Tytuł oryginału

The Army of the Roman Republic: From the Regal Period to the Army of Julius Caesar

© Copyright

Copyright © Michael M. Sage, 2021

© All rights reserved

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2021

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Konrad Ziółkowski-Ramza

Redakcja:

Rafał Mazur

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Projekt okładki:

Paulina Klimek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN:  978-83-8178-702-4

Bezpłatny fragment

Wprowadzenie

Rozdział I. Źródła

Rozdział II. Armia królów

Rozdział III. Okres niepokojów

Rozdział IV. Odbudowa i ekspansja

Rozdział V. Armia nowego typu, część I

Rozdział VI. Armia nowego typu, część II

Rozdział VII. Armia w czasie kampanii wojennej, część I

Rozdział VIII. Armia w czasie kampanii wojennej, część II

Wojna na wschodzie

Bitwa pod Kynoskefalaj

Sztuka oblężnicza

Bitwa

Następstwa bitwy

Rozdział IX. Armia nowszego typu

Rozdział X. Armia w okresie schyłkowym republiki

Armia w walce

Kij: kary

Armia cesarska

Ilustracje i schematy

Wybrana bibliografia

Mapa 1. Rzymska Italia pod koniec I wieku p.n.e.

Mapa 2. Ważniejsze bitwy z okresu republiki i zasięg Imperium Rzymskiego w momencie śmierci Juliusza Cezara (44 p.n.e.)

WPROWADZENIE

Do końca I wieku p.n.e. Rzym rozrósł się z państwa-miasta położonego nad Tybrem do rozmiarów największego imperium, jakie widział świat zachodni. Zamieszkiwało je 50 000 000 do 60 000 000 ludzi, a jego obszar obejmował ok. 1 610 000 km². Pierwotnie skupiony na basenie Morza Śródziemnego, Rzym kontynuował ekspansję i podbił rozległe ziemie zachodniej i środkowej Europy, Bliskiego Wschodu oraz wybrzeża północnoafrykańskiego. Żadne inne państwo-miasto nie było w stanie nawet zbliżyć się do poziomu sukcesów wojskowych, jakie udało mu się osiągnąć.

Ekspansja ta nie była wynikiem jedynie następujących po sobie zwycięstw. Istotna była również świadomość polityczna i zdolność reagowania na zmieniające się okoliczności. Jednak najważniejszy czynnik wpływający na wzrost hegemonii wojskowej Rzymu stanowiła jego umiejętność rozwijania systemu wojskowego, który był innowacyjny taktycznie i zdolny do dopasowania się do różnych technik walki stosowanych przez przeciwników, z którymi przyszło mu się mierzyć¹. Dodatkowo, republika rzymska doprowadziła do perfekcji system sojuszy i aneksji, który umożliwił jej wytrzymanie olbrzymich strat, będących poza możliwościami wszystkich innych państw ze świata śródziemnomorskiego, i wychodzenie zwycięsko ze starć².

Antyczne organizmy państwowe i ludy w basenie Morza Śródziemnego funkcjonowały w archaicznych systemach politycznych. Mierzyły się z ciągłą potrzebą prowadzenia wojny w celu przetrwania i zyskania bezpieczeństwa oraz bogactwa, które mogła zapewnić tylko dominacja nad słabszymi grupami³. Dla przykładu, w okresie między kolejnymi wojnami z Persją, czyli od roku 490 do lat 480-479, a potem do 338 roku p.n.e., Ateny znajdowały się w stanie wojny w ciągu dwóch z każdych trzech lat (choć częściowo wynikało to z mocarstwowej pozycji tego polis). Wraz z rozwijaniem się większych, bardziej potężnych państw w wyniku rozpadu imperium stworzonego przez Aleksandra III Wielkiego we wschodnim basenie Morza Śródziemnego, skala i intensywność działań wojennych zwiększyły się diametralnie. Od momentu śmierci Aleksandra aż do ich zniszczenia przez Rzym, monarchie hellenistyczne ze swymi o wiele większymi zasobami prowadziły wojny na o wiele większą skalę i obejmujące o wiele większe obszary niż kiedykolwiek wcześniej. Sama godność królewska była blisko związana, ideologicznie i praktycznie, z wojną. Przede wszystkim królowie musieli odnosić sukcesy militarne. Nosili ubiór wojskowy, a w czasie bitwy często walczyli w pierwszym szeregu, demonstrując swoją odwagę i sprawność fizyczną, cechy niezbędne do rządzenia. Wojna zapewniała królom również bogactwo konieczne do utrzymywania armii i wzbogacania swych przyjaciół, a oba te czynniki były fundamentami podtrzymującymi ich władzę⁴.

Nawet w świecie, gdzie wojna była normą, Rzym sprawia wrażenie państwa bardziej agresywnego i ekspansjonistycznego niż większość pozostałych⁵. Pierwszy rzymski cesarz i adoptowany syn Gajusza Juliusza Cezara, Oktawian August zmarł w sierpniu 14 roku n.e. Obok swego testamentu pozostawił po sobie trzy dokumenty. Pierwszym były instrukcje dotyczące jego pogrzebu, drugi informował o zasobach całego imperium, natomiast trzeci stanowił relację o jego własnych osiągnięciach – Res Gestae Divi Augusti. Została ona wyryta na dwóch brązowych słupach ustawionych przed jego grobowcem.

Res Gestae Divi Augusti jest dokumentem, którego założeniem było przedstawienie obrazu Oktawiana jako usprawiedliwionego mściciela swego zamordowanego ojca i obrońcy republiki przed zagrożeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi. Zwycięstwa wojskowe i rozszerzenie władztwa rzymskiego są dominującymi tematami. Cesarz włączył pod władzę Rzymu większe połacie niż ktokolwiek przed nim. Kolejnym toposem jest również pokój, albowiem zakończył katastrofalne wojny domowe, które prawie doprowadziły do destrukcji państwo rzymskie i spacyfikował wrogów republiki.

Oktawian August przedstawia się jako przynoszący pokój. Utrzymuje, że gdy był pierwszym obywatelem Rzymu, świątynia Janusa została zamknięta trzykrotnie, podczas gdy wcześniej doszło do tego tylko dwa razy⁶. Niewielka kwadratowa świątynia znajdowała się na forum na najbardziej ruchliwym skrzyżowaniu w mieście, na południowy zachód od Wzgórza Kapitolińskiego. Była ona bezpośrednio związana z wojną, więc nie należy się dziwić, że otwieranie i zamykanie jej bram wyznaczało obecność lub brak konfliktu zbrojnego. Zamknięcie symbolizowało fakt, że nastał pokój w całym świecie rzymskim. Pierwszy raz miało ponoć do niego dojść w czasie panowania legendarnego drugiego króla rzymskiego, Numy Pompiliusza. Drugi przypadek miał miejsce po zakończeniu pierwszej wojny punickiej, zapewne w 235 roku p.n.e., ale jej bramy prawie natychmiast otwarto ponownie. Daty trzykrotnego zamknięcia w czasie rządów Augusta są niepewne. Do pierwszego doszło w 29 roku p.n.e. po pokonaniu Marka Antoniusza, na znak zakończenia wojen domowych. Drugi raz mógł nastąpić w związku z finalizacją podboju Półwyspu Iberyjskiego, podczas gdy data i powody trzeciego zamknięcia są niejasne⁷.

Oktawian August podkreślał, że ten pokój nie był jedynie wynikiem wstrzymania działań wojennych, lecz przede wszystkim zwycięstw rzymskich. Dalej wylicza on szczegółowe dane dotyczące osiągniętych sukcesów wojskowych w walkach z obcymi ludami. Rzymski ideał pokoju był blisko związany ze zwycięstwem i sygnalizował zarówno pacyfikację, jak i zakończenie walk. Najwyraźniej ten punkt widzenia widoczny jest w relacji Gajusza Juliusza Cezara z wojny w Galii, w której opisywał odpowiedź Kwintusa Tuliusza Cycerona daną Galom, którzy oblegali jego obóz zimą 52 roku p.n.e. Brat Marka Tuliusza Cycerona i zarazem jeden z legatów Cezara w odpowiedzi na prośbę o rokowania ze strony Galów miał rzec:

(…) naród rzymski nie ma zwyczaju przyjmować warunków od uzbrojonego nieprzyjaciela; jeżeli oni chcą złożyć broń, to niech wykorzystają go jako oparcie i wyprawią posłów do Cezara; ma nadzieję, że przy jego poczuciu sprawiedliwości uda się im uprosić go o to, czego pragną⁸.

Taki sam topos pokoju osiągniętego dzięki zwycięstwu pojawia się również często u innych pisarzy rzymskich.

Mimo to, według autorów rzymskich pokój niósł ze sobą pewne niebezpieczeństwa. Najbardziej uderzający przykład takiego postrzegania dotyczy toczonej pod koniec II wieku p.n.e. wojny z królem Numidii, Jugurtą; autor tekstu to piszący w połowie następnego stulecia Gajusz Salustiusz Krispus⁹. Widzi on w pokoju zagrożenie dla rzymskiej moralności. Brak niebezpieczeństwa zewnętrznego ma powodować utratę samokontroli, co w efekcie prowadzi do moralnej degeneracji. Dziejopisarz uważa, że zniszczenie Kartaginy w 146 roku p.n.e. zlikwidowało największe zagrożenie zewnętrzne Rzymu i przyczyniło się do powstania partii oraz frakcji, które rozdarły wewnętrznie całą republikę. Twierdzi, że strach przed wrogiem utrzymywał moralność na właściwym poziomie, a jego brak sprawił, iż wzrosła arogancja i przepych. Salustiusz podsumowuje swoje nastawienie w jednym kluczowym zdaniu:

I tak ten sam pokój, za którym w ciężkich chwilach tęsknili, w momencie, kiedy go osiągnęli, okazał się czymś jeszcze gorszym i przykrzejszym¹⁰.

Mimo że pierwotnie sam zamysł miał długi grecki rodowód, to można odnieść wrażenie, iż został on powszechnie przyjęty przez Rzymian. Odniesienia do tej idei pojawiają się w literaturze rzymskiej aż do IV wieku n.e.¹¹

Obok ideologii ceniącej podboje i zachęcającej do wojen z obcymi, co miało być kluczem do utrzymania pokoju i cnót w społeczeństwie rzymskim, istniały również praktyczne korzyści z ich prowadzenia, zarówno dla elit, jak i pozostałych warstw społecznych.

Co prawda indywidualny status członków elity rzymskiej po części opierał się na bogactwie i koneksjach rodzinnych, jednak w okresie republiki był on blisko związany z pełnieniem urzędów. Być może w reakcji na poprzedzający ją okres monarchii, od początku istnienia republiki wprowadzono sposoby ograniczenia władzy poszczególnych urzędników. Dwiema przyjętymi wówczas zasadami były ograniczenie czasowe pełnienia danego urzędu przez jedną osobę, zwykle wynoszące jeden rok, jak również kolegialność, by jedna ograniczała władzę drugiej.

Piastowanie urzędów było kluczowe dla statusu i potęgi politycznej elit, przy czym dotyczyło to nie tylko jednostek, ale całych rodów. Liczba i zadania stojące przed tymi urzędami ulegały przemianom wraz z upływem czasu. Pojawiały się dodatkowe urzędy, bardzo często razem z nowymi obowiązkami. Tworzyły one hierarchię statusu i władzy.

Ich powiązanie z wojskiem jest wyraźnie widoczne. W III wieku p.n.e. arystokraci musieli służyć w armii przez dziesięć lat, zanim mogli w ogóle ubiegać się o urząd, choć do I stulecia p.n.e. wymóg został znacznie rozluźniony. Zwykle ten obowiązek wypełniali, służąc w konnicy lub w roli jednego z 24 trybunów wojskowych, wybieranych co roku dla nowo zwerbowanych legionów¹². Potem młodzi arystokraci mogli rozpocząć wspinaczkę po hierarchicznej drabinie urzędów, których liczba zawężała się wraz ze wstąpieniem na coraz wyższy stopień. Najważniejszą nagrodą ze wszystkich (poza urzędem cenzora) był konsulat¹³. Mimo że obaj konsulowie wybierani na każdy rok mieli pewną władzę nad większością aspektów życia politycznego, to ich najważniejszą funkcją było sprawowanie dowództwa wojskowego. Była to jedyna kwestia, w której mogli działać bez jakichkolwiek ograniczeń.

W ramach zaciekłej konkurencji o urzędy i status działania wojenne stanowiły najważniejszy czynnik na drodze do zdobycia wsparcia ludu celem wyboru na urząd. Prawdopodobnie było to główne uzasadnienie pozycji, jaką elita miała w państwie.

Znaczenie sławy wojennej było na tyle duże, że dowódcy rzymscy napadali pokojowo nastawione ludy, chcąc sprowokować konflikt i cieszyć się prestiżem wynikającym ze zwycięstwa w wojnie, która nastąpiła. Z tego powodu w 151 roku p.n.e. Lucjusz Licyniusz Lukullus, namiestnik Hispanii Inferior, zaatakował plemię Waccejów, próbując wywołać wojnę, choć jego poprzednik na tym stanowisku zawarł traktat z plemionami zamieszkującymi ten obszar. Źródła wyraźnie podkreślają, że wojna z Waccejami nie została usankcjonowana¹⁴.

Być może najbardziej uderzającym przykładem znaczenia sławy wojennej były wydarzenia spod Arausio (współcześnie Orange), na terenie południowej Galii, w 105 roku p.n.e. Dwaj rzymscy dowódcy, z których jeden miał starszeństwo nad drugim, odmówili współpracy ze sobą z powodu osobistej pogoni za sławą wojenną; to i osobiste spory między nimi doprowadziły do najgorszej rzymskiej klęski od czasu bitwy pod Kannami z Hannibalem w 216 roku p.n.e. W starciu zginęło między 60 000 a 80 000 żołnierzy. Mając na uwadze krótki czas sprawowania urzędu, konsul miał dość dużo powodów do ryzykowania walki. Efekty osiągane w przypadku zwycięstwa były tego warte. W ten sposób zwiększano swoje szanse na ponowny wybór na urząd konsula lub cenzora, jak również zyskiwano wpływ na wydarzenia polityczne. Takie nagrody warte były podejmowanego ryzyka¹⁵.

Sukces dowódcy w działaniach wojennych przynosił ze sobą natychmiastowe i namacalne korzyści: bogactwo. Biorąc pod uwagę niską produktywność ówczesnej działalności gospodarczej, najszybszą drogą do uzyskania majątku było zdobycie go na innych polach. Doskonałym tego przykładem jest kadencja Gajusza Juliusza Cezara jako namiestnika Hispanii Ulterior w latach 61-60 p.n.e. Kiedy wyruszał do prowincji, jego finanse były w opłakanym stanie, a jego wierzyciele prawie nie pozwolili mu opuścić Rzymu. Jednak po powrocie jego majątek został zasilony łupami zdobytymi w czasie pobytu w Hispanii¹⁶. Namiestnictwo w Galii stanowiło jeszcze bardziej lukratywne stanowisko; w 55 roku p.n.e. Cezar był na tyle bogaty, że stać go było na wystawienie i opłacanie dwóch nowych legionów¹⁷.

Bez majątku nie można było prowadzić arystokratycznego trybu życia i rozwijać kariery politycznej. Łupy płynące ze zwycięstw były do dyspozycji wodza. Mógł on i często rozdzielał je wśród swych przyjaciół i oficerów, żołnierzy, jak również w każdy inny sposób, jaki uznał za stosowny. Często decydował się na postawienie jakiejś przydatnej budowli dla Rzymu lub pomnika upamiętniającego jego zwycięstwa. Z kolei jeśli wodzowi przyznawano prawo triumfu, to jednym z ważniejszych zadań było pokazanie łupów całemu miastu¹⁸.

Jednak nie tylko wodzowie zyskiwali. Prywatni dostawcy czerpali zyski dzięki kontraktom państwowym na transport i zaopatrywanie armii. Do tej grupy zaliczają się prowadzący interesy na wielką skalę kupcy, którzy po raz pierwszy pojawiają się w czasie drugiej wojny punickiej¹⁹, jak również drobni handlarze²⁰, którzy towarzyszyli armiom. Czysto gospodarcza motywacja dotyczyła również żołnierzy służących w legionach. Dystrybucja pieniędzy lub donativa wśród nich stała się w III wieku p.n.e. oczekiwaną korzyścią płynącą ze służby wojskowej. Zarejestrowana w zachowanych źródłach skala donativa zwiększyła się w trakcie II i I stulecia p.n.e. Jej brak lub zbyt niska wysokość mogły prowadzić do kłopotów z legionistami. Po swojej zakończonej powodzeniem kampanii w czasie wojny domowej z lat 80. I wieku p.n.e. Gnejusz Pompejusz Strabon uzyskał zgodę od Lucjusza Korneliusza Sulli na odbycie triumfu, który sam w sobie budził wątpliwości. Jego żołnierze prawie zepsuli całą uroczystość, ponieważ byli niezadowoleni z ilości pieniędzy, które otrzymali²¹. Rzymianie teoretycznie opracowali w końcu sztywny system gromadzenia łupów, ale po trudnym oblężeniu kosztującym wiele żyć wódz mógł pozwolić żołnierzom na zdobycie czegoś dla siebie. Poza tym w zamieszaniu zwykle towarzyszącym walkom z pewnością po kryjomu wydzielali część zdobyczy dla siebie. Tytus Liwiusz wspomina o pewnej liczbie ochotników, którzy zgłosili się w 171 roku p.n.e. na wojnę z Perseuszem, ponieważ wcześniejsza służba na wschodzie przeciwko Filipowi V i Antiochowi III wzbogaciła żołnierzy²². Natomiast pobory na wojny na Półwyspie Iberyjskim w II wieku p.n.e. wywoływały odwrotny skutek, charakteryzując się brakiem ochotników i wybuchającymi zamieszkami. Pomijając już sam fakt większej trudności działań zbrojnych prowadzonych na półwyspie, chodziło o to, że nie dostarczały one zbyt wielu zysków dla służących tam. Tak długo, jak Rzymianie toczyli wojny na terenie Italii, żołnierze mieli możliwość otrzymania przydziału ziemi uprawnej z areałów skonfiskowanych pokonanemu wrogowi.

Pomimo gigantycznego obciążenia, jakie niosły ze sobą działania wojenne, sprzeciw wobec wojny był rzadkim zjawiskiem. O takim oporze źródła wspominają dwukrotnie, w 264 i 200 roku p.n.e. W obu przypadkach wynikał on z określonej sytuacji i dość szybko się załamywał. Działo się tak mimo olbrzymiego obciążenia, jakie służba wojskowa zrzucała na barki mężczyzn między 17 a 46 rokiem życia, którzy dysponowali odpowiednim majątkiem, by zakwalifikować się do służby w legionach. Obliczono, że do obsadzenia stanów etatowych w legionach wystawianych corocznie w II wieku p.n.e. armia pochłaniała między 18 a 24% wszystkich zobowiązanych do wypełniania powinności wojskowych²³.

Państwo również korzystało na zwycięskich konfliktach zbrojnych. Zyski płynące ze zwycięstw na wschodzie pozwoliły na zniesienie podatku wojennego w 167 roku p.n.e. Łupy nie były jedyną korzyścią z działań wojennych. W czasie ekspansji na terenie Italii pokonanym skonfiskowano duże obszary ziemi, które następnie przeobrażono w ziemie publiczne. Po zakończeniu wojen zamorskich republika często wymuszała olbrzymie kontrybucje wojenne na pokonanych. Zwracano już uwagę, że zakrojone na szeroką skalę programy budowlane w Rzymie w II wieku p.n.e. musiały zostać sfinansowane z zysków płynących z wojen prowadzonych na wschodzie²⁴.

Stworzona dzięki tym czynnikom armia praktycznie do końca republiki w I wieku p.n.e. pozostawała milicją złożoną z obywateli. Większość zobowiązanych do służby zbierała się na wezwanie i pełniła ją w trakcie sezonu kampanijnego, który trwał zwykle od końca kwietnia lub maja do października. Wraz z ekspansją interesów politycznych Rzymu, sezon kampanijny wydłużał się, zwłaszcza dla służących w regionach zamorskich. Ten typ służby sprawiał problemy, choć większość z żołnierzy stanowili młodzi mężczyźni między 17 a 30 rokiem życia, mający mniejsze zobowiązania w domu²⁵. Pomimo wszystkich tych trudności to właśnie obywatelski charakter sił zbrojnych uczynił Rzym panem całego świata śródziemnomorskiego i rozszerzył jego władzę daleko poza jego wybrzeża.

Armia wraz z upływem czasu ulegała przemianom, choć niektóre z formacji taktycznych przetrwały stulecia. Do początku I wieku n.e., a zwłaszcza w czasie panowania Oktawiana Augusta, armia obywatelska zniknęła, zastąpiona przez wojsko zawodowe stacjonujące na granicach całego imperium.

ROZDZIAŁ I

ŹRÓDŁA

Jakakolwiek próba prześledzenia dziejów i rozwoju armii rzymskiej w okresie królewskim i w czasach republiki napotyka na poważne trudności, zwłaszcza jeśli chodzi o istnienie źródeł pisanych, które w przypadku Greków są fundamentem do przeprowadzenia rekonstrukcji organizacji, taktyki i strategii każdej z ich armii.

Głównymi źródłami dla początków historii Rzymu i jego armii są dzieła Tytusa Liwiusza oraz Dionizjusza z Halikarnasu, miasta położonego na południowo-zachodnim krańcu Azji Mniejszej. Teksty obydwu tych dziejopisarzy mają pewne luki. Spośród 142 ksiąg dzieła Tytusa Liwiusza zachowały się jedynie te noszące numery 1-10 i 20-45. Pierwsza grupa omawia założenie miasta, okres monarchii, wczesnej republiki oraz podbój Italii do 293 r. p.n.e. Pozostałe zachowane fragmenty opisują przebieg drugiej wojny punickiej oraz ekspansję Rzymu na tereny świata greckiego aż do połowy II wieku p.n.e.¹ Cała reszta tekstu zaginęła, ale dysponujemy materiałem, który pozwala nam przynajmniej na poglądowe wskazanie, o czym Liwiusz pisał w utraconych księgach. Część ich zawartości znajduje się w Periochae, streszczeniu jego dzieła, mającym dość nierównomierną wartość. Dodatkowo istnieje też krótkie streszczenie ksiąg 37-40 i 48-55 znane jako Epitome. Natomiast praca Dionizjusza składała się z dwudziestu ksiąg, z których przetrwało pierwszych jedenaście. W dużej mierze omawiają te same wydarzenia co Tytus Liwiusz i kończą się w 444 r. p.n.e.² Wiarygodność przekazywanych przez nie faktów jest różna i uzależniona od źródeł, z których korzystał sam dziejopisarz. Oprócz tego cytaty z pozostałych dziewięciu ksiąg znane są z dzieł późniejszych autorów, które czasem dostarczają wartościowych informacji. Niemniej między narracją Tytusa Liwiusza i Dionizjusza występują wyraźne różnice, które czasem wskazują na korzystanie przez nich z odmiennych źródeł.

Obaj pisali pod koniec I wieku p.n.e. za rządów Oktawiana Augusta, a więc mniej więcej w tym samym czasie. Na omawiane przez siebie wydarzenia patrzyli z odległej perspektywy, co miało wpływ na sposób, w jaki przedstawiali armię. Stworzony przez nich obraz najdawniejszych wojsk rzymskich jest w rzeczywistości kalką sił zbrojnych republiki z II wieku p.n.e., więc niezależnie od tego, jak wiarygodnie wypadają pozostałe aspekty początkowych dziejów Rzymu, ma on niepewną wartość i musi być brany pod uwagę z dużą rezerwą³. Dodatkowym problemem jest fakt, że w większości przypadków obaj autorzy nie przejawiali zainteresowania technicznymi aspektami prowadzenia działań wojennych, co jest charakterystyczne dla całego piśmiennictwa antycznego. Oczywiście istnieją wyjątki od tej reguły, lecz dotyczą one głównie modyfikacji uzbrojenia, takich jak przemiany w konstrukcji ciężkich oszczepów (pilum) przypisywane Gajuszowi Mariuszowi i Gajuszowi Juliuszowi Cezarowi. Można zresztą odnieść wrażenie, że większe zainteresowanie dziejopisarzy budzą w tym przypadku te sławne osobistości niż samo uzbrojenie.

Poza dziełem Dionizjusza częściowo zachowała się też praca kolejnego greckiego pisarza z końca I wieku p.n.e., który prześledził wczesne dzieje Rzymu – Diodora Sycylijskiego. Jest on autorem „historii uniwersalnej” w czterdziestu księgach⁴, która skupia się przede wszystkim na Sycylii i zachodnim basenie Morza Śródziemnego, z naciskiem na dzieje Rzymu. Obejmuje ona historię świata od jego początku aż do ok. 60 r. p.n.e. Księgi 1-5 i 11-20 zachowały się do dnia dzisiejszego, przy czym w tych oznaczonych numerami 17-20 omówiono dzieje od czasu śmierci Aleksandra Wielkiego do ok. 300 r. p.n.e. Przydatne są również cytaty z ksiąg zaginionych, jakie można znaleźć w pracach innych późniejszych dziejopisarzy. Samo dzieło ma dość zróżnicowaną wartość poznawczą, ponieważ Diodor Sycylijski nie tworzył swej narracji od podstaw, lecz kopiował wiadomości zaczerpnięte od innych autorów, których prace nie przetrwały do czasów współczesnych. Wartość przekazywanych przez niego informacji jest zatem zależna od ich pierwotnego źródła.

Początki historiografii w samym Rzymie sięgają czasów drugiej wojny punickiej (218-201 p.n.e.) i wiążą się z pracami Fabiusza Piktora. Na greckie korzenie nauki historycznej w Rzymie wskazuje fakt, że w swoich pismach używał on greki, a nie łaciny. Fabiusz najwyraźniej ułożył swoje dzieło chronologicznie rok po roku, zaczynając od powstania miasta, a kończąc na współczesnych mu czasach. Nie zachowało się ono do dziś, lecz cytowali i wykorzystywali je późniejsi dziejopisarze, w tym Tytus Liwiusz i Dionizjusz z Halikarnasu. Pierwsza historia rzymska spisana w języku łacińskim była dziełem Katona Starszego i pojawiła się dopiero w latach 70. II wieku p.n.e. Śladami Katona podążyła cała seria autorów, określanych wspólnie mianem „annalistów”, którzy przekazywali dzieje miasta rok po roku. Ich prace miały zróżnicowaną wartość, przy czym z ich treści zachowało się niewiele poza cytatami u autorów późniejszych (zwłaszcza u Liwiusza) i nie ma wątpliwości, że niektórzy z nich zmyślali. Prawie wszyscy „annaliści” byli senatorami i próbowali podkreślić rolę senatu w swoich narracjach⁵.

Źródła dostępne dla tych dziejopisarzy były stosunkowo liczne. Wśród nich znajdowały się kroniki narracyjne spisane przez autorów pochodzenia nierzymskiego. Ponadto do dyspozycji była historiografia grecka sięgająca końca V wieku p.n.e., w której u Arystotelesa znalazła się nawet wzmianka o splądrowaniu Rzymu przez Galów w 390 r. p.n.e. Szczególne znaczenie miały kroniki Timajosa z Tauromenion (356-260 p.n.e.). Jego Dzieje w trzydziestu ośmiu księgach były istotną podstawą dla późniejszych kronik omawiających początki samego miasta⁶. Skupiały się one na wydarzeniach na Sycylii, lecz dotyczyły też Italii, Libii i innych regionów zachodniego basenu Morza Śródziemnego. Timajos rozpoczął swoją narrację w czasach mitologicznych i doprowadził ją albo do zakończenia wojny z Pyrrusem w 275, albo do początku pierwszej wojny punickiej w 264 r. p.n.e. Jego zainteresowanie Rzymem jest zauważalne i zapewne wynika z większej uwagi, jaką świat grecki poświęcał tej dominującej sile w Italii po jej zwycięstwie w konflikcie z królem Epiru (280-275 p.n.e.). Timajos przyjął wersję głoszącą grecki rodowód Rzymu i zsynchronizował jego założenie z początkami Kartaginy. Jest ważnym historykiem ze względu na wpływ, jaki wywarł na Fabiusza i pozostałych kronikarzy. Jego praca się nie zachowała, lecz cytaty znajdowane u innych autorów mogą zostać wykorzystane do częściowego jej odtworzenia. Oczywiście znani są również inni greccy historycy, którzy zajmowali się Rzymem, lecz ich prace nie przetrwały do dziś.

Wykorzystując te zróżnicowane źródła, starożytni dziejopisarze Rzymu stworzyli w większości przypadków wewnętrznie spójną wersję jego wczesnej historii wojskowej. Oczywiście w tym przekazie znajdują się pewne różnice i sprzeczności, ale ogólny jej zarys, jak się zdaje, ukształtował się dość wcześnie i utrzymał się bez zmian u późniejszych autorów. Niemniej kwestią otwartą nadal pozostaje jego wiarygodność. Obecnie zaakceptowano założenie, że główne kierunki wyznaczone przez tę tradycję historyczną są prawdziwe, ale nie można tego powiedzieć o szczegółach, które należy oceniać na podstawie ich wartości poznawczej, zgodności z pozostałymi materiałami źródłowymi, jak również uwzględniając ich prawdopodobieństwo. Jest to kluczowy aspekt dla historii wojskowej rzymskich sił zbrojnych, albowiem rozwój i osiągnięcia na tym polu zdają się padać ofiarą późniejszych wyolbrzymień i falsyfikacji.

Najważniejszym źródłem dla dziejów armii rzymskiej w okresie średniej republiki jest księga VI Dziejów Polibiusza, która opisuje drogę Rzymu do stania się światową potęgą oraz stopniowe przeplatanie się wydarzeń we wschodnim i zachodnim basenie Morza Śródziemnego⁷. Dzieło to obejmowało okres od początku pierwszej wojny punickiej (246) aż do 146 r. p.n.e. Pierwotnie praca składała się z czterdziestu ksiąg, lecz tylko pierwszych pięć zachowało się w stanie nienaruszonym. Pozostałe musiały zostać [przez nowożytnych historyków – dop. R.M.] poskładane z cytatów znajdujących się u innych autorów. Wśród nich należy wymienić Tytusa Liwiusza, który mocno polegał na Polibiuszu przy relacjonowaniu drugiej wojny punickiej oraz wydarzeń politycznych w Rzymie w połowie II wieku p.n.e.

Żyjący w latach 200-118 p.n.e. Polibiusz pochodził z położonego w samym sercu Peloponezu Megalopolis (współcześnie: Megalopoli) w Achai. Jego ojciec był jednym z ważniejszych polityków Związku Achajskiego, a on sam miał za sobą doświadczenie polityczne i wojskowe.

Po pokonaniu macedońskiego króla Perseusza przez Rzymian w 167 r. p.n.e. i zakończeniu trzeciej wojny macedońskiej (171-168 p.n.e.), razem z tysiącem innych Achajów został deportowany do Rzymu jako zakładnik. W mieście nawiązał bliskie stosunki przyjacielskie z Publiuszem Korneliuszem Scypionem Emilianem Afrykańskim, synem triumfatora w ostatniej wojnie macedońskiej i adoptowanym wnukiem Scypiona Afrykańskiego, zwycięzcy Hannibala. Znajomość ta pozwoliła Polibiuszowi na kontakty z przedstawicielami najpotężniejszych arystokratycznych rodów rzymskich. W 151 r. p.n.e. wyruszył w podróż ze Scypionem Młodszym i znajdował się w jego otoczeniu w czasie oblężenia i zniszczenia Kartaginy w 146 r. p.n.e. Polibiusz jest wartościowym świadkiem nie tylko z powodu swego doświadczenia wojskowego (do tego czasu zdążył już napisać traktat poświęcony taktyce), lecz również ze względu na ostrożną ocenę wydarzeń, które omawiał w swojej pracy. Jego Dzieje przewyższają pod każdym względem wszelkie inne źródła dotyczące armii w okresie średniej republiki rzymskiej.

Duże znaczenie ma też dzieło Appiana, który urodził się w Aleksandrii między 90 a 95 rokiem n.e. i zmarł w Rzymie w 160 r. Napisał on obszerną Historię rzymską, która obejmowała okres od czasów królów aż po początek II wieku n.e. Główny nacisk położono w niej na wojny toczone przez Rzymian, przy czym podzielono ją według układu chronologicznego opartego o ludy i władców, z którymi walczyli. Istotną jej część poświęcono też wojnom domowym z I wieku p.n.e. Z całego dzieła zachowały się obszerne fragmenty, które czasem dostarczają nieocenionych informacji. Dla przykładu, pięć ksiąg omawiających okres wojen domowych jest jedynym pełnym i szczegółowym źródłem na temat tych konfliktów, jakim dysponujemy. Ogólnie rzecz ujmując, cała Historia rzymska jest przydatna, lecz musi być wykorzystywana z ostrożnością i konfrontowana z innymi dostępnymi źródłami pisanymi, jeśli tylko jest to możliwe⁸.

W I wieku p.n.e. powstały prace Gajusza Juliusza Cezara (100-44 p.n.e.) O wojnie galijskiej i O wojnie domowej, jedyny ówczesny opis wojny rzymskiej sporządzony przez dowodzącego w niej wodza⁹. To pierwsze źródło narracyjne składa się z siedmiu ksiąg spisanych przez Cezara i obejmujących lata 58-52 p.n.e., natomiast ósmą dodał oficer z jego najbliższego otoczenia w czasie podboju Galii, Aulus Hircjusz. Jego księga zawierała wydarzenia aż do 50 r. p.n.e., przed samym wybuchem wojny domowej¹⁰. Wydaje się, że relacja z działań wojennych w każdym omawianym roku była spisywana po zakończeniu konkretnego sezonu kampanijnego, przy czym nie ma powodu wątpić w wiarygodność przedstawianych wydarzeń. Przyboczni Cezara, jego zwolennicy polityczni i wrogowie musieli być dobrze poinformowani na temat przebiegu wojny, z łatwością mogliby więc zdemaskować zmyślone fragmenty. Natomiast głównym celem tej pracy jest ukazanie Cezara w możliwie najlepszym świetle, jako idealnego dowódcy. Oczywiście wiązał się z tym określony cel polityczny, którym było przekonanie rzymskiej opinii publicznej, że jego zwycięstwa w Galii uzasadniają jego wybór na kolejne stanowiska polityczne.

W dziele O wojnie domowej narracja została przedłużona do 48 roku p.n.e. Zachowały się trzy księgi, z których ostatnia urywa się nagle, przy czym nie ma powodów zakładać, że była ona kontynuowana, lecz dalszy ciąg zaginął. W odróżnieniu od poprzedniej pracy związanej z Cezarem, czas i cel jej powstania jest niepewny, lecz ponownie ukazuje się go jako nad wyraz skutecznego dowódcę, który gotów był okazywać łaskę swym wrogom, jeśli przestawali stanowić zagrożenie. Całość jest bardziej pobieżna i mniej dokładna niż tekst o wojnie w Galii. Kontynuowali ją późniejsi pisarze; Hircjusz najwyraźniej dodał relację z wojny domowej w Egipcie, podczas gdy opisy działań wojennych w Afryce i Hiszpanii (o niższej wartości źródłowej) spisali nieznani nam autorzy.

Zapiski Cezara nie były stricte dziełami historycznymi, lecz powstały w formie, którą Rzymianie określali mianem komentarza. Te pierwsze były osadzone w ramach koncepcji moralizatorskiej i tworzone według zasad sztuki literackiej, natomiast komentarz jako gatunek był pozbawiony retorycznych ozdób i nie miał na celu doskonalenia moralnego czytelnika. Rozwinął się z memorandów, czyli oficjalnych meldunków i raportów administracyjnych, które wodzowie i namiestnicy wysyłali do senatu celem zdania relacji ze swojej działalności. Mogły one służyć jako źródło do spisania formalnego opracowania historycznego. Wyraźnym tego przykładem jest prośba Marka Tuliusza Cycerona skierowana do jego przyjaciela Lucjusza Lukcejusza, by ten opisał przebieg jego konsulatu. Sławny orator obiecuje dostarczyć swój komentarz dotyczący czasu urzędowania, by Lukcejusz mógł go wykorzystać jako podstawę do swojego dzieła¹¹. Już w poprzednim pokoleniu przed Cezarem publikowanie przez elity takich faktograficznych relacji przedstawiających ich osiągnięcia stanowiło środek autopromocji i uzasadniania podejmowanych decyzji, służąc jednocześnie zwiększaniu wpływów i pozycji ich rodów.

Poza kronikami narracyjnymi cennym źródłem są Żywoty sławnych mężów autorstwa Plutarcha z Cheronei. Ich twórca żył od 45 do ok. 120 r. n.e. w niewielkim miasteczku położonym w środkowej Grecji. Podróżował do Rzymu i otrzymał nawet honorowy urząd z rąk cesarza. Jego spuścizna literacka była olbrzymia, obejmując filozofię, religię oraz wiele innych tematów. Z historycznego punktu widzenia najważniejsze są Żywoty równoległe, seria 46 biografii, które łączą w pary życiorysy ważnych Greków i Rzymian. Ich głównym celem jest doskonalenie moralne czytelników, lecz zawierają też cenne informacje historyczne. W niektórych przypadkach wspomniane Żywoty są najbardziej dokładnymi źródłami, jakimi dysponujemy.

Możemy skorzystać również z opisu wojny z królem numidyjskim Jugurtą (111-105 p.n.e.) pióra Gajusza Salustiusza Krispusa. W czasie wojny domowej w połowie I wieku p.n.e. przyłączył się on do Cezara i walczył po jego stronie w Afryce. W nagrodę zwycięski wódz uczynił go namiestnikiem jednej z afrykańskich prowincji. Jednakże Salustiusz został oskarżony o wymuszenie i dyktator musiał interweniować, by oddalono zarzuty. Po zamordowaniu Cezara Salustiusz zrezygnował z uczestnictwa w życiu politycznym i poświęcił resztę swych dni pracy kronikarskiej. Jest autorem wielu tekstów, ale Wojna z Jugurtą ma specjalne znaczenie przy omawianiu armii rzymskiej ze schyłkowego okresu republiki¹².

Główna tradycja historyczna zawarta w dziełach Tytusa Liwiusza i Dionizjusza z Halikarnasu zapewnia dość statyczny obraz, oparty na strukturze armii z II wieku p.n.e. Na tle ogólnego braku zainteresowania techniczną stroną działań wojennych niezwykle ważnym wyjątkiem są Dzieje Polibiusza. Szczegółowy opis organizacji i wyposażenia ówczesnej armii rzymskiej w Księdze VI oraz porównanie szyku legionowego (manipułów) z falangą macedońską w Księdze XVIII, jak również relacje z ważniejszych bitew i rozproszone komentarze w pozostałych częściach pracy przekazują dokładne informacje na temat organizacji, uzbrojenia i taktyki.

Przydatne są również inne źródła o charakterze literackim. Wartościowych wiadomości dostarczają sztuki teatralne wystawiane od połowy III wieku p.n.e. na scenach w Rzymie. Dzieła te, takie jak Amfitrion Plauta (powstały ok. 189 r. p.n.e.), choć opierały się na greckich pierwowzorach, zawierają ważne informacje na temat różnych punktów widzenia na wojnę, jak również okazjonalnie przekazują szczegóły dotyczące życia w armii i poszczególnych żołnierzy w trakcie służby. Amfitrion zapewnia najwcześniejszy przekaz na temat armii rzymskiej w bitwie. Sporadyczne wzmianki w poematach, z których większość ma starszą metrykę niż spisane prozą dzieła historyczne, dostarczają dodatkowych danych. Zmarły pod koniec III wieku p.n.e. Gnejusz Newiusz skomponował epopeję o pierwszej wojnie punickiej, w której znajduje się najwcześniejszy opis wojny rzymskiej, przy czym był on naocznym świadkiem omawianych wydarzeń, gdyż sam brał udział w tym konflikcie zbrojnym. Pierwsze rozszerzone omówienie rzymskiej sztuki wojennej zamieszczono w monumentalnym eposie historycznym Kwintusa Enniusza (239-169 p.n.e.), Annales, będącym praktycznie wierszowaną historią Rzymu od założenia miasta aż po 189 r. p.n.e. Poemat ten powstał pod koniec życia twórcy i stał się rzymskim eposem narodowym. Znajdują się w nim także wzmianki na temat wyposażenia wojskowego, które są przydatne przy odtwarzaniu armii z końca III i początku II wieku p.n.e.

Zachowane cytaty z dzieł antykwariuszy zapewniają podstawę dla większości naszych rozważań na temat początkowej organizacji i taktyki wojskowej. Stanowią one produkt ostatnich dwóch stuleci republiki. Najważniejszym przedstawicielem tej grupy uczonych był Marek Terencjusz Warron, który tworzył pod koniec I wieku p.n.e.¹³ Antykwariusze byli zainteresowani pochodzeniem i rozwojem instytucji, a zwłaszcza historią i przeobrażeniami języka. Dostarczają oni sporej części informacji na temat wczesnego uzbrojenia oraz struktury armii. Niestety, żadna z ich prac się nie zachowała, ale pojedyncze cytaty pojawiają się u późniejszych autorów. Istnieje pewne prawdopodobieństwo, że to właśnie ten typ źródeł stoi za dygresjami Tytusa Liwiusza, Marka Tuliusza Cycerona i Dionizjusza z Halikarnasu o reformach wojskowych Serwiusza Tuliusza. Fragmentaryczny charakter większości materiału oraz jego wąskie ukierunkowanie nie pozwalają jednak na stworzenie spójnego obrazu. Co najwyżej może on służyć jako punkt wyjścia dla prób tworzenia takowego.

Źródła, z których dziejopisarze i antykwariusze pozyskiwali materiał, są trudne do ocenienia. Marek Porcjusz Katon Starszy wspomina w swojej historii o tradycji, zgodnie z którą uczestniczący dawniej w bankietach mieli zwyczaj wychwalać sławnych mężów. Próba oceny, czy w ogóle dochodziło do takich sytuacji, czy może jest to tylko wymysł autora, wywołała dość ożywioną dyskusję wśród historyków. Jednakże analogie ze świata greckiego pozwalają uznać je za prawdopodobne. Niemniej trudno wyzbyć się podejrzeń, że chociaż wskazane wydarzenia są autentyczne, to sposób ich przedstawienia jest fikcyjny. Dokładnie to samo można powiedzieć o dokumentach ważnych rodzin arystokratycznych poświęconych zasługom ich przodków. Z pewnością przechowywano je dla potomnych, lecz biorąc pod uwagę charakter kultury rzymskich elit, należy podejrzewać, że były pełne uprzedzeń oraz zafałszowań mających na celu wyolbrzymienie roli własnego rodu.

Jednym z wcześniejszych źródeł, które zapewne poddano o wiele mniejszym zniekształceniom, były Annales Maximi¹⁴. Składały się na nie spisy najważniejszych wydarzeń roku, które wypisywał na bielonych tablicach i przechowywał pontifex maximus, najwyższy rangą kapłan rzymski. Na podstawie spuścizny późniejszych autorów można dojść do wniosku, że zawierały one rejestry corocznych cen zboża, nietypowych uroczystości religijnych oraz wykaz najważniejszych urzędników miejskich, jak również istotniejszych zdarzeń, w tym zwycięstw militarnych. Można założyć, że z biegiem czasu tematyka stawała się jednak coraz szersza. Same wpisy musiały być dość krótkie i przekazywały tylko sam zarys wydarzeń, a nie dokładny ich opis. Całość Annales została zebrana pod koniec II wieku p.n.e. i opublikowana, dzięki czemu stały się łatwo dostępne dla późniejszych pisarzy takich jak Tytus Liwiusz.

Nieco przydatnego materiału zawierają też traktaty wojskowe¹⁵. Najwcześniejszy łaciński traktat, spisany przez Katona Starszego ok. 160 r. p.n.e., nosił tytuł De re militari i zachował się jedynie we fragmentach. Widać w nim pewne zainteresowanie historią armii rzymskiej i wydaje się, że mówił również o praktycznych sprawach wojskowych, w tym o organizacji i szykach bojowych. Pierwsze zachowane w całości teksty tego typu pochodzą z okresu cesarstwa i przedstawiają interesującą dychotomię. Większość tych datowanych na okres pryncypatu (I-III wiek n.e.) skupia się albo na podstępach wojennych, albo na roli dowódcy. Natomiast próżno w nich szukać zainteresowania technicznymi aspektami żołnierki, może poza kilkoma wyjątkami. Nacisk zmienia się w okresie dominatu i wczesnego Cesarstwa Wschodniorzymskiego (Bizancjum). Traktaty Epitoma rei militari Publiusza Flawiusza Wegecjusza Renatusa oraz przypisywany cesarzowi Maurycemu Strategikon są w o wiele większym stopniu poświęcone praktycznym aspektom prowadzenia wojny, takim jak szkolenie, szyki bojowe i uzbrojenie. Powody tej przemiany nie są jasne, lecz mogła przyczynić się do niej trudniejsza sytuacja militarna cesarstwa w okresie późnego antyku. Podręczniki te odzwierciedlają takie samo nastawienie do działań wojennych, jakie odnajduje się w większości dzieł historycznych, które również skupiają się na kwalifikacjach moralnych wodzów i dowodzonych przez nich żołnierzy¹⁶.

Bardzo ważny wkład, zwłaszcza jeśli chodzi o początkowy okres istnienia rzymskich sił zbrojnych, zapewniły badania archeologiczne. Dzięki nim dysponujemy dwiema listami (łac. fasti), które mają kluczowe znaczenie dla początków armii i samej chronologii. Wspomniane spisy, odkryte w Rzymie i innych miastach, wymieniają konsulów począwszy od pierwszego roku republiki oraz urzędników, którym zezwolono na odbycie triumfu¹⁷. Oba zostały ustawione na Forum Romanum za panowania cesarza Oktawiana Augusta (koniec I wieku p.n.e.). Wykaz konsulów sięga czasów początku republiki, podczas gdy listę triumfów otwiera mityczny założyciel Rzymu, Romulus. Obydwa spisy mają charakter wybiórczy, a ich dokładność w przypadku zdarzeń sprzed połowy IV wieku p.n.e. budzi pewne zastrzeżenia. Niemniej uderzająca jest ich zgodność ze źródłami narracyjnymi, wskazująca, że pod koniec I wieku p.n.e. Rzymianie wypracowali spójny obraz własnych dziejów¹⁸.

Również inne odkrycia archeologiczne mogą zapewnić użyteczne wsparcie, zwłaszcza dla najwcześniejszego okresu, z którego brak wiarygodnych źródeł pisanych. Jako że typ rynsztunku bojowego używanego przez armię jest blisko związany ze stosowanymi przez nią szykami bojowymi, może on być wykorzystany jako podstawa do rozważań na temat taktyki. Źródła ikonograficzne są szczególnie przydatne podczas rekonstrukcji samego charakteru walki w starożytności. Natomiast znaleziska uzbrojenia mogą potwierdzić jego opisy oraz dopomóc w zrozumieniu, jak korzystano z niego podczas bitwy.

Z kolei badania archeologiczne fortyfikacji mogą ułatwić zrozumienie sytuacji politycznej w regionie oraz ocenić poziom umiejętności technicznych ich budowniczych. Ogólnie rzecz ujmując, miasta Italii, w tym także Rzym, zaczęły najpewniej umacniać się na dużą skalę dopiero w IV i III wieku p.n.e.¹⁹ Był to również okres podbojów rzymskich. Na terenie samego miasta zachowały się ślady po zakrojonych na szeroką skalę fortyfikacjach wzniesionych w V i IV stuleciu p.n.e. Najbardziej uderzającymi budowlami obronnymi są mury serwiańskie, które według antycznych autorów miały powstać w połowie VI wieku p.n.e, lecz w rzeczywistości pochodzą z początku IV stulecia p.n.e. Nie jest to dziełem przypadku, gdyż zgodnie z tradycją Galowie mieli splądrować Rzym w 390 r. p.n.e., a Tytus Liwiusz przedstawił obraz dość poważnych zniszczeń w wyniku tego wydarzenia. Rzeczywiście warstwa stratygraficzna ziemi z rozległymi śladami po pożarach jest widoczna w niektórych częściach miasta, ale archeolodzy datują ją na VI wiek p.n.e. Najwyraźniej zatem najazd Galów nie pozostawił po sobie aż tak poważnych zniszczeń i stanowił raczej wypad po łupy, ale strach przed nimi miał ukształtować późniejsze relacje Rzymian z tymi północnymi ludami. Mur należy wiązać właśnie z tym najazdem, przy czym był to gigantyczny projekt budowlany wskazujący na zdolność mobilizacji licznej siły roboczej przez miasto. Długie na ok. 11 km fortyfikacje obejmowały powierzchnię ok. 4,2 km². Natomiast w lepszym zrozumieniu charakteru armii rzymskiej w II wieku p.n.e. pomocna jest sieć pięciu obozów rzymskich w pobliżu starożytnej Numancji, położonej na północnych krańcach centralnej części Półwyspu Iberyjskiego²⁰.

¹ Gotowość Rzymian do przyznania, że czerpali zarówno z taktyki, jak i uzbrojenia swych nieprzyjaciół jest wyraźnie widoczna w zbiorze anegdot spisanych w języku starogreckim. Jedna z nich (Ineditum Vaticanum, 3) została przedstawiona w formie dialogu między Rzymianinem imieniem Kezon, zapewne członkiem potężnego rodu Fabiuszy, i nieznanym z imienia Kartagińczykiem u progu pierwszej wojny punickiej. Historyczna wartość tego tekstu jest podawana w wątpliwość, ale anegdota podkreśla gotowość Rzymian do uczenia się od swych wrogów. Kezon mówi: „mamy taki zwyczaj, że (wymienię tylko przykłady nie podlegające dyskusji, byś mógł przekazać to w swoim mieście) walczymy z naszymi wrogami przy pomocy ich własnych metod i udało nam się prześcignąć w stosowaniu ich tych, którzy mają w wykorzystywaniu ich długie doświadczenie”.

² Rzymski system sojuszy został omówiony na s. 185-186.

³ Omówienie problemu można znaleźć w pracy A. M. Eckstein, Rome enters the Greek East: From Anarchy to Hierarchy in the Hellenistic Mediterranean, 230–170 BC, Malden, MA 2008, s. 8.

⁴ M. M. Austin, Hellenistic Kings, War and the Economy, „Classical Quarterly” 38 (1986), s. 457-460.

⁵ Niekoniecznie pod względem zdobywanego terytorium, lecz przez zwiększanie swych wpływów i zdolności do zmuszania innych państw do wypełniania jego dyktatów.

⁶ Res Gestae, 13.

⁷ Istnieje możliwość, że liczba pokojowych lat była większa niż przyznaje to sam Oktawian August. S. Oakley (The Roman Conquest of Italy, [w:] War and Society in the Roman World, red. J. Rich, G. Shipley, London-New York 2002, s. 14-16) udowodnił, że republika cieszyła się kilkoma okresami pokoju, lecz po 440 roku p.n.e. praktycznie co roku toczono działania wojenne.

⁸ Caesar, The Gallic War, 5.41 (przekład polski z dzieła O wojnie galijskiej na podstawie tłumaczenia E. Konika).

⁹ Poglądy polityczne Salustiusza omówił D. C. Earl, The Political Thought of Sallust, Cambridge 1961. Wojnę z Jugurtą krótko przedstawił H. H. Scullard, From the Gracchi to Nero, Abingdon 2011, s. 39-47.

¹⁰ Sallust, The War against Jugurtha, 41 (przekład polski z Wojny z Jugurtą na podstawie tłumaczenia K. Kumanieckiego).

¹¹ R. I. Frank, The Dangers of Peace, „Prudentia” 8 (1976), s. 1-7; C. A. Barton, The Price of Peace in Ancient Rome, [w:] War and Peace in the Ancient World, red. K. A. Raaflaub, Malden, MA 2007, s. 245-255.

¹² Dziesięcioletni okres obowiązywał zarówno w wypadku służby w konnicy, jak i w roli trybuna wojskowego przy legionie. Zwięzłe omówienie stopnia trybuna wojskowego znajduje się w pracy: M. M. Sage, The Republican Roman Army: A Sourcebook, New York-London 2008, s. 104-106. Szczegółową analizę przeprowadził J. Suolahti, The Junior Officers of the Roman Army in the Republican Period, Helsinki 1955, s. 35-57.

¹³ Consuls and Res Publica: Holding High Office in the Roman Republic, red. H. Beck, A. Dupla, M. Jehne, F. P. Pina, Cambridge 2011, s. 1-16.

¹⁴ Appian, The Spanish Wars, 49.

¹⁵ N. Rosenstein (Imperatores Victi: Military Defeat and Aristocratic Competition in the Middle and Late Republic, Berkeley 1990) twierdził, że klęski wojskowe nie były przeszkodą na drodze do pełnienia urzędów w przyszłości. Ten sprzeczny z faktami argument został z powodzeniem podważony przez J. Richa (Roman attitudes to defeat in battle under the Republic, [w:] Vae Victis! Perdedores En El Mundo Antiguo, red. F. M. Simón, F. P. Polo, J. R. Rodriguez, „Collecció Instrumenta”, 40, Barcelona 2012, s. 83-111).

¹⁶ Wyjazd Cezara w celu objęcia namiestnictwa zrelacjonował Suetonius, Julius Caesar, 18.1.

¹⁷ Suetonius, Julius Caesar, 24.1. Por. M. Sage, Roman Conquests: Gaul, Barnsley 2011, s. 64.

¹⁸ Władzę wodza nad łupami omówił I. Shatzman, The Roman General’s Authority over Booty, „Historia” 21 (1972), s. 177-205. Najbardziej uderzającym przykładem ukazania zdobyczy podczas triumfu był pochód Gnejusza Pompejusza w 61 roku p.n.e. Jego omówienie oraz znaczenie wyjaśniła M. Beard, The Roman Triumph, Cambridge, MA-London 2007, s. 7-41.

¹⁹ Po raz pierwszy w źródłach pojawiają się w 212 roku p.n.e., a następnie dwa lata później w związku z oskarżeniami o oszustwo przy dostawie zaopatrzenia do armii rzymskich na Półwyspie Iberyjskim. Patrz: Livy, History of Rome, 24.18.1-3, 10-11 i 25.3.10.

²⁰ Ci drobni handlarze oraz prostytutki są wymieniani w związku z armiami z okresu schyłkowego republiki. Nie ma powodu, by wątpić w ich obecność od samego początku, gdy tylko armie rzymskie zaczęły operować w pewnej odległości od miasta. Ze względu na brak uzbrojenia grupy te były szczególnie podatne na atak. Por. Caesar, The African War, 75.

²¹ Plutarch, Pompey, 14.4.

²² Livy, History of Rome, 42.32.6.

²³ W. V. Harris, War and Imperialism in Republican Rome 327–70 B.C., Oxford 1984, s. 44.

²⁴ Dla przykładu, por. M. Torelli, The Topography and Archaeology of Republican Rome, [w:] A Companion to the Roman Republic, red. N. Rosenstein, R. Morstein-Marx, Malden, MA 2006, s. 87-98.

²⁵ N. Rosenstein, Rome at War, Chapel Hill-London 2004, s. 21.

¹ Na temat Tytusa Liwiusza pisali: T. J. Luce, Livy. The Composition of his History, Princeton 1977; G. B. Miles, Livy. Reconstructing Early Rome, Ithaca-London 1995 oraz G. Forsythe, Livy and Early Rome: A Study in Historical Method and Judgement, „Historia Einzelschriften”, t. 132, Stuttgart 1999.

² E. Gabba, Dionysius and the History of Archaic Rome, „Sather Classical Lectures”, t. 56, Berkeley-Los Angeles 1991; F. Walbank, Polybius, Rome and the Hellenistic World, Cambridge 2002.

³ E. Rawson, The Literary Sources for the Pre-Marian Army, „Papers of the British School at Rome” 39 (1971), s. 27.

⁴ Por. K. Sacks, Diodorus Siculus and the First Century, Princeton 1990.

⁵ O rzymskich annalistach wspominał G. Forsythe, A Critical History of Early Rome, Berkeley-Los Angeles 2005, s. 60-64.

⁶ Na temat Timajosa pisał F. W. Walbank, Polybius, Rome…, s. 165-177.

⁷ Patrz: F. W. Walbank, Polybius, Rome… .

⁸ D. Magnino, K.-L. Elvers, Appianus, [w:] Brill’s New Pauly: Encyclopaedia of Ancient World. Antiquity, Volume 1 (A – Ari), red. H. Cancik, H. Schneider, Leiden 2002.

⁹ Patrz: A Companion to Julius Caesar, red. M. Griffin, Chichester 2009.

¹⁰ M. Sage, Roman Conquests: Gaul, s. 27.

¹¹ Cicero, Letters to his Friends, 5.12.10.

¹² O Salustiuszu pisał R. Syme, Sallust, „Sather Classical Lectures”, vol. XXXIII, Berkeley 1964.

¹³ E. Rawson, Intellectual life in the late Roman Republic, Baltimore 1985.

¹⁴ Patrz: H. I. Flowers, Roman Republics, Princeton 2010.

¹⁵ Patrz: B. Campbell, Teach Yourself to be a General, „Journal of Roman Studies” 77 (1987), s. 13-29.

¹⁶ Epitoma rei militari Wegecjusza pochodzi z końca IV wieku, podczas gdy datowanie i autorstwo traktatu wojskowego przypisywanego cesarzowi Maurycemu nadal są przedmiotem sporów. Mógł on powstać między VI a IX wiekiem.

¹⁷ A. Degrassi, Fasti Anni et Elogia Inscriptiones Italiae, vol. 13.2, Rome 1963.

¹⁸ Na temat fasti pisali R. M. Ogilvie, A. Drummond, The Sources for Early Roman History, [w:] The Cambridge Ancient History, vol. VII.2, red. F. W. Walbank et al., Cambridge 1989, s. 11-15.

¹⁹ Urban Society in Roman Italy, red. T. J. Cornell, K. Lomas, London 1995, s. 125; S. P. A. Oakley, A Commentary on Livy Books VI-X, vol. I, Oxford 1997, s. 346.

²⁰ M. J. Dobson, The Army of the Roman Republic: The Second Century BC, Polybius and the Camps at Numantia, Spain, Oxford 2007.