasto.

Pewnego dnia Boemund, który dowodził armią, potrzebował ludzi, aby odeprzeć atak z zewnątrz. Wydał rozkaz, aby przybyli wszyscy, ale nie przybył nikt. Wysłał więc swoich ludzi do domów, gdzie mieszkali rycerze, i kazał ich sprowadzić, ale i to się nie udało. Ostatecznie nakazał, aby podłożono ogień w kilku miejscach miasta, i to spowodowało, że ludzie opuścili domy i wyszli na ulice⁴²⁰.

Boemund natychmiast wydał im rozkaz, aby udali się na mury miejskie, a ci go posłuchali. Spalone zostały całe dzielnice, ale atak turecki tego dnia został zatrzymany. Mimo to morale armii obniżało się z dnia na dzień. Kiedy Gotfryd z Bouillon dowiedział się, że wielu baronów i rycerzy myśli o nocnej ucieczce z miasta w stronę morza, namówił papieskiego legata, aby przemówił do nich i upomniał. Legat uczynił to, grożąc rycerzom potępieniem i niesławą⁴²¹. Tego dnia po raz kolejny udało się uniknąć katastrofy, ale było oczywiste, że w celu podniesienia morale całej armii potrzeba było czegoś wyjątkowego. Tym wyjątkowym wydarzeniem okazało się odnalezienie Świętej Włóczni.

Jeden z prowansalskich pielgrzymów o imieniu Piotr Bartłomiej zobaczył we śnie św. Andrzeja, który objawił mu, że włócznia, którą rzymski centurion przebił na Golgocie bok Chrystusa, została ukryta pod posadzką kościoła św. Piotra w Antiochii⁴²². Bartłomiej poinformował o swoich wizjach naturalnych zwierzchników – prowansalskiego biskupa Le Puy i hrabiego Tuluzy Rajmunda z Tuluzy. Nie wydaje się jednak, aby ci dwaj dostojnicy natychmiast zrozumieli, jakie znaczenie może mieć dla morale armii tego rodzaju informacja. Nic też nie wskazuje na to, by hrabia Tuluzy starał się zdyskontować rewelacje Bartłomieja na rzecz partii prowansalskiej w armii krzyżowej. Kilka dni później, prawdopodobnie 14 czerwca, Bartłomiej w obecności hrabiego Rajmunda i kilku jego towarzyszy, np. kronikarza Rajmunda z Agiles, odnalazł włócznię pod posadzką kościoła św. Piotra.

To odkrycie przywróciło ufność we własne siły armii chrześcijańskiej. Jak pisze autor Gesta Francorum, świadek tych wydarzeń:

Przyjęto włócznię z wielką radością i bojaźnią i wielka wesołość zapanowała w całym mieście. Począwszy od tego momentu zajmowaliśmy się sprawami wojennymi i uczestniczyliśmy w naradach⁴²³.

Dowództwo zostało powierzone Rajmundowi z Tuluzy, ale stało się to w momencie, kiedy zachorował, wobec czego około 20 czerwca, gdy na jego miejsce został wybrany Boemund, Frankowie postanowili działać. Przedsiębiorczy normański wódz, stwierdzając wyraźny wzrost morale całej armii i chcąc skorzystać z tego faktu, postanowił wyprowadzić siły chrześcijańskie z miasta i zaskoczyć oblegających. Przedtem jednak (27 czerwca) Boemund wysłał do obozu tureckiego delegację, w skład której weszli Piotr Pustelnik i pewien człowiek o imieniu Herlouin, który znał oba języki⁴²⁴, w celu przedstawienia wodzowi tureckiemu oficjalnej propozycji frankijskiej. Według autora Gesta Francorum owa propozycja miała w zasadzie charakter ultimatum, w którym żądano od Kurbughi wycofania się z ziem chrześcijańskich wokół Antiochii⁴²⁵. Jeśli ten opis jest wiarygodny, pokazuje on, w jaki sposób odkrycie włóczni przywróciło odwagę w szeregach frankijskich⁴²⁶. Kiedy Frankowie nie doczekali się odpowiedzi Kurbughi, przygotowali się do walki.

Podczas gdy odkrycie Świętej Włóczni przywróciło odwagę Frankom, armia turecka została wydana na żer konfliktów, które poważnie ją osłabiały. Jak widzieliśmy, Ridwan z Aleppo, jeden z najbardziej zainteresowanych kwestią Antiochii wodzów armii muzułmańskiej, trzymał się z dala od koalicji. Ta nieobecność i wrogość wobec własnego brata, Dukaka z Damaszku, który znajdował się w szeregach armii Kurbughi, zasiała wśród muzułmanów niepokój i niepewność. Wprawdzie stojący pod Antiochią Kurbugha otrzymał od Ridwana wiele listów, ale to tylko zaalarmowało Dukaka, przekonanego, że jego brat i atabeg Mosulu sprzymierzyli się przeciwko niemu. Zresztą Dżanah ad-Daula Husein, arabski emir Himsu, który służył pod rozkazami Kurbughi, żył w stałym niepokoju, gdyż obawiał się zemsty rodziny Jusufa ibn Abiqa, emira Ar-Rahby, którego za wiedzą Ridwana zgładził. Co więcej, pod murami Antiochii wybuchały konflikty pomiędzy Turkami Kurbughi i Arabami zwerbowanymi przez Watthaba ibn Mahmuda i z tego powodu [Arabowie – przyp. tłum.] rozchodzili się. Duża liczba Turków dezerterowała, niezadowolona z planów i wiadomości płynących od Ridwana, tak że ostatecznie emirowie rozdzielili się⁴²⁷. Abu’l Fida pisze, że podczas oblężenia Antiochii Kurbugha zaczął używać wobec atabega i emirów, którzy byli z jego armią, podłych metod. Postępował wobec nich z taką wyniosłością, że skończyło się na tym, iż zniechęcili się do niego⁴²⁸.

Bitwa o Antiochię i klęska Kurbughi

W ten sposób morale obu armii uległo znacznej zmianie, co nastąpiło przed 28 czerwca, kiedy to dowodzący armią frankijską Boemund ustawił ją przed Bramą Mostową, po zachodniej strony miasta⁴²⁹. Wielka nadzieja wlała energię w najbardziej wycieńczonych i zapomniano o głodzie.

Kiedy byli już przygotowani, Nasz Pan obdarzył ich swoją łaską i dał im wielki zapał. Ci, którzy jeszcze wczoraj byli gnuśni i słabi oraz nie byli w stanie oprzeć się niemocy, teraz stali się silni i uskrzydleni, tak że broń nic nie ważyła.

Frankowie od samego świtu sukcesywnie wyprowadzali oddziały armii przez Bramę Mostową. Pierwszy oddział sformowali Francuzi i Flandryjczycy pod dowództwem Hugona z Vermandois i Roberta II z Flandrii. Drugi składał się z Lotaryńczyków pod Gotfrydem z Bouillon, a trzeci stanowili Normanowie z Normandii dowodzeni przez hrabiego Roberta Krótkoudego. Oddział czwarty miał w swoich szeregach Prowansalczyków dowodzonych przez biskupa Ademara z Le Puy, gdyż Rajmund z Tuluzy, zbyt chory, aby brać udział w walce za murami, pozostał w mieście i wraz z niewielkim oddziałem miał za zadanie szachować turecką załogę cytadeli. U boku Ademara szedł kronikarz Rajmund z Agiles, który niósł Świętą Włócznię, relikwię armii. Oddziały piąty i szósty składały się z Normanów z Italii, przy czym oddziałem piątym dowodził Tankred, a szóstym Boemund.

Kiedy oddziały frankijskie jeden po drugim wychodziły z miasta i przechodziły przez most na zachodni brzeg Orontesu, aby tam ustawić się naprzeciwko oddziałów tureckich, Kurbugha mógł je zaatakować i po kolei niszczyć. Takie postępowanie doradzali mu niektórzy emirowie z jego otoczenia. Jak pisze Kemal ad-Din:

Zdaniem Watthaba ibn Mahmuda należało przeciwstawić się działaniom frankijskim. Inny z emirów proponował uniemożliwienie wyjścia głównych sił Franków poprzez stopniowe eliminowanie poszczególnych oddziałów, w momencie gdy pojawiały się na polu [za rzeką – przyp. tłum.]. Jednak armia muzułmańska nie chciała niczego przedsięwziąć, jeśli chodzi o przedstawiane propozycje, gdyż uważano jej zwycięstwo za pewne⁴³⁰.

Natomiast Ibn al-Athir, inny kronikarz muzułmański, wprost obwinia Kurbughę:

Frankowie wychodzili z miasta w grupach po pięciu lub sześciu ludzi. Muzułmanie mówili do Kurbughi: To jest moment, abyśmy stanęli przy bramie i zabili chrześcijan w czasie, gdy wychodzą. Rozproszenie, w jakim są, powoduje, że ich zniszczenie będzie łatwe. Jednakże Kurbugha sprzeciwił się temu, mówiąc, że warto jeszcze zaczekać i zabić ich, kiedy wszyscy wyjdą z miasta. Nie pozwolił więc walczyć z Frankami. Kilku muzułmanów było gotowych do podjęcia walki z chrześcijanami, ale Kurbugha udał się do nich i zabronił im tego⁴³¹.

W ten sposób armia frankijska nie niepokojona mogła ustawić się na zachodnim brzegu Orontesu. Niemal natychmiast rzuciła się do ataku na armię turecką, która bez wątpienia zajmowała wzgórza ciągnące się od drogi z Tshakmaja i cmentarza muzułmańskiego aż do Meguliya. Stamtąd linia wojsk tureckich szła prawym brzegiem Orontesu aż do ujścia rzeki w Tshakmaja, aby obejść z lewej skrzydło wojsk chrześcijańskich. Jednak Boemund, będący zręcznym strategiem, zauważył niebezpieczeństwo dla kontyngentów Gotfryda z Bouillon i Roberta z Flandrii, i skierował tam siódmy oddział pod wodzą Renalda z Toul, który wyszedł nad dolny bieg Orontesu, aby przeciąć drogę nadciągającym z tej strony Turkom⁴³². Ci ostatni opuścili tereny u podnóża wzniesień. W tym samym czasie trzon sił muzułmańskich, naciskanych przez idących od strony rzeki Franków, został zmuszony do wycofania się ze wzgórz i z terenu cmentarza ku północy, w kierunku Quwaisiya i Guzel Burdż. Na próżno Turcy podpalili trawy, aby zatrzymać frankijskich żołnierzy, których bitewny zapał poniósł aż do obozu Kurbughi. Oddziały turkmeńskie rozpierzchły się jako pierwsze. Wielu wodzów arabskich i tureckich, których zraziła buta wodza tureckiego, również rzuciło się do ucieczki. Sukman Artukida i Dżanah ad-Daula stawiali opór najdłużej, ale kiedy i oni podali tyły, Kurbugha poszedł w ich ślady, co skutkowało powszechną ucieczką muzułmanów z pola bitwy⁴³³.

Wykonując rozkazy dowódców, Frankowie nie zatrzymali się w obozie tureckim, aby go splądrować, ale w dalszym ciągu ścigali wroga z mieczem w ręku aż do Mostu Żelaznego i dalej na wschód, po drugiej stronie rzeki, aż do Harencu. Chrześcijańscy mieszkańcy okolicznych wsi, Ormianie i Syryjczycy, przyłączyli się do pościgu za rozbitym wrogiem, odcinając drogi ucieczki zbiegom i zabijając ich w dużej liczbie⁴³⁴. W drodze powrotnej, kiedy Frankowie wracali upojeni zwycięstwem, podzielili między siebie olbrzymie dobra znalezione w obozie Kurbughi:

Znaleźli tam wielkie ilości złota, srebra i drogich kamieni, pucharów różnych kształtów, kobierców i jedwabnych tkanin, których wartość była poza ich wyobrażeniem. Poza tym znaleźli tam mnóstwo wołów, krów i owiec, wiele zboża i mąki, której bardzo potrzebowali. I każdy z nich był obciążony zdobyczą. Zdobyto też wiele dobrych koni, tak że wielu było tym zdumionych⁴³⁵.

Jeśli chodzi o Kurbughę, to z garścią swoich ludzi dotarł do Aleppo, gdzie Ridwan zapewnił mu najbardziej niezbędne rzeczy, po czym dotarł do Mosulu, na zawsze już pozbawiony szacunku i uznania. Dukak wrócił do Damaszku, a armia koalicyjna rozeszła się i już nigdy nie doszło do jej połączenia. W ten sposób muzułmańscy Seldżucy z Syrii i Persji, podobnie jak ich pobratymcy z Anatolii, zostali zmiażdżeni przez armię krzyżową.

Wielce została osłabiona tego dnia potęga Persji, pisał autor Estoire de Eracles, przedstawiając wielkie zwycięstwo z 28 czerwca 1098 r. i dodając, że pobity został nie tylko atabeg Mosulu, ale także sułtan Persji, którego Kurbugha był przedstawicielem.

Ahmed ibn-Merwan, któremu turecki wódz powierzył pieczę nad antiocheńską cytadelą, nie mógł nawet marzyć o samotnym przeciwstawieniu się zwycięskim Frankom. Umówił się więc z baronami frankijskimi, że odda im cytadelę w zamian za prawo wolnego odejścia wraz ze swoimi ludźmi. Jeśli wierzyć anonimowemu kronikarzowi pierwszej krucjaty, warunki te zostały przedstawione najpierw Boemundowi. Wszystko jednak wskazuje na to, że jako pierwszy przyjął je Rajmund z Tuluzy, wciąż mający ambicje panowania nad Antiochią. Opanowanie cytadeli przybliżałoby realizację owych ambicji. Kiedy Ahmed otrzymał zgodę Rajmunda na przedstawione warunki, poprosił o przesłanie mu chorągwi, którą mógłby zatknąć na wieży. Hrabia Tuluzy przesłał mu swój sztandar, który natychmiast został zatknięty na wieży cytadeli. Jednak Normanowie z Sycylii, którzy znajdowali się już u boku Ahmeda, spostrzegli oszustwo:

Ta chorągiew nie należy do Boemunda! Do kogo więc należy? – zapytał Ahmed. Do hrabiego Saint-Gilles – odpowiedzieli mu. Wobec tego Ahmed zbliżył się i oddał chorągiew hrabiemu Tuluzy, aby wziąć sztandar, który należał do Boemunda. Turek przyjął go z wielką radością i zawarł porozumienie z księciem Boemundem, według którego poganie, którzy chcieliby nawrócić się na chrześcijaństwo, mogliby zostać w mieście, a ci, którzy by tego nie uczynili, mogli odejść w zdrowiu i bezpieczni, bez żadnego uszczerbku⁴³⁶.

Traktat ten, który ukazuje zmysł polityczny Boemunda, polegający na prowadzeniu elastycznej polityki wobec muzułmanów, został przez Franków wiernie dochowany. Gdy jednak obrońcy cytadeli wyszli z miasta i skierowali się w stronę Aleppo, Ormianie mieszkający w okolicy zaatakowali ich i dużą część zabili⁴³⁷. Jeśli zaś chodzi o samego Ahmeda ibn Merwana, anonimowy kronikarz krucjaty pisze, że zdecydował się on przyjąć chrzest⁴³⁸.

Kwestia antiocheńska – rywalizacja między Boemundem i Rajmundem z Tuluzy

Antiochia wraz z cytadelą znalazła się w rękach Franków, a wielka armia seldżucka została pokonana i rozpierzchła się. Sułtan Persji Barkiyaruk oraz Dukak z Damaszku okazali się niezdolni do zatrzymania postępów armii chrześcijańskiej. Pierwszy z nich poniósł moralną klęskę ze sprawą militarnej porażki Kurbughi, drugi zaś osobiście doznał porażki, gdyż brał udział w wydarzeniach pod murami Antiochii. Siły tureckie przybyłe z Iranu i Damaszku zostały rozbite, co otworzyło krucjacie drogę do Jerozolimy. Wydawało się oczywiste, że krzyżowcy wierni złożonym ślubom będą chcieli udać się natychmiast do Świętego Miasta. Tak się jednak nie stało i w ciągu kolejnych sześciu miesięcy, od lipca do grudnia 1098 r., armia krzyżowa pozostała w Antiochii i najbliższych okolicach. Stało się tak z powodu kwestii posiadania Antiochii, którą dotąd zręcznie omijano. Teraz sprawa ta stała się paląca, zarówno pod względem sprawowania rzeczywistej władzy nad miastem, jak i z prawnego punktu widzenia, zważywszy na roszczenia Bizancjum.

Z punktu widzenia prawa Antiochia wraz z przynależnym jej terytorium powinna była wrócić do Cesarstwa Bizantyjskiego. I nie chodzi tutaj tylko o to, że przed 1085 r., czyli przed podbojem tureckim, należała ona do Bizancjum, ale też ze względu na postanowienia frankijsko-bizantyjskiego traktatu z Konstantynopola z 1097 r. Wówczas to przywódcy krucjaty przyrzekli Aleksemu Komnenowi zwrot miasta i innych dawnych terenów bizantyjskich po ich zdobyciu. Traktat został zaprzysiężony przez prawie wszystkich baronów zachodnich z Boemundem na czele. Spośród obecnych wtedy w Konstantynopolu porozumienia nie zaprzysięgli jedynie Rajmund z Tuluzy, Ryszard z Salerno i Tankred. Działo się to jednak w momencie, kiedy Boemund miał nadzieję, że zostanie mianowany przez Aleksego kimś w rodzaju cesarskiego namiestnika na terenach bizantyjskiej Syrii. Gdy te nadzieje się nie ziściły, a udział Boemunda w zdobyciu Antiochii okazał się decydujący, przyjął on niezwłocznie postawę antybizantyjską. Wprawdzie inni dowódcy krucjatowi wraz z Boemundem zajmowali różne punkty w mieście oraz samą cytadelę, ale tylko normański książę dzięki porozumieniu z Ahmedem obsadził najważniejsze jej wieże i umieścił tam swoją chorągiew. Sytuacja była dość pogmatwana i każdy z kronikarzy, który ją opisywał, robił to przez pryzmat własnych sympatii. Dla kronikarza z Prowansji Rajmunda z Agiles władza nad cytadelą miała charakter swoistego kondominium, z dość wyraźną jednak przewagą Boemunda.

Po zwycięstwie nasi wodzowie, Boemund, hrabia Tuluzy, książę Gotfryd z Bouillon i hrabia Flandrii, objęli cytadelę w posiadanie, ale to Boemund otrzymał najwyższe wieże⁴³⁹.

Wkrótce jednak Boemund użył siły, aby usunąć z cytadeli ludzi hrabiego Tuluzy, hrabiego Flandrii i Gotfryda, pozostając jedynym panem tego miejsca. Nie zapominał o usprawiedliwieniu tego kroku twierdzeniem, że cytadela została przekazana przez Ahmeda jedynie jemu. Poza tym Boemund przedstawiał inne racje: czyż nie było prawdą, że w dniach trwogi, które poprzedziły zdobycie Wieży Dwóch Sióstr, inni baronowie z wyjątkiem hrabiego Tuluzy nie obiecali mu władzy nad Antiochią po jej zdobyciu? Przypominając to zapewnienie oraz fakt, że miasto zostało zdobyte wyłącznie dzięki jego porozumieniu z Firuzem, Boemund w ostatnich dniach czerwca 1098 r. poprosił innych wodzów krucjaty, aby oddali mu kontrolę nad bramami i innymi punktami w mieście oraz w ciągu murów. Wszyscy baronowie usłuchali prośby Boemunda, poza Rajmundem z Tuluzy, który także zgłaszał pretensje do władzy nad miastem⁴⁴⁰.

Znaczące jest, że lotaryński kronikarz Albert z Aix, wyraziciel opinii panujących wśród Lotaryńczyków Gotfryda z Bouillon, nie podnosi kwestii jakiegokolwiek oporu wobec działań Boemunda. Wprost przeciwnie – stara się go usprawiedliwić. Po klęsce Kurbughi i przejęciu cytadeli, jak informuje nas Albert z Aix, Boemund został uznany za władcę miasta, gdyż to on był tym, który doprowadził do jego zdobycia. Na tej samej podstawie przejął on również cytadelę. Hrabia Rajmund z Tuluzy, który także pożądał władzy nad miastem, odmówił wydania miejsc, w których stacjonowali jego żołnierze – Bramy Mostowej i wieży, która wznosiła się tuż przy dawnym pałacu Jaghi Sijana, a więc sporej części współczesnej Antiochii. Co więcej, wzmocnił obecne tam siły wojskowe⁴⁴¹. W wyniku zrzeczenia się praw do miasta przez innych baronów Antiochia została właściwie podzielona między Normanów z Italii a Prowansalczyków. Pierwsi zajmowali obszary północne i na wschód od centrum, łącznie z cytadelą, podczas gdy drudzy kontrolowali obszar południowo-zachodni, który jest tożsamy ze współczesną turecką Antakiyą⁴⁴².

Kwestia antiocheńska – prawa nieobecnych Bizantyjczyków

Faktyczne objęcie rządów nad Antiochią przez Łacinników nie rozwiązywało zupełnie kwestii prawnych. Z prawnego punktu widzenia – powtórzmy to jeszcze raz – kwestia antiocheńska nie wzbudzała żadnych wątpliwości. Dzięki zawartemu w 1097 r. porozumieniu w Konstantynopolu przywódcy krucjaty, z wyjątkiem Rajmunda z Tuluzy, Ryszarda z Salerno i Tankreda, przysięgli Aleksemu Komnenowi – a Boemund był jednym z pierwszych – zwrot cesarstwu wszystkich terenów, które niegdyś do niego należały, a zostaną zdobyte na Turkach przez krzyżowców. Dzięki temu Aleksy zobowiązał się dołączyć do wojsk krzyżowych. Tak skonstruowane porozumienie było przez krzyżowców lojalnie wypełniane, czego dowodzi ich postępowanie po zdobyciu Nikei, i każdy z nich doskonale wiedział, że tak samo powinno się stać po zdobyciu Antiochii. Boemund i Rajmund próbowali skorzystać z rozwoju wydarzeń i ustanowić własną władzę nad miastem, lecz inni baronowie – Gotfryd z Bouillon, Robert z Flandrii i Robert z Normandii – wierni swojej przysiędze opowiadali się zdecydowanie za przekazaniem Antiochii cesarzowi. Pomimo oskarżeń o krzywoprzysięstwo kierowanych często wobec krzyżowców⁴⁴³, tekst kroniki Alberta z Aix pokazuje, jaki był punkt widzenia w otoczeniu Gotfryda z Bouillon, gdzie przeważał pogląd o dotrzymaniu danego słowa⁴⁴⁴. Frankowie mieli niezaprzeczalne zasługi, biorąc pod uwagę fakt, że od miesięcy na próżno oczekiwali krucjaty bizantyjskiej, którą cesarz zobowiązał się osobiście poprowadzić na pomoc zachodnim krzyżowcom.

Rada baronów zebrała się na początku lipca 1098 r. Zgodnie ze świadectwem autora Gesta Francorum brali w niej udział wszyscy wodzowie, łącznie z Rajmundem z Tuluzy i Boemundem, chociaż kroki, które podjęła rada, mogły wydawać się zabiegiem skierowanym przeciwko temu ostatniemu⁴⁴⁵. Rada zdecydowała o skierowaniu do Konstantynopola dwóch wysłanników: Hugona z Vermandois i Baldwina z Hainaut, których zadaniem było nakłonienie Aleksego, żeby przybył i objął w posiadanie Antiochię oraz wykonał obowiązki wynikające z porozumienia z krzyżowcami. Ambasadorowie obrali drogę przez Anatolię i w czasie podróży Baldwin z Hainaut został zabity przez Turków na terenie Bitynii (Wilhelm z Tyru mówi o turkopolach w służbie bizantyjskiej). Hugon z Vermandois zdołał dotrzeć do Konstantynopola i przekazać wiadomość cesarzowi (25 lipca 1098 r.).

Zgodnie z warunkami zawartego w Konstantynopolu porozumienia propozycje Franków dla Aleksego Komnena składały się z dwóch części. Ofiarowywali cesarzowi Antiochię, ale równocześnie namawiali go do przybycia na czele armii, połączenia się z Frankami i wspólnego marszu na Jerozolimę. Jak pisze Wilhelm z Tyru, sądzili,

że przybędzie on własną osobą, aby im pomóc, zwłaszcza w czasie oblężenia Jerozolimy. A jeśli nie zechce tego uczynić i nie zechce dotrzymać słowa, żadne porozumienie, które z nim zostało zawarte przez krzyżowców, nie będzie przez nich dotrzymane⁴⁴⁶.

Była to więc oferta warunkowa, którą złożyli Frankowie: wierni danemu słowu, zobowiązali się oddać cesarzowi Antiochię, jeśli ten osobiście stanie na czele krucjaty bizantyjskiej i przybędzie z pomocą w zdobywaniu Jerozolimy.

Nie należy lekceważyć ani owej oferty, ani idącego za nią żądania. Jak sądzi Chalandon, gdyby Aleksy Komnen zjawił się wówczas w Syrii na czele swojej armii, przeciwstawne ambicje Boemunda i Rajmunda z pewnością musiałyby ugiąć się przed jego majestatem. Zresztą krzyżowcy, których siły były poważnie zredukowane, potrzebowali posiłków bizantyjskich. Można także sądzić, że gdyby ofiarowali cesarzowi Antiochię, nie stałoby się to jedynie na podstawie złożonej przysięgi, ale także dlatego, że Aleksy, wypełniając swoją część porozumienia, przyprowadziłby tak oczekiwane siły bizantyjskie. Niezwykle trudno jest wyjaśnić, dlaczego Aleksy nie wykorzystał tej okazji do odzyskania północnej Syrii i objęcia dowództwa nad armią mającą odzyskać Jerozolimę. Wysiłki podejmowane przez Chalandona, aby zrehabilitować pamięć bizantyjskiego monarchy⁴⁴⁷, nie mogą przesłonić faktu, że nawet jeśli posiadał on klarowną wiedzę o niezbywalnych prawach cesarstwa, to często przez małoduszność i krótkowzroczność marnował szanse ich wyegzekwowania. Dzięki krucjacie zyskał nieoczekiwaną szansę odzyskania z rąk tureckich Nikei, Bitynii, Jonii i części Frygii. Obecnie taka szansa pojawiła się w stosunku do północnej Syrii i na pewno do Palestyny. Od jego inicjatywy zależało, czy zwycięska krucjata przyniesie korzyści Bizancjum: Syria i Palestyna mogłyby się stać bizantyjskimi „księstwami”, powierzonymi przez Komnena łacińskim wasalom. Z racji sąsiedztwa terenów cesarskich ich związki z Bizancjum byłyby bardzo bliskie i silne. Na nieszczęście dla Bizancjum polityka przyjęta przez Aleksego, polityka pełna podejrzliwości i bojaźni, nie była właściwa. Cesarz nie wiedział, jak się zachować w obliczu zachodzących wydarzeń. Wiadomość, którą przyniósł mu Hugon z Vermandois, pozostała na razie bez odpowiedzi.

Jak się wydaje, później Aleksy Komnen zmienił zdanie. W kwietniu 1099 r., a więc w czasie gdy krzyżowcy po dziewięciomiesięcznym pobycie w Antiochii zdecydowali się ruszyć na Jerozolimę, otrzymali od niego list z odpowiedzią na posłanie przyniesione przez Hugona z Vermandois. Cesarz pisał, że jeśli zostanie mu wydana Antiochia, to przybędzie na czele armii i połączy się z krzyżowcami w ich marszu na Jerozolimę, ale żądał, aby zaczekać z tym do lipca⁴⁴⁸. Propozycje te pojawiły się zbyt późno. W międzyczasie pozycja Boemunda w Antiochii uległa wzmocnieniu. Był teraz na tyle silny, że nie można było go zignorować. Cokolwiek myśli Chalandon⁴⁴⁹, bizantyjski władca, nie mając dość odwagi, przeoczył najwłaściwszy moment, aby przybyć i wyegzekwować swoje prawa. Boemund, który latem 1098 r. wobec przybycia cesarza byłby zmuszony ugiąć się przed napływającymi oddziałami bizantyjskimi, rok później, kiedy nadszedł cesarski list, zajmował zupełnie inne stanowisko. Aleksy nakłaniał Boemunda do wydania mu Antiochii i deklarował współpracę z krucjatą. Byłaby to jednak współpraca czysto hipotetyczna, bowiem kiedy cesarz obiecywał połączyć się z krzyżowcami i pomóc im w odzyskaniu Palestyny z rąk egipskich Fatymidów, to w tym samym czasie zawarł z owymi Fatymidami tajny układ. Wynika to z listu Aleksego do wezyra al-Afdala, który został przejęty przez krzyżowców po bitwie pod Askalonem. Czy traktat ten był wyrazem żalu i pretensji spowodowanych przez uzurpację Boemunda w Antiochii, jak zdaje się przypuszczać Chalandon⁴⁵⁰? Taka możliwość istnieje, ale owa uzurpacja nie miałaby miejsca, gdyby nie cesarskie wykręty i długa nieobecność Aleksego. Zresztą historyk nie żałuje ponad miarę owej bizantyjskiej nieobecności, podczas której frankijska Syria musiała umocnić swoje istnienie.

Dobra wola Franków wobec Cesarstwa Bizantyjskiego, która przejawiała się w ich uznaniu się za jego wasali, znajduje potwierdzenie w jeszcze jednym ważnym fakcie, mianowicie w ich postępowaniu wobec greckiego patriarchy Antiochii⁴⁵¹. Patriarcha Jan IV w czasie oblężenia miasta przez krzyżowców był obiektem prześladowań ze strony Turków. Podczas jednego z ataków został przywiązany do najwyższego szczytu murów obronnych i wystawiony na widok atakujących. Kiedy ponownie objął swoją funkcję w Antiochii, jego nogi nosiły jeszcze ślady pozostawione przez łańcuchy. Frankowie skłonili się z szacunkiem przed tym szlachetnym mężem – vir christianissimus, jak nazywa go Albert z Aix, versus Christi confessor – jak nazwie go Wilhelm z Tyru, a wszelkie spory dotyczące rytu zostały odsunięte na bok. Jan IV został z wielką pompą przywrócony na stolicę patriarchatu antiocheńskiego⁴⁵². W swej radości związanej z wyzwoleniem Antiochii z tureckiego jarzma, wobec emocji, jakie wzbudzały wieści o tureckich prześladowaniach miejscowych chrześcijan, Frankowie nie czynili różnicy między rytem greckim i łacińskim. Turcy, oburzeni frankijską inwazją, zanim zostali pokonani sprofanowali kościoły greckie, ormiańskie i syryjskie, ozdobione wapiennymi freskami i mozaikami, obalili ołtarze, zbezcześcili ikony i pozbawili głów rzeźby świętych. Frankowie z pobożnością odnowili święte wizerunki, ponownie wyposażyli kościoły, poczynając od bazyliki św. Piotra, i przywrócili w nich kult chrześcijański, zarówno grecki, jak i łaciński⁴⁵³.

W tym pierwszym okresie Frankowie respektowali prawa greckiego patriarchy Antiochii. Obecnie biskupi greccy, wszędzie tam, gdzie ich znajdowano, zadowalali się po prostu obsadzaniem wakujących siedzib biskupich przez łacińskich duchownych.

W miastach, które znajdowały się wokół Antiochii, mianowano naszych prałatów na biskupów, wszędzie tam, gdzie ich wówczas nie było. Jednak w Antiochii, gdzie oni [biskupi greccy – przyp. tłum.] się znajdowali, nie mianowano innych [czyli łacińskich – przyp. tłum.]⁴⁵⁴.

Niewątpliwie również w tym przypadku, jeśliby Aleksy Komnen odpowiedział na nalegania, które przyniósł mu Hugon z Vermandois, uznanie przez Franków patriarchatu greckiego w Antiochii nie miałoby charakteru ostatecznego. Jednak nieobecność cesarza nie odwlekła zbytnio w czasie zmiany tego nastawienia Franków. Wilhelm z Tyru, będący wyrazicielem opinii duchowieństwa łacińskiego, który pisał 80 lat później, mówi, że jeśli Frankowie utrzymali w tym momencie Jana IV na stolcu patriarszym, to stało się tak, ponieważ uznawano kanon, który nie pozwalał na koegzystencję dwóch patriarchów – jednego greckiego, drugiego łacińskiego – na jednej patriarszej stolicy⁴⁵⁵. Rzecz jasna, jest to wyjaśnienie post factum, bowiem Frankowie nie mianowali patriarchy łacińskiego, dlatego że będąc wiernymi złożonej przysiędze, chcieli oddać Antiochię Bizantyjczykom, o ile cesarz odpowie na ich zaproszenie.

Aleksy Komnen, nie przybywając, i co równie istotne, zbliżając się do wrogów krzyżowców, egipskich Fatymidów, szybko wywołał zmianę nastawienia Franków. Po niecałych dwóch latach Boemund, będący już wówczas księciem Antiochii, usunął greckiego patriarchę Jana IV i spowodował mianowanie na jego miejsce patriarchy łacińskiego. Został nim Bernard z Valence, biskup Artachu, dawny kapelan legata Ademara z Le Puy. Zamiana dokonała się zresztą bez użycia przemocy. Jan IV odpłynął do Konstantynopola, a na jego miejsce wybrano Bernarda.

Szlachetny człowiek [Jan IV – przyp. tłum.] wiedział doskonale, że nie ma żadnej możliwości wpływu na to, że Łacinnicy nie uznają Greków. Ustąpił więc ze swojego stanowiska i udał się do Konstantynopola, zupełnie wolny i bez przymusu. Następnie zebrało się duchowieństwo łacińskie, które wybrało biskupa Artachu, który miał na imię Bernard, a urodził się w Valence. Przybył tu razem ze szlachetnym biskupem Le Puy, którego był kapelanem. Tegoż [Bernarda – przyp. tłum.] uczyniono patriarchą⁴⁵⁶.

Po pewnym okresie oczekiwania doszło więc do zastąpienia patriarchatu greckiego przez patriarchat łaciński. Była to oznaka zmiany oblicza Antiochii na frankijskie. To o tym pisze Michał Syryjczyk, gdy omijając dwa ostatnie lata sprawowania funkcji przez Jana IV, stwierdza:

Kiedy Frankowie zajęli Antiochię, usunęli Greków z większych kościołów i wypędzili greckich biskupów. Ustanowili patriarchat dla swojej nacji i mianowali swoich metropolitów: jednego w Tarsie, drugiego w Mamistrze, trzeciego w Edessie, czwartego w Dolikhe dla biskupstwa Mabboug i piątego w Apamei oraz biskupów w Trypolisie, Laodycei, Gabali, Cyrrhusie, Maraszu i Harim⁴⁵⁷.

Dawna Syria Prima z czasów Justyniana, bizantyjskie „księstwo” Antiochii z epoki cesarzy z dynastii macedońskiej, mogła powrócić do cesarstwa doby Komnenów, a to za sprawą krucjaty, jeśliby ci nie byli zbyt bojaźliwi. To przez nieobecność Aleksego Antiochia stała się frankijskim księstwem na okres 170 lat (1098-1268).

W każdym razie krzyżowcy pozostawili dość czasu cesarzowi, aby ten mógł przybyć i włączyć miasto do swoich posiadłości, jeśli takie było jego pragnienie. Około 3 lipca 1098 r. baronowie zwołali naradę w celu ustalenia daty wymarszu na Jerozolimę. Najmądrzejsi doradzali wykorzystanie przerażenia i wyczerpania, które dotknęło świat muzułmański po klęsce Kurbughi, aby podjąć błyskawiczny marsz na Święte Miasto. Jak zauważał Rajmund z Agiles, krzyżowcy prawdopodobnie nie napotkaliby żadnego oporu⁴⁵⁸.

Jednak po długotrwałych cierpieniach, które stały się udziałem krzyżowców w czasie marszu przez Anatolię, a potem podczas oblężenia Antiochii, pragnęli odzyskać siły w zdobytych posiadłościach nad dolnym Orontesem. Poza tym oczekiwali na odpowiedź cesarza Aleksego, którego zaprosili do objęcia Antiochii i połączenia się z nimi w drodze do Jerozolimy. Krzyżowcy nie mogli przypuszczać, że na cesarską odpowiedź będą musieli czekać 10 miesięcy. Nie mniej istotny był fakt, że właśnie nastały najbardziej upalne dni syryjskiego lata, niezbyt szczęśliwy okres, aby poprowadzić zmęczoną, przetrzebioną i źle odżywioną armię pylistymi, kamiennymi drogami bezwodnej wyżyny judejskiej. Rada zadecydowała więc o przełożeniu wymarszu na Jerozolimę do listopada.

Zastój w działaniach krucjaty w północnej Syrii. Zajęcie Albary i Ma’arrat an-Nu’mânu

W długim okresie pewnego zastoju w działaniach krucjaty na terenie północnej Syrii aktywność krzyżowców nie uległa przerwaniu (wciąż zajmowano tamtejsze miasta), lecz nastąpiło wyraźne jej spowolnienie. Zaowocowało to niepewnością i niepokojem, osłabieniem wspólnej woli, a baronowie, jeszcze nie otrzymawszy swojej nagrody, bardziej pragnęli zdobyć własne lenno niż zakończyć wyprawę zadaniem ciosu islamowi. Krucjata zaczęła się rozpadać. Tylko jeden człowiek był w stanie utrzymać siły frankijskie razem – papieski legat Ademar z Le Puy, którego pojednawcze, a zarazem stanowcze działania wiele razy dawały się odczuć w sporach pomiędzy różnymi grupami. Poza tym znane były jego talenty strategiczne, czego wiele razy dawał dowody, podobnie jak Boemund. Na nieszczęście Ademar, którego dosięgła epidemia nękająca armię krucjatową, zmarł w Antiochii 1 sierpnia 1098 r. Jego śmierć przyczyniła się do upadku ducha krucjaty i rozkładu w szeregach armii, tym bardziej że epidemia której ofiarą padł legat, wciąż grasowała w okolicach Antiochii, więc baronowie poświęcali się wypadom poza miasto.

Jedną z takich odosobnionych ekspedycji był wypad, który zorganizował pewien rycerz z Limousin, Rajmund Pilet (lub Pelet), z otoczenia hrabiego Tuluzy. Około 14 lipca 1098 r. Rajmund na czele niewielkiego zastępu wyruszył z miasta, bez wątpienia drogą z Ma’arrat Misrinu i Idlibu⁴⁵⁹, w kierunku Ma’arrat an-Nu’mânu i Tell-Mannas⁴⁶⁰, w celu zdobycia własnego lenna. Obszar ten znajdował się na południowy wschód od Antiochii, w granicach posiadłości seldżuckiego władcy Aleppo Ridwana. Jak pisze Kemal ad-Din, Rajmund Pilet z całą pewnością wszedł wcześniej w tajne porozumienie z chrześcijanami syryjskimi, którzy zamieszkiwali Tell-Mannas i częściowo Ma’arrat an-Nu’mân, bo gdy pojawił się przed Tell-Mannas, jego mieszkańcy, Syryjczycy, ochoczo natychmiast mu się poddali (17 lipca)⁴⁶¹. Stamtąd, ciągle instruowany przez miejscowych chrześcijan, udał się w stronę sąsiedniego zamku, z którego usunął załogę z Aleppo (25 lipca). Dwa dni później, wzmocniony przez chrześcijan z Tell-Mannas, pomaszerował na Ma’arrat an-Nu’mân, gdzie jak sądził, zostanie wsparty przez tamtejszych chrześcijan. Jednak Ridwan pospiesznie wysłał przeciwko niemu część żołnierzy z garnizonu Aleppo. Do spotkania obu stron doszło pomiędzy Tell-Mannas i Ma’arrat an-Nu’mânem. Po pierwszym niepowodzeniu Rajmund uzyskał przewagę nad oddziałami Ridwana, lecz duża przewaga liczebna muzułmanów pozwoliła im na kontratak. Panował straszny upał i Frankowie, którzy nie mieli zapasów wody, dosłownie umierali z pragnienia. Rajmund zdecydował więc się zawrócić do Tell-Mannas i walczyć w odwrocie. Podczas tego marszu towarzyszący mu lokalni chrześcijanie, Syryjczycy i ludzie niższego stanu, których ciągnął za sobą⁴⁶², puścili się biegiem, zamieniając odwrót w ucieczkę⁴⁶³. Mimo to Rajmund Pilet i towarzyszący mu rycerze powrócili do Tell-Mannas cało i zdrowo, podczas gdy muzułmanie ich atakowali. Tak więc chociaż muzułmanie mieli przewagę liczebną, to Frankowie górowali nad nimi w wyszkoleniu wojennym.

Podczas gdy armia frankijska stacjonowała w północnej Syrii, Gotfryd z Bouillon, chcąc uniknąć szalejącej w Antiochii epidemii, udał się do swojego brata do Edessy. Baldwin oddał mu we władania miasta Turbessel i Ravendel (początek sierpnia 1098 r.). Natomiast Boemund udał się do Cylicji, gdzie jesienią 1097 r. Baldwin, Tankred i Guynemer z Boulogne pozostawili frankijskie garnizony w Tarsie, Adanie, Mamistrze i Mersynie. Bez wątpienia podporządkowały się one Boemundowi przez sam fakt, że był on władcą Antiochii (lub przynajmniej cytadeli i większej części miasta)⁴⁶⁴.

We wrześniu 1098 r. Gotfryd z Bouillon wrócił do Antiochii i wraz z Rajmundem z Tuluzy zorganizował wyprawę, która jest o tyle interesująca, że jej celem była obrona muzułmańskiego emira przed jego suzerenem. Chodziło o obronę niejakiego Omara, władcy Azazu, twierdzy położonej około 40 km na północ od Aleppo, przy głównej drodze z Antiochii do Edessy. Omar zbuntował się przeciwko Ridwanowi i został przez niego oblężony, więc poprosił o pomoc Gotfryda⁴⁶⁵. Według Alberta z Aix ośmielił się prosić o pomoc dzięki Frankijce, która dostała się w ręce jednego z jego emirów⁴⁶⁶. Jako dowód szczerości swojej prośby Omar wysłał Gotfrydowi jako zakładnika swego syna Muhammada. Gotfryd miał zostać o tym powiadomiony za pomocą poczty gołębiej. Dla tak ważnej wyprawy, czyli regularnej wojny z Ridwanem, Gotfryd uzyskał wsparcie (nie bez wahań) ze strony Rajmunda z Tuluzy i Boemunda. Z Edessy przybył Baldwin na czele 3 tys. konnych, co nieco zniwelowało przewagę sił z Aleppo. Jednak Ridwan, dowiedziawszy się o nadejściu Franków, nie zamierzał biernie czekać i pomimo przewagi liczebnej pospiesznie zwinął oblężenie Azazu, podczas gdy Gotfryd kontynuował marsz. Turcy, którzy zorganizowali zasadzkę na jeden z oddziałów prowansalskich, dostali od niego surową nauczkę. Kiedy Gotfryd zbliżał się do Azazu, Omar wyszedł z miasta i schodząc z konia, ukląkł przed nim, zgadzając się zostać jego wasalem i bezpośrednim lennikiem⁴⁶⁷.

W ten sposób frankijscy wodzowie, odrzucając pierwotną ideę krucjaty, zaakceptowali tureckich emirów jako swoich wasali i przyznali pierwszeństwo feudalnym więzom między Frankami a muzułmanami z Syrii. Był to nowy czynnik, który pokazuje nam, że krucjata przekształciła się w świadomy proces podporządkowywania zajmowanych terenów.

Pod koniec września Rajmund z Tuluzy skierował swoje oddziały przeciwko miastu Albara (al-Bâra), położonemu na wschód od Orontesu, niedaleko Ma’arrat an-Nu’mânu, już na terytorium aleppińskim. Nic nie wskazuje na to, że Ridwan z Aleppo podjął jakieś działania w celu zatrzymania inwazji. Około 25 września Rajmund zdobył miasto, mordując lub biorąc w niewolę ludność muzułmańską. Trzeba jednak podkreślić, że ci z muzułmanów, których pojmano z bronią w ręku, oraz ci, którzy się poddali, uzyskali prawo opuszczenia tych terenów. Wilki meczet został zamieniony w kościół i dokonano wyboru „biskupa Albary”, którym został Piotr z Narbonne⁴⁶⁸. Natomiast w ogóle nie pojawiła się kwestia powołania biskupa greckiego. Latynizacja hierarchii kościelnej była więc symptomem „frankizacji” kraju. Rajmund przebywał w Albarze do końca października⁴⁶⁹.

Tymczasem owe lokalne zdobycze nie były niczym innym jak próbą znalezienia zajęcia w czasie oczekiwania na decyzję o wznowieniu marszu na Jerozolimę. Poza tym dawno minęły już upały i można było wznowić wyprawę. 5 listopada 1098 r. rada baronów zebrała się w antiocheńskiej katedrze św. Piotra, aby przedyskutować ten problem. Obecni byli wszyscy wodzowie wyprawy, poza Baldwinem, zbyt zajętym umacnianiem swojej władzy w Edessie.

Warunkiem wstępnym podjęcia marszu ku Jerozolimie było uregulowanie statusu Antiochii. Co do tego głównego zagadnienia zdania były podzielone. Boemund, który zajmował cytadelę i większą część miasta, domagał się oficjalnej inwestytury Antiochii. Większość baronów, zwłaszcza zaś Gotfryd z Bouillon i hrabia Flandrii, przychylała się do zdania Boemunda, gdyż dla nich nieobecność Aleksego Komnena i krucjaty bizantyjskiej powodowała wygaśniecie praw cesarstwa. Co więcej, zapewnienie bezpośredniej władzy w Antiochii wydawało im się konieczne dla ustanowienia i utrzymania panowania frankijskiego w Palestynie. Jednak hrabia Tuluzy także miał swój udział w panowaniu nad wielkim syryjskim miastem. Mając swój garnizon w dawnym pałacu Jaghi Sijana i trzymając w swej władzy Bramę Mostową, odrzucał możliwość zrezygnowania ze swoich żądań. Jego niechęć wobec sytuacji, jaka wytworzyła się w Antiochii za sprawą Normanów, była tak wielka, że zupełnie zmienił swój stosunek do Bizancjum. Jak pamiętamy, wcześniej Rajmund, podobnie jak Tankred i Ryszard z Salerno, odmówił złożenia przysięgi wierności cesarzowi Aleksemu i uznania praw Bizancjum na odzyskanych terenach Anatolii i północnej Syrii. Było to w czasie, gdy Boemund bez wahania złożył taką przysięgę, mając nadzieję, że otrzyma od cesarza władzę nad odzyskanymi terenami. Kalkulacje Boemunda zawiodły, a normański książę, który był wasalem Bizancjum, nagle przeobraził się w jego wroga i nie mogąc otrzymać Antiochii od cesarza, zdecydował się na jej zdobycie pomimo praw cesarstwa. Niemal natychmiast Rajmund z Tuluzy, jak dotąd wróg roszczeń bizantyjskich, stał się ich zadeklarowanym zwolennikiem i obrońcą. Chalandon sugeruje, że hrabia Tuluzy brał pod uwagę wyższy cel, jakim była unia między Łacinnikami i Bizancjum⁴⁷⁰. Jest oczywiste, że w trwającej dwa stulecia walce między chrześcijaństwem a islamem jedność krucjaty frankijskiej i krucjaty bizantyjskiej była jak najbardziej pożądana.

Wydaje się jednak, że te ogólne spostrzeżenia, biorąc pod uwagę ich zasięg, nie zaprzątały głowy hrabiego Tuluzy wobec urazy żywionej przez niego wobec Boemunda. Nagle poczuł ulgę, widząc rywala przejmującego władzę nad Antiochią, co pozwalało Rajmundowi oskarżyć go o naruszenie niezbywalnych praw bizantyjskich do ziem leżących nad dolnym Orontesem. Przez zaskakującą zmianę ról Tankred, największy zwolennik zawarcia sojuszu z Bizancjum w 1097 r., stał się pierwszym, który złamał jego postanowienia. Równocześnie jedyny baron, który konsekwentnie odrzucał jego podpisanie, został tym, który domagał się jego ścisłego przestrzegania i wprowadzenia w życie⁴⁷¹. Należy więc podkreślić, że kwestia antiocheńska, tak delikatna pod względem prawnym, nie tylko skomplikowała sytuację międzynarodową krucjaty, ale też nastawiła przeciwko sobie jej wodzów.

Przyjmując rolę obrońcy i rzecznika opcji bizantyjskiej, Rajmund z Tuluzy znalazł się w sytuacji prawnej, w której mógł odrzucać żądania Boemunda. I jeśli hrabia Tuluzy zajmował pałac Jaghi Sijana i kontrolował Bramę Mostową, to czynił tak po to, aby pozostać wiernym przysiędze złożonej przez krzyżowców wobec cesarstwa i działał w imieniu cesarza⁴⁷². Te argumenty robiły wrażenie na Gotfrydzie z Bouillon i Robercie z Flandrii: obu baronom na pewno wydawało się, że Boemund, któremu należało wydać Antiochię, w sposób logiczny zostanie jej władcą. Oni sami byli zaangażowani po jego stronie w najbardziej dramatycznych momentach oblężenia miasta, a on jawił się jako mąż opatrznościowy krucjaty⁴⁷³. Jest to postawa tym bardziej naturalna, że uznanie praw cesarstwa, o których mówił obecnie hrabia Tuluzy, było powiązane z porozumieniem frankijsko-bizantyjskim z 1097 r. i obietnicą krucjaty bizantyjskiej. Sytuacja, jaka zaistniała po zbyt pospiesznym odwrocie Aleksego Komnena z Filomelionu do Konstantynopola w czerwcu 1098 r., znacząco osłabiła pozycję Bizancjum (nie mówimy tu o tajnym pakcie zawartym między Aleksym Komnenem i Fatymidami, o którym krzyżowcy dowiedzieli się kilka miesięcy później).

Tymczasem, pomimo niezadowolenia z postawy Bizantyjczyków, Gotfryd z Bouillon i Robert z Flandrii wahali się przed złamaniem własnej przysięgi złożonej cesarstwu, poświęcając ją na ołtarzu objęcia władzy w Antiochii przez Boemunda⁴⁷⁴. Rezultatem owego niezdecydowania bazującego na istniejącym kondominium normańsko-prowansalskim w mieście było kolejne odroczenie terminu marszu na Jerozolimę. Hrabia Tuluzy zgadzał się na oddanie Antiochii Boemundowi, pod warunkiem że ten podąży z krucjatą do Jerozolimy i że nie naruszy tego, co dotyczy jego [zobowiązania – przyp. tłum.] wierności wobec cesarza⁴⁷⁵, co było właściwie powrotem do status quo ante.

Dowodem na to, że to porozumienie niczego nie zmieniło, jest fakt, że zamiast iść natychmiast na Jerozolimę krzyżowcy z Prowansji zorganizowali wyprawę na wschód od Orontesu i oblegli miasto Ma’arrat an-Nu’mân (Marra, la Marre). Przypomnijmy, że w lipcu 1098 r. jeden z rycerzy hrabiego Tuluzy, Rajmund Pilet, po zajęciu Tell-Mannas, nie zdobył Ma’arrat an-Nu’mânu, bo Ridwan z Aleppo zdążył przyjść miastu z odsieczą. 23 listopada Rajmund z Tuluzy, któremu towarzyszył Robert z Flandrii, opuścił Antiochię i udał się w stronę Ma’arrat an-Nu’mânu. Idąc przez Rugię⁴⁷⁶ i Albarę, a więc ziemie już podporządkowane Frankom, 27 listopada Rajmund przybył do celu. Mieszkańcy miasta bronili się zaciekle i wytrzymali pierwsze ataki, lecz apele o pomoc, które wystosowali do swego władcy w Aleppo oraz do emira Dżanah ad-Dauli, władcy Himsu, pozostały bez odpowiedzi. Co gorsza, 28 listopada Boemund, pomimo niesnasek między nim z Rajmundem, przybył z Antiochii na czele oddziałów posiłkowych i przyłączył się do oblężenia. Tymczasem kolejne ataki Franków były na razie odpierane przez obrońców. Kiedy oblegający zaczęli odczuwać niedobory w zaopatrzeniu, które dawały im się coraz bardziej we znaki, ataki uległy wyraźnemu spowolnieniu. Jednak nowa wizja Prowansalczyka Piotra Bartłomieja dodała armii odwagi⁴⁷⁷. Rajmund nakazał zbudowanie ruchomej wieży oblężniczej, wyższej niż mury obronne Ma’arrat an-Nu’mânu, którą obsadzili najmężniejsi z rycerzy pod wodzą Wilhelma z Montpellier. Nastąpiła zaciekła walka z obrońcami na murach, którzy ostrzeliwali atakujących z balist i razili ogniem greckim. Żywą relację zmagań znajdujemy w Gesta Francorum anonimowego autora, który opisuje przewagę militarną chronionych żelazem rycerzy nad arabskimi obrońcami:

Nasi rycerze znajdujący się na najwyższym poziomie wieży, pośród których był Wilhelm z Montpellier, miotali wielkie kamienie na obrońców znajdujących się na murach. Potężnie uderzali w ich tarcze, tak że i tarcze, i ludzie śmiertelnie ugodzeni spadali z murów do miasta. Inni trzymali włócznie opatrzone proporczykami i za pomocą tych włóczni i żelaznych haków szukali możliwości ugodzenia swych wrogów⁴⁷⁸.

W tym samym czasie inni oblegający pod wodzą wicehrabiego Limousin Goufiera z Lastours wspinali się na mury, nie mając jednak możliwości usunięcia Arabów (11 grudnia).

Tymczasem pod osłoną ruchomej wieży frankijscy saperzy wykonali podkop pod częścią muru, naruszając go, i tego dnia wieczorem (11 grudnia) uległ on zawaleniu. W zasadzie miasto zostało zdobyte, ale noc przerwała jego zajmowanie. Za radą Boemunda grupy mieszkańców ukryły się w różnych budynkach, mając zapewnione przeżycie w zamian za określony okup. Inni mieszkańcy z kolei ukryli się w piwnicach⁴⁷⁹. Jednak gdy nastał ranek, walki wznowiono i zdobywcy rozpoczęli mordowanie mężczyzn, a kobiety i dzieci obracali w niewolników⁴⁸⁰. Potrzeba było jeszcze wielu lat, zanim Frankowie pozbyli się tego elementu towarzyszącego krucjacie.

Zdobycie Ma’arrat an-Nu’mânu wywołało nowe niesnaski między Boemundem, który oczekiwał przyznania mu części zdobyczy, i Rajmundem z Tuluzy, który chciał oddać miasto biskupowi Albary Piotrowi z Narbonne, czyli przekazać je pod zwierzchnictwo prowansalskie. Boemund szukał więc pretekstu, aby opóźnić wymarsz ku Jerozolimie, myśląc o umocnieniu swojej pozycji w Antiochii. Te kunktatorskie zabiegi zakończyły się wraz z wybuchem niezadowolenia tłumów pielgrzymów, księży i ludzi z gminu, którzy złożywszy śluby pójścia do Jerozolimy, aby wyzwolić Święte Miasto, byli zmuszeni czekać, zatrzymani przez osobiste ambicje książąt. Boemund coraz bardziej ograniczał się do spraw antiocheńskich, więc tłum pielgrzymów zwrócił się do Rajmunda z Tuluzy, obierając go swoim wodzem i zmuszając do złożenia przysięgi, że wyruszy do Jerozolimy z końcem grudnia lub najpóźniej na początku stycznia 1099 r.⁴⁸¹

W pierwszych dniach stycznia Rajmund zwołał do Rugii (Chastel Rouge) radę wodzów krucjatowych⁴⁸², na którą przybyli wszyscy zaproszeni. W celu podjęcia decyzji o wymarszu i uzyskania akceptacji dla swego stanowiska głównodowodzącego hrabia Tuluzy zaoferował baronom sfinansowanie ich dalszego udziału w krucjacie. Gotfrydowi z Bouillon zaproponował 10 tys. złotych solidów, Robertowi z Normandii – 10 tys., hrabiemu Flandrii – 6 tys., Tankredowi – 5 tys. Sumy bez wątpienia zbyt niskie, aby były skuteczne. Bez wątpienia tego typu oferta obnażyła też ambicje Rajmunda, jeśli chodzi o koronę Palestyny. Raz jeszcze doszło do scysji z Boemundem. Ten ostatni odmówił przyłączenia się do hrabiego Tuluzy, jeżeli ten nie odda mu swojej części Antiochii⁴⁸³, czego stale Rajmund odmawiał⁴⁸⁴. Frankijskiej Syrii groził podział na dwa wrogie księstwa: Boemunda – władcy trzech czwartych Antiochii, i Rajmunda z Tuluzy – władcy Ma’arrat an-Nu’mânu i Albary.

Pielgrzymi, którzy dowiedzieli się impasie w rozmowach prowadzonych w Rugii i wciąż przebywali w Ma’arrat an-Nu’mânie, wywołali poważne zamieszki (5 stycznia 1099 r.). Rajmund z Agiles przekazał nam opis tych biednych i prostych, którzy jako ostatni zachowali pierwotnego ducha krucjaty.

Coś podobnego! Kłótnie o Antiochię, kłótnie o Ma’arrat an-Nu’mân, w każdym miejscu, które Bóg nam wydał, walki między naszymi książętami! Jeśli chodzi o Ma’arrat an-Nu’mân, zlikwidujmy przedmiot sporu, niszcząc miasto!⁴⁸⁵

Natychmiast, pomimo autorytetu hrabiego Tuluzy oraz obecności nowego biskupa Albary Piotra z Narbonne, któremu Rajmund przekazał zdobyte ziemie, pielgrzymi rzucili się do niszczenia murów i zabudowań Ma’arrat an-Nu’mânu⁴⁸⁶.

Rajmund z Tuluzy wodzem krucjaty

Owe inspirowane religijnym zapałem zamieszki osiągnęły swój cel. 13 stycznia 1099 r. Rajmund z Tuluzy, manifestując, że właśnie wznawia przerwaną pielgrzymkę, opuścił Ma’arrat an-Nu’mân boso, idąc przez bramę południową drogą prowadzącą w stronę Jerozolimy. Baldwin przebywający w Edessie stracił już zainteresowanie krucjatą, zaś Boemund niezbyt udolnie ukrywał swój zamiar ograniczenia się do założenia własnego władztwa w Antiochii. Gotfryd z Bouillon, który w innych chwilach wykazywał energię, zdawał się usuwać w cień. On i Robert z Flandrii wrócili do Antiochii u boku Boemunda i tam pozostali. W tej sytuacji hrabia Tuluzy, jak się wydaje, został mianowany wodzem krucjaty. Ta rola przypadła mu tyleż dzięki jego bogactwu (zaproponował wzięcie na siebie utrzymania innych baronów), co za sprawą sentymentu, który wzbudzał wśród pielgrzymów. Zresztą nie otrzymawszy we władanie żadnego ze zdobytych terytoriów, i to pomimo takiego pragnienia, wydawał się najbardziej predestynowany do tego, aby podjąć marsz ku Jerozolimie i królestwu na miarę jego ambicji. W następstwie tych wydarzeń krucjata po piętnastomiesięcznym postoju w północnej Syrii (październik 1097 – grudzień 1098 r.) podjęła marsz w kierunku Judei.

6. MARSZ KU JEROZOLIMIE

Krzyżowcy i emiraty arabskie w środkowej Syrii. Porozumienie z Munkizydami z Szajzaru – początki frankijskiej polityki lokalnej

Po opuszczeniu przez Rajmunda z Tuluzy Ma’arrat an-Nu’mânu jego droga wiodła do Kafartabu, miasta położonego około 20 km na południe. Tam armia zatrzymała się i stacjonowała od 13 do 16 stycznia 1099 r. W tym czasie przybyli Robert z Normandii i Tankred, którzy dołączyli do armii krucjatowej. Kolejny etap marszu wiódł do Szajzaru nad Orontesem, miasta, które znajdowało się już poza terenami kontrolowanymi przez Turków. W takich ośrodkach jak Szajzar, Hims czy Trypolis rządzili lokalni arabscy dynaści, korzystający z osłabienia władzy Seldżuków i osiągający faktyczną niezależność. Ich postawa wobec krzyżowców była generalnie inna niż ta, którą prezentowali Turcy. Na terenach tureckich armia krucjatowa toczyła nieustanne walki, a na ziemiach arabskich spotykano się z ofertami zawarcia sojuszu lub co najmniej z postawą neutralną, co było podstawą dla powstania lokalnej polityki frankijskiej⁴⁸⁷.

Przez długi czas cytadela w Szajzarze pozostawała w rękach Bizantyjczyków, będąc enklawą cesarstwa na terenach muzułmańskich. Podczas gdy region i samo miasto od 1025 r. pozostawały w rękach emirów munkizydzkich, wywodzących się z plemienia Banu Kenana, sama cytadela aż do 1081 r. należała do Bizancjum i stacjonował tam lokalny garnizon cesarski, na którego czele stał grecki biskup Albary. 19 grudnia 1081 r. ostatni żołnierze bizantyjscy wyszli z cytadeli, przekazując ją w posiadanie emirowi Ali ibn Munkizowi⁴⁸⁸. Wnuk tego emira, Izz ad-Din Abul Asakir Sultan (1098-1154), czuł się mocno zaniepokojony zbliżaniem się krzyżowców. Czy nie przychodzą oni, aby odzyskać cytadelę i przekazać ją ponownie w ręce bizantyjskie? Lepiej było nawiązać z nimi kontakt. Jeszcze zanim krzyżowcy opuścili Ma’arrat an-Nu’mân, emir Szajzaru nawiązał negocjacje z Rajmundem z Tuluzy, które trwały aż do nadejścia armii chrześcijańskiej do Kafartabu. W czasie gdy różni dynaści seldżuccy byli sukcesywnie unicestwiani przez Franków, słaby emir munkizydzki nie był tym, który mógłby się przeciwstawić inwazji! Zresztą wiele rodów z Ma’arrat an-Nu’mânu, takich jak Banu Sulaiman czy Banu Abi Husajn, uciekło do Szajzaru po zdobyciu miasta i rzezi ich współobywateli, przekonując, że myśl o obronie jest szaleństwem. Emir, słuchając ich roztropnych rad, wysłał do Rajmunda ofertę wolnego przejścia przez tereny Szajzaru oraz bogate podarki w złocie, srebrze, stadach zwierząt i koniach, a także wielkie ilości wszelkiego zaopatrzenia, nie mówiąc już o korzystnych warunkach kupna reszty potrzebnych Frankom materiałów.

Król Cezarei często słał do hrabiego informacje, czy to do Ma’arrat an-Nu’mânu, czy do Kafartabu, że chciałby żyć z nim w pokoju i że da mu swoje dobra, które uhonorują pielgrzymów, i przysięgał mu dochowanie wierności i że w granicach jego włości nie doznają żadnej krzywdy i że dobrowolnie zapewni żywność dla ludzi i koni⁴⁸⁹.

Emir Izz ad-Din Abul Asakir Sultan niewątpliwie liczył na to, że wszystkie te działania sprawią, że Frankowie odstąpią od zamiaru zajęcia jego ziem. Kiedy krzyżowcy rozłożyli się obozem pod murami Szajzaru, emir poczuł się oszukany i mocno się zaniepokoił.

Król Cezarei, widząc ich obozujących tak blisko miasta, był niezadowolony i nakazał wstrzymanie dostaw żywności, dopóki krzyżowcy nie odejdą spod murów Szajzaru⁴⁹⁰.

Zagrożenie przerwania dostaw żywności i zerwania paktu przyniosło efekt, bowiem w dniu następnym (17 stycznia 1099 r.) emir wysłał do obozu krzyżowców dwóch przewodników, aby wskazali im bród na Orontesie, przeprowadzili armię na zachodni brzeg rzeki i pokierowali do doliny Sarudżu, gdzie znajdowały się liczne miasta: Umm al-Tiyur, Tell Afar, Kafr al-Akid, Zemliya, Qurtman, Ba’rin i Nisaf. Prowadzeni przez przewodników z Szajzaru, Frankowie przemierzyli dolinę, idąc z północnego wschodu na południowy zachód⁴⁹¹.

Emir Szajzaru obiecał Frankom, zgadzając się na ich przejście doliną Sarudżu, że zapewni bogate pastwiska ich wierzchowcom, a dla nich samych łatwe zdobycze⁴⁹². Czy należy w tym widzieć działanie mające na celu pozbycie się krzyżowców i odciągnięcie ich od pomysłu zaatakowania Hamy (o czym być może myśleli po zdobyciu Ma’arrat an-Nu’mânu)⁴⁹³? Czy władca Szajzaru wysłał ich, aby plądrowali sąsiednie miasta, zresztą ufortyfikowane⁴⁹⁴? Przekaz anonimowego autora opisu pierwszej krucjaty mówi o tym, że emir Szajzaru przydzielił im przewodników, aby poprowadzili Franków tam, gdzie znajdą łatwy łup.

Przybyliśmy do doliny, nad którą dominował zamek, i zagarnęliśmy więcej niż pięć tysięcy zwierząt, nie mniej zboża i innych towarów, co pozwoliło odzyskać siły całej armii chrześcijańskiej. Garnizon zamku poddał się hrabiemu Tuluzy i ofiarował mu konie i złoto, po czym złożył przysięgę, że nie uczyni nic złego pielgrzymom. Pozostaliśmy tam pięć dni⁴⁹⁵.

Jednak według Rajmunda z Agiles, innego naocznego świadka, stało się tak przez błąd, który popełnili przewodnicy z Szajzaru, polegający na tym, że wprowadzili Franków do doliny, gdzie pospiesznie zgromadzono wszystkie stada zwierząt z całej okolicy⁴⁹⁶ (być może chodzi o zalesiony teren, który rozciągał się na lewym zboczu doliny Sarudżu, wokół Tell Afar, Beli, Quabu-Sulaib, Deir al-Sulaib i Rab’o, gdzie mieszkańcy Szajzaru mieli nadzieję ukryć swoje zwierzęta). Tezę, że Frankowie przez pomyłkę odnaleźli kryjówki lokalnej ludności arabskiej, wydaje się uprawdopodabniać fakt, że ich zdobycz była olbrzymia i zmusiła ich do zakupu w Szajzarze i w Himsie zwierząt pociągowych, których zgromadzili około 1000⁴⁹⁷. Ten detal dowodzi, że arabscy emirowie Szajzaru i Himsu usiłowali zachować przyjazne relacje z Frankami, i to pomimo łupiestw, których ofiarami padali ich poddani. Zresztą przykład Turków, zwyciężonych przez krzyżowców, nie pozostawiał Arabom z Syrii innego wyjścia.

Wejście krzyżowców do al-Bukaji i zajęcie Zamku Kurdów

Jeszcze przebywając na terenie doliny Sarudż, niektórzy krzyżowcy z otoczenia hrabiego Tuluzy chcieli udać się ku północnemu zachodowi, gdzie zamierzali przekroczyć łańcuch gór Nosairi, aby dotrzeć na wybrzeże Morza Śródziemnego, na południe od Laodycei. W wyniku tego marszu zamierzano zająć miasto Dżabla (Gibel, Gabala), które do niedawna znajdowało się pod zwierzchnictwem władcy w Trypolisie, ibn Ammara, a obecnie było we władaniu lokalnego kadiego, niejakiego Abu Muhammada Ibn Mansura, lepiej znanego jako Ibn-Sulaiha⁴⁹⁸. Prowansalczycy uznali ostatecznie, że właściwe byłoby zajęcie wybrzeża, aby zapewnić sobie zaopatrzenie ze strony okrętów łacińskich stacjonujących w portach Saint-Siméon i Laodycea. W tym przypadku wejście do Judei musiałoby się odbyć nadmorską drogą wiodącą przez Dżablę, Tortosę, Trypolis, Bejrut, Sydon, Tyr i Akkę. Jednak Tankred stwierdził, że w obecnej sytuacji siła armii krucjatowej, liczącej 1000 rycerzy i około 5 tys. piechoty, była mocno ograniczona i obleganie po kolei portów na terenie Libanu opóźniałoby marsz. Przeciwnie, argumentował, należy wykorzystać armię do marszu prostą drogą na Jerozolimę i zająć miasto. Zdobycie Świętego Miasta i ustanowienie dominacji frankijskiej wewnątrz ziem judejskich spowodowałoby, że miasta nadmorskie także dostałyby się pod władzę Łacinników i ci staliby się panami morza⁴⁹⁹. Słowa te, bardzo rozsądne, zostały wysłuchane i wznowiono marsz na Jerozolimę, idąc wzdłuż wybrzeża, dzięki czemu nie było problemów z dostawami zaopatrzenia.

Frankowie, idąc z Sarudżu na zachód, musieli dojść do Masjafu, który wydaje się tym zamkiem Arabów, o którym mówi Gesta Francorum: Pan zamku wyszedł i zawarł porozumienie z hrabią [Tuluzy – przyp. tłum.]⁵⁰⁰. Przejście krzyżowców w okolicach Masjafu musiało mieć miejsce około 22 stycznia 1099 r., a nazajutrz skierowali się oni w stronę Ba’rin i Rafaniji. Kronikarze nic nie piszą o przejściu Franków w sąsiedztwie Ba’rin, ale wspominają o ich pojawieniu się przed Rafaniją⁵⁰¹, zamkiem położonym około 1,5 km na południowy zachód od Ba’rin (25 stycznia). Jeszcze raz przyniosła efekt sława Franków jako bezlitosnych wojowników: Mieszkańcy na wieść o zbliżaniu się Franków opuścili miasto, ogrody pełne owoców i warzyw, domy pełne żywności, i uciekli. Frankowie odpoczywali w Rafaniji przez trzy dni, a potem po przejściu wysokich i potężnych gór zeszli do doliny al-Bukaja (dolina Sem)⁵⁰², między miastami Miriyamin i Qualat al-Hosn. Dolina była żyzna, nawadniana wodami Nahr Arida i w tym okresie pełna dojrzewających owoców i warzyw. Dolina jest wciśnięta między góry, które biegną z północy na południe; dzisiaj przebiega tamtędy droga z Himsu do Trypolisu. Dolina była wówczas uczęszczanym szlakiem karawanowym, który wykorzystywali też idący tędy nomadzi; jak pisze Albert z Aix, była to dolina wielbłądów⁵⁰³. Weszliśmy do doliny Sem, gdzie znajdowały się przebogate zasoby, i przebywaliśmy tam 15 dni⁵⁰⁴.

Gdy pojawili się tam Frankowie, był dzień 27 stycznia 1099 r. Miejscowa ludność arabska wraz ze swymi bogactwami i stadami szukała ratunku za murami Hosn al-Akrad, Zamku Kurdów, którego sylweta dominowała nad al-Bukają. Frankowie zatrzymali się tam⁵⁰⁵ i jak pisze kronikarz, pierwszy atak na zamek nie powiódł się, bo oblężeni wypuścili przez bramy swoje zwierzęta, które krzyżowcy zaczęli gonić, zamiast przypuścić atak⁵⁰⁶. W ogólnym chaosie Rajmund z Tuluzy, odizolowany od swoich, o mało nie został pojmany (28 stycznia)⁵⁰⁷. Nazajutrz, 29 stycznia rano, Frankowie otoczyli zamek, zajmując okoliczne wzgórza, i rozpoczęli regularne oblężenie. Arabowie jednak nie czekali aż do tego momentu i już wcześniej opuścili twierdzę, pozostawiając w niej wszystkie zgromadzone zapasy. Krzyżowcy przejęli zamek bez walki, co pozwoliło im obchodzić w nim Święto Ofiarowania Pańskiego (2 lutego)⁵⁰⁸. W czasie pobytu w Hosn al-Akrad do krzyżowców przybył wysłannik emira Himsu Dżanah ad-Daula, który był teściem seldżuckiego władcy Aleppo Ridwana⁵⁰⁹.

Władca ten wysłał do hrabiego Tuluzy konie i złoto oraz zawarł z nim traktat, w którym zobowiązywał się nie niepokoić chrześcijan, ale ich szanować i miłować⁵¹⁰.

Było to niezwykłe oświadczenie, dzięki któremu władca Himsu, chcąc uniknąć inwazji na swoje ziemie, uznał protektorat frankijski⁵¹¹.

W stronę Trypolisu: pierwsza krucjata i ród Banu Ammar

Po opuszczeniu Hosn al-Akrad krzyżowcy wyszli na przybrzeżną równinę Akkaru, na której południowym krańcu znajdowała się niewielka twierdza Arka (Arqa), leżąca już na terenie będącym pod władzą emira Trypolisu. Księstwo to znajdowało się w rękach lokalnej dynastii Banu Ammar i było jednym z tych niewielkich państw muzułmańskich, które zaliczało się do najlepiej prosperujących w regionie⁵¹². Gaston Wiet udowodnił już, że w 1070 r. pierwszy przedstawiciel Banu Ammar, Abû Tâlib ibn Ammar, objął władzę w Trypolisie. Został on osadzony w mieście prawdopodobnie przez fatymidzkiego kalifa z Egiptu i dość szybko wyswobodził się spod jego zwierzchnictwa. Pod rządami pierwszego emira miasto weszło w okres pomyślności i stało się centrum życia intelektualnego. Abû Tâlib ufundował w Trypolisie znaną szkołę i bibliotekę, w której znalazło się ponad 100 tys. woluminów. Po jego śmierci Dżalal al-Mulk ibn Ammar, jego bratanek, kontynuował politykę swojego poprzednika, wygrywając konflikty między Fatymidami z Egiptu i Seldżukami z Syrii. Dżalal al-Mulk zmarł w 1099 r. w czasie trwającej krucjaty. Jego brat Fahr al-Mulk ibn Ammar, który objął władzę w Trypolisie, musiał stawić czoła wielu trudnościom, z których największą było pojawienie się Rajmunda z Tuluzy, który nie zwlekał z obraniem za cel owego pięknego kraju⁵¹³. Spryt i elastyczność w działaniu Fahr al-Mulka sprawiły, że udało się odroczyć nadejście katastrofy.

Odkąd Trypolis stał się niezależnym księstwem, władcy z rodu Banu Ammar poświęcali czas na lawirowanie między Fatymidami, których udało się pozbyć jako zwierzchników, a Seldżukami z Damaszku, którzy stanowili zagrożenie dla wywalczonej autonomii. Mieli zapewne nadzieję, że podobną politykę lawirowania uda się zastosować wobec Franków.

Król Trypolisu wysłał wiadomość do hrabiego Tuluzy, aby zawrzeć z nim porozumienie i jeśli taka będzie jego wola, połączyć się z nim więzami przyjaźni. Wysłał mu dziesięć koni, cztery muły i złoto⁵¹⁴.

Opisując te wydarzenia, Rajmund z Agiles mówi, że w czasie gdy krzyżowcy zbliżali się do wybrzeża, do armii przybył wysłannik władcy Trypolisu i emira Himsu, który po stwierdzeniu ich wielkiej przewagi militarnej odjechał w celu przygotowania podarków, z którymi pospiesznie powrócił i wręczył je dowódcom armii krucjatowej. Był to efekt wrażenia, ale i przerażenia, jakie na emirach wywarło zdobycie przez Franków Zamku Kurdów (Hosn al-Akrad). Emir Trypolisu niezwłocznie nakazał umieścić na murach swojej stolicy, a także na murach innych swoich miast, chorągiew hrabiego Tuluzy⁵¹⁵.

W odpowiedzi na te działania Rajmund wysłał swoich ambasadorów do władcy Trypolisu, a ci zostali przyjęci z najwyższym szacunkiem. Bogate miasto, o licznej populacji, podobnie jak pomniejsze ośrodki miejskie sprawnie zarządzane przez ród Banu Ammar, zrobiło na nich takie wrażenie, że podjęli myśl uzyskania od Fahr al-Mulka bardzo dużego okupu. W tym celu doradzali Rajmundowi z Tuluzy, aby podjął oblężenie miasta Arka, należącego do Banu Ammar. Taki nacisk miał spowodować wypłatę przez emira imponującej kontrybucji. Arka była niezwykle ważną twierdzą, znajdującą się w samym centrum bogatego, rozwiniętego kraju, gdzie było pod dostatkiem wody, ze wzgórzami pokrytymi lasami, stokami z gajami oliwnymi i równiną, gdzie były liczne pola uprawne i łąki⁵¹⁶.

14 lutego 1099 r. dowodzeni przez Rajmunda z Tuluzy Frankowie rozbili swoje namioty pod murami Arki. Podczas gdy część oddziałów blokowała miasto, inne rozpoczęły serię błyskawicznych ataków przeciwko innym terenom rządzonym przez emira Trypolisu. Czternastu rycerzy wykonało rajd przeciw samemu Trypolisowi, a jego rezultatem było zagarnięcie licznych stad zwierząt. Na północy oddział, w którym było dwóch rycerzy hrabiego, Rajmund z Turenne i Rajmund Pilet, zaatakował Tortosę, ufortyfikowany port znajdujący się w rękach Banu Ammar. Według autora Gesta Francorum Tortosa była broniona przez silny garnizon, ale obaj Rajmundowie wykorzystali położenie, w którym się znaleźli, stosując fortel. Po przybyciu pod mury miasta i urządzeniu tam widowiskowego pokazu siły z nadejściem wieczora wycofali się i rozpalili liczne ogniska, tak jakby cała armia chrześcijańska odeszła spod Arki i połączyła się z ich siłami. Przerażeni obrońcy Tortosy uciekli jeszcze przed świtem, pozostawiając miasto wraz ze wszystkimi zgromadzonymi tam zapasami. Kiedy nadszedł ranek, Rajmund z Turenne, który szykował się do ataku, znalazł miasto zupełnie opuszczone (około 17 lutego)⁵¹⁷. Zajęcie Tortosy było o tyle korzystne, że był to znakomity port. Według świadectwa Rajmunda z Agiles to właśnie ten czynnik zadecydował o podjęciu próby opanowania tego miasta⁵¹⁸. W czasie marszu armii krucjatowej przez tereny syryjskie okręty italskie i greckie⁵¹⁹, które miały zaopatrywać krzyżowców, wobec braku odpowiedniego portu musiały zawijać do Saint-Siméon lub Laodycei. Zdobycie Tortosy pozwoliło im zawinąć do jego portu i wyładować zboże oraz inne zaopatrzenie.

Upadek Tortosy pociągnął za sobą poddanie się Maraklei (Maraquiya, ob. Khrab Marqiya), miasta położonego na północy, na prawym brzegu rzeki Nahr Marqiya⁵²⁰. Emir, który rządził Marakleą, pertraktował z naszymi ludźmi i wprowadził ich do miasta pod ich chorągwiami⁵²¹.

Podczas gdy Rajmund z Tuluzy i jego Prowansalczycy wciąż oblegali Arkę, Gotfryd z Bouillon i Robert z Flandrii opuścili Antiochię i oblegli Dżablę, która także podlegała emirowi Trypolisu, choć jego władca Abu Muhammad Ibn Mansur praktycznie uniezależnił się od Banu Ammar⁵²². Gotfryd pozostawał pod murami Dżabli między 2 a 11 marca 1099 r. Wydaje się oczywiste, że mimo wcześniejszej decyzji o bezpośrednim marszu na Jerozolimę, ci wodzowie krucjaty, którzy jeszcze nie znaleźli dla siebie ziem, podjęli ponowne próby ich zdobycia. Oblężenie Arki dowodziło, że hrabia Tuluzy skierował swoje zamierzenia w tym względzie ku wybrzeżu trypolitańskiemu, gdzie ostatecznie jego ród pewnego dnia ustanowi trwałe władztwo. Podobnie Gotfryd z Bouillon, którego rola do tego momentu nie była zbyt wydatna, planował utworzyć kilka lenn lotaryńskich wokół Dżabli, pomiędzy Laodyceą a Tortosą. Krucjata ponownie zaczęła się rozpadać.

Jednak niezręczne postępowanie emira Trypolisu spowodowało przegrupowanie sił krzyżowych. Widząc, że Arka została oblężona przez Rajmunda z Tuluzy, około 9 marca za sprawą emira rozeszła się wieść o nadciąganiu sił kalifa Bagdadu, który miał skierować się z wojskiem ku Arce i ją odblokować⁵²³. Emir Trypolisu miał nadzieję, że dzięki temu hrabia Tuluzy odejdzie, lecz stało się na odwrót. Na wieść o nadciąganiu wojsk kalifa Rajmund wysłał biskupa Albary Piotra z Narbonne do Dżabli, aby poprosił Gotfryda z Bouillon i Roberta z Flandrii, by jak najszybciej do niego dołączyli. Obaj baronowie, przerywając prowadzone działania, zawarli porozumienie z emirem Dżabli, który uszczęśliwiony ofiarował im okup w złocie i koniach⁵²⁴.

Kiedy Gotfryd z Bouillon i Robert z Flandrii połączyli się pod Arką z wojskami Rajmunda, co nastąpiło około 14 marca, okazało się, że wieść o wyprawie kalifa przeciw krzyżowcom była nieprawdziwa. Gotfryd nie ukrywał swojego niezadowolenia z racji porzucenia oblężenia Dżabli⁵²⁵. Mimo wszystko połączenie sił krzyżowych był szczęśliwym wydarzeniem, bo zapewniło Frankom znaczą przewagę wobec każdego przeciwnika na otwartych terenach, gdzie operowały ich siły. Nie rezygnując z oblężenia Arki, Frankowie około 18 kwietnia urządzili rajd kawaleryjski aż pod mury Trypolisu, gdzie zaskoczyli spory oddział muzułmanów z grupą możnych, który rozbili i zmasakrowali. Jak pisze anonimowy autor kroniki, po tej lekcji mieszkańcy Trypolisu byli tak przerażeni, że nikt nie odważył się przekraczać bram miasta. Jakiś czas później Frankowie, aby zapewnić sobie żywność, wysłali oddziały konne celem dokonania rekwizycji na terenie al-Bukaji⁵²⁶. Ekspedycja była tak jak za pierwszym razem bardzo owocna, gdyż znaleźli tam woły, owce, osły i wiele innych zwierząt i naliczyli wszystkiego około trzech tysięcy sztuk (koniec kwietnia 1099 r.)⁵²⁷. Armia, wciąż obozująca pod Arką, dzięki tym zdobyczom opływała w dostatek, a jej zasoby były też uzupełniane poprzez dostawy morzem. Od zdobycia przez Franków Tortosy eskadra genueńska, którą widzieliśmy zawijającą do Saint-Siméon, nie przestawała krążyć wzdłuż wybrzeży północnej Syrii. Co więcej, krzyżowcy mogli liczyć na eskadrę byłego króla Anglii, Edgara Aethelinga. Po wstąpieniu na służbę Aleksego Komnena Edgar połączył się ze znanym nam bulońskim korsarzem Guynemerem, aby w imieniu cesarza odebrać port w Laodycei⁵²⁸. Genueńczycy, Anglicy i bulończycy przez cały czas pobytu armii chrześcijańskiej pod Arką (14 lutego – 13 maja 1099 r.) regularnie wysyłali jej statki z zaopatrzeniem, które wypływały z Saint-Siméon oraz Laodycei i płynęły do Tortosy. Wiozły one wszystko, co było potrzebne, czyli pszenicę, wino, mięso, ser, jęczmień i oliwę, a to pozwalało armii żyć w dostatku. Warto zaznaczyć, że przyjaźń Edgara z dworem cesarskim zapewniała mu możliwość zaopatrywania się na Cyprze, a poza tym mógł liczyć na współdziałanie z okrętami bizantyjskimi, które wzmacniały jego siły⁵²⁹.

Bizancjum i podbój Palestyny

Tak więc w momencie, kiedy Frankowie weszli na nadmorskie tereny równinne, byli także panami morza. Tym, czego obecnie potrzebowali, były machiny oblężnicze, bez których jak się wydaje, nie byłoby możliwe zajęcie Arki. Gotfryd z Bouillon, niezadowolony z konieczności opuszczenia terenów wokół Dżabli, gdzie zamierzał zbudować swoje władztwo, i równie niezadowolony z konieczności podporządkowania się Rajmundowi z Tuluzy, sprzeciwiał się dalszemu obleganiu Arki. Jej zdobycie przyniosłoby korzyści jedynie Rajmundowi i przyszłemu hrabstwu prowansalskiemu, które powstałoby na terenie Libanu. Dlatego też natarczywie domagał się wznowienia marszu na Jerozolimę. Skądinąd Tankred, którego hrabia Tuluzy wziął na swój żołd za sumę 5 solidów w złocie, uznał to za niewystarczającą zapłatę i przeszedł na stronę Gotfryda⁵³⁰.

Tymczasem około 10 kwietnia 1099 r. do obozu Łacinników pod Arką przybył wysłannik cesarza bizantyjskiego, przywożąc wodzom krucjatowym list od Aleksego Komnena. Władca zaczynał pismo od przypomnienia warunków porozumienia frankijsko-bizantyjskiego z 1097 r.⁵³¹ Skarżył się też na Boemunda, który łamiąc warunki porozumienia, zawładnął Antiochią i ogłosił się jej władcą. Jak zobaczymy, podczas gdy Rajmund operował na wybrzeżu syryjskim, Boemund usunął żołnierzy prowansalskich, którzy zajmowali Bramę Mostową i pałac Jaghi Sijana. Cesarski list, który dopełniał procesu ustanawiania wspólnych interesów między Aleksym i Rajmundem, okazał się bardzo korzystny dla tego ostatniego. W tym samym czasie cesarz ogłosił, że jeśli krzyżowcy poczekają na niego do świętego Jana, to w lipcu osobiście przybędzie na czele armii i dołączy do nich. Następnie wspólnie pomaszerują na Jerozolimę, a cesarz pokryje wszystkie koszty wyprawy.

Była to bardzo kusząca oferta. Gdyby krucjata bizantyjska dołączyła do wyprawy frankijskiej, powstałby jednolity front chrześcijański, któremu islam nie mógłby się oprzeć. Poza tym, jak wskazuje Rajmund z Agiles, przybycie cesarza dałoby krzyżowcom to, czego brakowało im od śmierci biskupa Ademara z Le Puy – przywódcę. Niesnaski między baronami, które paraliżowały postępy wyprawy, musiałyby zniknąć: pod tym panem doszłoby do zgody⁵³². Można zakładać, że realizacja tego zamierzenia przyspieszyłaby podbój. Bizantyjczycy ze swymi machinami oblężniczymi o wiele łatwiej niż Frankowie uzyskaliby kapitulację miejsc ufortyfikowanych, zwłaszcza Jerozolimy (czego dowodziło zdobycie Nikei). Hrabia Tuluzy, ostatecznie związany sojuszem z cesarstwem, bronił tego stanowiska, którego efektem byłoby ustanowienie bizantyjskiego protektoratu nad Syrią i Palestyną. Rajmund bronił go o tyle, że doczekawszy przybycia sił cesarskich, mógłby użyć krucjaty do zdobycia dla siebie Arki, która wraz z Tortosą stałaby się częścią przyszłego Hrabstwa Trypolisu rządzonego przez Prowansalczyków.

Większość baronów, z Gotfrydem z Bouillon na czele, opowiadała się za marszem na Jerozolimę, bez oczekiwania na realizację obietnic cesarskich. Oni także mieli swoje argumenty – oferta Aleksego Komnena przyszła zbyt późno, a poza tym oszukiwał Franków, gdyż miał przybyć i połączyć się z armią pod Antiochią; nie można też było dłużej opóźniać marszu na Jerozolimę tylko dlatego, że cesarz przysłał obietnice równie niepewne jak te czynione wcześniej. Ponadto polityka Aleksego była marna, bojaźliwa i niezręczna. Gdyby przyłączył się do krucjaty zaraz po zdobyciu Nikei albo najpóźniej pod Antiochią, jest dość prawdopodobne, że główne punkty porozumienia frankijsko-bizantyjskiego zostałyby wypełnione, a zwierzchnictwo Aleksego nad Syrią przywrócone. Jednak Frankowie, którzy samodzielnie dokonali większości podbojów, nie byli skłonni radośnie oddać tego, co osiągnęli. Z powodu nieobecności cesarza, a także jego dowódcy Tatikiosa tereny syryjskie znajdowały się w trakcie przekształcania we władztwo frankijskie. Baronowie zachodni, autorzy i beneficjenci sytuacji, która dość niespodziewanie się wytworzyła, nie mieli żadnego powodu rezygnować z tego, co osiągnęli. Zwłaszcza Gotfryd z Bouillon nie widział korzyści ani w pozostawieniu Aleksemu Komnenowi czasu na rozciągnięcie władzy nad Jerozolimą, ani tym bardziej w wykorzystaniu krucjaty do własnych celów przez Rajmunda z Tuluzy, który chciał utworzyć własne władztwo w Libanie. Co więcej, otwarcie przeciwstawiał się Rajmundowi i opowiadał się za niezwłocznym marszem na Jerozolimę, znajdując przy tym okazję do powrotu krucjaty do pierwotnych idei religijnych i politycznych.

Te polityczne konflikty przełożyły się na sferę religijną. Około 5 kwietnia 1099 r. Piotr Bartłomiej, który jak pamiętamy, miał w Antiochii widzenie, dzięki któremu odnaleziono Świętą Włócznię, ogłosił, że w nowym widzeniu otrzymał polecenie bezzwłocznego ataku na Arkę. Co oczywiste, został poparty przez Prowansalczyków, w których interesie działał, gdyż hrabia Tuluzy pragnął zdobyć miasto i otaczające tereny dla siebie. Kronikarz Rajmund z Agiles, rzecznik stronnictwa prowansalskiego, daje dokładny opis okoliczności widzenia Piotra i jego następstw⁵³³. Jednak krzyżowcy z Północy⁵³⁴ odmówili uznania widzeń Piotra Bartłomieja. Kapelan hrabiego Normandii Arnulf z Rohes, zwany Malecorne, zażądał, aby prowansalski duchowny udowodnił prawdziwość swoich objawień, poddając się próbie ognia, co miało nastąpić w najbliższy piątek⁵³⁵. Po poddaniu się sądowi bożemu kilka dni później Piotr Bartłomiej zmarł w wyniku oparzeń (20 kwietnia). W efekcie sytuacja Prowansalczyków skomplikowała się w ten sposób, że nie było już możliwe dłuższe zatrzymywanie krucjaty w miejscu, zwłaszcza że realizowała ona interesy Rajmunda z Tuluzy, pragnącego zdobyć Arkę. Gotfryd z Bouillon, wsparty przez Roberta z Flandrii i Tankreda, wymusił na Rajmundzie rezygnację ze swoich planów i spełnienie oczekiwań krzyżowców – podjęcie marszu na Jerozolimę. Opinia większości pielgrzymów coraz silniej akcentowała potrzebę wypełnienia złożonych ślubów. Wychodząc naprzeciw owym opiniom, Gotfryd z Bouillon zdobył dużą popularność, której do tej pory zapewne mu brakowało⁵³⁶.

Rajmund z Tuluzy został zmuszony do odłożenia w czasie utworzenia własnego księstwa na terenie Libanu. Ulegając powszechnemu poruszeniu pielgrzymów, które nie ominęło i jego Prowansalczyków, zrezygnowany i we łzach⁵³⁷ zwinął oblężenie Arki (13 maja 1099 r.). Podjęta przez niego próba wykorzystania krucjaty na libańskim wybrzeżu do własnych celów, tak jak Boemund użył jej do zdobycia Antiochii, zawiodła. Był to również kres prowadzonej przez niego polityki, zmierzającej do uznania zwierzchnictwa bizantyjskiego. Stało się wprost przeciwnie – Gotfryd z Bouillon, idąc za głosem większości pielgrzymów, odrzucił propozycje bizantyjskie i zadeklarował, że jego celem jest jak najszybsze dotarcie do celu krucjaty. W ten sposób książę Lotaryngii, zastępując hrabiego Tuluzy, został przywódcą całej wyprawy. Stało się to w decydującym momencie i było efektem wydarzeń towarzyszących wyprawie, która trwała już trzy lata.

Początki polityki lokalnej: porozumienie Franków z Banu Ammar

Emir Trypolisu, roztropny ibn Ammar, robił wszystko, co mógł, aby wspomóc wykonanie podjętych przez krzyżowców decyzji. Banu Ammar była raczej rodziną urzędniczą i jako taka zdobyła niezależność, a nie jako wojownicy. Wojownikiem nie był też panujący wówczas w Trypolisie władca. Mimo to, widząc bezradność krzyżowców w czasie oblężenia Arki i wiedząc o ich osłabieniu spowodowanym wewnętrznymi kłótniami, ibn Ammar poczuł się na tyle odważny, że dość zuchwale wycofał swoje wcześniejsze propozycje złożone Frankom. Baronowie zachodni, dowiedziawszy się o tym, pozostawili w obozie biskupa Albary, powierzając mu jego obronę, a sami na czele oddziałów przypuścili nagły atak na Trypolis. Trypolitańczycy odważnie oczekiwali ich na przedpolach miasta, ale krzyżowcy pocięli ich na kawałki, a niedobitki ścigali aż do umocnionego akweduktu, który łączył półwysep al-Mina ze wzgórzem, na którym leży Trypolis. Po tym wydarzeniu mieszkańcy stracili wszelką ochotę na ponowne zmierzenie się z Frankami. Ta bitwa, której datę możemy lokować w końcu marca lub na początku kwietnia, na dobre spacyfikowała wojownicze zapędy Banu Ammar⁵³⁸. Władca miasta miał teraz tylko jedno pragnienie: porozumieć się z krucjatą i skierować inwazję na tereny rządzone przez innych książąt muzułmańskich, swoich rywali. Zanim jeszcze Frankowie zwinęli oblężenie Arki, ibn Ammar zrobił wszystko, aby ponownie nawiązać kontakty dyplomatyczne z chrześcijanami.

Król Trypolisu często wysyłał wiadomości do naszych baronów, aby przekonać ich do porzucenia oblężenia tego miejsca [Arki – przyp. tłum.] i aby porozumieć się z nimi⁵³⁹.

Według Rajmunda z Agiles nazajutrz po klęsce pod murami swego miasta ibn Ammar zaoferował Frankom 15 tys. złotych aurei, konieczne wyposażenie dla armii, konie i muły oraz że zostanie ich trybutariuszem, a wszystko to za odstąpienie od oblężenia Arki⁵⁴⁰.

Dążenie do porozumienia było bardziej widoczne u ibn Ammara niż u krzyżowców, bo gdyby zakończyli oni oblężenie Arki, natychmiast skierowaliby się w stronę Trypolisu i stanęli pod jego murami. Tak się też stało. Krzyżowcy przebywali tam przez trzy dni, a muzułmański władca żył w obawie przed możliwymi atakami krzyżowców. Dzięki Rajmundowi z Agiles wiemy, że Rajmund z Tuluzy starał się przekonać innych baronów do ataku na Trypolis, ale ci jednomyślnie odrzucili jego nalegania⁵⁴¹. Propozycja złożona przez emira została więc przyjęta.

Król Trypolisu zawarł porozumienie z baronami i natychmiast uwolnił więcej niż trzystu pielgrzymów, którzy dostali się do jego niewoli. Ofiarował im 15 tys. złotych bizantów i piętnaście koni bojowych wielkiej wartości. Dostarczył nam także obfitego zaopatrzenia w koniach i osłach i w żywności wszelkiego rodzaju, co wzbogaciło armię. Uzgodnił także z wodzami, że jeśli wygrają wojnę, którą szykuje im emir Babilonu [fatymidzki wezyr Egiptu – przyp. tłum.] i zdobędą Jerozolimę, on nawróci się na chrześcijaństwo [?] i będzie dzierżył swoją ziemię z ich nadania⁵⁴².

Co więcej, ibn Ammar przekazał Frankom kilku przewodników, którzy mieli przeprowadzić ich przez góry i przełęcze Libanu, w stronę Bejrutu, Tyru i Akki. Jest to sprawa zasadnicza, mało do tej pory oświetlona, bowiem w ten sposób ostatni władca z dynastii Banu Ammar, chcąc nie chcąc, okazał brak solidarności z resztą świata islamu i na niekorzyść egipskich Fatymidów został sojusznikiem chrześcijan i kwatermistrzem krucjaty⁵⁴³.

Dzięki tym warunkom krzyżowcy mogli zrezygnować z pustoszenia nie tylko terenów wokół Trypolisu, ale także innych miejsc znajdujących się pod władzą Banu Ammar, a zwłaszcza Dżubajlu (Byblos, Gibelet), strzegącego południowej granicy emiratu Trypolisu⁵⁴⁴.

Zgodnie z zawartym porozumieniem armia frankijska po opuszczeniu okolic Trypolisu (16 maja 1099 r.), wiedziona przez trypolitańskich przewodników, skierowała się na południe, w stronę Bejrutu drogą, która wiodła między wybrzeżem morskim a górami. Na tym obszarze, który jest w zasadzie wąskim przejściem, bardzo łatwo jest zaskoczyć armię będącą w marszu, lecz krzyżowcy nie mieli się czego bać, a to dzięki autorytetowi Trypolisu na tym terenie, a także dzięki autochtonicznym chrześcijanom, którzy dobrowolnie dostarczali przewodników. W kronice Estoire de Eracles znajdujemy następujący opis tej sytuacji:

Wówczas dołączyli do armii Syryjczycy, którzy mieszkali w górach Libanu. Byli oni naszej wiary, byli szlachetni i lojalni, i przybyli, aby zobaczyć naszych baronów, pozdrowić ich i radować się. Szlachetni panowie z naszej armii zapraszali ich i rozmawiali z nimi o tym, czy mogą im wskazać najprostszą i najmniej uciążliwą drogę do Jerozolimy. Oni zaś doradzali [baronom – przyp. tłum.], że powinni posuwać się drogą nadmorską, a to z tych szczególnych powodów, że ich statki płyną wzdłuż brzegu, co zapewnia im bezpieczeństwo i wygodę. Wśród tych statków były te dowodzone przez Guynemera, który przybył z Flandrii, ale były też okręty z Genui, Wenecji, Cypru, Rodos i innych greckich wysp i wiozły one mięso oraz inne towary, które były błogosławieństwem dla armii. Syryjczycy [chrześcijanie libańscy – przyp. tłum.] zgodzili się poprowadzić armię. Władca Trypolisu także użyczył im swych ludzi, którzy dobrze znali kraj⁵⁴⁵.

Tekst powyższy jasno ukazuje połączenie różnych czynników, które ułatwiały drogę Frankom w ich marszu przez Liban: współudział Banu Ammar, szczęśliwych, że mogą wyprowadzić armię daleko od Trypolisu, spontaniczną pomoc miejscowych chrześcijan i zaopatrzenie dostarczane przez eskadry bulońską, genueńską, wenecką i bizantyjską, które posuwały się naprzód wraz z maszerującą armią.

Krzyżowcy szli drogą wiodącą z Trypolisu do Nephinu i byli zmuszeni obejść nadbrzeżny masyw, który kończy się szczytem wyrastającym nad samym morzem w Ras Shaqqa (Theouprosopon) i gdzie dominuje Qalat Musailiha. Albert z Aix zaznacza, że twierdza ta była wystarczająca, aby zatrzymać krucjatę, a przewodnicy trypolitańscy nie gwarantowali bezpieczeństwa przy przechodzeniu w pobliżu tego miejsca⁵⁴⁶. Po bezpiecznym ominięciu tej przeszkody armia wróciła na wcześniejszy szlak i przeszła pod Botron (Batrun, Bethelon) i pod Dżubajl, co miało miejsce w dniach 16-17 maja 1099 r. Następnie krzyżowcy doszli do Nahr Ibrahim, a potem do Nahr al-Kalb [Rzeka Psia – przyp. tłum.]⁵⁴⁷, najdalej na południe wysuniętego punktu na obszarze władzy Banu Ammar.

Pomiędzy Dżubajlem a Bejrutem droga nadmorska, bardziej zwężona między górami i morzem niż to miało miejsce wcześniej, ma postać wąskiego korytarza. Albert z Aix i autor anonimowej kroniki Gesta Francorum piszą, nie kryjąc zdziwienia, że armia krucjatowa nie napotkała żadnego wrogiego oddziału, który w tym miejscu próbowałby zatrzymać jej marsz (19 maja 1099 r.)⁵⁴⁸. Wieczorem 19 maja 1099 r. krzyżowcy rozłożyli się obozem pod Bejrutem.

Ostatnie próby porozumienia frankijsko-fatymidzkiego dotyczącego Jerozolimy

Na południe od Rzeki Psiej krzyżowcy w zasadzie znaleźli się na terytorium fatymidzkim, czyli na ziemiach kalifatu egipskiego. W ostatecznym rozrachunku to dzięki krzyżowcom nastąpiła także zmiana w układzie sił muzułmanów palestyńskich. Fatymidzi, korzystając z osłabienia potęgi tureckiej spowodowanej sukcesami Franków, zdołali odzyskać Jerozolimę. W tym miejscu należy wrócić do wydarzeń, które rozegrały się w Palestynie w ostatnich latach, ponieważ sukcesy, które krzyżowcy zupełnie nieoczekiwanie odnieśli na tym terytorium, mogą zostać wyjaśnione tylko poprzez podziały w świecie islamu.

Przypomnijmy, że w 1071 r. turecki wódz Atsiz ibn Abak, który powoływał się na sułtana Alp Arslana, zdobył na Fatymidach Święte Miasto. Atsiz rządził Palestyną w latach 1071-1079. Następnie obszar ten został włączony do państwa Tutusza, który mianował gubernatorem Jerozolimy turkmeńskiego wodza Artuka ibn Aksaha, założyciela znanej już nam dynastii Artukidów. Po śmierci Artuka w 1091 r. jego syn Sukman I utrzymał władzę w Jerozolimie, wciąż uznając zwierzchność Tutusza, a po jego zejściu ze sceny – jego syna Dukaka z Damaszku⁵⁴⁹.

Fatymidzi oczywiście nie pogodzili się z utratą Jerozolimy. Miało to związek z długą historią tych ziem. Władcy Doliny Nilu – czy byli to faraonowie, hellenistyczni Ptolemeusze⁵⁵⁰, czy Muhammad Ali⁵⁵¹, czy w końcu obecni angielscy władcy Egiptu⁵⁵² – zawsze uważali Palestynę za obszar w sposób naturalny podległy ich władzy. Marsz krzyżowców na Wschód nastąpił w takich właśnie okolicznościach, co władza w Kairze, korzystając ze wstrząsów, które dotknęły władzę Turków, postanowiła wyzyskać i ostatecznie odebrać tym ostatnim Jerozolimę. Takie rozumowanie może zostać uznane za paradoksalne – czyż nie po to, czyli dla uwolnienia Świętego Miasta, ruszyli z pielgrzymką krzyżowcy? Jednak ze wschodniego punktu widzenia, biorąc pod uwagę lokalne czynniki, można było sądzić zgoła inaczej. Pierwszą konsekwencją wejścia Franków na tamtejszą scenę było zdruzgotanie potęgi Turków Seldżuckich, którzy stanowili śmiertelne zagrożenie dla egipskich Fatymidów. Ibn Zafir pisał: Fatymidzi dalecy byli od patrzenia na inwazję Franków krzywym okiem, gdyż liczyli na to, że zatrzyma ona pochód Turków w stronę Egiptu. Z kolei Ibn al-Athir oskarżał Fatymidów, że wezwali Franków do Syrii, by obronili ich przed Turkami.

Zwycięstwa krzyżowców pod Doryleum i pod Antiochią, nietraktowane jeszcze przez władze w Kairze jako ostateczna katastrofa Turków, wydały się wszakże dostatecznym powodem do przywrócenia własnej hegemonii w świecie islamu. Otóż ci niezwyciężeni Turcy Seldżuccy, przed którymi od półwiecza drżała cała Azja i których w dwójnasób – jako sunnitów i Turków – nienawidzili szyiccy Arabowie, zostali w osobie Kurbughi tak poniżeni, że nie mogli się już z tego podnieść. Byli obecnie tak osłabieni, że Frankowie mogli zupełnie bezkarnie grasować po równinach północnej Syrii, chyba że sułtan Barkiyaruk wysłałby przeciwko nim nową armię albo też Ridwan z Aleppo i Dukak z Damaszku, których ziemie grabili Frankowie, odważyliby się wyruszyć w pole. Czy nie była to dla sułtana w Kairze godzina zemsty szyickich Arabów nad osłabionymi i przerażonymi Turkami? Pomimo teoretycznej muzułmańskiej solidarności ostatnie wydarzenia udowodniły, że jeśli tureccy władcy byli miażdżeni przez Franków, to ich arabscy poddani nie wahali się udawać do zwycięzców.

Jeżeli dwór w Kairze sądził, że frankijska nawałnica zatrzyma się w północnej Syrii, tak jak to miało miejsce wcześniej, to miał ku temu podstawy. Wiek wcześniej epopeja Nicefora Fokasa i Jana Tzimiskesa, której wznowieniem zdawała się krucjata łacińska, także zakończyła się zajęciem Antiochii i Edessy oraz posunęła się do Damaszku i Trypolisu, ale nie weszła do Judei. Władze w Egipcie miały prawo zakładać, że teraz będzie tak samo, zwłaszcza że od co najmniej roku krzyżowcy operowali w północnej Syrii, tracąc czas na chaotyczne przedsięwzięcia, bez wspólnego planu i bez woli osiągnięcia wspólnego celu. Wodzowie krucjaty wydawali się o wiele bardziej zainteresowani wykrojeniem sobie lenn w Edessie, Antiochii i Tortosie niż marszem na Jerozolimę – stanowiącą ich pierwotny plan i źródło natchnienia. Krucjata wyraźnie zwolniła, podzieliła się i jak się wydawało, osiągnęła punkt krytyczny na terenach syro-palestyńskich, gdzie w 975 r. wygasła także krucjata bizantyjska Jana Tzimiskesa.

Te nadzieje były widoczne na dworze kairskim przez cały rok 1098. Ledwie inwazja frankijska osiągnęła równinę antiocheńską, wezyr egipski al-Afdal Szahinszah, rządzący wówczas Egiptem, postanowił zawrzeć sojusz z krzyżowcami wymierzony w Turków Seldżuckich, ich wspólnych wrogów.

Osobowość wezyra wyjaśnia pogardę dla wszelkiej solidarności muzułmańskiej, jaką ta propozycja ze sobą niosła. Ojciec Afdala, Badr al-Dżamali, który sprawował funkcję wezyra w latach 1073-1094, był Ormianinem, który wstąpił na służbę Fatymidów i doszedł do najwyższych zaszczytów. Był gubernatorem Damaszku, dowódcą garnizonu w Akce, a w końcu został wezyrem. Jako świeżo nawrócony muzułmanin nie zapomniał jednak o swoich ormiańskich korzeniach. Stworzył gwardię ormiańską, którą rekrutował i wziął na swoją służbę. Przy jej pomocy w ciągu jednej nocy wyciął dotychczasową turecką gwardię kalifa al-Mustansira (1073). Mianowany najwyższym dowódcą, przeprowadził proces odbudowy państwa fatymidzkiego na całym terytorium egipskim. Nie zdołał jednak obronić Palestyny przed atakiem Turków Seldżuckich, którzy usunęli władzę Egiptu z Damaszku i Jerozolimy⁵⁵³.

Jego syn i następca al-Afdal Szahinszah (1095-1121) kontynuował politykę ojca, przyjmując te same kierunki działań. Samodzielnie mianował kolejnych kalifów, wybierając jako następcę al-Mustansira jego młodszego syna al-Mustalego, pomijając prawa starszego księcia Nizara. Kiedy Nizar podjął próbę rewolty w Aleksandrii, al-Afdal pomaszerował przeciwko niemu, pokonał go i skazał na karę śmierci. Po śmierci al-Mustalego (1101) wezyr proklamował nowym kalifem syna tego ostatniego, al-Mansura, chłopca liczącego 5 lat, w którego imieniu miał rzeczywiście rządzić kolejne 20 lat. A zatem formalnie Egiptem rządziła afrykańska dynastia kalifów fatymidzkich, jednak przez co najmniej pół wieku państwo to znajdowało się w rękach dynastii ormiańskich wezyrów. Podobnie jak ojciec, al-Afdal był znakomitym administratorem i od momentu objęcia władzy jednym z jego głównych zamierzeń było odzyskanie Palestyny z rąk Turków Seldżuckich i ich reprezentantów, Artukidów⁵⁵⁴. Od początku rządów sułtana Barkiyaruka widzimy, jak wezyr stara się wykorzystać kłótnie pomiędzy ówczesnymi wodzami seldżuckimi w celu odzyskania Palestyny. W styczniu-lutym 1097 r. negocjował z Ridwanem z Aleppo, który pokłócony ze swoimi kuzynami, sułtanami Persji, pragnął porzucić zwierzchnictwo kalifatu abbasydzkiego z Bagdadu, aby związać się z fatymidzkim kalifatem Egiptu. Rzeczywiście, w Aleppo przez kilka dni była publicznie odmawiana khutba, w której wymieniano imię kalifa z rodu Fatymidów. Porozumienie między al-Afdalem a Ridwanem było skierowane przeciwko bratu tego ostatniego, Dukakowi z Damaszku, którego obaj chcieli pozbawić władzy. Jest prawdopodobne, że w projektowanym podziale Ridwan miał dostać Damaszek, a Egipcjanie Palestynę. Atak wojsk aleppińskich przeciwko Damaszkowi został udaremniony przez władcę Jerozolimy Sukmana Artukidę, który skłonił Ridwana do rezygnacji z jego zamierzeń. Pozbawiony swojego sojusznika al-Afdal zaatakował samodzielnie. Nie mogąc ruszyć na Jerozolimę, udał się na wybrzeże, gdzie obległ Tyr, który zdobył po zaciekłym oblężeniu (maj 1097 r.)⁵⁵⁵. Jeśli chodzi o odzyskanie Jerozolimy, sytuacja była patowa i al-Afdal nie mógł ignorować faktu, że to interwencja Artukidów spowodowała klęskę jego dążeń. Mądry Ormianin czekał jednak na sprzyjający moment, aby wrócić do przerwanych planów.

Nie należy więc się dziwić, że władze w Kairze, dowiadując się o zwycięstwach krzyżowców nad Seldżukami, odczuwały głównie satysfakcję. Ormianin, który stał na ich czele, pozostawał doskonale obcy uczuciom panislamskim. Zupełnie naturalnie zaofiarował krzyżowcom swoją przyjaźń przeciwko Turkom. Wspomnieliśmy już poselstwo, które na początku 1098 r. wezyr wysłał do wodzów frankijskich, w czasie gdy oblegali Antiochię. Popisywali się wtedy przed dyplomatami egipskimi 300 głowami Turków ściętych w bitwie nad Orontesem (marzec 1098 r.). Przypomnijmy też stosowny passus z kroniki Wilhelma z Tyru:

Wielka była nienawiść między Turkami ze Wschodu i tymi z Egiptu, gdyż nawzajem oskarżali się o niedowiarstwo i jedni mówili o drugich, że byli fałszywymi Saracenami… To dlatego kalif Egiptu bardzo się ucieszył, kiedy Sulejman [Kilidż Arslan – przyp. tłum.], poddany sułtana [Persji – przyp. tłum.], utracił Nikeę. Bardzo podobało mu się, że nasi baronowie oblegli Antiochię. To dlatego wysłał on do nich swych przedstawicieli, którzy przywieźli bogate podarki i powiedzieli, że kalif jest gotowy przysłać im posiłki w ludziach i żywność, i prosił, aby kontynuowali oblężenie. Nasi baronowie przyjęli te wieści dobrotliwie. Przyjęto ich [wysłanników egipskich – przyp. tłum.] pięknie i przebywano w ich towarzystwie⁵⁵⁶.

Ostatecznie była to propozycja silnego sojuszu między al-Afdalem i Frankami, który był skierowany przeciwko Seldżukom oraz zakładał podział ziem syryjskich i palestyńskich. Syria miała dostać się krzyżowcom, Palestyna – Egiptowi.

Jednak już pod murami Antiochii egipscy ambasadorowie, życząc Frankom sukcesów, zaczynali się obawiać, że zwycięstwo ich nowych przyjaciół nie będzie pełne:

Kiedy oni to zobaczyli [chodzi o okazanie 300 głów ściętych Turków, wysłanych do portu Saint-Siméon – przyp. tłum.], bardzo ucieszyli się ze śmierci swoich wrogów, i mogli też dalej oglądać działania naszych ludzi⁵⁵⁷.

Co oczywiste, Frankowie, którzy podjęli wyprawę w celu wyswobodzenia Miejsc Świętych, nie mogli pozostawić Palestyny w rękach Egipcjan, zadowalając się jedynie północną Syrią. W odpowiedzi na poselstwo wezyra wodzowie krucjaty wysłali do Egiptu własnych ambasadorów, którzy mieli tam obserwować rozwój wydarzeń. Chyba że frankijscy posłowie mieli też za zadanie doprecyzować warunki sojuszu, który zaproponował im al-Afdal [o czym jednak nic nie wiemy – przyp. tłum.].

Z drugiej strony Egipcjanie nie byli pierwszymi naiwnymi. Latem 1098 r., gdy Frankowie przebywali w zdobytej Antiochii, al-Afdal postanowił wykorzystać następstwa tureckiej klęski, odzyskując Palestynę.

Po zwycięstwie odniesionym przez Franków pod Antiochią potęga turecka została osłabiona. Egipcjanie, widząc słabość Turków, weszli do Palestyny dowodzeni przez al-Afdala⁵⁵⁸.

Władcami Palestyny wciąż pozostawali Sukman Artukida i jego brat Ilghazi, którzy zajmowali Jerozolimę, uznając zwierzchnictwo Dukaka z Damaszku. W lipcu 1098 r. al-Afdal osobiście stanął pod murami Świętego Miasta, wiodąc liczną armię. Wykorzystując swój ormiański spryt, najpierw próbował uzyskać kapitulację braci Artukidów bez walki. Sukman i Ilghazi, mając zaufanie do swoich turkmeńskich żołnierzy, odrzucili propozycję wezyra. Podjęli też obronę z taką energią, że zdobycie miasta nastąpiło po 40 dniach oblężenia, w czasie których Egipcjanie musieli użyć 40 mangoneli, które kruszyły mury obronne. Wobec tego Sukman i Ilghazi zdecydowali się kapitulację, co nastąpiło 26 sierpnia 1098 r. Al-Afdal zapewnił obu braciom prawo wolnego odejścia do Damaszku i stamtąd do al-Dżaziry⁵⁵⁹. Palestyna powróciła do imperium fatymidzkiego i z końcem 1098 r. granica egipska sięgnęła Rzeki Psiej (Nahr al-Kalb) na północy i biegu Jordanu na wschodzie.

Jednak o ile władze w Kairze, korzystając z zawirowań w świecie muzułmańskim spowodowanych przez zwycięstwa krzyżowców, mogły zrealizować własne plany i objąć Palestynę swoim zwierzchnictwem, to porozumienie z Frankami przestało obowiązywać. Po opanowaniu Jerozolimy wezyr Egiptu automatycznie stał się głównym wrogiem krzyżowców i ich ostatecznym celem ataku. Elastyczny w swej polityce Ormianin, który rządził Egiptem, podjął próbę negocjacji. Jak pamiętamy, pod koniec lutego 1098 r. krzyżowcy wysłali z Antiochii poselstwo, które było odpowiedzią na poselstwo przysłane przez al-Afdala. Przez cały czas, kiedy wezyr sposobił się do zajęcia Palestyny, trzymał frankijskich posłów w Kairze, chcąc postawić ich przed faktem dokonanym. Posłowie wrócili z Egiptu w trakcie oblężenia Arki przez krzyżowców (połowa lutego - połowa maja 1099 r.), a towarzyszyło im nowe poselstwo z Kairu. Al-Afdal, który wiedział, iż celem krucjaty jest zdobycie Jerozolimy, zaproponował Frankom udogodnienia w pielgrzymowaniu, pod warunkiem że zrezygnują z podboju. Zezwalał krzyżowcom udać się do Jerozolimy, w grupach liczących od 200 do 300 pielgrzymów, bez broni. Wilhelm z Tyru zauważa, że tego rodzaju język był zupełnie inny od tego, którego używali pierwsi posłowie egipscy pod Antiochią, proponujący prawdziwy sojusz frankijsko-fatymidzki przeciwko Seldżukom. Jednak w międzyczasie Turcy Seldżuccy zostali wyłączeni z walki, Frankowie zdobyli Antiochię, a Fatymidzi Jerozolimę. Niedawni faktyczni sojusznicy stali obecnie naprzeciwko siebie, stając się w wyniku zmiany okoliczności wrogami. Na propozycję pokojowej pielgrzymki do Jerozolimy, którą krzyżowcy mieli odbywać w małych, bezbronnych grupach, Frankowie odpowiedzieli szorstko, że zakończą pielgrzymkę, lecz z pomocą Boga wszyscy razem, w zwartych oddziałach i ze wzniesionymi włóczniami⁵⁶⁰. Oznaczało to wojnę z Egiptem.

Z Bejrutu do Jerozolimy

Gdy Fatymidzi przywrócili swoją władzę nad Palestyną i południową Fenicją, a więc na terenach na południe od Rzeki Psiej, jak się wydaje, nie pozostawili na tym terenie większych sił wojskowych. Wyjątek stanowiła Jerozolima i twierdze nadmorskie. Te ostatnie okazały się placówkami najbardziej zagrożonymi przez maszerujących krzyżowców, więc nie jest dziwne, że idąc za przykładem emira Trypolisu, starały się zapewnić sobie bezpieczeństwo. Kiedy armia chrześcijańska zbliżyła się do Bejrutu, mieszkańcy ofiarowali Frankom konieczne towary wraz z ogromnym okupem w pieniądzach. W zamian za to oczekiwali, że armia krzyżowa oszczędzi ich sady owocowe, winnice i pola uprawne. Co więcej, mieszkańcy Bejrutu obiecali że jeśli Frankowie zdobędą Jerozolimę, uznają się za poddanych nowego państwa frankijskiego⁵⁶¹. Inaczej stało się w przypadku Sydonu (Saida, Saiette), gdzie oddziały krzyżowe dotarły 20 maja 1099 r. Frankowie obozowali na południowym brzegu rzeki Nahr al-Auwali i bez przeszkód plądrowali najbliższe okolice. Oddziały broniące Sydonu przeprowadzały wycieczki przeciwko izolowanym oddziałom frankijskim, co powodowało niezwłoczne grupowanie się krzyżowców i rozbijanie oddziałów muzułmańskich. W celu dodatkowego ukarania mieszkańców krzyżowcy wyprawiali oddziały aprowizacyjne, aby plądrowały okoliczne wsie i miasteczka⁵⁶². Po tej lekcji udzielonej miejscowym armia bez przeszkód kontynuowała marsz, idąc przez Sareptę (Sarafand), aby ostatecznie rozłożyć się obozem pod murami Tyru. Bogactwo miasta i jego okolic zostało opisane przez kronikarzy⁵⁶³. 23 maja 1099 r., kiedy armia obozowała już pod miastem, dołączyły do niej oddziały przybyłe z Edessy i Antiochii, poważnie wzmacniając dość wątłe siły chrześcijańskie.

Po odejściu spod Tyru Frankowie przybyli pod Akkę, leżącą nad rzeką Nahr al-Namain, gdzie rozłożyli swój obóz. Gubernator miasta dostarczył krzyżowcom niezbędnych uzupełnień, jednocześnie obiecując podporządkowanie się chrześcijanom, jeśli zdobędą Jerozolimę. Frankowie, idąc przez przedmieścia Hajfy, doszli do Cezarei, pod której murami wspólnie obchodzili Zielone Świątki (29 maja)⁵⁶⁴. Po minięciu Arsuru armia porzuciła szlak nadmorski, nie przechodząc przez okolice Jaffy, i skierowała się w głąb lądu, obierając drogę na Jerozolimę. Frankowie przeszli Nahr al-Awuja i po dojściu do Ar-Ramli [Ramli – przyp. tłum.] rozłożyli się tam obozem. Dwaj rycerze, Robert z Flandrii i Gaston z Bearn, wysłani jako zwiadowcy zauważyli, że miasto opuszczają muzułmańscy mieszkańcy (2-3 czerwca). Niedaleko Ramli leżało sławne miasto Lydda, gdzie znajdował się bizantyjski kościół pw. św. Jerzego, który muzułmanie na wieść o zbliżaniu się Franków zniszczyli. Krzyżowcy, doceniając znaczenie Ramli w zabezpieczeniu drogi wiodącej z wybrzeża do Jerozolimy, zostawili tam niewielki garnizon. Równocześnie ustanowiono w mieście biskupstwo łacińskie, którego pasterzem został Robert z Rouen, który został także seniorem Lyddy i Ramli, dwóch miast, które stanowiły lenno kościoła św. Jerzego⁵⁶⁵.

Podczas postoju w Ramli (3-6 czerwca) baronowie odbyli naradę wojenną. Niektórzy z nich wyrażali wątpliwość wobec zasadności kontynuowania marszu w środku lata, pośród suchych i jałowych skał wyżyny judejskiej. Doradzali raczej skierowanie się przeciwko Fatymidom, z którymi obecnie znajdowano się stanie wojny. Uważali, że należy zaatakować Egipt i podbić deltę Nilu, co spowoduje zajęcie Palestyny. Była to idea śmiała i jak wykażą późniejsze wydarzenia, słuszna – klucze do Jerozolimy znajdowały się w Kairze. Będzie to oczywiste po 1187 r., zwłaszcza w czasach króla Jana z Brienne i krucjaty króla Ludwika IX Świętego. Gdyby jednak ta idea zwyciężyła w 1099 r., królestwo frankijskie nigdy by nie powstało, bo pozostawienie przez niewielką armię krucjatową bliskiej Jerozolimy i ruszenie do walki w Egipcie zakrawałoby na szaleństwo. Baronowie po rozważeniu wszystkich za i przeciw odrzucili ten pomysł i postanowili wznowić marsz na Jerozolimę⁵⁶⁶.

6 czerwca 1099 r. krzyżowcy opuścili Ramlę i doszli do Emaus. Tam według świadectwa Alberta z Aix Gotfryd z Bouillon przyjął miejscowych chrześcijan przybyłych z Betlejem. Ich wizyta doprowadziła do przyspieszenia marszu, gdyż Fatymidzi zagrażali mieszkańcom Betlejem, a fatymidzcy dowódcy pospiesznie wzmacniali fortyfikacje Jerozolimy⁵⁶⁷. Książę Lotaryngii wysłał więc do Betlejem awangardę swojej jazdy – 100 ludzi dowodzonych przez swego kuzyna Baldwina z Le Bourg i przez Tankreda. Po całonocnej jeździe, kiedy zaczynało świtać, niewielki oddział kawalerii wjechał do Betlejem. Mieszkańcy sądzili, że przybyły posiłki dla oddziałów fatymidzkich. Kiedy przekonali się, że przybyłymi są Frankowie, wybuchła wielka radość. Wszyscy, bez względu na to, czy byli to wyznawcy Kościoła greckiego, czy syryjskiego, wzięli udział w procesji, niosąc krzyże i święte księgi, płacząc z radości i śpiewając na powitanie przybyłych z Zachodu wyzwolicieli, którzy odnieśli zwycięstwo nad Półksiężycem⁵⁶⁸. Nie było śladu niezgody pomiędzy Grekami, Łacinnikami czy Syryjczykami. Doczekawszy się godziny wolności, wszyscy całowali ręce szorstkich wojowników frankijskich z Zachodu⁵⁶⁹.

W procesji powiedli ich [Franków – przyp. tłum.] do kościoła, który znajdował się w miejscu, gdzie czcigodna Matka Jezusa porodziła Zbawiciela świata, i zobaczyli oni żłób, gdzie złożono Dziecię, które stworzyło niebo i ziemię. Mieszkańcy miasta, aby dać wyraz swojej radości i podkreślić zadowolenie z faktu, że Bóg i Najświętsza Panna dali zwycięstwo naszym ludziom, wzięli chorągiew Tankreda i umieścili ją na wieży kościoła, na chwałę Boga⁵⁷⁰.

Opuszczając Betlejem w celu połączenia się z resztą armii, Tankred spotkał Gastona z Bearn, który na czele 30 ludzi przybył rozpoznać okolice Jerozolimy. Dwa oddziały połączyły się i zagarnęły liczne stada zwierząt, które znajdowały się poza murami miasta, a następnie poprowadziły je do obozu.

We wtorek 7 czerwca 1099 r. cała armia frankijska przybyła pod mury Jerozolimy. Kronikarze w słowach pełnych uniesienia opisali entuzjazm, który ogarnął pielgrzymów, gdy stanęli na południowy wschód od miasta, na wzgórzu Montjoie, skąd widzieli świątynie Świętego Miasta.

Kiedy zobaczyli Jerozolimę, zaczęli płakać i padli na kolana, oddając cześć Naszemu Panu i wzdychając, że dane im było zobaczyć cel ich pielgrzymki – święte miasto, które Nasz Pan tak umiłował, że w nim zechciał zbawić świat. Można było zobaczyć i usłyszeć krzyk i zawodzenie wiernych. Posunęli się trochę naprzód, tak że teraz mogli widzieć już i mury, i baszty miasta. Wówczas podnieśli ręce ku Niebu, zzuli buty i całowali ziemię. Każdy, kto tak czynił, nie mógł opanować wzruszenia⁵⁷¹.

Zarządcą miasta, którego mianował wezyr al-Afdal, był Iftikar ad-Daula, który pospiesznie przygotował miasto do obrony⁵⁷². W całej okolicy polecił zaczopować studnie, zatruć źródła wody, zdewastować wodociągi i ukryć zwierzęta w jaskiniach⁵⁷³. Miejscowi chrześcijanie, zarówno rytu greckiego, jak i syryjskiego, zostali wypędzeni z miasta. Mury zdawały się być w dobrym stanie, a garnizon egipski złożony z Arabów i Sudańczyków⁵⁷⁴ był liczny i dobrze wyszkolony.

Oblężenie Jerozolimy przez krzyżowców

Oblężenie Jerozolimy rozpoczęło się 7 czerwca 1099 r., ale jego efekty były odległe od oczekiwanych, a okrążenie miasta dalekie od zupełnego. Robert z Normandii zajął pozycję w sektorze północnym, naprzeciw Bramy św. Szczepana (Bramy Damasceńskiej)⁵⁷⁵. Hrabia Robert z Flandrii odsadził sektor sąsiedni, na wprost Bramy św. Łazarza. Gotfryd z Bouillon i Tankred objęli kontrolę nad sektorem zachodnim, na wprost Bramy Dawida (Bramy Jaffy) i Wieży Dawida (cytadeli). Sektor południowy początkowo nie został obsadzony, ale po pewnym czasie rozłożyły się tam wojska Rajmunda z Tuluzy, który swoją kwaterę ustanowił na górze Syjon⁵⁷⁶. Ponieważ nie można było przeprowadzić ataku, wychodząc z Doliny Cedronu, żaden oddział krucjatowy nie zajął sektora wschodniego⁵⁷⁷.

13 czerwca oblegający przeprowadzili pierwsze uderzenie: Zaatakowaliśmy miasto z taką energią, że gdyby były gotowe drabiny, wpadłoby ono w nasze ręce⁵⁷⁸. Tego dnia udało się Frankom zniszczyć umocnienia przed murami miejskimi od strony północnej i przystawić drabinę do muru głównego. Jednak liczba drabin, którymi rozporządzali krzyżowcy, była zbyt mała. Atak załamał się pomimo odwagi i brawury atakujących, którzy ponieśli znaczne straty. Co więcej, w czerwcowym upale Frankowie cierpieli tortury pragnienia, bo jedyne dostępne źródło wody – sadzawka Siloe – nie zapewniała dostatecznej ilości wody. Po jej zapasy należało udawać się prawie 12 km w głąb lądu, gdzie grasowały oddziały arabskie. W tej sytuacji zaczęto organizować dyżurne wyprawy po wodę nad Jordan, którą przywożono w bukłakach⁵⁷⁹. Zaczynało także brakować chleba.

W celu uniknięcia porażki Frankowie uznali, że muszą zbudować machiny oblężnicze. 15 czerwca zebrała się rada baronów, która zdecydowała o ich budowie, lecz brakowało drewna i rzemieślników. Dwa dni później, 17 czerwca, do obozu krzyżowców dotarła wiadomość, że do Jaffy zawinęła flotylla okrętów genueńskich. Okrętami dowodziło dwóch braci – Wilhelm i Primo Embriacco, do których dołączyły jeszcze cztery inne okręty łacińskie⁵⁸⁰. Licząca sześć okrętów flotylla bez przeszkód zajęła port w Jaffie, albowiem kilka tygodni wcześniej z miasta pospiesznie wycofał się arabski garnizon. Stało się to w momencie, gdy do miasta zbliżali się krzyżowcy idący od strony Arsuru. Frankowie bez walki zajęli cytadelę i wieże⁵⁸¹. Dla krzyżowców przybycie eskadry genueńskiej było zrządzeniem Opatrzności, gdyż do obozu dotarła potrzebna żywność i nie mniej potrzebne materiały. Z obozu pod Jerozolimą natychmiast wyruszył oddział, który podążył do Jaffy, aby nawiązać kontakt z przybyłymi Genueńczykami. Oddział ten liczył 100 rycerzy pochodzących z Prowansji, którymi dowodzili Rajmund Pilet i Wilhelm z Sabran. Na wysokości Ramli czoło kolumny wpadło na spore siły fatymidzkie, które okrążyły Franków, co groziło ich zniszczeniem. Uniknięto tego tylko dzięki odwadze Rajmunda Pileta, który na czele własnego oddziału rozproszył siły egipskie (18 czerwca)⁵⁸² i krzyżowcy bez przeszkód dotarli do Jaffy, nawiązując kontakt z Genueńczykami. Tymczasem Fatymidzi wysłali z Askalonu do Jaffy znaczne siły morskie, górujące nad siłami zachodnimi. Genueńczycy i inni marynarze mieli jedynie tyle czasu, aby opuścić swoje okręty, zabierając z nich żywność, materiały i wszystko, co mogło się przydać do budowy machin oblężniczych. Następnie podążyli z oddziałem Rajmunda Pileta, który konwojował wiezione towary aż do obozu krzyżowców pod Jerozolimą (19 czerwca)⁵⁸³.

Przybycie genueńskich posiłków, wśród których znajdowali się marynarze biegli w sztuce ciesielskiej i dowódcy znający się na inżynierii, z zapasami żywności i niezbędnymi materiałami: linami i narzędziami, okazało się niezwykle cenne dla oblegających⁵⁸⁴. Jeśli zaś chodzi o drewno niezbędne do budowy machin, należało go szukać trochę dalej, bo wyżyna judejska praktycznie w całości była bezdrzewna. Frankijskie oddziały przemierzały tereny wiejskie, zmuszając lokalnych Arabów i Beduinów do transportowania drewna do obozu krzyżowców. Syryjczycy, przedstawiciele lokalnych chrześcijan, służyli jako przewodnicy, prowadząc Franków do nielicznych terenów leśnych⁵⁸⁵. To za ich radą Robert z Flandrii i Robert z Normandii udali się w góry, skąd przywiedli karawanę wielbłądów objuczonych pniami ściętych drzew. W tych wyprawach brał udział biskup Albary, reprezentując Prowansalczyków⁵⁸⁶. Dzięki innym dziejopisom wiemy, że Robert z Flandrii wyprawił się aż do Samarii, w okolice Nablusu, gdzie znalazł partię drewna. Teren ten, bogaty w źródła wody i sady owocowe, był zupełnie odmienny od ogołoconych obszarów wyżyny judejskiej⁵⁸⁷. Ważną rolę w tych wyprawach odgrywał także Tankred⁵⁸⁸. Był on bliski odkrycia w okolicach Jerozolimy belek ociosanych w kwadrat, które 10 miesięcy wcześniej posłużyły Fatymidom w czasie ich oblężenia Jerozolimy.

Dysponując wreszcie koniecznymi materiałami, krzyżowcy mogli przystąpić do budowy machin oblężniczych. Gotfryd z Bouillon i hrabia Tuluzy, każdy z osobna, zbudowali beluardy, które zostały wyposażone w urządzenia miotające pociski. Według Rajmunda z Agiles dwoma najważniejszymi konstruktorami byli Gaston z Bearn, pracujący dla Gotfryda oraz hrabiów Flandrii i Normandii, oraz Wilhelm Ricou, pozostający na usługach Rajmunda z Tuluzy.

Morale armii krucjatowej wyraźnie wzrosło. Zapał religijny został jeszcze wzmocniony przez informację, że zmarły rok wcześniej pod Antiochią papieski legat Ademar z Le Puy ukazał się pewnemu księdzu o imieniu Piotr Dezydery. Idąc za radami Piotra, armia chrześcijańska podjęła post i 8 lipca 1099 r. wzięła udział w uroczystej procesji wokół murów miejskich, udając się na koniec na Górę Oliwną⁵⁸⁹. Kazanie, które wygłosił Arnulf Malecorne, kapłan księcia Normandii, wlało żar w serca pielgrzymów. Przekleństwa i profanacje, które z wysokości murów miotali na chrześcijan muzułmańscy obrońcy, jeszcze bardziej podnosiły na duchu krzyżowców, pragnących pomścić pohańbienie Jezusa Chrystusa.

Należało jednak zmienić sektor ataku. Dotychczas uderzenia oblegających były skierowane na odcinek murów między Bramą św. Szczepana a Wieżą Dawida i kończyły się niepowodzeniem. Mury w tym miejscu były zbyt solidne. Najsłabszy odcinek murów obronnych znajdował się na północnym wschodzie, od Bramy św. Szczepana aż do Doliny Cedronu. Co więcej, teren wokół Bramy Heroda był mniej stromy i bardziej sprzyjający podprowadzeniu machin oblężniczych. To w tym miejscu nocą z 9 na 10 lipca Gotfryd z Bouillon, Robert z Flandrii i Robert z Normandii ustawili swoje machiny i jedną z wież osadzoną na kołach. Kiedy 10 lipca rano oddziały egipskie ujrzały stojące u murów machiny, byli oszołomieni, że stało się to w ciągu jednej nocy.

W tym czasie Rajmund z Tuluzy ukończył budowę swojej wieży na kołach i katapult, które umieścił w sektorze południowym, na górze Syjon. Jego kronikarz Rajmund z Agiles zwraca uwagę na usługi, które w budowie machin oddali marynarze genueńscy przybyli z Jaffy i ich dowódca Wilhelm Embriacco, gdyż marynarze z Genui byli znakomitymi cieślami i świetnie wiedzieli, jak zbudować mangonele i inne machiny wojenne. Trzecia wieża została ustawiona w zachodnim narożniku murów, czyli przy tzw. Wieży Tankreda, jak zwali ją kronikarze⁵⁹⁰.

Zdobycie Jerozolimy przez krzyżowców

Szturm generalny rozpoczął się nocą z 13 na 14 lipca 1099 r. Przez cały następny dzień trwały ataki, które nie przyniosły znaczących sukcesów. Fatymidzki zarządca Jerozolimy Iftikar ad-Daula rozporządzał większą liczbą machin wojennych i pocisków niż oblegający. Wieże obronne w murach ochronił workami wypchanymi sianem, tak że miotane przez Franków bloki kamienne nie wyrządzały im większych szkód. Poza tym obrońcy posiadali wielkie zapasy ognia greckiego:

Ci wewnątrz murów ciskali na wieże oblężnicze ogień i wiele z nich stanęło w płomieniach, które obejmowały wszystko, co mogło się palić, jak oliwa czy smoła⁵⁹¹.

Atak na miasto wznowiono w środę, 15 lipca, rano. Gotfryd z Bouillon podprowadził swoją wieżę aż pod sam mur i zabezpieczył ją, obkładając skórami świeżo zabitych zwierząt, a to w celu ochrony przed atakiem ogniem greckim. Sam zajął miejsce w wieży na najwyższym jej poziomie, mając u swego boku starszego brata, Eustachego z Boulogne. Około południa⁵⁹² udało im się przerzucić most, który połączył wieżę z murami w okolicach Bramy Heroda. Pierwszymi rycerzami, którzy weszli na mury i podjęli walkę z obrońcami, byli dwaj Flamandowie z otoczenia Gotfryda – bracia Lutold i Gilbert z Tournai. Gotfryd i Eustachy postępowali tuż za swoimi rycerzami⁵⁹³. W tym samym czasie na przystawione drabiny wspięły się grupy wojowników, którzy weszli na mury, tak że od tej strony cały odcinek obrony został opanowany przez krzyżowców, a obrońcy zaczęli się wycofywać, organizując obronę w okolicach Świątyni Salomona (meczet Al-Aksa). Krzyżowcy, którzy następowali za wycofującymi się muzułmanami, weszli na teren meczetu, gdzie dokonali takiej masakry, że nasi ludzie brodzili we krwi po kostki⁵⁹⁴. Kontekst opisu każe jednak przypuszczać, że zdobycie meczetu Al-Aksa było wynikiem kolejnej bitwy, co wyjaśniałoby liczbę ofiar.

Wszedłszy do miasta, nasi pielgrzymi ścigali i mordowali Saracenów aż do Świątyni Salomona, gdzie ci zebrali się i wydali naszym bitwę, najbardziej zaciętą tego dnia, do tego stopnia, że wszyscy brodzili we krwi⁵⁹⁵.

Po pierwszej fali Lotaryńczyków, którzy weszli do miasta z Gotfrydem z Bouillon na czele, inne oddziały armii dostawały się do miasta, wspinając się na mury. Wilhelm z Tyru mówi o oddziałach Roberta z Flandrii i Roberta z Normandii, Tankreda, Baldwina z Le Bourg, Gastona z Bearn, Gerarda z Rousillon, Raimbauda z Orange i innych. Kiedy Gotfryd dowiedział się o ich przybyciu, wyznaczył im miejsca i zadania. Jednym nakazał otwarcie Bramy św. Szczepana, podczas gdy inni, jak Tankred, udali się do miasta, aby zająć Wzgórze Świątynne z meczetem Kopuła na Skale (Templum Domini). W miejscu tym zgromadzono wielkie bogactwa. Arabski kronikarz Ibn al-Athir wymienia zwłaszcza: więcej niż 40 srebrnych lichtarzy, każdy o wadze 3600 dirhamów, i jedną wielką lampę srebrną, która ważyła 40 ratli syryjskich⁵⁹⁶. Przezorny Tankred zagarnął ten skarb⁵⁹⁷. Na dachu meczetu Al-Aksa schroniło się kilkuset Arabów. Tankred i Gaston z Bearn, którzy spodziewali się za nich pokaźnego okupu, dali im swoją chorągiew jako symbol bezpieczeństwa. Jednak następnego ranka (16 lipca) inni Frankowie zmasakrowali tych jeńców, nie zważając na odmienne rozkazy Tankreda. Z tego powodu Tankred był pełen oburzenia, chociaż nie można go oskarżać o złamanie danego słowa, bo sprawcy masakry nie tylko zhańbili jego chorągiew, ale także pozbawili go sporego zysku⁵⁹⁸.

W sektorze południowym, na górze Syjon, hrabia Tuluzy napotkał większy opór. Zanim dotarł do murów obronnych, musiał zasypać biegnącą tędy fosę, co zajęło mu trzy dni (12-14 lipca). Po tym Prowansalczycy mogli podprowadzić swoją wieżę pod mury, ale opór oblężonych, którzy używali greckiego ognia i byli wspierani z pobliskiej cytadeli (Wieża Dawida), trwał aż do rana 15 lipca. Możliwe, że na tym odcinku dowodził Iftikar ad-Daula, ponieważ po kapitulacji oddał się właśnie w ręce Rajmunda z Tuluzy. Tego dnia po południu Prowansalczycy nie domyślali się jeszcze, że Gotfrydowi z Bouillon udało się opanować północno-wschodnią część miasta, dopóki nie zaczęli napływać mieszkańcy uciekający na południe po stracie Kopuły na Skale. Ten widok odebrał obrońcom odcinka z Bramą Dawida ostatnią nadzieję. Prowansalczycy wkroczyli więc do miasta i jego mieszkańcy znaleźli się między idącymi z północy oddziałami krzyżowymi a tymi wchodzącymi od południa i dążącymi do centrum⁵⁹⁹. W czasie gdy Gotfryd z Bouillon i Tankred zajęli Kopułę na Skale, Rajmund z Tuluzy posuwał się w kierunku cytadeli (Wieża Dawida), położonej w pasie południowo-zachodniego odcinka murów. Jeden z dowódców egipskich – bez wątpienia sam Iftikar ad-Daula – zajął ją, wzmacniając obronę żołnierzami arabskimi, tureckimi i sudańskimi⁶⁰⁰. Ostatecznie oddał Wieżę Dawida hrabiemu Tuluzy w zamian za obietnicę wolnego odejścia do Egiptu na czele swoich żołnierzy. Rajmund zgodnie z tą obietnicą odprowadził jeńców cało i zdrowo aż do Askalonu⁶⁰¹. Okup, który Rajmund mógł otrzymać za egipskiego dostojnika, nie uzasadnia zarzutu przekupstwa, który stawia hrabiemu Albert z Aix⁶⁰².

Ten przykład, a także opisany wyżej przypadek Tankreda, który swoją chorągwią chciał uratować Arabów, chroniących się na dachu meczetu Al-Aksa, dowodzi, że niektórzy wodzowie krucjatowi mieli dość zmysłu politycznego, aby nie dopuścić do masakr. Podawana przez kronikarzy arabskich⁶⁰³ liczba zabitych w meczecie Al-Aksa, czyli 70 tys. ludzi, nie zasługuje na wiarę, chociaż jest to informacja dość powszechnie akceptowana. Cała ówczesna ludność Jerozolimy nie osiągała takiego poziomu⁶⁰⁴. Jak widzieliśmy, Arabowie próbowali przekształcić meczet Al-Aksa w silny punkt oporu, co może świadczyć o zaciętości walk i tłumaczyć brodzenie walczących we krwi poległych. Pewne jest też to, że w czasie procesji wokół murów miasta 8 lipca 1099 r. muzułmanie znieważali krzyżowców i ich wiarę:

Kiedy [pielgrzymi – przyp. tłum.] nieśli krzyż wokół murów miasta, oni na złość Naszemu Zbawicielowi i w celu jego zhańbienia pluli i robili inne hańbiące rzeczy, takie że nie można o nich mówić. Wierni wyznawcy Naszego Pana dobrze widzieli rzeczy, które robili Turcy, i wielu z nich poprzysięgło w swoich sercach zemstę na wrogach Jezusa Chrystusa⁶⁰⁵.

Owe czynione z wyrachowania profanacje być może wyjaśniają pewną zajadłość zwycięzców przejawianą w trakcie walki oraz furię, w jaką wpadli krzyżowcy wobec zwykłych wyznawców Koranu oraz imamów i ulemów⁶⁰⁶. Podobnie, jeżeli krzyżowcy podłożyli ogień pod synagogę, gdzie uprzednio zamknęli Żydów⁶⁰⁷, to warto przypomnieć, że wcześniej ci ostatni brali udział w masakrach chrześcijan, dokonywanych głównie przez najemników fatymidzkich: krew patriarchy Jerozolimy świadczyła o tym aż nazbyt dobrze.

Niemniej prawdą jest, że mimo wcześniejszych krwawych zajść i usprawiedliwienia zajść w czasie bitwy, masakra z 15-16 lipca 1099 r. jest plamą w historii krucjat. Przywołajmy choćby świadectwo Wilhelma z Tyru, znakomitego historyka Królestwa Jerozolimskiego:

Miasto pełne było trupów wrogów i tak wielka była ilość krwi, że sami zwycięzcy byli porażeni wstrętem i odrazą⁶⁰⁸.

Arcybiskup mówi tutaj nie tylko jako chrześcijanin, ale też jako wysoki urzędnik królestwa, uznający, że tak trzeba. Z tego punktu widzenia masakra na terenie Wzgórza Świątynnego była błędem. Beż wątpienia masakry, które nastąpiły po zwycięstwie pod Doryleum, po zdobyciu Antiochii i po klęsce Kurbughi, przeraziły wyznawców islamu. Nazajutrz po klęsce z Damaszku do Bagdadu wyruszyło poselstwo, prowadzone przez kadiego Zain ad-Dina Abu Saad al-Harewi:

Wysłannicy z obciętymi włosami stanęli przez kalifem, płacząc i wznosząc okrzyki smutku. Kadi powstał i przedstawił mowę, która wywołała łzy słuchaczy. Wasi bracia w Syrii nie mają już innego mieszkania, jak grzbiety wielbłądów i trzewia sępów. Wojownicy Rzymu napełnili ich hańbą, a wy tymczasem pędzicie tutaj zniewieściałe życie⁶⁰⁹.

Ten patetyczny apel pozostał bez odzewu. Ani abbasydzki kalif, ani sułtan Barkiyaruk nie ośmielili się ruszyć. Frankijska groza przygniotła Wschód.

Masakra dokonana w Jerozolimie nie przyniosła natychmiastowych konsekwencji. Spadła ona na egipskich Fatymidów, dynastię dość mocno osłabioną, o pokojowym nastawieniu i jeszcze niedawno ożywianą przyjaznymi uczuciami. Po utracie Jerozolimy dynastia ta była zainteresowana w ustanowieniu przyjacielskiego sąsiedztwa najszybciej jak to możliwe. Zagrożenie zemstą muzułmańską pochodziło raczej ze Wschodu tureckiego lub kurdyjskiego, ale nie mogło pochodzić z dworu w Kairze, którym rządziła rodzina ormiańskich wezyrów. Rzeź dokonana na Wzgórzu Świątynnym stanowiła budzący strach precedens, szczególnie w tych miastach palestyńskich, które jeszcze znajdowały się w rękach muzułmańskich, i mogła skłonić je do odrzucenia myśli o poddaniu się. Przed zdobyciem Jerozolimy mieszkańcy Trypolisu i Bejrutu obiecali otworzyć bramy swoich miast, jeśli Święte Miasto wpadnie w ręce Franków. Nazajutrz po zdobyciu Jerozolimy wzbraniali się przed wykonaniem swoich obietnic. Możliwe, że masakra dokonana w Jerozolimie opóźniła o kilka lat podbój wybrzeża morskiego przez Łacinników⁶¹⁰. Konieczna była cała zręczność królów frankijskich w XII w., aby doprowadzić do zapomnienia o błędzie z 1099 r. i umocnienia panowania krzyżowców, opartego na polityce zbliżenia z czynnikami lokalnymi. W ostateczności owa zmiana polegająca na zastąpieniu myślenia krucjatowego myśleniem o stałym osadnictwie pozostawała żywa: przywołany wyżej osąd arcybiskupa i kronikarza Wilhelma z Tyru, jednego z najważniejszych dygnitarzy Królestwa Jerozolimy w drugiej połowie XII w., pokazuje, z jaką wyrazistością ta przemiana się dokonała.

Krucjata okazała się niczym innym jak olśniewającym epizodem, historycznym zbiegiem okoliczności. Utworzenie miejsc osadnictwa frankijskiego, które były wynikiem tych wydarzeń, doprowadziło w konsekwencji do uformowania się państwa francuskiego w Syrii, potrafiącego się dostosować i wciąż żywego – oto ważny historyczny fakt, który godny jest przestudiowania.

ROZDZIAŁ II

GOTFRYD Z BOUILLON, OBROŃCA ŚWIĘTEGO GROBU

1. ORGANIZACJA PODBITYCH ZIEM – JEROZOLIMA JAKO DOMENA KOŚCIOŁA CZY WŁADZTWO ŚWIECKIE?

2. KONTRATAK FATYMIDZKI I JEGO NIEPOWODZENIE. ZAJĘCIE TERENÓW PALESTYŃSKICH

3. GOTFRYD Z BOUILLON I POCZĄTKI POLITYKI OSADNICZEJ

4. PATRIARCHAT DAIMBERTA Z PIZY. PAŃSTWO JEROZOLIMSKIE JAKO DZIEDZICTWO KOŚCIOŁA

ROZDZIAŁ III

BALDWIN I – ZAŁOŻYCIEL KRÓLESTWA JEROZOLIMY

1. OBJĘCIE WŁADZY PRZEZ BALDWINA I I WALKA Z PATRIARCHATEM JEROZOLIMSKIM

2. BALDWIN I I KONTRATAK FATYMIDÓW. PODBÓJ WYBRZEŻA PALESTYŃSKIEGO PRZEZ KRÓLA JEROZOLIMY

3. BALDWIN I I KONTROFENSYWA TURECKA. SOJUSZ KRÓLA JEROZOLIMY Z ATABEGIEM DAMASZKU

4. POLITYKA OSADNICZA BALDWINA I

5. POLITYKA WEWNĘTRZNA BALDWINA I – UTRWALENIE ZASAD MONARCHICZNYCH

6. PODSUMOWANIE DOKONAŃ BALDWINA I

ROZDZIAŁ IV

PROWANSJA W LIBANIE. ZAŁOŻENIE HRABSTWA TRYPOLISU

1. RAJMUND Z TULUZY I KRUCJATY ANATOLIJSKIE

2. RAJMUND Z TULUZY W LIBANIE – ZAJĘCIE TORTOSY

3. DZIEŁO WILHELMA-JORDANA

4. BERTRAND – ZAŁOŻENIE HRABSTWA TRYPOLISU

ROZDZIAŁ V

BOEMUND, TANKRED I ROGER Z ANTIOCHII ORAZ SELDŻUCKIE SĄSIEDZTWO. UKSZTAŁTOWANIE KSIĘSTWA ANTIOCHII I HRABSTWA EDESSY

1. BOEMUND I ZAŁOŻENIE KSIĘSTWA ANTIOCHII

2. RZĄDY REGENCYJNE TANKREDA W ANTIOCHII (1100-1103)

3. PONOWNE RZĄDY BOEMUNDA W ANTIOCHII

4. PONOWNE RZĄDY TANKREDA W ANTIOCHII (1104-1112)

5. ROGER Z SALERNO, KSIĄŻĘ ANTIOCHII

ROZDZIAŁ VI

NA DRUGIM PLANIE KRUCJATY. ŚWIAT MUZUŁMAŃSKI W PIERWSZEJ ĆWIERCI XII WIEKU

1. RZĄDY SUŁTANA PERSJI MUHAMMADA MALIKSZAHA (1105-1118)

2. RZĄDY SUŁTANA MAHMUDA (1118-1131)

ROZDZIAŁ VII

PANOWANIE BALDWINA II. UMOCNIENIE INSTYTUCJI MONARCHICZNYCH I KONSOLIDACJA FRANKIJSKICH PODBOJÓW

1. OBJĘCIE TRONU PRZEZ BALDWINA II

2. Baldwin II i świat muzułmański w latach 1119-1123. BELLA ANTIOCHENA

3. NIEWOLA BALDWINA II. REGENCJA EUSTACHEGO GRENIERA I WILHELMA Z BURES (1123-1124)

4. BALDWIN II I ŚWIAT MUZUŁMAŃSKI W LATACH 1124-1129

5. BALDWIN II I POWSTANIE ZJEDNOCZONEGO MUZUŁMAŃSKIEGO PAŃSTWA W SYRII (1129-1131)

ANEKS

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DRZEWA GENEALOGICZNE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

MAPY

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

¹ S. Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, t. 1: Pierwsza krucjata i założenie Królestwa Jerozolimskiego, przeł. J. Schwakopf, posłowie B. Zientara, Warszawa 1987, s. 12.

² Por. L’Estoire de Eracles, empereur, et la conqueste de la Terre d’Outremer [dalej: Wilhelm z Tyru], w: Recueil des historiens des croisades, Historiens occidentaux, [dalej: RHC Occ.], t. 1, Paris 1844 oraz edycja Paulina Parisa (bardziej poprawna): Guillaume de Tyr et ses continuateurs, texte français du treizième siècle, revu et annoté par Paulin Paris, Paris 1879. W niniejszej pracy, ze względu na piękno języka starofrancuskiego, powołujemy się na francuską wersję kroniki Wilhelma z Tyru, która powstała w XIII w. na terenie Francji. Tam, gdzie to konieczne, powołujemy się jednak na tekst łaciński. Przypomnijmy, że dla lat 1095-1143 Wilhelm z Tyru przy pisaniu kroniki korzystał z dzieł wcześniejszych, takich jak kroniki Alberta z Aix, Tudebode czy Fulchera z Chartres. Dla lat 1143-1184 Wilhelm pisze jako naoczny świadek [Należy dodać, że starofrancuska wersja kroniki Wilhelma, wraz z jej kontynuacją, powstała w latach 30. XIII w. na terenie Francji północnej, być może w otoczeniu bliskim królowi Jerozolimy Janowi z Brienne lub związanym z tą arystokratyczną szampańską rodziną – przyp. tłum.].

³ Wilhelm z Tyru, s. 11.

⁴ Tamże, s. 10.

⁵ Tamże, s. 12.

⁶ Autor kroniki, Łacinnik, ma na myśli głównie Bizantyjczyków, wyznających ortodoksję – przyp. tłum.

⁷ Wilhelm z Tyru, s. 14.

⁸ Frankowie – powszechnie stosowana na Wschodzie już w średniowieczu nazwa przybyszów z krajów Europy Łacińskiej (Zachodniej). Muzułmanie nazywali Frankami wszystkich krzyżowców, nie rozróżniając ich pochodzenia z różnych zakątków Europy Łacińskiej – przyp. tłum.

⁹ Chodzi o kalifat abbasydzki, który obejmował Irak i Iran.

¹⁰ Kalifat fatymidzki, który w epoce krucjat obejmował Egipt.

¹¹ Wilhelm z Tyru, s. 15.

¹² Tamże, s. 915 [wspomniany kalif „Haly” to Ali ibn Abi Talib, czwarty z kalifów, który rządził w latach 656-661 – przyp. tłum.].

¹³ Tamże, s. 16.

¹⁴ Tamże, s. 15. Por. E. Graefe, Hakim bi Amri’llah, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 21, s. 238 [por. też: M. Canard, al-Ḥākim Bi-amr Allāh, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_2637, dostęp: 10.02.2018 – przyp. tłum.]. O względnej tolerancji wobec Koptów i Kościoła koptyjskiego w kalifacie Fatymidów, por. artykuł Gastona Wieta: G. Wiet, Kibi, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 33, s. 1053, oraz G. Wiet, Précis de l’histoire d’Égypte par divers historiens et archéologues, t. 2, Caire 1932, s. 181.

¹⁵ Wilhelm z Tyru, s. 22.

¹⁶ Tamże, s. 25.

¹⁷ Tamże, s. 29.

¹⁸ Irak Arabski – w zasadzie tereny dawnej Mezopotamii, obejmujące Al-Dżazirę na północy i Al-Safad na południu. Irak Arabski odróżniano od Iraku Perskiego, który w przybliżeniu obejmował tereny dawnej Medii, czyli współczesny Iran północno-zachodni – przyp. tłum.

¹⁹ Treść tego posłania: G. Schlumberger, Un empereur byzantin au dixième siècle: Nicéphore Phocas, Paris 1890, s. 427-430.

²⁰ G. Schlumberger, L’épopée byzantine à la fin du dixième siècle, t. 1, Paris 1896, s. 233-234.

²¹ Ichszid w języku perskim oznacza księcia – przyp. tłum.

²² Północna Syria z Aleppo stanowiła początkowo także domenę Ikszydów, ale bardzo szybko (944) została im ona odebrana przez Sajf ad-Daulę z rodu Hamdanidów.

²³ Bibliografia w artykule Moritza Sobernheima, Hamdànides, w: Encyclopédie de l’Islam, 2, s. 263-265 [por. M. Canard, Ḥamdānides, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_0259, dostęp: 10.02.2018 – przyp. tłum.]. O kurdyjskiej dynastii Marwanidów, która rządziła w tym samym czasie w Diyarbakirze (990-1096), por. artykuł Karla Vilhelma Zettersteena w Encyclopédie de l’Islam, ks. 42, s. 356 [por. C. Hillenbrand, Marwānides, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_4983, dostęp: 10.02.2018 – przyp. tłum.]. O Aleppo por. M. Sobernheim, Halab, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 21, s. 241-252 [por. J. Sauvaget, Ḥalab, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_2641, dostęp: 10.02.2018 – przyp. tłum.].

²⁴ Fokasowie, podobnie jak Argyrosowie i Maleinosowie, posiadali swoje dobra w Kapadocji. Tzimiskesowie i Gurgenowie byli Ormianami. Ziemie Dukasów rozciągały się między Bitynią a Paflagonią, podczas gdy Komnenowie mieli swoje gniazdo rodowe w Kastamonu (Paflagonia). Z kolei Dalassenowie osiedli w temie armeńskim (między Paflagonią i Pontem), a Kekaumenosowie w Kolonei, w Poncie (tem chaldejski). Diogenesowie siedzieli w centralnej Kapadocji, Botaniatesowie i Burtzesowie w południowo-zachodniej Frygii, wokół Amorium, por. J. Laurent, Byzance et les Turcs Seldjoucides dans l’Asie occidentale jusqu’en 1081, Paris-Nancy 1913, s. 103.

²⁵ W 969 r., za rządów cesarza Nicefora Fokasa i za pośrednictwem patriarchy jakobickiego Mar Yohannan Sarigta, Melitena została ponownie zasiedlona przez syryjskich jakobitów, por. Gregorii Barhebraei Chronicon ecclesiasticum / quod e codice musei Britannici descriptum conjuncta opera ediderunt, Latinitate donarunt annotationibusque … illustrarunt Joannes Baptista Abbeloos et Thomas Josephus Lamy, t. 1, Louvain 1872, s. 411; E. Honigmann, Malatya w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 40, s. 210 [por. E. Honigmann, S. Faroqhi, Malaṭya, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_0644, dostęp: 10.02.2018 – przyp. tłum.].

²⁶ Chodzi o odnaleziony w VI w. tzw. Mandylion z Edessy, znany obecnie jako Całun Turyński – przyp. tłum.

²⁷ Agarenowie – jedno z plemion biblijnych, które sprzymierzyły się przeciwko Bogu i Izraelowi, por. Stary Testament, Księga Psalmów, psalm 82 – przyp. tłum.

²⁸ A. Rambaud, L’empire grec au dixième siècle: Constantin Porphyrogénète, Paris 1870, s. 422-433.

²⁹ G. Schlumberger, Un empereur byzantin au dixième siècle: Nicéphore Phocas, Paris 1890, s. 32-251.

³⁰ Tamże, s. 243.

³¹ Dawna Antiochia Mygdonia, obecnie turecki Nusaybin – przyp. tłum.

³² Dajlamici – plemię zamieszkujące północny Iran (w okolicach Morza Kaspijskiego), które w X w. przyjęło islam w odmianie szyickiej. Z Dajlamitów mieli wywodzić się rządzący wówczas w Bagdadzie Bujidzi – przyp. tłum.

³³ G. Schlumberger, Un empereur byzantin au dixième siècle: Nicéphore Phocas, s. 427-430.

³⁴ Tamże.

³⁵ Tamże, s. 476.

³⁶ G. Schlumberger, Un empereur byzantin au dixième siècle: Nicéphore Phocas, s. 472-502; E. Honigmann, Missis, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 46, s. 593 [por. E. Honigmann, al-Maṣṣīṣa, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_5025, dostęp: 11.02.2018 – przyp. tłum.].

³⁷ Muzułmanie uważają Jana Chrzciciela za jednego z proroków poprzedzających Mahometa – przyp. tłum.

³⁸ Konsekwencją opanowania Antiochii przez Bizancjum był napływ do miasta ludności ormiańskiej. Około 978 r. Ormianie byli na tyle liczni, aby zorganizować bunt przeciwko bizantyjskiemu namiestnikowi, por. J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 69.

³⁹ Por. G. Schlumberger, Sigillographie byzantine des Ducs et Catépans d’Antioche, des patriarches d’Antioche et des Ducs et Catépans de Chypre, Archives de l’Orient Latin [dalej: AOL], t. 2 (1884), s. 423. Oto lista bizantyjskich duksów Antiochii, według Schlumbergera: Michał Bourtzes (976), Damianos (ok. 1002), Nicefor Uranos (1003), Michał Spondyle (1025-1030), Konstantyn Karantinos, szwagier cesarza Romana III Argyrosa (1030), Nicetas z Misthe (1030-1034), Nicetas, brat cesarza Michała IV Paflagończyka (1034), Konstantyn, inny brat cesarza Michała IV (1034-1037?), Skleros (1054), Nicefor Katakalon (1054?-1056), Michał Uranos, kuzyn cesarza Michała VI Stratiotikosa (1056-1059), Nicefor Bucelariusz (1059-1060), Chatatur z Ani (Ormianin, 1060-1073), Józef Tarchaniotes (1073-1074), Izaak Komnen (1074-1078), Filaretos Brahamios (Ormianin, 1078-1085).

⁴⁰ G. Schlumberger, Un empereur byzantin au dixième siècle: Nicéphore Phocas, s. 695-735.

⁴¹ G. Schlumberger, L’épopée byzantine, t. 1, s. 243-259. E. Honigmann ustalił, że to w czasie kampanii 974 r. Bizantyjczycy zajęli twierdzę Manbidż, starożytne Bambyke-Hierapolis, które to wydarzenie niektórzy autorzy przypisują błędnie Niceforowi Fokasowi w 968 r., por. E. Honigmann, Manbidj, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 40, s. 249 [por. N. Elisséeff, Manbid̲j̲, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_4912, dostęp: 11.02.2019 – przyp. tłum.].

⁴² G. Schlumberger, L’épopée byzantine, t. 1, s. 280-308.

⁴³ Tamże, s. 296.

⁴⁴ List Jana Tzimiskesa do Aszoda III, według Chronique de Matthieu d’Edesse [dalej: Mateusz z Edessy], w: Recueil des historiens des croisades, Historiens arméniens [dalej: RHC Arm.], t. 1, Paris 1869, s. 13-20.

⁴⁵ Oznacza to, że tak jak w przypadku Damaszku Tzimiskes przyznał inwestyturę w tych miejscach lokalnym władcom muzułmańskim, którzy dobrowolnie uznali jego zwierzchnictwo. Poza Antiochią krucjata bizantyjska nie doprowadziła do pozbawienia władzy muzułmanów, a jedynie uczyniła ich wasalami cesarstwa.

⁴⁶ Tzn. Fatymidzi z Egiptu.

⁴⁷ Mateusz z Edessy, w m. cyt.

⁴⁸ Tamże, s. 18.

⁴⁹ Tamże.

⁵⁰ Por. R. Dussaud, Topographie historique de la Syrie antique et médiévale, Paris 1927, s. 151-152.

⁵¹ G. Schlumberger, L’épopée byzantine, t. 1, s. 307.

⁵² Podobnie było w przypadku Edessy, która znajdowała się w rękach bizantyjskich w latach 1031-1077, a jeśli uznamy Filaretosa za bizantyjskiego namiestnika, to stan ten trwał do 1087 r.

⁵³ Oto lista Hamdanidów z Aleppo: Sajf ad-Daula (944-967), Sa’ad ad-Daula, syn Sajfa (967-991), Sa’id ad-Daula, syn Sa’ada (991-1001).

⁵⁴ G. Schlumberger, L’Épopée byzantine à la fin du Xe siècle, t. 2: Basile II, le tueur de Bulgares, Paris 1900, s. 59-98.

⁵⁵ A ściślej mówiąc, pochodził on z Sogdiany.

⁵⁶ Por. G. Schlumberger, L’Épopée byzantine à la fin du Xe siècle, t. 3: Les Porphyrogénètes, Zoé et Théodora, Paris 1905, s. 88-90.

⁵⁷ Tamże, s. 97-120.

⁵⁸ Obecnie Azerbejdżan Irański, prowincja Ardabil w północnym Iranie – przyp. tłum.

⁵⁹ Rezydencja królów z dynastii Bagratydów znajdowała się w Karsie (928-961), a następnie w Ani (961-1041), odkąd król Aszod III oddał Kars młodszemu bratu Muszegowi, który był protoplastą bocznej linii dynastycznej.

⁶⁰ W 970 r., a potem w 982 r. dwa inne obszary (lenna) zostały odseparowane od domeny królewskiej: Siouni (na północ od Araksy) i Lori, na granicy z Gruzją.

⁶¹ Zdecydowanie Senekerima było częściowo inspirowane pojawieniem się oddziałów łupieżców tureckich, poprzedzających zwykle inwazję, którzy w 1021 r. splądrowali Waspurakan, por. J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 16-17.

⁶² W zamian za przekazane ziemie książęta ormiańscy otrzymali od cesarstwa lenna w Kapadocji. Władca Waspurakanu Senekerim otrzymał region z miastem Sziwas (1021), a król Gagik II ziemie w temie Lykandos (1045). Jeśli chodzi o króla Karsu Gagika, otrzymał on jako lenna Mazję i Komanę na północy Kapadocji (1064).

⁶³ Podobnie Streck: Chciwa banda greckich duchownych objęła bogate ormiańskie biskupstwa, opactwa i prebendy. Ortodoksi zapoczątkowali niekończące się prześladowania Ormian, co źle usposabiało do nich Ormian i co jest kluczem do zrozumienia sukcesów Seldżuków. Powtórzmy, że to zagrożenie tureckie pchnęło dynastów ormiańskich do przekazania swoich ziem Bizancjum, które uznano za jedyną siłę zdolną obronić kraj przed tym zagrożeniem. Inwazja turecka z 1021 r. przeprowadzona w Waspurakanie zadecydowała, że król Senekerim przekazał swój kraj Bazylemu II. To zbliżanie się Seldżuków pchnęło do tego samego kroku króla Symbata III (1021-1022), kiedy to sporządził testament na korzyść Bazylego II, którego uznał swoim suzerenem. W 1043 r. to zagrożenie tureckie zdecydowało, że cesarz Konstantyn Monomach zażądał wykonania testamentu Symbata III, i to zagrożenie seldżuckie popchnęło króla Gagika II do rezygnacji z władzy i oddania kraju cesarstwu w zamian za ziemie w Kapadocji (1045). I na koniec przekazanie Karsu przez innego Gagika (1064) było reakcją na inwazję seldżuckiego sułtana Alp Arslana. Por. J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 16-21.

⁶⁴ Jednakże bez Tatvanu, który należał do emirów Azerbejdżanu, ani Ahlatu, który znajdował się pod władzą emirów marwanidzkich z Diyarbakiru (Amidy).

⁶⁵ Por. J.H. Kramers, Sultan, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. J, s. 569 (1928) [por. J.H. Kramers, C.E. Bosworth, O. Schumann, O. Kane, Sulṭān, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_1115, dostęp: 11.02.2018 – przyp. tłum.]. O Turkach przed ich podbojami w Iranie por. W. Barthold, artykuł Türks, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. O, s. 947 [por. L. Bazin, P.B. Golden, E.J. Zürcher, P.A. Andrews, et al., Turcs (türks), w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_1261, dostęp: 11.02.2018 – przyp. tłum.].

⁶⁶ Por. Ali ibn al-Husain al-Masudi, Les Prairies d’or, t. 1, Paris 1861, s. 337.

⁶⁷ Por. M. Houtsma, Tughrilbeg, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 60, s. 872 (1930) [por. C.E. Bosworth, Ṭoghri̊l (i) Beg, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_7578, dostęp: 11.02.2018 – przyp. tłum.].

⁶⁸ Por. C. Neumann, La Situation mondiale de l’empire byzantin avant les Croisades, Paris 1905, s. 80-93.

⁶⁹ G. Schlumberger, L’Épopée byzantine à la fin du Xe siècle, t. 3, s. 542-564. Względne niepowodzenie chrześcijan jest tłumaczone przez fakt, że większość żołnierzy bizantyjskich była wówczas w Europie, gdzie walczyła w imieniu cesarza Konstantyna Monomacha przeciwko zbuntowanemu Leonowi Tornikiosowi, por. J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 22.

⁷⁰ G. Schlumberger, L’Épopée byzantine à la fin du Xe siècle, t. 3, s. 600-609. Warto wspomnieć, że to łaciński lub „frankijski” najemnik udał się do obozu tureckiego i spalił najniebezpieczniejszą machinę oblężniczą.

⁷¹ Niektóre źródła lokują zajęcie Ani na dzień 6 czerwca 1064 r., inne wskazują 16 sierpnia 1064 r.

⁷² Herapolis Bambyke, czyli Manbidż, przeszedł pod władzę ormiańskiego księcia Filaretosa. Turcy zdobyli miasto dopiero w 1075 r.

⁷³ Bizantyjczycy uczynili winnymi klęski Ormian m.in. dwóch książąt z rodu Artsruni, Adoma i Abusala, synów ostatniego króla Waspurakanu, którzy osiedli w okolicach Sebastei. Mieli oni zdradzić Aleksego Komnena. W 1071 r. Roman Diogenes udał się do Sebastei, ograbił Ormian, a Artsrunich pozbawił wpływów i lenn oraz wygnał.

⁷⁴ Rekonstrukcja wydarzeń pod względem chronologicznym: J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 25-26.

⁷⁵ W dniu 26 sierpnia według Carla Neumanna, a 19 sierpnia według J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 43, przyp. 10.

⁷⁶ O poprawności nazwy Mantzikertu por. V. F. Büchner, Malāzgerd, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 40, s. 214 [por. S. Faroqhi, C. Hillenbrand, Malāzgird, w: Encyclopédie de l’Islam., wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_0646, dostęp: 11.02.2018 – przyp. tłum.].

⁷⁷ O powyższych wydarzeniach, na podstawie krytycznego omówienia źródeł: A. Rambaud, Michel Psellos, philosophe et homme d’état byzantin au XIe siècle, „Revue historique”, 3 (1877), s. 275; G. Schlumberger, Deux chefs normands des armées byantines au XIe siècle. Sceaux de Hervé et de Roussel de Bailleul, „Revue historique”, 16 (1881), s. 297-298; C. Neumann, Situation mondiale, s. 105-108; J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 59-61.

⁷⁸ Por. M. Houtsma, Malik Shah, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 40, s. 255 [por. C.E. Bosworth, Malik-s̲h̲āh, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_0651, dostęp: 11.02.2018 – przyp. tłum.].

⁷⁹ K. Zettersteen, Sulaiman b. Qutulmish, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 558 [por. G. Leiser, Sulaymān b. ḲutulmI̊s̲h̲, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_7162, dostęp: 11.02.2018 – przyp. tłum.].

⁸⁰ G. Schlumberger, Deux chefs normands, s. 298-301. Wśród pomniejszych emirów tureckich, którzy otrzymali ziemie we wschodniej Anatolii, wspomnijmy Menguszeka, który osiadł w Erzinian, Kolonei i Diwrigi, por. M. Houtsma, Mengucek, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 45, s. 525 [por. M. Th. Houtsma, Mengücek, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), ed. by M.Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset, R. Hartmann, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4641, dostęp: 11.02.2018 – przyp. tłum.].

⁸¹ Nicefor Botaniates przyjął oznaki władzy cesarskiej w siedzibie swego urzędu w temie anatolijskim 2 lipca 1077 r. Oficjalna koronacja odbyła się w Bazylice Mądrości Bożej w Konstantynopolu 7 stycznia 1078 r.

⁸² J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 96, przyp. 1, s. 97, przyp. 3, s. 98, przyp. 2.

⁸³ Tamże, s. 98, przyp. 3.

⁸⁴ Tamże, s. 96.

⁸⁵ Dyskusja, w oparciu o źródła w: J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 12, przyp. 1. Por. też E. Honigmann, Izniq, w: Encyclopédie de l’Islam, t. II, s. 606 [por. J.H. Mordtmann, G. Fehérvári, Iznīḳ, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_3718, dostęp: 12.02.2018 – przyp. tłum.].

⁸⁶ Por. J.H. Mordtmann, Izmid, w: Encyclopédie de l’Islam, t. II, s. 603, na podstawie Aleksjady [por. J.H. Mordtmann, Izmīd, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), ed. M.Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset, R. Hartmann, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_3279, dostęp: 12.02.2018 –przyp. tłum.].

⁸⁷ Znamy go tylko z jego zhellenizowanego imienia i dzięki Annie Komnenie, autorce Aleksjady, por. J.H. Mordtmann, Izmir, w: Encyclopédie de l’Islam, t. II, s. 604 [Od czasów Grousseta nasza wiedza o tym prekursorze tureckiej floty na Morzu Śródziemnym niewiele się zmieniła, por. A. Mallett, Çaka Bey, w: Encyclopaedia of Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_27581, dostęp: 3.05.2018 – przyp. tłum.].

⁸⁸ Por. niżej, rozdz. 4, część zatytułowana Rajmund z Tuluzy i krucjaty anatolijskie.

⁸⁹ J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 13.

⁹⁰ Trebizonda jeszcze w 1071 r. znajdowała się w rękach bizantyjskich. Po krótkiej okupacji tureckiej wróciła w ręce cesarstwa w 1075 r., por. J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 67, przyp. 2.

⁹¹ Tamże, s. 12, przyp. 2.

⁹² Sardes – stolica Lidii w zachodniej części Azji Mniejszej – przyp. tłum.

⁹³ J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 109.

⁹⁴ K. Zetterstéen, Sulaiman b. Qutulmisz, s. 558.

⁹⁵ Filaretos uczynił namiestnikiem Meliteny innego wodza ormiańskiego Torosa, syna Hetuma (Toros zostanie także władcą Edessy). Po Torosie władzę w Melitenie sprawowali inni znakomici wodzowie Filaretosa: Hareb, Balatianos i w końcu sławny Gabriel, por. Chronique de Michel le Syrien, patriarche jacobite d’Antioche (1166-1199) [dalej: Michał Syryjczyk], wyd. J.-B. Chabot, t. 1-3, Paris 1899-1924, t. 3, Paris 1905, s. 173-174; E. Honigmann, Malatya, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 211.

⁹⁶ Michał Syryjczyk, t. 3, s. 173.

⁹⁷ J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 84. Inne wielkie miasto zajmowane przez Bizantyjczyków – Cezarea nad Orontesem (Szajzar) – zostało im wydarte w tym czasie przez Arabów. 19 grudnia 1081 r. arabski emir Ali ibn Munkiz odebrał cytadelę biskupowi, który administrował tam w imieniu cesarstwa, por. Michał Syryjczyk, t. 3, s. 178. Ibn Munkiz był założycielem dynastii Munkizydów, która władała Szajzarem do 1157 r., por. E. Honigmann, Shaizar, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. E, s. 297 [por. E. Honigmann, S_h_aizar, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), ed. M. Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset, R. Hartmann, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_5300, dostęp: 12.02.2018 – przyp. tłum.].

⁹⁸ Z drugiej strony kronikarze jakobiccy, jak Michał Syryjczyk, brzydzili się nim jako Ormianinem, ale też jako Grekiem [ortodoksem – przyp. tłum.]. Ormianie, ze względów wyznaniowych, także go odrzucali i w ten sposób Filaretos ma bardzo złą opinię w historii.

⁹⁹ Ukalidzi zajęli Mosul w 996 r. i zachowali miasto aż do 1096 r., kiedy to zostali pozbawieni władzy przez tureckiego wodza Kurbughę, który pozostawał w służbie Seldżuków. Opisany powyżej akt Filaretosa miał miejsce w czasie rządów ukalidzkiego emira Szarafa ad-Dauli (1061-1085).

¹⁰⁰ Arabski kronikarz Ibn al-Athir w swojej kronice potwierdza: Filaretos oddał się w ręce sułtana Malikszaha, który potwierdził mu władanie Edessą. Po śmierci Filaretosa Edessa wpadła w ręce emira Buzana, por. Ibn al-Athir, Extrait du Kamel Altevarykh [dalej: Ibn al-Athir, Kamil], w: Recueil des historiens des croisades, Historiens orientaux [dalej: RHC Or.], t. 1, Paris, 1872, s. 244.

¹⁰¹ Por. Mateusz z Edessy, s. 30, przyp. 1; E. Honigmann, Malatya, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 40, s. 211.

¹⁰² Mirdasydzkim emirem władającym wówczas w Aleppo był Abu’l Faida il Sabik, ostatni przedstawiciel dynastii (1076-1079).

¹⁰³ Por. M. Houtsma, Tutush, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. P, s. 1034 [por. M. Houtsma, Tutus̲h̲, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_5849, dostęp: 15.02.2018 – przyp. tłum.]; M. Sobernheim, Halab, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 21, s. 246 [por. M. Sobernheim, Ḥalab, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_COM_0060, dostęp: 15.02.2018 – przyp. tłum.].

¹⁰⁴ Ibn el Athir: Chronique (Kamel el-Towarikh), wyd. C.J. Tornberg, t. 1-14, Leyde, 1851-1876: t. 10, s. 70-72.

¹⁰⁵ Dodajmy, że w tym podziale emirowie munkizydzcy z Szajzaru zostali zmuszeni do oddania sułtanowi portu w Laodycei, por. E. Honigmann, Ladhiqiya, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 37, s. 3 [por. E. Honigmann, Lād_h_iḳīya, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_3372, dostęp: 19.02.2018 – przyp. tłum.].

¹⁰⁶ Tutusz, jak się wydaje, nie protestował przeciwko decyzjom swego starszego brata, ale po jego śmierci chciał wywrzeć zemstę na swoich bratankach za niepowodzenie z 1086 r.

¹⁰⁷ Kalif Harun ar-Raszid panował w latach 786-809, a al-Mamun był kalifem w latach 813-833 – przyp. tłum.

¹⁰⁸ Ismailita – wyznawca ismailizmu, który był wyznaniem w obrębie szyizmu – przyp. tłum.

¹⁰⁹ Por. M. Houtsma, Malik shah, w: Encyclopédie de l’Islam, t. 3, s. 226, oraz hasło Hasan ibn al Sabbah, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 22, s. 293 [por. al-Ḥasan, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_2731, dostęp: 19.02.2018 – przyp. tłum.].

¹¹⁰ Por. Ch. Defremery, Recherches sur le régne du sultan seldjoukide Barkiarok (485–498 de l’hégire, 1092-1104 de l’ère chrétienne), „Journal asiatique”, ser. 5, 1 (1853), s. 425; K. Zetterstéen, Barkiyaruq, w: Encyclopédie de l’Islam, t. 1, s. 678-679 [por. K.V. Zetterstéen, Barkiyārūḳ, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_ 1351>, dostęp: 20.02.2018 – przyp. tłum.]; M. Houtsma, Muhammad ibn Malik shah, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 48, s. 718 [por. C.E. Bosworth, Muḥammad b. Malik-s̲h̲āh, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_5362, dostęp: 22.02.2018 – przyp. tłum.].

¹¹¹ Luristan – kraina w zachodnim Iranie, w górach Zagros – przyp. tłum.

¹¹² Był to właściwie koniec dynastii Ukalidów z Mosulu.

¹¹³ Ostatnim Marwanidą zdetronizowanym przez Barkiyaruka był Mansur ibn Nasr (1079-1093).

¹¹⁴ Emir Antiochii Jaghi Sijan pozostał wierny Tutuszowi.

¹¹⁵ Zejście ze sceny Buzana pozwoliło ormiańskiemu wodzowi Torosowi, dawnemu podkomendnemu Filaretosa, na bezkrwawe objęcie władzy w Edessie, zresztą jak się wydaje, za zgodą Tutusza. Tutusz niebawem zmarł i Toros został niezależnym władcą miasta, gdzie zastali go krzyżowcy pierwszej krucjaty, por. Michał Syryjczyk, t. 3, s. 183.

¹¹⁶ Barkiyauk zobowiązał tylko Ridwana z Aleppo do uwolnienia emira Kurbughi, którego kilka miesięcy wcześniej uwięził Tutusz. Uwolniony emir za zgodą sułtana podjął próbę zdobycia Mosulu na ostatnim Ukalidzie, Ali ibn Muslimie, którego zresztą wcześniej pozostawił u władzy Tutusz. Kurbugha zajął Mosul po dziewięciomiesięcznym oblężeniu (październik-listopad 1096 r.). Zobaczymy go jeszcze władającego emiratem Mosulu w momencie przybycia pierwszej krucjaty.

¹¹⁷ Arran – obszar położony między Morzem Kaspijskim a Morzem Czarnym, pomiędzy rzekami Kura i Araks – przyp. tłum.

¹¹⁸ K. Zetterstéen, Mazyadides, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 44, s. 496 [por. C.E. Bosworth, Mazyad, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_5099, dostęp: 22.02.2018 – przyp. tłum.].

¹¹⁹ Por. K. Zetterstéen, Sadaqa, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 37 [por. réd., Ṣadaḳa, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_6410, dostęp: 1.03. 2018 – przyp. tłum.].

¹²⁰ Ch. Defremery, Recherches sur le régne du sultan seldjoukide Barkiarok, s. 292.

¹²¹ Khutbah – często porównywana z kazaniem, element modlitwy wyznawców islamu. Wspomina się w niej również imiona prawowiernych kalifów.

¹²² Atabeg – tytuł nadawany przez sułtana seldżuckiego namiestnikowi prowincji, ale też wychowawcy dzieci sułtańskich (majordom). Określenie atabeg najczęściej tłumaczy się jako „ojciec księcia”. Tytuł ten był używany wśród Seldżuków do XIII w. – przyp. tłum.

¹²³ K. Zetterstéen, Mazyadides, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 44, s. 496.

¹²⁴ Tenże, Sukman ibn Ortok, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. I, s. 534-535 [por. K.V. Zetterstéen, Suḳmān, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_5502, dostęp: 2.03.2018 – przyp. tłum.]; K. Süsheim, Il Ghazi, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 25, s. 495 [por. K. Süssheim: Īlghāzī, w: Encyclopédie de l’Islam, edycja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/ 9789004206106_eifo_COM_0362, dostęp: 3.03.2018 – przyp. tłum.].

¹²⁵ Spotykana w niektórych źródłach data zajęcia Jerozolimy przez Fatymidów – sierpień 1096 r. – wydaje się mało prawdopodobna. Poprawna jest data dwa lata późniejsza, por. F. Buhl, Al Kuds, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 1163 [por. S.D. Goitein, O. Grabar, al-Ḳuds, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_0535, dostęp: 03.03.2018 – przyp. tłum.]; K. Zetterstéen, Sokman ibn Ortok, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 534; H. Hagenmeyer, Chronologie de la première croisade (1094-1100) (suite), ROL, t. 7 (1900), s. 320-322.

¹²⁶ Ibn al-Athir, Kamil, s. 197-198.

¹²⁷ Abu Talib Amin ad-Daula al-Hasan.

¹²⁸ Dżalal al-Mulk Abu’l Hasan Ali, bratanek i następca ibn Ammara.

¹²⁹ Abu Ali Fahr al-Mulk Ammar ibn Muhammad, brat i sukcesor Dżalala al-Mulka.

¹³⁰ M. Sobernheim, Ibn Ammar, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 23, s. 382-383 [por. M. Sobernheim, Ibn ʿAmmār, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_COM_0065, dostęp: 3.03.2018 – przyp. tłum.].

¹³¹ Wilhelm z Tyru, s. 105-106.

¹³² Anna Komnena, Aleksjada, VI, 304, cytowana przez F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier Comnène (1081-1118), Paris 1900, s. 100.

¹³³ Tamże, s. 101.

¹³⁴ Por. Kilidj Arslan, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 33, s. 1065 [por. Ki̊li̊d̲j̲ Arslān, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_COM_0139, dostęp: 4.03.2018 – przyp. tłum.].

¹³⁵ F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier Comnène, s. 147.

¹³⁶ Por. J.H. Mordtmann, Danishmandiya, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. l, s. 937 [por. J.H. Mordtmann, Dānis̲h̲mandīya, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_1797, dostęp: 4.03.2018 – przyp. tłum.].

¹³⁷ Wszystkie cytaty za J. Laurent, Byzance et les Seldjoucides, s. 51, 74.

¹³⁸ Michał Syryjczyk, t. 3, s. 181.

¹³⁹ F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier Comnène, s. 60-94.

¹⁴⁰ Patrz rozdział 1, w części dotyczącej kwestii ustanowienia władzy krzyżowców w Antiochii.

¹⁴¹ Robert I le Frison, hrabia Flandrii w latach 1071-1093; por. H. Pirenne, Histoire de Belgique, t. 1, Bruxelles 1900, s. 98.

¹⁴² Gesta Dei per Francos, RHC Occ., t. 4, Paris 1879, s. 131-132; por. P. Riant, Inventaire critique des lettres historiques des Croisades, AOL, t. 1, Paris 1881, s. 71-89.

¹⁴³ Solidnie udokumentowana teza w: F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 325-326.

¹⁴⁴ Przypomnijmy, że w kwestii listu Aleksego Komnena do Roberta z Flandrii Röhricht jest o wiele mniej krytyczny niż Riant i Chalandon. Röhricht, bazując na dwóch tekstach Ekharda, uznaje podobnie jak Hagenmeyer autentyczność listu Roberta, jeśli nie w formie, która dotrwała do naszych czasów, to przynajmniej na niej bazującej; por. R. Röhricht, Geschichte des ersten Kreuzzuges, Innsbruck 1901, s. 16; H. Hagenmeyer, Der Brief des Kaisers Alexios an der Grafen Robert I. von Flanders, Byzantinische Zeitschrift, 6 (1897), s. 1-32; tenże, Epistulae et chartae ad historiam primi belli sacri spectantes quae supersunt aevo aequales ac genvinae. Die Kreuzzugsbriefe aus den Jahren 1088-1100; eine Quellensammlung zur Geschichte des ersten Kreuzzuges, Innsbruck 1901.

¹⁴⁵ Michał Syryjczyk, t. 3, Paris 1905, s. 182.

¹⁴⁶ F. Chalandon, Histoire de la première Croisade jusqu’à l’élection de Godefroi de Bouillon, Paris 1925, s. 20-37.

¹⁴⁷ Fulcher z Chartres, RHC Occ., t. 3, s. 323; Robert Mnich, RHC Occ., t. 3, s. 727; Baudri z Bourgeuil, RHC Occ., t. 4, s. 12; Guibert z Nogent, RHC Occ., t. 4, s. 137.

¹⁴⁸ Baudri z Bourgeuil, s. 15; Fulcher z Chartres, s. 323.

¹⁴⁹ Ibn al-Athir, Histoire des atabecs de Mosul, RHC Or., t. 2, cz. 2, s. 46, 61, 68.

¹⁵⁰ Fulcher z Chartres, s. 323.

¹⁵¹ Robert Mnich, s. 729.

¹⁵² „Przyjęcie krzyża” – złożenie wobec przedstawiciela Kościoła ślubów dotyczących udania się na zbrojną pielgrzymkę na Wschód. Widomym symbolem złożenia ślubu było naszycie na płaszcz lub tunikę krzyża – przyp. tłum.

¹⁵³ Michał Syryjczyk, s. 327.

¹⁵⁴ F. Chalandon, Histoire de la première Croisade, s. 47-49, na podstawie analizy przekazu Baudri z Bourgueil, s. 16.

¹⁵⁵ Legenda Piotra Pustelnika, która pojawiła się w przywołanym opisie, znajduje się w Historia Belli Sacri, RHC Occ., t. 3, s. 166. Por. też Wilhelm z Tyru, s. 34.

¹⁵⁶ Por. F. Chalandon, Histoire de la première Croisade, s. 61-62.

¹⁵⁷ Stronniczy opis wydarzeń znajduje się w kronice Alberta z Aix [Akwizgran – przyp. tłum.], RHC Occ., t. 4, s. 276.

¹⁵⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, wyd. i przeł. L. Bréhier, w: Les Classiques de l’Histoire de France au moyen âge, 4, red. L. Halphen, Paris 1924, s. 7.

¹⁵⁹ F. Chalandon, Histoire de la première Croisade, s. 76-77.

¹⁶⁰ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 6-7.

¹⁶¹ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 9; Aleksjada, X, 6, s. 77.

¹⁶² Anna Komnena nazywa dowódcę tureckiego, który pobił krzyżowców w Kserigordonie, Elkhanem, por. Aleksjada, I, II, 8A. Jest to po prostu tytuł dowódcy: ilchan.

¹⁶³ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 11.

¹⁶⁴ Por. Albert z Aix, I, 22, s. 289. Fakt ten osłabia informację zawartą w Histoire anonyme de la première Croisade, s. 13, o tym, że cesarz Aleksy Komnen ucieszył się na wieść o klęsce.

¹⁶⁵ Por. Relation autorstwa Salomona bar Szymona, opublikowaną w: A. Neubauer, M. Stern, Quellen zur Geschichte der Juden in Deutschland, t. 2, Berlin 1892 [tekst niemiecki, s. 81-150 – przyp. tłum.].

¹⁶⁶ Świadectwo pisarzy żydowskich, zwłaszcza Salomona bar Szymona i Eliezera Nathana, w: A. Neubauer, M. Stern, Quellen zur Geschichte der Juden, t. 2, zostało streszczone w F. Chalandon, Histoire de la première Croisade, s. 96-107.

¹⁶⁷ Opis Yahya z Antiochii, w: H. Vincent, F.M. Abel, Jérusalem: recherches de topographie, d’archéologie et d’histoire, t. 2, Paris 1914, s. 243.

¹⁶⁸ Autor pisze wprost, że miała ona postać tzw. żakerii – serii krwawych buntów chłopskich, które dotknęły Francję w 1358 r. – przyp. tłum.

¹⁶⁹ Autor wspomina tutaj o wydarzeniu, które miało miejsce we Francji rewolucyjnej w dniach 2-7 września 1792 r., kiedy zrewoltowany i podburzony tłum wtargnął do więzień i bestialsko wymordował tzw. wrogów ludu, czyli osadzonych księży, szlachtę i innych przeciwników radykalnej rewolucji – przyp. tłum.

¹⁷⁰ Baldwin z Le Bourg został nazwany kuzynem Gotfryda i Baldwina z Boulogne w Lignages d’outre-mer, w: RHC Assises, t. 2, s. 441. Hugon I z Rethel zmarł ok. 1118 r.

¹⁷¹ Baldwin II, hrabia Hainaut w latach 1071-1098.

¹⁷² Grez – miejscowość w południowej Brabancji.

¹⁷³ Obecnie w Luksemburgu; por. Albert z Aix, RHC Occ, t. 4, s. 299.

¹⁷⁴ Wilhelm z Tyru, s. 371; Guibert z Nogent, s. 229.

¹⁷⁵ Albert z Aix, s. 299-520.

¹⁷⁶ F. Chalandon, Histoire de la première Croisade, s. 291.

¹⁷⁷ Wilhelm z Tyru, s. 255.

¹⁷⁸ G. Dodu, Histoire des institutions monarchiques dans le royaume latin de Jérusalem, 1099-1291, Paris 1894, s. 137.

¹⁷⁹ Albert z Aix, s. 299-304.

¹⁸⁰ Albert z Aix, s. 304-305.

¹⁸¹ Aleksjada, I, X, 9, 53.

¹⁸² F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 176-177; tenże, Histoire de la première Croisade, s. 117-119.

¹⁸³ Por. Aleksjada, I, X, 7, 36, 39, i wnioski, które wyciąga F. Chalandon, Histoire de la première Croisade, s. 121.

¹⁸⁴ Należy zaznaczyć, że lotaryński historyk Albert z Aix na określenie Aleksego Komnena używa tytułu rex Graeciae, a nie tłumaczy greckiego słowa basileus jako „cesarz”, por. Albert z Aix, s. 305.

¹⁸⁵ F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 178-179.

¹⁸⁶ Albert z Aix, s. 305; Wilhelm z Tyru, s. 83.

¹⁸⁷ Krytyka źródeł (Albert z Aix, s. 307-308; Aleksjada, I, 10, 9, 48) w F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 180-182, oraz tenże, Histoire de la première Croisade, s. 126-128.

¹⁸⁸ F. Chalandon, na podstawie Aleksjady, I, X, 55, Alberta z Aix, s. 310, Wilhelma z Tyru, s. 87-88.

¹⁸⁹ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 19-20. Wiemy, że Boemund urodził się między 1052 a 1060 r. i był starszym synem Roberta Guiscarda, por. F. Chalandon, Histoire de la domination normande en Italie et en Sicile, t. 1, Paris 1907, s. 302.

¹⁹⁰ Neustria – obszar dawnego państwa Franków, obejmujący współczesną Francję północno-zachodnią, z Normandią – przyp. tłum.

¹⁹¹ Wielka Grecja – używana przez starożytnych Greków nazwa południowej Italii i części Sycylii. Pojawiła się ona po tzw. wielkiej kolonizacji greckiej z VIII/VII w. p.n.e. – przyp. tłum.

¹⁹² Tankred urodził się ok. 1072 r. Był synem markiza Odona z Bon. Jego matka Emma była siostrą Boemunda; por. E. Rey, Resumé chronologique de l’histoire des princes d’Antioche, Revue de l’Orient Latin [dalej: ROL], t. 4 (1896), s. 323-324; F de Saulcy, Tancrède (premier article), Bibliothèque de l’École des chartes [dalej: BEC], t. 4 (1843), s. 301-315.

¹⁹³ Znany też pod imieniem Ryszarda z Pryncypatu, to znaczy z księstwa (Salerno). Był synem Wilhelma z Pryncypatu, hrabiego Salerno, brata Roberta Guiscarda.

¹⁹⁴ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 22-23.

¹⁹⁵ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 24-25; Radulf z Caen, Gesta Tancredi, RHC Occ., t. 3, s. 607-610.

¹⁹⁶ Wielki domestikos Wschodu – tytuł naczelnego dowódcy armii bizantyjskiej w Azji, używany od X w. – przyp. tłum.

¹⁹⁷ Aleksjada, X, 11, 63-65, 97-98.

¹⁹⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 31.

¹⁹⁹ Tamże, s. 33-35; Radulf z Caen, s. 612-614.

²⁰⁰ Albert z Aix, s. 316, nazywa go Gastonem z Béziers.

²⁰¹ Rajmund z Agiles, Historia Francorum qui ceperunt Iherusalem, RHC Occ., t. 3, s. 235-236.

²⁰² Rajmund z Agiles, s. 238.

²⁰³ Tamże.

²⁰⁴ Fulcher z Chartres, Historia Iherosolimitana, RHC Occ., t. 3, s. 331-332.

²⁰⁵ Epistolae Stephani, comitis Carnotensis ad Adelam, uxorem suam, RHC Occ., t. 3, s. 885.

²⁰⁶ F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 188.

²⁰⁷ Por. A.D. Mordtmann, İznik, w: Encyclopédie de l’Islam: dictionnaire géographique, ethnographique et biographique des peuples musulmans, t. 2, s. 606.

²⁰⁸ Mateusz z Edessy, s. 28; Michał Syryjczyk, s. 187.

²⁰⁹ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 35.

²¹⁰ Tamże, s. 37.

²¹¹ Piękny epicki opis w: Histoire anonyme de la première Croisade, s. 37-39.

²¹² Tamże, s. 41.

²¹³ Aleksjada, 11, s. 248.

²¹⁴ Wśród jeńców wziętych w Nikei należy wymienić żonę sułtana Kilidż Arslana, córkę emira Smyrny Çaki beja oraz ich dzieci. Żona sułtana została odstawiona do Konstantynopola, gdzie po należnym przyjęciu przez Aleksego została wysłana do swego męża; por. Wilhelm z Tyru, s. 123, 128.

²¹⁵ Przeświadczenie takie zostało dobitnie ukazane przez historyka prowansalskiego Rajmunda z Agiles, s. 239-240.

²¹⁶ Aleksjada, 11, 3, 83-84.

²¹⁷ Petrus de Alpibus, Piotr z Aups (departament Var) był prowansalskim baronem, który wcześniej służył w oddziałach Normanów w południowej Italii dowodzonych przez Roberta Guiscarda. Potem zaciągnął się na służbę Aleksego Komnena, por. Histoire anonyme de la première Croisade, s. 61, przyp. 7.

²¹⁸ Według Historia Belli Sacri (s. 181) Aleksy Komnen, zanim udzielił swej zgody krzyżowcom na dalszą kampanię, doradził im wysłanie posłannictwa do władz egipskich, por. H. Hagenmeyer, Chronologie de la première croisade (1094-1100), ROL, t. 6 (1898), s. 491.

²¹⁹ Rajmund z Agiles, s. 240.

²²⁰ Albert z Aix, s. 328.

²²¹ Dyskusja w kwestii lokalizacji miejsca bitwy por. H. Hagenmeyer, Chronologie de la première croisade, s. 495. Wydaje się, że rację ma J.H. Mordtmann, który twierdzi, że Eskişehir znajduje się na miejscu bizantyjskiego Dorylaion, podczas gdy miasto antyczne leżało w okolicach Shar Uyuk, około 3 km na północ, por. J.H. Mordtmann, Eskişehir, w: Encyclopédie de l’Islam, t. 2, s. 35 [por. J.H. Mordtmann, F. Taeschner, Eski̊s_h_ehir, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_2211, dostęp: 5.03.2018 – przyp. tłum.].

²²² Por. J.H. Mordtmann, Dânishmendiya, w: Encyclopédie de l’Islam, t. 1, s. 937.

²²³ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 47.

²²⁴ Tamże, s. 45-47.

²²⁵ Tamże, s. 51.

²²⁶ Wilhelm z Tyru, s. 129-130.

²²⁷ Albert z Aix, s. 331.

²²⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 48.

²²⁹ Autobiographie d’Ousâma, przeł. H. Derenbourg, ROL, t. 2 (1894), s. 456.

²³⁰ To stwierdzenie autora należy przyjąć z ostrożnością. Po bitwie pod Doryleum Bizancjum niepodzielnie panowało w zachodniej i centralnej Anatolii aż do klęski pod Myriokefalon 17 września 1176 r., kiedy to armia bizantyjska została rozbita przez armię sułtana tureckiego z Rumu – przyp. tłum.

²³¹ Czy w słowach tych należy widzieć aluzję do czasów, kiedy Seldżucy przebywali jeszcze w stepach Kirgizji i przychylali się bardziej do nestorianizmu niż do islamu? Jednak autor Gesta Francorum nie mógł znać tych faktów.

²³² Histoire anonyme de la première Croisade, s. 51-53.

²³³ Tamże, s. 55-57. Albert z Aix, s. 340-341, opowiada, że na tym terenie, w okolicach Antiochii Pizydyjskiej (tur. Yalvaç), Gotfryd z Bouillon został poważnie ranny w czasie polowania na niedźwiedzie (ok. 1 sierpnia 1097 r.).

²³⁴ Wilhelm z Tyru, s. 138; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 55.

²³⁵ Tamże, s. 57.

²³⁶ Tamże. Por. też Aleksjada, XI, 3, gdzie Anna Komnena informuje nas, że to Kilidż Arslan osobiście stał na czele oddziałów, które przed miastem próbowały po raz ostatni zatrzymać marsz krzyżowców.

²³⁷ Buthrentot lub Butrenton w kronikach łacińskich.

²³⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 61.

²³⁹ Baudri z Bourgueil, s. 39.

²⁴⁰ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 61.

²⁴¹ Por. R. Blanchard, L’Asie occidentale, w: Géographie universelle, red. P. Vidal de La Blanche, L. Gallois, t. 8, s. 75.

²⁴² Histoire anonyme de la première Croisade, s. 65; Albert z Aix, s. 357.

²⁴³ E. Honigman, Mar’ash, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 285 [por. E. Honigmann, Marʿas̲h̲, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), edycja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4556, dostęp: 11.03.2018 – przyp. tłum.].

²⁴⁴ Michał Syryjczyk, s. 173-174.

²⁴⁵ Tamże, s. 174, przyp.

²⁴⁶ Na południe od Behesni, po drugiej stronie rzeki Araban.

²⁴⁷ Nie należy mylić Rabanu z okolic Kajsunu, położonego na zachód od Eufratu, i Gabany, obecnie Kéban (Anderin), na zachód od Maraszu i na południe od Kokusos.

²⁴⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 65.

²⁴⁹ F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 220. Wydaje się, że Aleksy Komnen mianował w Maraszu swoim urzędnikiem Tatula, który władał miastem co najmniej do 1104 r. Wtedy został usunięty przez przedstawiciela krzyżowców seniora Turbesselu Joscelina z Courtenay i księcia Antiochii Boemunda, por. F. Chalandon, Les Comnènes. Études sur l’Empire Byzantin au XIe et au XIIe siècles: Jean II Comnène (1118-1143) et Manuel Comnène (1143-1180), t. 2, Paris 1912, s. 105.

²⁵⁰ R. Dussaud, Topographie historique de la Syrie antique et médiévale, Paris 1927, s. 171.

²⁵¹ Znamy jedynie grecką transkrypcję imienia tego emira, w którym pobrzmiewa turecko-mongolskie Tengri, czyli niebo.

²⁵² Aleksjada, 11, 5, s. 92-95.

²⁵³ Niemniej ten pierwszy etap odzyskiwania Frygii przez Komnenów musiał mieć dość powierzchowny charakter, bo ok. 1118 r. seldżucki sułtan Masud, syn i następca Kilidż Arslana, wciąż panował nad Sozopolis (Oloburlu) i zdobył na Bizantyjczykach Laodyceę-Hierapolis. Zobaczymy, że w 1119 r. cesarz Jan Komnen odzyskał oba te miasta, por. F. Chalandon, Les Comnènes, t. 2, s. 46-47.

²⁵⁴ Głównym źródłem wiedzy o tych wydarzeniach jest, co naturalne, Aleksjada. Bazujemy tutaj na krytycznych ustaleniach F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 196-198.

²⁵⁵ Narses z Lampronu, Réflexions sur la messe, RHC Arm., t. 1, s. 576; Michał Syryjczyk, s. 187-188.

²⁵⁶ Michał Syryjczyk, s. 173.

²⁵⁷ Aleksjada, 12, s. 276-277. Anna opisała Oszina pod imieniem Aspietes, który było jego ormiańskim tytułem – asbed, czyli „głównodowodzący”.

²⁵⁸ Radulf z Caen, s. 634; Albert z Aix, s. 683; F. Chalandon, Les Comnènes, t. 2, s. 105.

²⁵⁹ Por. Albert z Aix, s. 350; Wilhelm z Tyru, s. 283-284, oraz przypis Dulauriera w RHC Arm., t. 1, s. 35. Ów Bagrat był bratem Kogha Vasila, innego wodza ormiańskiego, którego spotkaliśmy jako seniora Kajsunu i Rabanu, leżących na wschód od Maraszu.

²⁶⁰ Wilhelm z Tyru, s. 140.

²⁶¹ Albert z Aix, s. 343.

²⁶² Tamże, s. 344.

²⁶³ Radulf z Caen, s. 630, 633.

²⁶⁴ Albert z Aix, s. 346-347.

²⁶⁵ Jak podaje Albert z Aix, s. 348, 500, owi krzyżowcy pochodzili z Flandrii, Antwerpii, Geldrii i Fryzji.

²⁶⁶ P. Riant, Expéditions et pèlerinages des Scandinaves en Terre Sainte au temps des Croisades, Paris 1865, s. 134 i n.

²⁶⁷ Wilhelm z Tyru, s. 146.

²⁶⁸ Tamże, s. 148.

²⁶⁹ Tamże, s. 142.

²⁷⁰ Radulf z Caen, s. 634.

²⁷¹ F. Chalandon, Les Comnènes, t. 2, s. 105.

²⁷² Por. E. Honigmann, Missis, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 594 [por. E. Honigmann, al-Maṣṣīṣa, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_5025, dostęp: 11.03.2018 – przyp. tłum.].

²⁷³ Albert z Aix, s. 349.

²⁷⁴ Tamże, s. 341.

²⁷⁵ Wilhelm z Tyru, s. 148.

²⁷⁶ Por. analizę przekazów źródłowych: F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 108-109.

²⁷⁷ To prawdopodobnie w czasie tego krótkiego pobytu w okolicach Maraszu Baldwin stracił żonę Godverę (lub Gudhildę) z Toëni, która zmarła, por. Albert z Aix, s. XXVII. W późniejszym czasie poślubił córkę jednego z wodzów ormiańskich, którego łacińscy kronikarze nazywali Taphnuz lub Tafroc. Osobę tę identyfikuje się albo z księciem Torosem Rubenidą, władcą Vahki, albo z Tatulem, władcą Maraszu.

²⁷⁸ Por. E. Honigmann, Malatiya, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 211 [por. E. Honigmann, S. Faroqhi, Malaṭya, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_0644; dostęp: 12.03.2018 – przyp. tłum.].

²⁷⁹ Wilhelm z Tyru, s. 437. To dlatego Michał Syryjczyk mówił o Gabrielu jako o Greku, por. Michał Syryjczyk, s. 179. Tak samo Bar Hebraeus Abu Faradż, por. Gregorius Barhebraeus, Kthovo d-makhtbonuth zavné / Chronicon Syriacum, syriaque et latin [dalej: Chronicon Syriacum], wyd. P. Bedjan, Paris 1890, s. 283. Wyznanie było głównym czynnikiem wrogości między Ormianami a Gabrielem, co odnajdujemy w nastawieniu do tego ostatniego takich kronikarzy jak Michał Syryjczyk czy Abu Faradż. Taka sama była przyczyna wrogości wobec Filaretosa.

²⁸⁰ Michał Syryjczyk, s. 179.

²⁸¹ Tamże, s. 185-186. Michał, jako współwyznawca biskupa Jana, którego zresztą uważał za męczennika, jest zobowiązany do niezauważania, że postawa jego bohatera była bardziej niż podejrzana. Tak więc jeden z dowódców sułtana (który oblegał Melitenę) zbliżył się do murów jako wysłannik i poprosił, by czcigodny Jan stanął na murach, aby wysłuchać jego słów. Na rozkaz Gabriela czcigodny biskup wszedł na mury, podczas gdy Gabriel stanął obok niego, w schowku, i słuchał. Sułtański dowódca rzekł: „Sułtan nakazał powiedzieć wam, żebyście wydali miasto, a zagwarantuje wam pokój. Jeśli odmówicie, zdobędzie miasto atakiem i Bóg zażąda od was rachunku za rozlaną krew mieszkańców”. Jan odpowiedział, że prawdą jest, iż miasto jest nie do zdobycia, ale rozmawiał z Gabrielem i doradzał mu kapitulację. „Teraz ty słyszałeś, panie, co zostało powiedziane: należy więc wydać nam miasto po dobroci!” Kiedy Gabriel to usłyszał, zaczął złorzeczyć czcigodnemu biskupowi. Zresztą Grecy i Ormianie myśleli jak Gabriel i wciąż oskarżali Jana o zamiar wydania miasta Turkom. Nastroje kapitulanckie wśród wiernych Kościoła jakobickiego stały się na tyle poważne, że aby uniknąć otwartej zdrady (Turcy wciąż oblegali Melitenę), oburzony Gabriel nakazał stracić Jana. W piątek czcigodny odmawiał hymn ku czci Krzyża, a cały lud zawodził. Gabriel i jego zwolennicy, widząc, jak wielu ludzi jest po stronie biskupa, zdecydowali o jego zabójstwie. Kiedy czcigodny wyszedł [z kościoła – przyp. tłum.], jeden ze współwyznawców powiedział mu, że Gabriel skazał go na śmierć. Czcigodny, któremu towarzyszyli inni duchowni, udał się [do Gabriela – przyp. tłum.], prosząc o zaniechanie zbrodni, zanim do niej dojdzie. Znaleźli oni księcia, który przebywał na zewnątrz, pomiędzy dwoma murami. Był konno, otoczony innymi konnymi, kiedy czcigodny zaczął go prosić: „Zmiłuj się, książę, zmiłuj się nieszczęśliwy, na zewnątrz zabijesz to, czego nie zabijesz wewnątrz!” I kiedy Gabriel zastanawiał się, czy uśmiercić biskupa, odpowiedział: „A ty, chcesz więc wydać miasto Turkom?”, I wzburzony wydał rozkaz jednemu ze swoich wojowników: „Uderzaj!” Kiedy ten nie odważył się zadać ciosu, wziął od niego włócznię i uderzył świętego męża w głowę, zabijając go (4 lipca 1096 r.). Ten opis dobrze pokazuje, że defetyzm, który narodził się w wyniku uprzedniej długotrwałej służalczości, był silny wśród wyznawców Kościoła jakobickiego, podczas gdy Ormianie wciąż byli odważni i męscy.

²⁸² Michał Syryjczyk, s. 179.

²⁸³ Tamże, s. 187.

²⁸⁴ Wilhelm z Tyru, s. 437.

²⁸⁵ F. Chalandon, Les Comnènes, t. 2, s. 105; E. Honigmann, Mar’ash, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 285.

²⁸⁶ Guibert z Nogent, s. 165.

²⁸⁷ Mateusz z Edessy, s. 219-220 i RHC Arm., t. 1, s. 35; Michał Syryjczyk, s. 187.

²⁸⁸ Wilhelm z Tyru, s. 153.

²⁸⁹ Wilhelm z Tyru, s. 153; Albert z Aix, s. 350.

²⁹⁰ Zajęcie Turbesselu przez Baldwina I nastąpiło w październiku 1097 r.

²⁹¹ Albert z Aix, s. 351. Zauważmy, że Bagrat, po usunięciu z Ravendelu, utrzymał się w górach otaczających Turbessel. Stało się to dzięki poparciu jego brata Kogha Vasila, wciąż rządzącego w Kajsunie i Rabanie.

²⁹² Mateusz z Edessy, s. 35.

²⁹³ Tamże, s. 36.

²⁹⁴ Wilhelm z Tyru, s. 156.

²⁹⁵ RHC Arm., s. 36, przyp. 2.

²⁹⁶ Naturalnie Albert z Aix, s. 353, zrzuca odpowiedzialność za klęskę na Ormian, podczas gdy Mateusz z Edessy, s. 37, zdaje się oskarżać Franków. Wilhelm z Tyru, s. 157-158, tuszuje skutki klęski.

²⁹⁷ Wilhelm z Tyru, s. 156.

²⁹⁸ Guibert z Nogent, s. 165.

²⁹⁹ Dwie z najświętszych relikwii dawnej Armenii.

³⁰⁰ Mateusz z Edessy, s. 37-38.

³⁰¹ Albert z Aix, s. 354-355.

³⁰² Wilhelm z Tyru, s. 156-159.

³⁰³ Por. M.-J. Laurent, Byzance et les Turcs Seldjoukides dans l’Asie occidentale jusqu’en 1081, Paris 1914, s. 21, 80, 86.

³⁰⁴ Wilhelm z Tyru, s. 159.

³⁰⁵ Według Mateusza z Edessy był on młodszym synem Ghaziego, daniszmendydzkiego emira Sziwasu, por. RHC Arm., s. 36, przyp. 2.

³⁰⁶ Wilhelm z Tyru, s. 159.

³⁰⁷ Albert z Aix, s. 356-357, 394, przyp. e. Por też: Mateusz z Edessy, s. 94, przyp. 1.

³⁰⁸ Albert z Aix, s. 356-357, 445-446.

³⁰⁹ Por. Wilhelm z Tyru, s. 160.

³¹⁰ Mateusz z Edessy, s. 53; Albert z Aix, s. 357, 446.

³¹¹ Wilhelm z Tyru, s. 160.

³¹² RHC Or., t. 1, s. 203; K.V. Zetterstéen, Sukman ibn Ortok, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 534-535.

³¹³ Rabi al-awwal, czyli „wiosna pierwsza” – nazwa jednego z miesięcy jesiennych w kalendarzu muzułmańskim – przyp. tłum.

³¹⁴ E. Rey, Les colonies franques de Syrie aux XIIe et XIIIe siècles, Paris 1883, s. 306; M. Streck, Bîredjik, w: Encyclopédie de l’Islam, t. 1, s. 742 [por. M. Streck, V.J. Parry, Bīred_j_ik, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_1432, dostęp: 15.03.2018 – przyp. tłum.].

³¹⁵ RHC Arm., t. 1, s. 25, przyp. 2.

³¹⁶ E. Honigmann, Mar’ash, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 285.

³¹⁷ Albert z Aix, s. 361; Wilhelm z Tyru, s. 402.

³¹⁸ Wilhelm z Tyru, s. 284; Albert z Aix, s. 442. Oba przekazy, Wilhelma i Alberta, przynoszą im zaszczyt jako historykom ze względu na bezstronność relacji.

³¹⁹ Wilhelm z Tyru, s. 285; por. też: Albert z Aix, s. 442.

³²⁰ Albert z Aix, s. 443; Wilhelm z Tyru, s. 285.

³²¹ Por. E. Rey, Les colonies franques de Syrie, s. 346.

³²² Wilhelm z Tyru, s. 161.

³²³ R. Dussaud, Topographie historique, s. 227.

³²⁴ Wilhelm z Tyru, s. 161; Albert z Aix, s. 358. Jest to fakt potwierdzony przez stronę muzułmańską u Kemal ad-Dina: Mieszkańcy ufortyfikowanych miast leżących w pobliżu zbuntowali się przeciwko garnizonom, które tam stacjonowały i albo je zmasakrowali, albo zmusili do ucieczki. Mieszkańcy Artachu poszli za tym przykładem i wezwali na pomoc Franków. Takie były konsekwencje występków i tyranii Jaghi Sijana w kraju, którym rządził; por. Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, w: RHC Or., t. 3, s. 578.

³²⁵ Autor czyni tutaj aluzję do „nieszporów sycylijskich”, czyli wystąpienia ludności Sycylii przeciwko francuskiej „okupacji” króla Karola I Andegaweńskiego. Powstanie sycylijskie rozpoczęło się 30 marca 1282 r. rzeziami załóg francuskich stacjonujących w miastach Sycylii (np. Palermo) – przyp. tłum.

³²⁶ Por. R. Dussaud, Topographie historique, s. 171-172.

³²⁷ Albert z Aix, s. 363.

³²⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 67.

³²⁹ Abulfeda, w: RHC Or., t. 1, s. 3.

³³⁰ Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 578.

³³¹ Wilhelm z Tyru, s. 174-175.

³³² RHC Or., t. 1, s. 192.

³³³ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 69.

³³⁴  Tamże.

³³⁵ R. Dussaud, Topographie historique, s. 341; E. Honigmann, Suwaidîya, w: Encyclopédie de l’Islam, J (1928), s. 600 [por. E. Honigmann, al-Suwaidīya, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_5557, dostęp: 17.03.2018 – przyp. tłum.].

³³⁶ Por. Rajmund z Agiles, s. 242; Cafaro di Rustico da Caschifellone, De libertatione civitatum Orientis, RHC Occ., t. 5, s. 50.

³³⁷ O Laodycei por. E. Honigmann, Làthikiya, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 37, s. 3 [por. E. Honigmann, Lād̲h̲iḳīya, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_3372, dostęp: 20.03.2018 – przyp. tłum.].

³³⁸ F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 210-212.

³³⁹ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 71. Decyzja o budowie kasztelu Malregard musiała zapaść ok. 23 listopada 1097 r., por. H. Hagenmeyer, Chronologie de la première croisade, s. 520.

³⁴⁰ Wilhelm z Tyru, s. 180; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 71.

³⁴¹ Wilhelm z Tyru, s. 179; Rajmund z Agiles, s. 243.

³⁴² Histoire anonyme de la première Croisade, s. 74.

³⁴³ Por. Rajmund z Agiles, s. 243-244; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 75.

³⁴⁴ Kemal ad-Din nazywa go królem: malik, por. RHC Or., t. 3, s. 579.

³⁴⁵ Inne nazwy tego miasta to Emesa lub Homs – przyp. tłum.

³⁴⁶ Przed objęciem władzy przez Dżanah ad-Daulę Hims został zdobyty przez beduińskie plemię Banu Mulâ’ib, na którego czele stał Halaf ibn-Mulâ’ib. Około 1090 r. Halaf, który był znienawidzony przez mieszkańców Himsu, a to z racji ich upokarzania, na rozkaz seldżuckiego sułtana Malikszaha został pozbawiony władzy. Hims przypadł Tutuszowi, bratu Malikszaha, potem Ridwanowi, synowi i następcy Tutusza w Aleppo. Około 1097 r. Ridwan oddał Hims Dżanah ad-Dauli, który w tym czasie został jego teściem; por. M. Sobernheim, Hims, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 328 [por. M. Sobernheim, Ḥimṣ, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_2810, dostęp: 20.03.2018 – przyp. tłum.].

³⁴⁷ Por. Rajmund z Agiles, s. 244; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 73; Wilhelm z Tyru, s. 184.

³⁴⁸ R. Dussaud, Topographie historique, s. 170.

³⁴⁹ Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 579.

³⁵⁰ Rajmund z Agiles, s. 245.

³⁵¹ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 77 [Hyperperon – złota moneta bizantyjska (ok. 20 karatów), wprowadzona w czasach cesarza Aleksego I Komnena. Solid – na Zachodzie od czasów karolińskich (IX w.) jednostka obrachunkowa, na którą składało się 12 denarów (srebrnych monet) – przyp. tłum.].

³⁵² Chodzi o Konstantyna I, drugiego z książąt rubenidzkich, władcę Partzerpertu i Vahki, który zmarł ok. 1110 r.; Oszin, władca Lampronu, założyciel dynastii Hetumidów, i jego brat Pazouni.

³⁵³ Mateusz z Edessy, s. 33.

³⁵⁴ Wilhelm z Tyru, s. 188.

³⁵⁵ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 77-79.

³⁵⁶ Cytat z Rajmunda z Agiles, s. 245-246. Por. też: F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 201; tenże, Histoire de la première Croisade, s. 193.

³⁵⁷ Aleksjada, 1, 11, 4, 87; F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 202.

³⁵⁸ Rajmund z Agiles, s. 246.

³⁵⁹ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 73, 81.

³⁶⁰ Wilhelm z Tyru, s. 190.

³⁶¹ Por. C.-H. Becker, Badr al-Djamali, w: Encyclopédie de l’Islam, t. 1, s. 571 [por. C.H. Becker, Badr al-Ḏj_amālī, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_1121, dostęp: 21.03.2018 – przyp. tłum.], i tenże, Al-Afdal, tamże, t. 1, s. 148 [por. C.H. Becker, al-Afḍal, w: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_0362, dostęp: 21.03.2018 – przyp. tłum.]. G. Wiet, Precis d’histoire de l’Egypte, t. 2, s. 186.

³⁶² Tekst, który odwołuje się do faktu zdobycia Jerozolimy przez Fatymidów, podaje rok 1096 i jest autorstwa Ibn al-Athira (Ibn al-Athir, Kamil, s. 197-198). Z kontekstu jednak wynika, że wydarzenie to nastąpiło po zwycięstwie odniesionym przez Franków pod Antiochią. Otóż bitwa pod Antiochią miała miejsce 28 czerwca 1098 r. Zresztą Ibn al-Athir jest autorem dość późnym. Najlepsze źródło, kronika Ibn al-Kalanisiego, współczesnego wydarzeniom, umieszcza odzyskanie Jerozolimy przez Fatymidów w sierpniu 1098 r. (s. 45).

³⁶³ P. Riant, Inventaire critique des lettres historiques de Croisades, AOL, t. 1, s. 162.

³⁶⁴ Wilhelm z Tyru, s. 191-192.

³⁶⁵ Przykłady u E. Graeffe, Fatimites, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 95-96 [por. M. Canard, G. Marçais, Fāṭimides, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_0218, dostęp: 23.03.2018 – przyp. tłum.].

³⁶⁶ Por. K. Zetterstéen, Sokman ibn Ortoq, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 534; F. Buhl, Al Kuds, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 1163.

³⁶⁷ Stan ducha Fatymidów został przekazany przez Wilhelma z Tyru, skoro opowiada on nam, że po bitwie przy moście nad Orontesem (7 marca 1098 r.) zwycięscy Frankowie wysłali 300 głów Turków do portu Saint-Siméon, gdzie wysłannicy egipscy mogli je obejrzeć, zanim odpłynęli. Wysłannicy kalifa Egiptu jeszcze stamtąd nie odpłynęli i kiedy to zobaczyli, cieszyli się ze śmierci swoich wrogów, ale czuli strach przed naszymi ludźmi, por. Wilhelm z Tyru, s. 205.

³⁶⁸ Ibn al-Athir, Kamil, s. 193.

³⁶⁹ Bitwa pod al- Bâra miała miejsce 30 grudnia 1097 r. – przyp. tłum.

³⁷⁰ Por. Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, w: RHC Or., t. 3, s. 579.

³⁷¹ Wilhelm z Tyru, s. 194.

³⁷² F. Chalandon, Histoire de la première Croisade, s. 195.

³⁷³ Wilhelm z Tyru, s. 196. Por. A. Hatem, Les poèmes épiques des Croisades (genèse, historicité, localisation), w: Syria. Revue d’art oriental et d’achéologie, t. 14 (1933), s. 190.

³⁷⁴ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 85.

³⁷⁵ Wilhelm z Tyru, s. 196; Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 579.

³⁷⁶ Rajmund z Agiles, s. 242-243.

³⁷⁷ Wilhelm z Tyru, s. 198.

³⁷⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 91; Rajmund z Agiles, s. 248; Wilhelm z Tyru, s. 199.

³⁷⁹ Wilhelm z Tyru, s. 200, a zwłaszcza jego tłumacz, nie ukrywają podziwu dla szlachetnej wymowy, tyleż klasycznej co pięknej.

³⁸⁰ Np. list Stefana z Blois, w: Epistulæ et chartæ, s. 151; Wilhelm z Tyru, s. 201.

³⁸¹ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 94.

³⁸² Wilhelm z Tyru, s. 204. Por. też Rajmund z Agiles, s. 249, gdzie o waleczności Prowansalczyka Isarda z Die.

³⁸³ Rajmund z Agiles, s. 250.

³⁸⁴ Wilhelm z Tyru, s. 207.

³⁸⁵ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 99.

³⁸⁶ Tamże, s. 95.

³⁸⁷ Wilhelm z Tyru, s. 212.

³⁸⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 101.

³⁸⁹ Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 580-581.

³⁹⁰ Wilhelm z Tyru, s. 212.

³⁹¹ Quidam de turcatis qui erat in civitate, s. 251. Por. też A. Hatem, Les poèmes épiques des Croisades, s. 205.

³⁹² Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 581.

³⁹³ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 103.

³⁹⁴ Tamże.

³⁹⁵ Wilhelm z Tyru, s. 215-220. Por. A. Hatem, Les poèmes épiques des Croisades, s. 211 i n. Hatem zebrał w Chanson d’Antioche informacje, które mogłyby być przypisane Ryszardowi Pielgrzymowi.

³⁹⁶ Wilhelm z Tyru, s. 228; Radulf z Caen, s. 654; Rajmund z Agiles, s. 251.

³⁹⁷ Wilhelm z Tyru, s. 231.

³⁹⁸ Opis Ibn al-Athira w: Ibn al-Athir, Kamil, s. 193. Co do lokalizacji wymienionych miejscowości, por. R. Dussaud, Topographie historique, s. 168-169. Armenaz znajduje się w środku zalesionych wzgórz, na wschód od Orontesu i na południowy wschód od Mostu Żelaznego. Rubea była położona między Allaruz i Ma’arrat an-Nu’mân, przy drodze, która biegnie od Orontesu do Ma’arratu.

³⁹⁹ Por. R. Dussaud, Topographie historique, s. 168 i 220-227.

⁴⁰⁰ Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 582.

⁴⁰¹ Por. K. Zetterstéen, Kurbuka, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 1195-1196 [por. K.V. Zetterstéen, Kurbuḳa, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_SIM_4537, dostęp: 23.03.2018 – przyp. tłum.].

⁴⁰² Wilhelm z Tyru, s. 216-217.

⁴⁰³ R. Dussaud, Topographie historique, s. 474.

⁴⁰⁴ Tamże, s. 183.

⁴⁰⁵ Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 580.

⁴⁰⁶ Tamże, s. 582; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 115.

⁴⁰⁷ Było to 8 czerwca 1098 r., por. Albert z Aix, s. 252-253; Wilhelm z Tyru, s. 244.

⁴⁰⁸ Tamże, s. 259.

⁴⁰⁹ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 113; Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 582.

⁴¹⁰ RHC Or., t. 1, s. 139; Wilhelm z Tyru, s. 240.

⁴¹¹ Tamże; Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 582.

⁴¹² Tamże, s. 583.

⁴¹³ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 127-129.

⁴¹⁴ O tym synu Roberta Guiscarda służącym Bizancjum, który jednak na wieść o zagrożeniu Boemunda poczuł w sobie normańską krew, por. F. Chalandon, Histoire de la domination normande, t. 1, s. 282-283; tenże, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 92, 182, 203, 245. Inicjatywa Gwidona została opisana w sposób wzruszający przez anonimowego kronikarza I krucjaty (Histoire anonyme de la première Croisade, s. 143-145). Być może Gwidon przekonywał cesarza, aby iść na pomoc Frankom oblegającym Antiochię, zanim tchórzliwy Stefan z Blois, obawiając się utraty twarzy, zaczął rozpowszechniać plotkę o zniszczeniu armii krucjatowej.

⁴¹⁵ F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 203; Aleksjada, XI, vi, s. 119-120; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 141-147; Wilhelm z Tyru, s. 250-254; Albert z Aix, s. 416-417.

⁴¹⁶ Wilhelm z Tyru, s. 254.

⁴¹⁷ Tamże, s. 246.

⁴¹⁸ Tamże.

⁴¹⁹ Tamże, s. 243.

⁴²⁰ Tamże, s. 255; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 137.

⁴²¹ Wilhelm z Tyru, s. 255.

⁴²² Rajmund z Agiles, s. 253-257; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 133-135, 147. por. F. Chalandon, Histoire de la prèmiere Croisade, s. 210-218.

⁴²³ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 147.

⁴²⁴ Wilhelm z Tyru, s. 258.

⁴²⁵ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 149.

⁴²⁶ Według Mateusza z Edessy krzyżowcy mieli wprost zaproponować Kurbudze oddanie Antiochii w zamian za zachowanie życia wraz z warunkiem dalszego kontynuowania pielgrzymki [krucjaty], por. Mateusz z Edessy, s. 41. Nie znajdujemy jednak żadnego potwierdzenia tego twierdzenia wśród naocznych uczestników wydarzeń, takich jak Rajmund z Agiles, s. 260, czy w Gesta Francorum, s. 149.

⁴²⁷ Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 582-583.

⁴²⁸ RHC Or., t. 1, s. 4.

⁴²⁹ Ibn al-Kalanisi określa datę bitwy pod Antiochią na 29 czerwca 1098 r., por. R. Fazy, La chronique de Damas et les sources chrétiennes de la Première Croisade, w: Journal Asiatique, t. 228 (1936).

⁴³⁰ Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 583.

⁴³¹ RHC Or., t. 1, s. 195.

⁴³² Histoire anonyme de la première Croisade, s. 155.

⁴³³ Ibn al-Athir, Kamil, s. 195.

⁴³⁴ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 159.

⁴³⁵ Tamże.

⁴³⁶ Tamże.

⁴³⁷ Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 584.

⁴³⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 159; A. Hatem, Les poèmes épiques des Croisades, s. 234.

⁴³⁹ Rajmund z Agiles, s. 261-262.

⁴⁴⁰ Tamże, s. 262. Od 14 lipca 1098 r. widzimy Boemunda już jako władcę Antiochii. Przyznał on wówczas Genueńczykom kościół św. Jana, który znajdował się w granicach miasta. Poza tym przyznał im studnię, park i dzielnicę składającą się z 30 domów w sąsiedztwie kościoła. Jest to bardzo przebiegły krok, który miał zapewnić Boemundowi poparcie tej potężnej republiki morskiej, por. E. Rey, Resumé chronologique de l’histoire des princes d’Antioche, s. 326.

⁴⁴¹ Albert z Aix, s. 434, co potwierdza też Wilhelm z Tyru, s. 274: Władza nad miastem tak jak obiecali to baronowie i za ich zgodą została przekazana Boemundowi. Tylko hrabia Tuluzy, który trzymał w swoim ręku Bramę Mostową i wieże, gdzie stacjonowali jego ludzie, nie chciał ich oddać, mówiąc, że jest to jego część [miasta].

⁴⁴² Należy pamiętać, że autor pisze o współczesnej mu tureckiej Antiochii, tj. z lat 30. XX w. – przyp. tłum.

⁴⁴³ Zwłaszcza F. Chalandon.

⁴⁴⁴ Albert z Aix, s. 434: Godefridus dux, Robertus Flandriensis, Robertus Nortmannorum princeps, nolentes fidem et sacramentum imperatori Constantinopolis factum violare… juraverunt enim ut, si caperatur Antiochia, qui de regno ejus erat, sicut Nicaea, … suae mejstati restituerent.

⁴⁴⁵ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 161.

⁴⁴⁶ Wilhelm z Tyru, s. 277.

⁴⁴⁷ F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 206-207.

⁴⁴⁸ Rajmund z Agiles, s. 286; Wilhelm z Tyru, s. 307.

⁴⁴⁹ F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 214.

⁴⁵⁰ Tamże, s. 207.

⁴⁵¹ Przypomnijmy, że patriarcha Antiochii był jednym z najwyższych dostojników Kościoła greckiego. Podlegali mu metropolici Tarsu, Anazarby, Hierapolis, Edessy, Laodycei, Apamei, Himsu, Damaszku i Tyru. Innymi patriarchatami greckimi były: Konstantynopol, Jerozolima i Aleksandria.

⁴⁵² Albert z Aix, s. 433.

⁴⁵³ Tamże.

⁴⁵⁴ Wilhelm z Tyru, s. 274.

⁴⁵⁵ Tamże.

⁴⁵⁶ Tamże, s. 274-275.

⁴⁵⁷ Michał Syryjczyk, s. 191. Lista nie jest kompletna. W rzeczywistości patriarchat łaciński Antiochii obejmował arcybiskupstwa: Korikos, Tars, Mamistra, Cyrrhus, Hierapolis, Edessa i Apamea oraz biskupstwa: Albara, Laodycea, Dżabla, Banijas, Antaradus, Trypolis i Byblos (Dżubajl, Gibelet). Jak widać, łaciński patriarchat Antiochii był mniej rozległy niż patriarchat grecki. Patriarcha łaciński nie obejmował swoim zasięgiem arcybiskupstwa Tyru i biskupstwa Bejrutu, Sydonu, Akki i Paneas, które podlegały łacińskiemu patriarsze Jerozolimy, ale były częścią antiocheńskiego patriarchatu greckiego, por. Wilhelm z Tyru, s. 502-505.

⁴⁵⁸ Rajmund z Agiles, s. 262.

⁴⁵⁹ R. Dussaud, Topographie historique, s. 172. Por. E. Honigmann, Ma’arrat Mesrin i Ma’arrat at-Nu’mân, w: Encyclopédie de l’Islam, ks. 37, s. 60-64 [por. N. Elisséeff, Maʿarrat Maṣrīn ou Miṣrīn, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_0597; N. Elisséeff, Maʿarrat al-Nuʿmān, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_0598, dostęp: 24.03.2018 – przyp. tłum.].

⁴⁶⁰ Marra i Talamannia w: Histoire anonyme de la première Croisade, s. 162, 165.

⁴⁶¹ Tamże, s. 165; Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 584.

⁴⁶² Tamże, s. 584.

⁴⁶³ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 165.

⁴⁶⁴ O trudnościach co do chronologii wydarzeń w Cylicji w tym okresie, por. F. Chalandon, Les Comnènes, t. 2, s. 108-109.

⁴⁶⁵ Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 586.

⁴⁶⁶ Była to żona Fulberta z Bouillon, która została zaskoczona i zabita przez mieszkańców Azazu, por. Albert z Aix, s. 436.

⁴⁶⁷ Ekspedycja jest datowana między 14 a 17 września 1098 r., por. Albert z Aix, s. 439; Wilhelm z Tyru, s. 283 [W tekście oryginalnym Omar został nazwany homme lige, czyli wasalem, który składał tzw. przysięgę lenną z pierwszeństwem wykonania swoich zobowiązań wobec wskazanego seniora, przed wykonaniem obowiązków wobec innych – przyp. tłum.].

⁴⁶⁸ Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 586; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 167-169; Rajmund z Agiles, s. 266.

⁴⁶⁹ Por. H. Hagenmeyer, Chronologie de la prèmiere Croisade, cz. 2, ROL, t. 7, (1899), s. 324-325.

⁴⁷⁰ F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 207, 213; tenże, Histoire de la première Croisade, s. 239.

⁴⁷¹ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 169: Saint-Gilles nie chciał zawierać żadnego porozumienia z Boemundem, obawiając się popełnienia krzywoprzysięstwa wobec cesarza. Jak wskazuje Bréhier, jest to argument czysto polityczny, który jest błędny, ponieważ Rajmund nie złożył tej sławnej przysięgi.

⁴⁷² Rajmund z Agiles, s. 267.

⁴⁷³ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 102, 169.

⁴⁷⁴ Rajmund z Agiles, s. 267.

⁴⁷⁵ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 171.

⁴⁷⁶ Co do identyfikacji Rugii (albo Chastel Rouge) jako miasta leżącego koło Kashfahanu, obecnie w okolicach Tell al-Karsh (7 km na południowy wschód od Dżisr al-Shughr), por. R. Dussaud, Topographie historique, s. 166-170, 175-176, 213.

⁴⁷⁷ Albert z Aix, s. 268-269.

⁴⁷⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 175.

⁴⁷⁹ Ibn al-Athir, Kamil, s. 196.

⁴⁸⁰ Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 587; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 177.

⁴⁸¹ Rajmund z Agiles, s. 271.

⁴⁸² R. Dussaud, Topographie historique, s. 177.

⁴⁸³ Pałac Jaghi Sijana i Brama Mostowa.

⁴⁸⁴ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 179.

⁴⁸⁵ Rajmund z Agiles, s. 271.

⁴⁸⁶ Tamże, s. 271. Echo tych wydarzeń znajdujemy też w Kemal ad-Din, Chronique d’Alep, s. 587.

⁴⁸⁷ L. Bréhier zauważa, że jeśli chodzi o opisy wydarzeń na terenach kontrolowanych przez Arabów, to przekaz w Gesta Francorum staje się zdecydowanie mniej agresywny wobec muzułmanów niż ma to miejsce w rozdziałach dotyczących państw tureckich, por. Histoire anonyme de la première Croisade, s. 181.

⁴⁸⁸ Przypomnijmy, że w 1025 r. Salih ibn Mirdas przekazał okolice Szajzaru w ręce Munkizydów, chociaż samo miasto znajdowało się wciąż w rękach bizantyjskich. W 1041 r. munkizydzki emir Muquallad opanował Kafartab, a jego wnuk Usama Abu Mutawaj (zm. 1059) rozszerzył panowanie Munkizydów aż do Orontesu. Syn Usamy Ali ibn Munkiz zmusił do kapitulacji załogę cytadeli w Szajzarze (19 grudnia 1081 r.), która odeszła nie niepokojona. Po śmierci Alego rządy w Szajzarze objął jego syn Izz al-Daula Abul Murhaf Nasr (1082-1098), a po nim jego syn Izz ad-Din Abul Asakir Sultan (1098-1154), współczesny wydarzeniom pierwszej krucjaty, por. E. Honigmann, Schaizar, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 297-298 oraz H. Derenbourg, Ousâma Ibn Mounḳidh: un émir syrien au premier siècle des croisades (1095-1188), t. 1: Vie d’Ousâma, Paris 1893, s. 1-40.

⁴⁸⁹ Wilhelm z Tyru, s. 295; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 181; H. Derenbourg, Ousâma Ibn Mounḳidh, t. 1, s. 67-68.

⁴⁹⁰ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 181.

⁴⁹¹ R. Dussaud, Topographie historique, s. 241.

⁴⁹² Histoire anonyme de la première Croisade, s. 180-181.

⁴⁹³ Por. R. Dussaud, Topographie historique, s. 189.

⁴⁹⁴ To sugeruje L. Bréhier, por. Histoire anonyme de la première Croisade, s. 181, przyp. 6.

⁴⁹⁵ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 181.

⁴⁹⁶ Rajmund z Agiles, s. 272.

⁴⁹⁷ Tamże, s. 273.

⁴⁹⁸ Mansur, ojciec Abu Muhammada, był władcą Dżabli (Jablah), w czasie gdy Bizantyjczycy władali jeszcze tym portem, i sprawował władzę pod ich nadzorem. Kiedy Bizancjum było zmuszone wycofać swój garnizon (1081), Masur pozostał władcą (kadim), ale pod zwierzchnictwem arabskiej dynastii z plemienia Banu Ammar, która władała Trypolisem. Abu Muhammad, syn Mansura, usiłował uwolnić się spod władzy Trypolisu, a jego walki z Banu Ammar są dobrze opisane w kronice Ibn al-Athira, por. Ibn al-Athir, Kamil, s. 204-206.

⁴⁹⁹ Rajmund z Agiles, s. 273.

⁵⁰⁰ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 183; E. Honigmann, Masyad, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 458.

⁵⁰¹ Błędny odczyt nazwy zamku Kefalia Rafalia, por. R. Dussaud, Topographie historique, s. 98 i mapa VIII, A, 3.

⁵⁰² Histoire anonyme de la première Croisade, s. 182.

⁵⁰³ Albert z Aix, s. 451.

⁵⁰⁴ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 183.

⁵⁰⁵ Zamek zawdzięczał swoją nazwę kurdyjskiemu garnizonowi, który osadził tam Shibl al-Daula Nasr, władca Aleppo, co miało miejsce w pierwszej połowie XI w., por. M. Sobernheim, Hisn al-Akrad, w: Encyclopédie de l’Islam, t. 23, s. 339 [por. N. Elisséeff, Ḥiṣn al-Akrād, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_0295, dostęp: 24.03.2018 – przyp. tłum.].

⁵⁰⁶ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 183.

⁵⁰⁷ Rajmund z Agiles, s. 274.

⁵⁰⁸ W polskiej tradycji święto to znane jest lepiej jako dzień Matki Boskiej Gromnicznej – przyp. tłum.

⁵⁰⁹ Dżanah ad-Daula, emir Himsu w latach 1098-1102, por. RHC Or., t. 1, s. 194, 197, 213.

⁵¹⁰ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 183-185.

⁵¹¹ RHC Or., t. 1, s. 197. Por. też Rajmund z Agiles, s. 275.

⁵¹² M. Sobernheim, Ibn Ammar, w: Encyclopédie de l’Islam, t. 23, s. 382; F. Buhl, Tarabulus, w: Encyclopédie de l’Islam, t. 23, s. 693 [por. F. Buhl-[C.E. Bosworth], M. Lavergne, Ṭarābulus (ou Atrābulus) al-S_h_ām, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_1177, dostęp: 24.03.2018 – przyp. tłum.]; G. Wiet, Inscription d’un prince de Tripoli, w: Mémorial Henri Basset. Nouvelles études nord-africaines et orientales, t. 2, Paris 1928, s. 279.

⁵¹³ H. Derenbourg, który próbował zinterpretować informacje z kroniki Ibn al-Athira, umieszcza datę śmierci Dżalal al-Mulk ibn Ammara w „około 1101” (por. H. Derenbourg, Ousâma Ibn Mounḳidh, t. 1, s. 75, przyp. 8). Jednak według najnowszych obliczeń Sobernheima zmiana władzy w Trypolisie miała miejsce w roku 492 Hidżry, czyli w 1099 r. (M. Sobernheim, Ibn Ammar, w: Encyclopédie de l’Islam, t. 23, s. 383).

⁵¹⁴ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 185. O oportunizmie Banu Ammar, por. G. Wiet, Inscription d’un prince de Tripoli, t. 2, s. 284.

⁵¹⁵ Rajmund z Agiles, s. 275.

⁵¹⁶ R. Dussaud, Topographie historique, s. 84, cytuje zapis z kroniki Benedictusa de Accoltis (RHC Occ., t. 5, s. 597 oraz Radulf z Caen, s. 680). Por. też Wilhelm z Tyru, s. 297-298.

⁵¹⁷ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 185-187.

⁵¹⁸ Rajmund z Agiles, s. 276.

⁵¹⁹ Tamże, s. 276.

⁵²⁰ Identyfikację miasta przeprowadził R. Dussaud, Topographie historique, s. 126.

⁵²¹ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 187.

⁵²² Fulcher z Chartres, s. 353.

⁵²³ Rajmund z Agiles, s. 277. Według Wilhelma z Tyru nie chodziło o kalifa, ale o seldżuckiego sułtana Persji Barkiyaruka, który według krążących plotek miał przybywać na czele dżihadu (Wilhelm z Tyru, s. 302). Zresztą, jak zobaczymy dalej, zarówno dla Wilhelma z Tyru, jak i dla Alberta z Aix, to Rajmund z Tuluzy miał rozsiewać te wieści, przekupiony przez emira Dżabli, co miało na celu spowodowanie odejścia wojsk Gotfryda z Bouillon. Z kolei arabski kronikarz Ibn al-Athir, Kamil, s. 205, mówi wprost, że to władca Dżabli rozpuścił pogłoski o nadejściu sułtana Persji na pomoc Syrii, aby spowodować odejście Franków. Frankowie byli upewniani o tym, że armia egipska także zmierza przeciwko nim. Plotka, raz puszczona, została przez emira Trypolisu rozpowszechniona w obozie Rajmunda z Trypolisu.

⁵²⁴ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 187; Albert z Aix, s. 453.

⁵²⁵ Lotaryński kronikarz Albert z Aix sugeruje, poprzez swoje opisy, owo niezadowolenie Gotfryda: emir Dżabli miał przekupić Rajmunda z Tuluzy, aby rozpuścił fałszywą plotkę o wyprawie kalifa, żeby w ten sposób sprowokować Gotfryda do odejścia spod miasta i zakończenia oblężenia, por. Albert z Aix, s. 453. Podobna narracja o antyprowansalskim wydźwięku u Wilhelma z Tyru, s. 302.

⁵²⁶ R. Dussaud, Topographie historique, s. 91-92.

⁵²⁷ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 189.

⁵²⁸ Guynemer z Boulogne, porozumiawszy się z Edgarem Aethelingiem, współdziałał z nim w celu zapewnienia krucjacie panowania na morzu oraz dostarczania jej regularnych dostaw.

⁵²⁹ Rajmund z Agiles, s. 290.

⁵³⁰ Tamże, s. 278; Albert z Aix, 454-455.

⁵³¹ Jak pisze Wilhelm z Tyru, wysłannicy bizantyjscy przypomnieli, że wszyscy baronowie zostali jego [cesarza – przyp. tłum.] lennikami i zaprzysięgli na Ewangelię, że miasta i zamki, które zdobędą, a które należały do cesarstwa, nie zostawią sobie, ale oddadzą je i wszystkie ziemie aż do Jerozolimy, por. Wilhelm z Tyru, s. 307.

⁵³² Rajmund z Agiles, s. 286; F. Chalandon, Essai sur le règne d’Alexis Ier, s. 214.

⁵³³ Rajmund z Agiles, s. 279-285. Por. też Fulcher z Chartres, s. 344-345 i Radulf z Caen, s. 682.

⁵³⁴ Chodzi o krzyżowców m.in. z Lotaryngii, Normandii i właściwej Francji (Ile-de-France) – przyp. tłum.

⁵³⁵ Wilhelm z Tyru, który pisał swoją oficjalną kronikę 80 lat później i nie krył swego antyprowansalskiego nastawienia, tak napisał o Arnulfie: Był człowiekiem uczonym, ale wiódł złe życie, był zbyt złośliwy i skory do zwady, Wilhelm z Tyru, s. 304.

⁵³⁶ Albert z Aix, s. 455; Rajmund z Agiles, s. 289.

⁵³⁷ Tamże.

⁵³⁸ Rajmund z Agiles, s. 285; Wilhelm z Tyru, s. 308-309.

⁵³⁹ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 189.

⁵⁴⁰ Rajmund z Agiles, s. 278. Kadi Dżabli ze swojej strony, bojąc się krzyżowców, którzy mogli zwrócić się przeciwko niemu po przerwaniu oblężenia Arki, miał im zaoferować analogiczne warunki, z tym że kwota, którą proponował, wynosiła 5 tys. złotych aurei (tamże).

⁵⁴¹ Tamże, s. 289.

⁵⁴² Histoire anonyme de la première Croisade, s. 191. Obietnica nawrócenia emira Trypolisu na chrześcijaństwo wydaje się mało wiarygodna, chociaż Rajmund z Agiles twierdzi, że w czasie oblężenia Arki kilku muzułmanów nawróciło się, por. tamże, s. 278.

⁵⁴³ Albert z Aix, s. 457.

⁵⁴⁴ Tamże.

⁵⁴⁵ Wilhelm z Tyru, s. 310.

⁵⁴⁶ Albert z Aix, s. 457.

⁵⁴⁷ Nahr al-Kalb czyli Rzeka Psia – rzeka w Libanie uchodząca do Morza Śródziemnego – przyp. tłum.

⁵⁴⁸ Albert z Aix, s. 458; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 193.

⁵⁴⁹ Ibn al-Athir, Kamil, s. 197; F. Buhl, Al Kuds, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 1163; K. Zetterstéen, Sokman ibn Ortok, w: Encyclopédie de l’Islam, I, s. 534.

⁵⁵⁰ Dynastia Ptolemeuszy rządziła Egiptem w latach 304-30 p.n.e. Pierwszym królem Egiptu z tej dynastii był Ptolemeusz I, jeden z dowódców Aleksandra Wielkiego, a ostatnią królową – Kleopatra. Od 30 r. p.n.e. Egipt był prowincją rzymską, a potem bizantyjską (wschodniorzymską). Od 642 r. Egipt znajdował się w granicach państwa muzułmańskiego – przyp. tłum.

⁵⁵¹ Muhammad Ali – namiestnik sułtana tureckiego w Egipcie, następnie wicekról (1805-1849). Dążył do samodzielności, prowadząc właściwie niezależną od Turcji politykę międzynarodową. Słynął z okrucieństwa w prowadzeniu wojen i despotyzmu w dziedzinie rządów wewnętrznych. Położył podwaliny pod unowocześnienie Egiptu i jego usamodzielnienie – przyp. tłum.

⁵⁵² W czasach gdy R. Grousset pisał swoje dzieło, Egipt znajdował się pod władzą Wielkiej Brytanii jako protektorat (1881-1922). Ogłoszona w 1922 r. niepodległość w zasadzie nie zmieniła sytuacji, w dalszym ciągu krajem rządzili Brytyjczycy, stąd użyte przez historyka określenie „obecni Anglo-Egipcjanie” – przyp. tłum.

⁵⁵³ Por. C.H. Becker, Badr al-Djamali, w: Encyclopédie de l’Islam, I, s. 571.

⁵⁵⁴ C.H. Becker, Al Afdal, w: Encyclopédie de l’Islam, I, s. 148.

⁵⁵⁵ Extraits d’Ibn Muyassar, w: RHC Or., t. 3, s. 461-462.

⁵⁵⁶ Wilhelm z Tyru, s. 191-192.

⁵⁵⁷ Tamże, s. 205.

⁵⁵⁸ Ibn al-Athir, Kamil, s. 197. Informacja potwierdzona u Wilhelma z Tyru (s. 306). Warto raz jeszcze podkreślić zmysł polityczny Wilhelma i jego znajomość wschodnich realiów. W tekście Ibn al-Athira czytamy, że odzyskanie Jerozolimy przez Fatymidów było następstwem zwycięstwa Franków nad Kurbughą pod murami Antiochii (28 czerwca 1098 r.). W tym ujęciu podana przez arabskiego kronikarza data szaban 498 (sierpień 1096 r.) jest wynikiem błędu. Bez wątpienia chodzi o sierpień 1098 r., jak u współczesnego wydarzeniom Ibn al-Kalanisiego (s. 45). Zdanie to podziela C.H. Becker, Al-Afdal, w: Encyclopédie de l’Islam, I, s. 148, i H. Hagenmeyer, Chronologie de la première croisade, s. 322, gdzie autor solidnie podbudowuje przywołaną tezę.

⁵⁵⁹ Ibn al-Athir, Kamil, s. 197-198; Extraits d’Ibn Muyassar, s. 462 oraz Ibn al-Kalanisi, s. 45.

⁵⁶⁰ Wilhelm z Tyru, s. 305-306.

⁵⁶¹ Albert z Aix, s. 458.

⁵⁶² Wilhelm z Tyru, s. 311.

⁵⁶³ Tamże, s. 312.

⁵⁶⁴ Albert z Aix, s. 460.

⁵⁶⁵ Wilhelm z Tyru, s. 313; Albert z Aix, s. 460-461; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 193.

⁵⁶⁶ Albert z Aix, s. 292.

⁵⁶⁷ Tamże, s. 462.

⁵⁶⁸ Fulcher z Chartres, s. 354-355; Albert z Aix, s. 462.

⁵⁶⁹ Tamże.

⁵⁷⁰ Wilhelm z Tyru, s. 316.

⁵⁷¹ Wilhelm z Tyru, s. 318, zestawiając wcześniejsze opisy.

⁵⁷² Ibn al-Athir, Kamil, s. 198.

⁵⁷³ Rajmund z Agiles, s. 293-294; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 199.

⁵⁷⁴ Fulcher z Chartres, s. 359.

⁵⁷⁵ Nazwa Bramy św. Szczepana (św. Stefana) nadawana jest dzisiaj Bab Sitti Mariyam, położonej na północny wschód od Haram al-Sherif, we wschodnim odcinku murów. W XII w. Bramą św. Szczepana nazywano Bramę Damasceńską, znajdującą się w północno-zachodnim odcinku murów.

⁵⁷⁶ Albert z Aix, s. 463; Rajmund z Agiles, s. 293; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 195.

⁵⁷⁷ Albert z Aix, s. 464.

⁵⁷⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 195.

⁵⁷⁹ Tamże, s. 197; Rajmund z Agiles, s. 294.

⁵⁸⁰ W. Heyd, Histoire du commerce du Levant au Moyen-Âge, t. 1, Leipzig 1885, s. 134-135.

⁵⁸¹ Wilhelm z Tyru, s. 338.

⁵⁸² Histoire anonyme de la première Croisade, s. 199.

⁵⁸³ Rajmund z Agiles, s. 295.

⁵⁸⁴ Tamże, s. 298.

⁵⁸⁵ Albert z Aix, s. 467.

⁵⁸⁶ Rajmund z Agiles, s. 297.

⁵⁸⁷ Continuation de Tudebode, s. 219.

⁵⁸⁸ Radulf z Caen, s. 689.

⁵⁸⁹ Rajmund z Agiles, s. 296-297; Albert z Aix, s. 470; Wilhelm z Tyru, s. 340.

⁵⁹⁰ Rajmund z Agiles, s. 298; Wilhelm z Tyru, s. 338 i 343. Por. też L.H. Vincent, F.-M. Abel, Jérusalem. Recherches de topographie, d’archéologie et d’histoire, t. 1, Paris 1912, s. 945.

⁵⁹¹ Wilhelm z Tyru, s. 345.

⁵⁹² Por. dyskusję na ten temat w: Histoire anonyme de la première Croisade, s. 202, przyp. 3.

⁵⁹³ Albert z Aix, s. 477.

⁵⁹⁴ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 203.

⁵⁹⁵ Tamże.

⁵⁹⁶ Ibn al-Athir, Kamil, s. 199. Por. też Mirat al-Zeman (RHC Or., t. 3, s. 518), gdzie informacja, że w meczecie było 70 lamp, w tym 20 ze złota, a 50 ze srebra. Por. Fulcher z Chartres, s. 359-360. O meczecie Kopuła na Skale por. J. Walker, Kubbat al-Sakhra, w: Encyclopédie de l’Islam, 34, s. 1152 [por. O. Grabar, Ḳubbat al-Ṣak_h_ra, w: Encyclopédie de l’Islam, wersja on-line: http://dx.doi.org/10.1163/9789004206106_eifo_COM_0533, dostęp: 25.03.2018 – przyp. tłum.].

⁵⁹⁷ Albert z Aix, s. 479.

⁵⁹⁸ Histoire anonyme de la première Croisade, s. 205-207; Albert z Aix, s. 483. Por. też F. Chalandon, Histoire de la première Croisade, s. 277.

⁵⁹⁹ Prowansalski historyk Rajmund z Agiles (s. 300) przeciwstawia sobie Prowansalczyków, poddanych Rajmunda z Tuluzy, i Francuzów, do których zalicza wszystkich innych krzyżowców z Galii, wliczając w to Lotaryńczyków. Por. Histoire anonyme de la première Croisade, s. 203-205; Rajmund z Agiles, s. 299-300; Fulcher z Chartres, s. 359.

⁶⁰⁰ Fulcher z Chartres, s. 361.

⁶⁰¹ Ibn al-Athir, Kamil, s. 198; Histoire anonyme de la première Croisade, s. 205.

⁶⁰² Albert z Aix, s. 483. Dowodem na to, że nie cała ludność arabska Jerozolimy została wymordowana, jest fakt, iż wielkie północne przedmieście Damaszku, Salihiye, zostało w całości zasiedlone przez uciekinierów ze Świętego Miasta po jego zdobyciu przez krzyżowców. Por. R. Dussaud, Topographie historique de la Syrie, s. 311.

⁶⁰³ Abul Fida, s. 4; Ibn al-Athir, Kamil, s. 198.

⁶⁰⁴ H. Lammens, La Syrie: précis historique, t. 1, Beyrouth 1921, s. 213.

⁶⁰⁵ Wilhelm z Tyru, s. 341.

⁶⁰⁶ Ibn al-Athir, Kamil, s. 199.

⁶⁰⁷ Por. F. Buhl, Al-Kuds, w: Encyclopédie de l’Islam, s. 1163.

⁶⁰⁸ Wilhelm z Tyru, s. 354.

⁶⁰⁹ Mirat al-Zeman, s. 520-521.

⁶¹⁰ Bazując na jednym z zapisów Fulchera z Chartres, możemy wysnuć wniosek przeciwny: że masakra w Jerozolimie skłoniła niektóre miasta do poddania się. Kronikarz mówi nam, że jeżeli w 1100 r. Arsur poddał się Baldwinowi I, to zrobił to, żeby uniknąć ataku i rzezi podobnej do tej w Jerozolimie, por. Fulcher z Chartres, s. 388.