Tytuł oryginału:

Peiper’s War: The Wartime Years of SS Leader Jochen Peiper, 1941–44

© Copyright Polish edition:

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2021

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

© All Rights Reserved

Tłumaczenie:

Mateusz Grzywa

Redakcja:

Michał Swędrowski

Korekta:

Artur Gajewski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-8178-699-7

Bezpłatny fragment

Wstęp

Rozdział I. Goci znowu ruszyli

Rozdział II. W dzikim stepie

Rozdział III. Do Francji i z powrotem

Rozdział IV. Operacja Peiper

Rozdział V. Miecz Damoklesa

Rozdział VI. Charków

Rozdział VII. „Lepiej wygrajmy tę wojnę”

Rozdział VIII. Zitadelle

Rozdział IX. „Tygrysy płoną”

Rozdział X. Włochy

Rozdział XI. „Tańcząc na wulkanie”

Rozdział XII. Boves

Rozdział XIII. Inna wojna

Rozdział XIV. Dowódca pułku pancernego

Rozdział XV. Liście Dębu

Rozdział XVI. W oczekiwaniu na inwazję

Rozdział XVII. Całkowite poświęcenie

Rozdział XVIII. Normandia

Rozdział XIX. Operacja Lüttich

Rozdział XX. Od Falaise do Sekwany

Rozdział XXI. Ucieczka na Wał Zachodni

Rozdział XXII. P.O. Box 1142

Epilog

Podziękowania

Dla Ann Hamilton Shields

WSTĘP

Wojna Peipera to trzecia część mojej tetralogii o osławionym obersturmbannführerze (podpułkowniku SS) Jochenie Peiperze. Podczas II wojny światowej uchodził on w Niemczech za przystojne „złote dziecko” aryjskości, naocznego świadka poczynań nazistowskiej śmietanki, wielkiego wojownika SS i ulubieńca Adolfa Hitlera. Na początku wojny był osobistym adiutantem Heinricha Himmlera, a gdy przeszedł na stanowisko polowe, zasłynął na froncie wschodnim brawurowym i brutalnym stylem prowadzenia walk. Dotąd napisałem dwie książki na jego temat. Fatal Crossroads (DaCapo, 2011) opisywała niesławną masakrę w Malmédy, której dopuścili się żołnierze Peipera. Starałem się w niej odtworzyć wydarzenia jak najbardziej szczegółowo i z różnych punktów widzenia oraz przeprowadzić skrupulatne śledztwo w sprawie tej zbrodni wojennej. Masakra w Malmédy zdefiniowała Peipera i prześladowała go do końca życia.

Z kolei w Hitler’s Warrior (DaCapo, 2014) wziąłem na warsztat życie Peipera przed wojną i po niej, ale nie skupiałem się na samym konflikcie. Peiper walczył na wszystkich frontach, toteż wielu czytelników domagało się uzupełnienia tej luki. Wypełni ją właśnie niniejszy, trzeci tom, obejmujący okres od 1941 r. do lata 1944 r. W ostatnim tomie zajmę się szczegółowym opisem zmagań w Ardenach.

W Wojnie Peipera staram się przedstawić wyjątkowe spojrzenie na ten okres europejskiego konfliktu oczami kontrowersyjnego obersturmbannführera – można by rzec, że spojrzenie „z niewłaściwej strony historycznej barykady”. Czytelnicy bez wątpienia doszukają się pewnych powtórek z Hitler’s Warrior, ale są one nieuniknione, żeby wyczerpująco opisać lata wojny. W przeciwieństwie do niszowych pozycji na temat poszczególnych niemieckich wojskowych Wojna Peipera to gruntowna i szczegółowa historia wojskowa konfliktu z perspektywy mrocznego świata hitlerowskich Niemiec.

Jak Peiper postrzegał wojnę na Wschodzie? A przecież był to punkt widzenia obiecującego oficera SS o znakomitych koneksjach – ulubieńca samego Führera. Co poszło nie tak w jego sztabie w północnych Włoszech jesienią 1943 r., gdy jego ludzie puścili z dymem małą wieś i zabili wielu cywilów? Jak doświadczenia z frontu wschodniego kontrastowały z walkami w Normandii, przeciwko Amerykanom i Brytyjczykom? W jakim kontekście Peiper tak szczerze oceniał miażdżącą klęskę w D-Day i utratę Francji przez III Rzeszę?

Moim celem było stworzenie poważnej pracy historycznej o II wojnie światowej, obserwowanej z pozycji ważnego członka zastępów Hitlera. Peiper długo pełnił funkcję ikony gloryfikującej niemiecki udział w „micie frontu wschodniego”¹. Równocześnie, co w przypadku tak kontrowersyjnego bohatera było nieodzowne, podszedłem do jego losów w sposób jak najbardziej obiektywny, gruntownie dokumentując wszelkie dowody. Spoglądamy na wojnę od samego szczytu, od Hitlera i Himmlera, przez towarzyszy Peipera, takich jak Kurt Meyer, po żołnierzy Waffen-SS pokroju Fritza Kosmehla, który służył w jego czołgu dowodzenia.

Wciągam czytelnika w inny świat, który jednak ma wiele przerażających podobieństw do dzisiejszego. Napędzany radykalną ideologią rasową Adolf Hitler próbował ujarzmić całą Europę. Spójrzmy więc na tę burzliwą przeszłość oczami niesławnego oficera Waffen-SS, który chciał pomóc przełożyć koszmarne wizje Führera na rzeczywistość.

Danny S. Parker

Cocoa Beach, sierpień 2019 r.

ROZDZIAŁ I

GOCI ZNOWU RUSZYLI

Teraz dokona się to, czego nie zdołali osiągnąć Goci, całe plemiona i każdy z osobna wojownik germańskiej krwi. Oto nowa niemiecka krucjata, która zostanie zrealizowana przez naszego wodza – wodza wszystkich Germanów. Teraz napór [rosyjskiego] prostactwa zostanie odparty. Teraz wypełnią się sny germańskich wojowników z lasów i wielkich połaci Wschodu. Trwający trzy tysiące lat rozdział historii dobiega chwalebnego końca. Goci znowu ruszyli – od 22 czerwca 1941 r.

– każdy z nas jest germańskim wojownikiem!

Heinrich Himmler, lato 1941 r.¹

1 marca 1941 r. Jochen Peiper nawet nie zdawał sobie sprawy, że jest świadkiem przełomowego wydarzenia, które zostanie uznane za zarzewie jednego z najokropniejszych i najbardziej niesławnych epizodów II wojny światowej.

Tamtej lodowatej soboty lecący z Berlina ciemnozielony Junkers Ju 52 wylądował na zmrożonym lotnisku w Gliwicach na Górnym Śląsku. W maszynie siedzieli Heinrich Himmler, dowódca Schutzstaffel (SS), jego szef sztabu gruppenführer (generał dywizji SS) Karl Wolff oraz osobisty adiutant Himmlera, w pełni oddany mu dwudziestosześciolatek, Jochen Peiper. Rozpętana przez Adolfa Hitlera wojna w Europie trwała już dokładnie półtora roku. Jak na ironię to właśnie w Gliwicach przebrani za Polaków agenci SS przeprowadzili ostatniego dnia sierpnia 1939 r. tajną operację. Ta prowokacja stała się pretekstem do inwazji na Polskę, a więc i wybuchu II wojny światowej.

Hitler, autorytarny władca Niemiec, rzucił się w tytaniczny podbój kontynentu. Himmler, Reichsführer SS, był kluczową postacią dla ideologicznych celów dyktatora, czyli transformacji rasowej, bowiem to SS otrzymało zadanie zaprowadzenia – od Anglii po Rosję – niemieckiego panowania rasowego. W związku z tym Himmler zamierzał usunąć liczne grupy społeczeństw, które uważał za pozbawione wartości. Początkowo prześladował głównie więźniów politycznych, ale wkrótce dołączyli do nich ludzie napiętnowani przez Himmlera jako „elementy rasowo niepożądane”: Żydzi, Polacy i homoseksualiści trafiali w tryby coraz rozleglejszego systemu obozów koncentracyjnych². 1 marca jego świta miała odwiedzić nowy Konzentrationslager (KL) w prowincji górnośląskiej.

Peiper, młody oficer SS, był adiutantem Himmlera, jego Edelknappe – oddanym, szlachetnym sługą i zdeterminowanym pomocnikiem. W grudniu 1940 r. przełożony wyjawił mu, że trwają przygotowania do inwazji na Związek Radziecki – kolosalnych zmagań, które według Himmlera miały zadecydować o wyniku całej wojny i o losie Niemiec.

Gdy kołujący samolot w końcu się zatrzymał, a trzy hałaśliwe silniki przestały warczeć, z kabiny wyłonił się Himmler, a za nim Wolff i Peiper. Na zewnątrz panował dokuczliwy ziąb³. Ze względu na lutowe mrozy niemiecki pancernik Bismarck, ze szwagrem Peipera dr. Rolfem Hinrichsenem na pokładzie, utknął w porcie pod Hamburgiem. Hitler, który w tajemnicy planował właśnie wojnę błyskawiczną z ZSRR, zwołał do Berlina seminarium klimatyczne i oczekiwał, że zgromadzeni meteorolodzy przedstawią mu statystyczne gwarancje, że kolejna zima, przełomu 1941 i 1942 r., będzie łagodniejsza⁴. Po krótkim przydziale bojowym we Francji w czerwcu poprzedniego roku w szeregach gwardii pretoriańskiej wodza, czyli jednostki Leibstandarte Adolf Hitler (w skrócie LAH, potem LSSAH), Jochen Peiper wrócił do zdawać by się mogło niekończących się objazdów i inspekcji z Reichsführerem SS. Co prawda funkcja adiutanta drugiego najważniejszego człowieka w Rzeszy mogła uchodzić za wyróżnienie, ale trudno było uznać ją za prawdziwie żołnierską służbę. W każdym razie Peiper jak zawsze posłusznie wykonywał rozkazy, a poza tym, jak zauważyli jego towarzysze broni, należał do nielicznych oficerów Waffen-SS, „którzy szanowali Himmlera jako człowieka”⁵.

Przy pasie startowym gości powitał miejscowy przedstawiciel partyjny (gauleiter) Górnego Śląska Fritz Bracht. Towarzyszyli mu Wyższy Dowódca SS i Policji (Höherer SS- und Polizeiführer, HSSPF) Erich von dem Bach-Zelewski, noszący okulary Prusak słynący z wypełniania nieprzyjemnych zadań powierzonych mu przez Himmlera, a także inspektor Systemu Obozów Koncentracyjnych Richard Glücks. Po zjedzeniu wcześniej przygotowanego obiadu umundurowani esesmani pojechali za dawną polską granicę, do odległego o 65 km Oświęcimia. W 1940 r. Bach-Zelewski uruchomił tam nowy obóz koncentracyjny w miejscu dawnych koszar artyleryjskich. Po podboju Polski miasto znalazło się w powiększonej przez Führera Rzeszy, choć bardzo blisko granicy Generalnego Gubernatorstwa.

W ciągu ostatnich dwóch lat Peiper odwiedzał z Himmlerem jeden obóz koncentracyjny po drugim – Dachau, Oranienburg, Mauthausen, Neuengamme, Ravensbrück. W tej nowej placówce Reichsführer SS pojawił się pierwszy raz, ale wykazywał niezwykłe zainteresowanie Auschwitz.

Z entuzjazmem poinformował komendanta Rudolfa Hössa, że jego obóz zostanie spektakularnie rozbudowany. W tej chwili placówka realizowała głównie działalność rolniczą, ale Himmler najwyraźniej miał inną wizję Auschwitz. Höss, który wcześniej służył w Sachsenhausen, wyglądał na nieco zaskoczonego. Himmler wyłożył mu, że placówkę należy rozwinąć tak, aby mogła przyjąć przynajmniej 30 tysięcy więźniów, a ponadto trzeba osuszyć okoliczne bagna. Co więcej, w pobliskiej Brzezince należało rozbudować drugi „oddział” obozu, Auschwitz II, gdzie mieli trafiać „niebezpieczni przestępcy”. Zarządził też powiększenie warsztatów i stwierdził, że przydałoby się zbudować nową fabrykę amunicji, żeby SS odgrywało centralną rolę w przemyśle zbrojeniowym Niemiec. Himmler wykraczał myślami poza sam obóz, ku szansom, jakie dawała niemiecka branża chemiczna.

Jeden z dawnych kolegów Himmlera ze szkoły, Otto Ambros, chemik w gigancie przemysłowym IG Farben, od początku roku zabiegał u dowódcy SS o stworzenie nowych wielkich zakładów chemicznych. Chciał umieścić fabrykę syntetycznego kauczuku (buny) w pobliżu Auschwitz, żeby znajdowała się poza zasięgiem alianckich bombowców. IG Farben było zachwycone perspektywą pozyskiwania taniej siły roboczej z obozu, a Himmler polecił Hössowi, aby bezzwłocznie wysłał 10 tysięcy więźniów do wsi Dwory pod Oświęcimiem, gdzie miał powstać nowy zakład. Czy Himmler myślał już o potencjalnym wykorzystaniu Auschwitz do masowego mordowania? Ambros był nie tylko wysoko postawionym pracownikiem chemicznego potentata, ale też znawcą sarinu i innych toksycznych związków.

W rzeczy samej, rok wcześniej Peiper towarzyszył Himmlerowi w Poznaniu i był świadkiem zastosowania nowej, „ludzkiej” metody uwalniania Rzeszy od lebensunwerten Lebens – „życia niegodnego życia”. Ofiarami zagazowania tlenkiem węgla padło dwudziestu Żydów ze szpitala dla psychicznie chorych Tiegenhof. Zaproszeni goście mogli obserwować to „litościwe zabijanie” przez pleksiglasowe okno. Peiper opowie później o tym wydarzeniu⁶.

Stwierdzi, że nie miał wyjścia: „Nie mogę zaprzeczyć, że jako eskorta Reichsführera bywałem obecny w różnych miejscach, ale często nie miałem żadnej wiedzy (…). Jako żołnierz byłem, że tak powiem, do tego zmuszony”⁷.

W międzyczasie dowódca Luftwaffe Hermann Göring zarządził germanizację okolicy. Oznaczało to pozbycie się wszystkich Żydów i Polaków. Himmler chciał, żeby Oświęcim stał się modelowym miastem dla osadnictwa na wschodzie. 20 marca Peiper zostanie sfotografowany podczas wykładu na temat planów dotyczących Lebensraumu (przestrzeni życiowej), którego Himmler udzielał innym czołowym nazistom – Rudolfowi Hessowi, Gottlobowi Bergerowi i Martinowi Bormannowi. Cała grupa pochylała się nad szczegółowymi makietami zabudowań, gospodarstw, stodół i budynków gospodarczych, pokazywanymi na wystawie SS w Berlinie⁸. Himmler zakładał, że po wywózce lub likwidacji Polaków z podbitych ziem na wschodzie we wzorcowych gospodarstwach rolnych – rozmieszczonych wzdłuż umocnionej linii na terenie Polski – osadzeni zostaną Wehrbauer, czyli żołnierze-chłopi z SS. Peiper milczał w tej sprawie, ale mógł podchodzić do niej sceptycznie⁹.

Na razie Himmler, Bracht, Glücks i Bach-Zelewski zadowolili się zapewnieniem dachu nad głową robotnikom pracującym przy nowej fabryce IG Farben. Nic jeszcze nie wskazywało, że Auschwitz jest szykowane pod obóz zagłady, w którym wymordowane zostaną miliony, choć Himmler ewidentnie miał już w głowie stosowne plany. Rozkazał Hössowi, żeby ten uruchomił gigantyczny nowy obóz w Birkenau – miał mieścić nawet 100 tysięcy osadzonych¹⁰. Wiedząc o planach napaści Hitlera na ZSRR, rozumował z wyprzedzeniem.

Później tego popołudnia Himmler, Wolff, Bracht i Peiper obejrzeli sam obóz. W ramach pieszej inspekcji zobaczyli długi rząd baraków, kuchnię i warsztat ciesielski. Musieli ujrzeć przygnębiający widok: więźniowie z kolorowymi trójkątnymi odznakami stosowanymi w całym systemie obozów koncentracyjnych poruszali się wewnątrz ogrodzenia z drutu kolczastego pod napięciem. Peiper chyba nie potępiał systemu KL jako takiego, co po wojnie wyraźnie potwierdzi¹¹.

Następnie cała grupa pojechała z gauleiterem Górnego Śląska do Katowic na kolację w świeżo odnowionej Café Central i przenocowała w luksusowym hotelu Monopol, gdzie świętowali czterdzieste drugie urodziny Bacha-Zelewskiego. Od listopada 1939 r. ten wysoki oficer SS służył Himmlerowi w charakterze „komisarza ds. umacniania niemczyzny na Śląsku”. Odpowiadał tam za masowe wysiedlenia i konfiskatę polskiego mienia prywatnego. Zasłynął brakiem skrupułów i do sierpnia 1940 r. wypędził z domów przynajmniej 18 tysięcy Polaków. Himmler był zachwycony Bachem-Zelewskim, który posłusznie spełniał wszystkiego jego życzenia, mimo że miał problemy umysłowe. Bacha-Zelewskiego dręczyło poczucie wstydu, gdyż wszystkie jego siostry wyszły za Żydów, ale w wieczór urodzin wszystko to poszło w zapomnienie¹². Monopol należał do najznakomitszych hoteli w Polsce, odwiedzali go artyści i śmietanka arystokratyczna. Po miłym wieczornym świętowaniu cała grupa przeniosła się do saloniku na cygaro.

Höss wspominał, że zaledwie kilka miesięcy później, w okresie 13-15 lipca, czyli tuż po rozpoczęciu inwazji na Rosję, Peiper zadzwonił z informacją, że Himmler wzywa go do Berlina. „Führer rozkazał, że kwestia żydowska ma zostać raz na zawsze rozwiązana – relacjonował komendant Auschwitz – i że to my, SS, mamy wcielić ten rozkaz w życie. Istniejące ośrodki eksterminacji na wschodzie nie są w stanie przeprowadzić działań na zakładaną skalę. Wyznaczyłem więc do tego Auschwitz”¹³. Peiper, który lubił nazywać się „czystym żołnierzem”, w czerwcu 1940 r. walczył krótko we Francji, lecz teraz wrócił na stałe w orbitę Himmlera¹⁴. Nawet jeśli wiedział, że jego przełożony zamierza prowadzić „wojnę na unicestwienie” przeciwko Żydom i innym rasom, to mógł nie być zachwycony udziałem w tym przedsięwzięciu. Jego szanse na powrót na front z każdą kolejną wizytą w obozie koncentracyjnym stawały się coraz bardziej mgliste.

Jak dotarł do tego momentu kariery? Joachim – choć wolał krótszą wersję Jochen – Peiper urodził się w 1915 r. na berlińskim przedmieściu Wilmersdorf. Jego rodzina należała do klasy średniej, miał dwóch braci. Jego ojciec Woldemar był weteranem I wojny światowej. Starszy brat Jochena Hans-Hasso, esteta i najpewniej homoseksualista, często gwałtownie kłócił się z ojcem. W 1931 r. podjął nieudaną próbę samobójczą, po której funkcjonował w stanie wegetatywnym. Jochen nie zdał matury, nie mógł więc iść na uniwersytet, w zamian poszedł w ślady brata Horsta (ur. 1912) i zaangażował się w niemiecki ruch skautowski. Obaj bracia zapalili się do aktywności pod gołym niebem i kariery wojskowej. Peiper skończył 18 lat 30 stycznia 1933 r. (tego samego dnia Hitler został mianowany kanclerzem Niemiec) i od razu zgłosił się do Hitlerjugend¹⁵.

Peiper kochał konie i szybkość, marzył o wejściu w szeregi jednostek kawalerii Reichswehry. Za zachętą przyjaciela rodziny generała Walthera von Reichenaua w październiku 1933 r. wstąpił do 7. Pułku SS Reiterstandarte, w którym szybko nabierał żołnierskiej wprawy. W styczniu 1934 r. został esesmanem, a później w tym samym roku, podczas partyjnego zjazdu w Norymberdze, zwrócił uwagę Heinricha Himmlera, który namawiał go, żeby został oficerem SS.

W 1935 r. Peiper udał się na obóz dla perspektywicznych oficerów SS pod Jüterbogiem, a od 24 kwietnia do 30 marca 1936 r. uczęszczał do Junkerschule SS (szkoły oficerskiej) w Brunszwiku. Tamtejsza edukacja podczas dwóch ostatnich miesięcy nauki obejmowała szkolenie w Dachau. 20 kwietnia 1936 r. Peiper został awansowany na untersturmführera (podporucznika SS) i oddelegowany do jednostki Leibstandarte Adolf Hitler pod rozkazy Seppa Dietricha. Służył tam dwa lata, a latem 1938 r. został adiutantem Himmlera i nominalnie pracował w biurach Reichsführera SS przy Prinz-Albrecht-Strasse.

Peiper był ulubieńcem Himmlera. W ciągu kolejnych trzech lat poznał wielu czołowych esesmanów i najważniejszych postaci hitlerowskiej Rzeszy. W 1938 r. spotkał przyszłą żonę, Sigurd Hinrichsen, która pracowała jako sekretarka Himmlera wraz z przyjaciółką Hedwig Potthast – ta druga będzie nie tylko bardzo blisko z Peiperem, ale też zostanie kochanką Himmlera.

W 1939 r., po wybuchu wojny, Peiper towarzyszył Himmlerowi w przemierzającym Polskę pociągu. Ze względu na lojalność oraz sprawne obchodzenie się z bronią otrzymał zadanie ochrony prywatnego samochodu Hitlera, gdy ten zawitał do Polski po inwazji. Pod koniec kampanii został zapoznany ze snutymi przez Himmlera planami eliminacji żydowskiej i polskiej inteligencji, a także, jak wyrażał się jego przełożony, ludzi „rasowo niepożądanych”. 20 września był z Reichsführerem pod Bydgoszczą, gdzie oglądał egzekucję kilkunastu Polaków. Twierdził, że był „zdumiony opanowaniem w obliczu śmierci” skazanych, opowiadał też, że Himmler był tym tak wstrząśnięty, że na kilka dni odebrało mu mowę¹⁶.

Wiosną 1940 r. Peiper objeżdżał obozy w Buchenwaldzie i Flossenburgu, a później zawitał do Mauthausen pod Linzem. Po wojnie nie zdobył się na jednoznaczną krytykę tego, co tam zobaczył. Stwierdził jedynie: „Nie zauważyłem tam żadnych okrucieństw, ale praca w Mauthausen wydawała się nadmiernie wycieńczająca”.

Po wybuchu wojny z Francją Peiper uzyskał od Himmlera urlop i zgodę na wyjazd na front w szeregach Leibstandarte, która to jednostka uczestniczyła już w walkach. Otrzymał Żelazny Krzyż za opanowanie baterii artylerii na wzgórzu Wattenberg. W czerwcu 1940 r. został awansowany na hauptsturmführera (kapitana SS) i wrócił do służby u boku Himmlera. Odbył wówczas triumfalną wycieczkę do Berghofu na spotkanie z samym wodzem, a potem kontynuował wizyty w obozach koncentracyjnych (Dachau i Ravensbrück), a nawet w gettach w Lublinie i Łodzi¹⁷. Tego rodzaju praca przy rasowym oczyszczaniu ziem polskich nie była szczególnie żołnierską robotą i wydaje się, że Peiper zabiegał o powrót do jednostki polowej. Wygląda na to, że o sprawie przesądziła śmierć jego brata Horsta w czerwcu 1941 r., do której doszło w niejasnych okolicznościach.

Przed wojną Horst Peiper uznał, że Luftwaffe jest za słabo oddana narodowemu socjalizmowi. Dlatego podobnie jak Jochen wstąpił do SS, później służył jako oficer w Dywizji SS Totenkopf i w 1940 r. walczył we Francji. Wydaje się jednak, że został oskarżony o homoseksualizm i 11 czerwca 1941 r., tuż przed inwazją na ZSRR, popełnił samobójstwo¹⁸.

Tymczasem Peiper wrócił do wyjątkowej jednostki, jaką była Leibstandarte Adolf Hitler. Szykowała się właśnie do największej operacji wojskowej w dziejach – uderzenia na Rosję. Leibstandarte była jedyną jednostką noszącą imię wodza, toteż przydział w jej szeregi uchodził za najwyższy prestiż w wojsku i SS. Peiper, podobnie jak Hitler, uważał starcie ze Związkiem Radzieckim za nieuniknione. „W 1941 r. Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji – napisze później młody oficer – była to ich ostatnia próba wyeliminowania narastającego na wschodzie zagrożenia”¹⁹. Peiper dążył do zwolnienia ze służby u boku Himmlera, żeby móc walczyć o triumf i chwałę w wojnie Hitlera.

W 1939 r. armie Hitlera napadły na Polskę, a w błyskawicznym blitzkriegu 1940 r. przetoczyły się przez Danię, Norwegię, a następnie Holandię i Francję. To właśnie we Francji Peiper pokazał, że jest nie tylko sprawnym adiutantem Himmlera, ale potrafi też walczyć. Niemniej gdy Niemcy miażdżyli Bałkany i Grecję, pozostał u boku przełożonego, z dala od frontu, mimo że doskonale wiedział, iż operacja Barbarossa zbliża się wielkimi krokami.

W międzyczasie, wczesnym latem 1941 r., esesmani z Leibstandarte zostali pośpiesznie przerzuceni z walk w Grecji i Jugosławii do rejonu zbornego pod Brnem w Czechosłowacji, gdzie jednostka na rozkaz Führera miała przejść szybką reorganizację²⁰. Zgodnie z planem rozrosła się do pełnej dywizji zmotoryzowanej i składała się z 10 tysięcy fanatycznie oddanych żołnierzy. Chociaż wojna trwała już trzeci rok, w jej szeregach nadal służyli wyłącznie ochotnicy kierujący się surowymi standardami opartymi o wręcz mityczne, narodowosocjalistyczne pojęcie elitarnej, rasowej czystości. Hitler wymagał, aby rekrutów cechowały wyjątkowa siła fizyczna i twardość mentalna, a dywizja nie chciała rozczarować wodza. Oddanie jej żołnierzy było godne zapalczywości jej patrona i jego determinacji w dążeniu do uzyskania dominacji w Europie. Co więcej, Leibstandarte uważała się za znacznie lepszą od wszystkich innych jednostek. To ona miała przełożyć wolę Hitlera na rzeczywistość. „Jednostki Waffen-SS były małe liczebnie i jeszcze nie rozwodnione. Stanowiły elitę w każdym względzie”, stwierdzi później Peiper²¹.

Mimo błogosławieństwa wodza reorganizacja toczyła się w ogromnym pośpiechu. Gdy 21 czerwca ruszyła operacja Barbarossa, struktury, uzbrojenie i sprzęt dywizji istniały jedynie na papierze²². Jednostka miała dołączyć do nacierającej na Kijów 1. Grupy Pancernej, wchodzącej w skład Grupy Armii „Południe” feldmarszałka Gerda von Rundstedta, jednak gdy legiony południowego odcinka frontu ruszyły naprzód, Leibstandarte pozostała daleko z tyłu. Czyż Hitler nie obiecał esesmanom, że będą szli w awangardzie każdej wielkiej ofensywy?

Narzekania w łonie Leibstandarte ucichły, gdy w końcu nadszedł rozkaz wymarszu na wschód. Kiedy dywizja przemierzała Śląsk, rozradowane tłumy obrzucały esesmanów kwiatami, a starzy niemieccy wiarusi pamiętający kampanię rosyjską z poprzedniej wojny udzielali rad, jak bić kozaków. Dywizja przekraczała granicę w znakomitym morale. Jeżeli ktoś mógł się niepokoić, to chyba jedynie zmieszani czytelnicy Mein Kampf. Autor i zarazem kanclerz Niemiec krytykował wojnę na dwa fronty. Oczywiście latem 1941 r. prawie wszyscy oczekiwali, że zwycięstwo na wschodzie nadejdzie błyskawicznie. „Jeśli Iwan potrafi uciekać dość szybko, to będziemy w Moskwie za sześć tygodni!”, tryskał optymizmem pewien esesman²³.

A jednak Peiper nadal tkwił przy Himmlerze. W połowie lata 1941 r. towarzyszył Reichsführerowi w jego wschodniopruskiej kwaterze głównej, Hochwaldzie²⁴. Tam, w niewielkim lesie na północ od Pozezdrza, niedaleko kwatery wodza, wraz z Wernerem Grothmannem, czyli drugim adiutantem, odpowiadał za działanie pociągu dowodzenia Himmlera. Reichsführer miał przy sobie dwóch adiutantów, sekretarkę i nieliczny personel biurowy, ale ze względu na obsesję na punkcie osobistej kontroli nie posiadał nikogo w rodzaju szefa operacji. Peiper należał do jego najbliższego kręgu, więc łączyły go z nim bliskie relacje. Był jego osobistym adiutantem, miał dostęp do większości informacji. Każdy poranek w specjalnym pociągu (Sonderzug Heinrich) zaczynał się od odprawy. Zadanie Peipera polegało na streszczeniu wszystkich wydarzeń składających się na osobistą wojnę Himmlera z ostatnich 24 godzin. Rozmieszczone w kwaterze głównej pełne symboli mapy schludnie ukazywały położenie pułków kawalerii SS i batalionów policyjnych, nie brakowało też na nich misternych linii obrazujących łączność radiową²⁵.

Na pierwszy rzut oka wszystko to miało jak najbardziej wojskowy charakter²⁶. Choć Reichsführer miał obsesję na punkcie swojej Waffen-SS, jego Weltanschauungskrieg na wschodzie nie była operacją wojskową, a raczej dalekosiężnym rasowym ludobójstwem – monumentalnym projektem etnicznych czystek na podbitych terenach. Himmler założył, że gdy jego szwadrony śmierci – jednostki policji, tajnej służby SD (Sicherheitsdienst) i grupy operacyjne (Einsatzgruppen) – zakończą robotę, Rosja będzie czysta rasowo. Hitler się z nim zgadzał: „Wojny z Rosją nie da się prowadzić po rycersku. To zmagania ideologii i rasowych różnic i muszą być prowadzone bezlitośnie oraz z bezwzględną surowością”²⁷.

Einsatzgruppen, a także 1. i 2. Brygada Piechoty SS oraz 1. Brygada Kawalerii SS i pułki kawalerii SS miały wcielać „bezwzględną surowość” w praktyce. Owe jednostki, elementy Waffen-SS, nie podlegały żadnym regularnym oddziałom, a tylko osobistym rozkazom Himmlera.

Peiper dobrze znał ludzi wykonujących brudną robotę dla jego szefa. Brygadą Kawalerii SS dowodził oficer SS Hermann Fegelein, natomiast jej 1. Pułkiem sturmbannführer (major SS) Gustav Lombard, który niegdyś w Berlinie uczył Peipera jazdy wierzchem. 27 lipca 1941 r. sztab Lombarda przesłał do Sonderzug Heinrich niesłychaną skargę: „Rozkaz zapędzenia kobiet i dzieci na bagna spalił na panewce, bo bagna okazały się za płytkie. Łączna liczba rabusiów rozstrzelanych przez 1. Pułk wyniosła 6526”²⁸. Himmler, z natury skrupulatny technokrata, przykładał wagę do dokładnych danych. Jednostki SD zabiły łącznie ponad 600 tysięcy ludzi²⁹.

A co z twierdzeniami, jakoby Hitler nie wiedział o tym procederze? Wydaje się, że wystarczy nam w tym względzie jeden strzępek informacji. W radiotelegramie do jednej z Einsatzgruppen z 1 sierpnia szef Gestapo Heinrich Müller nakazał przesłać Hitlerowi do Berlina „materiał ilustracyjny – fotografie”, ponieważ „Führerowi należy przedstawiać systematyczne raporty odnośnie do działań Einsatzgruppen”³⁰. Równocześnie Himmler próbował „chronić” wodza przed bezpośrednimi związkami z czystkami. Choć swego czasu oświadczył zgromadzonym w Koblencji generałom: „Nie czynię niczego bez wiedzy Führera”, to przy innej okazji stwierdził: „O osobie Hitlera w żadnym razie nie można wspominać w tym kontekście. Ja wezmę na siebie pełną odpowiedzialność”³¹. To Himmler miał być tym złym, zaś Peiper był jego adiutantem. Nie zapominajmy też, że obok tego wszystkiego toczyła się prawdziwa wojna.

Gdy 21 czerwca na Rosję runęła potężna nawała Wehrmachtu, pierwsza fala zmiotła radzieckie wojska nadgraniczne. Czołgi 1. Grupy Pancernej generała Ewalda von Kleista sunęły naprzód tak dynamicznie, jakby wchodziły w ogromną próżnię. Jednak po dwóch dniach sowiecki opór okrzepł, a gdy 1 lipca do walki rzucona została Dywizja Leibstandarte, cała grupa armii była już uwikłana w ciężkie starcia, gdyż Rosjanie rzucali na Niemców kolejne korpusy zmechanizowane. Odrzucanie nieustających kontrnatarć nieprzyjaciela wymagało wytężonego wysiłku; dywizja straciła w ciągu trzech tygodni 683 ludzi. „To najlepsi żołnierze, jakich kiedykolwiek napotkaliśmy (…). Walczą do ostatniej kropli krwi!”, zauważył ponuro pewien weteran SS³².

W sierpniu Hitler podjął brzemienną w skutki decyzję o wzmocnieniu natarcia Grupy Armii „Południe” von Rundstedta na Ukrainie. Owa zmiana, której ostro sprzeciwiał się Sztab Generalny, odbyła się kosztem idącej na Moskwę Grupy Armii „Środek”. Jednak dla wodza Rzeszy Ukraina, z jej żyznymi polami zbóż, przemysłem i niezwykle istotną ropą z leżącego dalej Kaukazu, stanowiła klucz do sukcesu całej operacji Barbarossa. W innym razie dlaczego Rosjanie akurat tam walczyli tak zawzięcie³³?

Pod koniec lipca 1941 r. Peiper wdał się w kłótnię z Himmlerem na nieznany nam temat i zrezygnował ze stanowiska adiutanta. W pierwszym tygodniu sierpnia, nieoficjalnie, wrócił do Dywizji Leibstandarte Adolf Hitler jako „obserwator” szefa SS. 5 sierpnia Himmler pożegnał się z nim na lotnisku w Berlinie i odleciał do Węgorzewa³⁴. Wydaje się, że jako człowiek Himmlera w terenie Peiper służył w charakterze oficera operacyjnego przy sztabie dywizji, tyle że niezwiązanego rozkazami tamtejszych przełożonych. W sztabie Dietricha poznał hauptsturmführera Maxa Wünschego, kolejnego aroganckiego oficera z kontaktami w nazistowskiej wierchuszce. Wygląda na to, że ten cieszył się jeszcze większymi względami niż Peiper przy Himmlerze, bo był ordynansem SS i składał meldunki bezpośrednio Hitlerowi. Co więcej, miał urodziny w ten sam dzień co Führer, w Polsce służył w batalionie eskorty wodza, a teraz, w Rosji, był adiutantem Seppa Dietricha³⁵. Wyglądało na to, że powstała między nimi niewypowiedziana rywalizacja o miano najsławniejszego wojownika wśród oficerów SS. Wünsche miał głębokie, przeszywające spojrzenie, z kolei Peiper dopieścił do perfekcji aroganckie marszczenie brwi. Obaj za wszelką cenę poszukiwali chwały.

Pomijając tego rodzaju rywalizacje, celem Peipera był powrót do walki. 19 sierpnia został sfotografowany ze sturmbannführerem SS Wilhelmem Weidenhauptem, Maxem Hansenem i Albertem Freyem, gdy obserwowali prowadzony przez działo kal. 88 mm ostrzał Rosjan, trwających uparcie na brzegu Dniepru. Zdjęcie wykonano podczas walk o czarnomorski port w Chersoniu³⁶.

Wydaje się, że później tego dnia Peiper objął przynajmniej tymczasowe dowództwo nad 11. kompanią, która poszła w sukurs odciętemu batalionowi rozpoznawczemu. Kurt Meyer rzucił swoje samochody pancerne na silnie bronioną wytwórnię dżemów na wschodnich obrzeżach Chersonia. Po udanym przełamaniu w tym punkcie brawurowo walczył w centrum miasta, lecz miał odsłonięte tyły. Nacierająca na Chersoń piechota utknęła na otwartym terenie, gdzie nie licząc rzadko rosnących słoneczników, była zupełnie pozbawiona ochrony. Rozlegał się ryk wybuchów artyleryjskich, punktowanych od czasu do czasu jeszcze głośniejszymi eksplozjami, kiedy to wycofujący się Sowieci wysadzali składy amunicyjne. Późnym popołudniem wspierani ogniem artylerii kal. 210 mm ludzie Peipera zdołali dotrzeć do linii kolejowej na północny zachód od miasta. Gdy znów ruszyli naprzód, odezwały się niemieckie ciężkie działa, ale zbyt krótkie strzały raniły kilku ludzi w jego kompanii³⁷. O godzinie 18.00 Peiper oraz reszta 3. batalionu mogli zameldować, że nawiązali kontakt ze „Schnellerem” Meyerem³⁸. Stali oko w oko z odgrywającymi rolę piechoty rosyjskimi marynarzami. Walczyli z nimi o kolejne budynki, ogrody i place. Do zmroku wszystko dobiegło końca, a ciemność rozświetlały gorejące ulice.

Na froncie wschodnim odnosiło się wrażenie, że zawsze coś płonie. Powietrze wypełniał swąd palonych domów i drażniący smród prochu. Horyzont łączący pokryte niską roślinnością równiny z letnim niebem zawsze przesłaniały kłęby ognia i dymu. Strzechy rosyjskich chat płonęły, a ich ściany waliły się przy huku dział i pocisków. Nad Chersoniem unosiły się wielkie, paskudne chmury dymu. Uchodzący Rosjanie podłożyli ogień pod dwa magazyny paliwa. Peiper miał wrażenie, że czuje oleisty aromat zwycięstwa.

Wydawało się, że Niemcy lada moment wygrają wojnę. Gdy później tego dnia Chersoń wpadł w ręce SS, pokonani zatopili na dnie Morza Czarnego kilka rosyjskich okrętów. Podobnie tonęły radzieckie nadzieje. Sytuacja wydawała się na tyle opanowana, że 21 sierpnia Dywizja Leibstandarte została tymczasowo wycofana z walki na odpoczynek i uzupełnienia.

Peiper uważał, że opuszcza front tylko na chwilę. Jednak walki chwilowo dobiegły końca – a wkrótce mogły skończyć się na dobre – wziął więc przepustkę, żeby złożyć dawnemu przełożonemu raport z wojny na Wschodzie. Himmler zawsze wysoko cenił barwne relacje z pierwszej ręki. Gdy Peiper raczył go frontowymi opowiastkami z wojny, która ponoć lada dzień miała się skończyć, esesmani z Dywizji Leibstandarte posuwali się naprzód nadczarnomorskimi wydmami. Wzdłuż dróg ustawiali się cywile, którzy witali ich z entuzjazmem i obrzucali jesiennymi kwiatami. Panowała odświętna atmosfera. Miejscowi przybrali wielobarwne ukraińskie stroje ludowe, niektórzy przynieśli jedzenie – melony, jaja i owoce – inni tańczyli do muzyki bałałajek. Powitali niemieckich najeźdźców jak wyzwolicieli. Wojna przypominała tę z Francji zeszłego lata.

Kiedy 23 września 1941 r. Peiper pisał w ckliwym tonie do Hedwig „Häschen” Potthast, wspominał swoją służbę przy Himmlerze z rozrzewnieniem. Przed wojną Potthast, jedna z sekretarek szefa SS, była bardzo bliską przyjaciółką Peipera, a w 1940 r. została kochanką Himmlera. Mimo to utrzymała bliskie, a może nawet intymne relacje z Peiperem. „Zawsze miałem nadzieję, że raz na jakiś czas będziesz przysyłała na nasz odludny step zwięzłe pozdrowienia – napisał. – Niestety, chyba całkiem o mnie zapomniałaś. Ja czuję się tutaj zupełnie inaczej. Pragnienie oraz poczucie lojalności narastają wraz z odległością”. Następnie uderzył w poważniejsze tony, jakby musiał usprawiedliwić przed kochanką Himmlera swój wyjazd: „Jestem szczęśliwy, że mam możliwość udziału w tej wojnie, która jest tak potrzebna naszemu narodowi, i że dbają o ciebie w kraju. Cieszę się, że ponownie walczę w polu w prawdopodobnie ostatniej wielkiej kampanii naszego pokolenia”. Dalej pisze wręcz z nutą ostrzeżenia: „Nie jestem jakimś «wojennym ćpunem», wypatrującym lub pragnącym wojny”. Jeżeli tak, to dlaczego porzucił służbę u Himmlera? Czy jeszcze do niej wróci³⁹?

Długa aktywność w dobrze znanych ci warunkach nagromadziła we mnie ogromne napięcie, które potrzebuje teraz ujścia i pewnej perspektywy. Ale dziś już zauważam, że nie da się uciec ze stajni, w której rozdymało się nozdrza i strzygło uszami przez tyle lat. – Jeżeli przywlekę moją skórę do domu niedraśniętą – co nawiasem mówiąc, nie jest takie proste – powinienem być znowu bezwarunkowo dostępny.

Dzisiaj, jak i zawsze, życzę ci wszystkiego najlepszego; proszę, pozdrów ode mnie gorąco Tego Kogoś i jestem

Twoim wiernym braciszkiem⁴⁰

Być może rzeczywiście wrócił, przynajmniej z krótką wizytą. 17 września 1941 r. w Hochwaldzie podjął obowiązki adiutanta Reichsführera SS na dość długo, by skreślić wpis w kalendarzu jego biura⁴¹. Dwa dni wcześniej Himmler przebywał w Mińsku, gdzie demonstrowano mu, co naprawdę oznacza „likwidacja niepożądanych”. Peiper nie uczestniczył w tym haniebnym epizodzie, bo jego miejsce zajął Werner Grothmann. W każdym razie, zaraz po tym, jak Peiper ponownie pojawił się w kwaterze w Węgorzewie, Himmler wyruszył w całej flotylli samochodów, uzupełnionej eskortą wojskową i pojazdem łączności radiowej, na wielodniowy objazd południowego odcinka frontu rosyjskiego: Umań, Krzywy Róg, Mikołajów, Chersoń. Wyprawa obejmowała rejon opanowany zaledwie kilka tygodni wcześniej przez Dywizję Leibstandarte, a Peiper szedł wtedy w ślad za jej oddziałami. Wydaje się, że w Chersoniu Peiper odłączył się od orszaku Himmlera i odleciał z jednego z lotnisk polowych, bo jak pokazują akta jego służby, 1 października stawił się na pozycjach dywizji pod Berdiańskiem, jakieś 350 km dalej na wschód.

Dla Himmlera gwoździem programu objazdu miała być wizyta w Berdyczowie w obwodzie żytomierskim, gdzie górnolotnie opowiadał o niemieckim osadnictwie na Wołyniu. Oficjalnie istniały bardziej palące zagadnienia związane z jego prywatną wojną. 13 września, przebywając w terenie, zapobiegliwie ostrzegł swoich ludzi, że „istnieje wielkie ryzyko rozszyfrowania ich wiadomości. (…) wrażliwe kwestie, o których nie należy depeszować drogą radiową, obejmują liczbę przeprowadzonych egzekucji”⁴².

Himmler niezmordowanie kontynuował swoją wojnę. Pod koniec 1941 r. liczba cywilów zabitych w Związku Radzieckich osiągnęła wykraczające poza ludzką wyobraźnię apogeum. Wymordowano ponad 800 tysięcy Żydów, a całe regiony zostały ogłoszone Judenfrei, czyli wolnymi od Żydów⁴³. Wielu spośród tych, którzy przeżyli, zamknięto w gettach, gdzie też ostatecznie umrą. Morderczy szał „pierwszego wymiatania” na Wschodzie przybierał na sile i brutalności. Najpierw spadł na mężczyzn w wieku wojskowym, ale szybko objął wszystkich Żydów oraz osoby „rasowo niepożądane”, niezależnie od płci i wieku.

Wśród uczestników pogromów na Wschodzie był sturmbannführer Emil Sator, jeden z pierwszych instruktorów taktyki Peipera w Jüterbogu. W 1937 r. Sator służył w Pułku Totenkopfstandarte „Thüringen” w Buchenwaldzie, a później został wykładowcą taktyki w Brunszwiku. Latem 1941 r. przeniósł się do biorącego udział w inwazji na Rosję 10. Pułku Totenkopfstandarte. Mężczyzna, który w 1935 r. stwierdził, że Peiper „definitywnie nadaje się na oficera”, był tak fanatycznym nazistą, że surowo traktowani żołnierze pod jego rozkazami nadali mu przydomek „Szatan”. Jakby chciał dowieść, że zasługuje na to miano, 4 sierpnia zorganizował masową egzekucję ponad 2 tysięcy Żydów pod Ostrogiem, około 35 km na południowy wschód od Równego na Ukrainie. Oświadczył swoim ludziom, że „oglądanie takiej ilości krwi to dobra zaprawa, która przygotuje ich na front”⁴⁴. W innym miejscu pierwszy instruktor kawaleryjski Peipera, Gustav Lombard, był zaangażowany w dalekosiężną kampanię unicestwiania „wrogów Rzeszy”.

Sytuacja na Ukrainie, która była epicentrum nazistowskich pogromów, fundamentalnie różniła się od warunków na Białorusi. Zaciekle nacjonalistyczni Ukraińcy od dziesięcioleci byli cierniem w boku Moskwy, choć Ukraina Zachodnia należała do ZSRR dopiero od 1939 r., kiedy to została wyrwana Polsce. Przed bolszewicką rewolucją przywódcy kozaccy, tacy jak Symon Petlura, ustanowili niezależne reżimy w Kijowie i Charkowie, a podczas krwawej wojny domowej walczyli z komunistami. Ludność nienawidziła zwłaszcza Nikity Chruszczowa, pierwszego sekretarza stalinowskiej Ukraińskiej Partii Komunistycznej. Pod jego żelazną dłonią Sowieci zamykali świątynie oraz prześladowali intelektualistów i miejscową klasę wyższą. Ponadto pomiędzy 1932 a 1939 r. Stalin wywołał na Ukrainie piekielny głód, przejmując i kolektywizując tak wiele gospodarstw, że z braku żywności umarło przynajmniej 5 milionów ludzi⁴⁵. Tak więc wielu Ukraińców, którzy tamtego lata witali Niemców jak wyzwolicieli, było wyczerpanych stalinizmem i okrutnymi komisarzami. Z nazistami łączyło ich jeszcze jedno – zadawniona nienawiść do Żydów. Podczas rosyjskiej wojny domowej kozackie bandy Petlury wymordowały ich dziesiątki tysięcy.

Jednak to przede wszystkim czerwoni komisarze zwrócili ludność Ukrainy przeciwko Stalinowi⁴⁶. 20 lipca Stalin pozwolił NKWD dokonać czystki „niepewnego” elementu w Armii Czerwonej. Tajna policja wykonała rozkaz z bezmyślnym zapałem, mordując setki więźniów politycznych, gdy musiała wycofywać się przed nacierającymi Niemcami⁴⁷. Niemal każda ukraińska rodzina kogoś straciła. Czasami, po egzekucjach lub przymusowym wcielaniu do Armii Czerwonej, całe wioski były ogołacane z mężczyzn. Zabijano nawet miejscowych duchownych. Uchodzący komisarze obok budzących litość więźniów politycznych gnali na wschód też zarekwirowane bydło. Niewielu więźniów wróciło.

Czy Niemcy mogli być gorsi? Ukraińcy zapraszali zdobywców z zachodu do swoich bielonych wapnem chat. Wielu miejscowych znało niemiecki i podzielało typową dla nazistów nienawiść do komunistów. Niektórzy mocno zaprzyjaźnili się z przybyszami. Równocześnie wielu zrozpaczonych rosyjskich żołnierzy skłaniało się ku dezercji. W lipcu, po druzgocącym okrążeniu pod Smoleńskiem, do niewoli poszło ponad 100 tysięcy czerwonoarmistów. Początkowo najeźdźcy traktowali ludność dobrze, a Ukraińcy siłą rzeczy zaakceptowali, że czeka ich życie w nowej Rzeszy – a przynajmniej uwierzyło w to wielu niemieckich żołnierzy. Ukraińcy rozumowali, że Niemcy być może przywrócą na ich terenach cywilizację, prawosławie i niezależne rządy.

Alfred Rosenberg, hitlerowski minister ds. okupowanych terytoriów wschodnich, był przekonany, że Ukraina jest kluczem do zwycięstwa: dbać o Ukraińców, rządzić ich bogatym w żywność krajem i regionami przemysłowymi pokojowo, a niemiecka przewaga nad Sowietami będzie nieprzezwyciężona⁴⁸. Od tego, czy niemieccy żołnierze będą mieli za plecami 40 milionów przyjaciół czy wrogów, zależało przetrwanie Wehrmachtu na Wschodzie.

Jednak Hitler i Himmler nie podzielali poglądów Rosenberga i nie widzieli w Ukraińcach sojuszników w walce z Rosją. Gdy w maju 1940 r. Peiper wyjechał na front francuski, Himmler przygotował dla wodza notatkę służbową, w której zarysował podział terytoriów na Wschodzie⁴⁹: „Podobnie jak tłuszcz na bulionie w kotle, na powierzchni narodu ukraińskiego jest cienka warstwa intelektualistów; trzeba się ich pozbyć, a pozbawione przywództwa masy zamienią się w posłuszną i bezradną trzodę”⁵⁰.

Pięć dni po tym, jak Ukraińcy sformowali separatystyczny rząd, naziści go rozwiązali i mianowali komisarzem Rzeszy tego regionu partyjnego autokratę Ericha Kocha. Koch, ze względu na charakterystyczne brunatne koszule ze złotymi lamówkami nazywany „złotym bażantem”, dawny pracownik kolei z Nadrenii, zabrał się za likwidowanie Żydów, a także innych mieszkańców regionu, pod najmniejszym pretekstem. Był nie tylko arogancki i uparty, ale też zapiekle fanatyczny, miał obsesję na punkcie tego, że aryjczycy są „rasą panów”. Wprowadził politykę tak nieokiełznanego mordu, że skarżyło się na niego nawet SS. „Nazywają mnie brutalnym psem – chełpił się Koch tamtego lata. – Nasze zadanie polega na wyssaniu z Ukrainy wszystkich dóbr, jakie zdołamy schwycić. Oczekuję po was najwyższej surowości wobec miejscowej ludności”⁵¹.

Wraz z rozpętaniem nowej brutalnej polityki uśmiechnięci, wymachujący chusteczkami Ukraińcy szybko przeistoczyli się w zapiekłych wrogów⁵². Na niemieckich tyłach już wkrótce pojawiła się fala partyzantów łaknących zemsty za wszelką cenę. Nastąpiła totalna zmiana nastrojów. U jej źródeł legł szerszy rozdźwięk ideologiczny pomiędzy obiema kulturami. Dla Hitlera i Himmlera Ukraińcy byli podludźmi, zupełnie jak Rosjanie. Sedno sprawy uchwycił Hermann Göring: „Najlepiej byłoby wybić na Ukrainie wszystkich mężczyzn powyżej 15 roku życia, a potem posłać tam ogiery z SS”⁵³.

Co więcej, Niemcy złamali swoje obietnice. Skolektywizowane gospodarstwa nie zostały zwrócone chłopom, jak zapewniali żołnierze. Pozbawieni złudzeń południowi Ukraińcy, którzy chcieli na ochotnika przyłączyć się do Niemców, zostali odrzuceni. Co gorsza, Koch uważał miejscowych (nawet niemieckojęzycznych) za neandertalczyków godnych wyłącznie likwidacji. Hitler niewątpliwie popierał takie podejście. To właśnie on wymyślił w czerwcu 1941 r. tzw. rozkaz w sprawie komisarzy, który wzywał do eliminacji rosyjskich komisarzy, Żydów i intelektualistów. Zadanie powierzono Einsatzgruppen Himmlera i policyjnym szwadronom śmierci. Dzięki tym zbrodniom Stalin mógł ogłosić „wojnę patriotyczną”, która zjednoczyła naród w zapamiętanym z czasów napoleońskich zapale. Nieważne, że Ukraińcy nienawidzili NKWD i komisarzy, wojna przeistoczyła się nagle w konflikt o „Mateczkę Rosję”. „Pierwsi Niemcy byli wyzwolicielami, druga grupa była ciemiężcami, a trzecia wieszatielami”, stwierdził odważnie pewien Ukrainiec. Peiper postrzegał rzecz podobnie:

Ukraina przyjęła nas jak wyzwolicieli i czekała, aż otrzyma w spadku niezawisłość. Krótkowzroczne nastawienie naszej administracji cywilnej wykreowało na naszych tyłach wroga i walki partyzanckie i moim zdaniem był to decydujący błąd. Mam koncepcję [sic: pogląd], że jesienią 1941 r. kręgosłup radzieckiej armii został przetrącony (…). Dobre traktowanie ujarzmionego wroga zainicjowałoby masowe dezercje z jego szeregów. Zrobiono jednak coś odwrotnego (…) i wręczono Stalinowi hasło, dzięki któremu zjednoczył naród we wspólnym celu⁵⁴.

Trafiła kosa na kamień. Niemcy rozpętali wojnę, ale Rosjanie pomogli wynieść ją na jeszcze bardziej barbarzyński poziom. 3 lipca batalion rozpoznawczy Dywizji Leibstandarte, przejeżdżając motocyklami przez pokryte strzechami wsie Olika i Broniki, natrafił na 153 członków niemieckiej kompanii kolarzy z 25. Dywizji Zmotoryzowanej, którzy zostali złapani, rozebrani i „zarżnięci jak zwierzęta” na przydrożnym polu koniczyny⁵⁵. Kurt Meyer tak opisał tę zatrważającą scenę:

Przeszliśmy przez lasy przy drodze na Klewań. Wieś została opanowana i posuwaliśmy się dalej na Równe. Droga biegnie tam prosto jak strzelił na południowy wschód. Za Klewaniem łagodnie opada, a po kilku kilometrach, przed Bronikami, znowu się wznosi. Na horyzoncie w niebo wznosiły się kłęby dymu. Byłem przy czołowym plutonie i rozglądałem się po otaczających mnie polach przez lornetkę. Zobaczyłem tam na zboczu ciężarówkę, a przy niej jakieś blade cienie.

Dostrzegliśmy gotowe do oddania strzału lekkie działo. Po raz pierwszy ujrzeliśmy niemiecką broń porzuconą na polu bitwy, było to bardzo przygnębiające. Za działem zobaczyliśmy ambulans polowy, miał szeroko otwarte drzwi i widniały na nim ślady krwi. Ujrzeliśmy całą tę ciszę. Nie mogliśmy się dopatrzyć żadnego niemieckiego żołnierza, żywego czy martwego. Ruszyliśmy wzdłuż zbocza i te blade cienie zrobiły się wyraźniejsze. Odłożyłem lornetkę, przetarłem oczy i znowu ją uniosłem.

Mój Boże, to nie mogła być prawda. Pluton będący na czele wysiadł z ciężarówek i bez słowa podszedł do tych jasnych plam. Leżały przed nami nagie zwłoki przynajmniej jednej niemieckiej kompanii. Ściągnęliśmy hełmy i trzymaliśmy je w dłoniach, jak do modlitwy. Zwłoki miały dłonie związane drutami za plecami. Ich oczy były szeroko otwarte, jakby spokojnie nas obserwowały. Oficerów tej kompanii bez wątpienia spotkał koszmarny koniec, leżeli kilka metrów od reszty towarzyszy. Przemaszerowaliśmy obok naszych poległych kolegów w milczeniu⁵⁶.

Ta już wcześniej brutalna wojna rozkwitła w barbarzyńską rzeź, a Dywizja Leibstandarte pełniła funkcję dolewanej do ognia oliwy. W oficjalnej relacji znajduje się zapewnienie, że Sepp Dietrich zakazał akcji odwetowych, ale realia pola bitwy rządziły się własnymi prawami. Rosjanie nie podpisali konwencji haskiej, a zaciekłość konfliktu stopniowo zacierała wszelki żołnierski etos, jaki mógł wcześniej istnieć⁵⁷. Na przykład późnym latem podczas walk w kotle umańskim w toku natarcia na Chersoń nie udało się odnaleźć dwóch kompanii sąsiedniej dywizji. Erich Kernmayr, wiedeński esesman i reporter wojenny, towarzyszył 4. batalionowi Dywizji Leibstandarte. Zgodnie z jego relacją rankiem 15 sierpnia batalion znalazł 98 zaginionych żołnierzy, leżeli zabici w wiśniowym sadzie we wsi Grejgowa. Zostali straceni w makabryczny sposób: powieszono ich na drzewach, a ich skarpetki nasączono benzyną i podpalono („skarpety Stalina”). Zemsta nadeszła błyskawicznie:

Następnego dnia w południe dywizja dostała rozkaz, że wszyscy jeńcy wzięci w ciągu najbliższych trzech dni mają zostać rozstrzelani w odwecie za nieludzkie zbrodnie, jakich Armia Czerwona dopuściła się w naszym sektorze. W tych fatalnych dniach wzięliśmy akurat bardzo wielu jeńców i tak 4 tysiące żołnierzy zostało pozbawionych życia. Gdy nasz tłumacz wyjaśniał im, jaki los ich czeka, nawet nie podnosili wzroku⁵⁸.

Według Kernmayra zawzięte plutony egzekucyjne likwidowały jeden po drugim rzędy liczące po ośmiu jeńców, których ciała wpadały do rowów przeciwczołgowych. Dokumentacja rosyjskich zbrodni jest kompletna, natomiast w archiwach próżno szukać bezpośrednich dowodów niemieckiej zemsty – nie powinno to dziwić⁵⁹. „Druga strona czyni to za pomocą najwstrętniejszych metod – pisał do domu żołnierz służący w Dywizji Leibstandarte w tym samym czasie, co Peiper. – Człowieka krew zalewa na widok kolejnych i kolejnych bestialsko zmasakrowanych żołnierzy, którzy wcześniej gdzieś się zgubili albo trafili do niewoli”⁶⁰. Himmler miał na ten temat coś do dodania:

Żołnierze Armii i Waffen-SS! 1 września w lesie pod Winnicą znaleziono sześciu oficerów SS w następującym stanie: zostali rozebrani do naga i powieszeni za nogi. Wypruto im wnętrzności. Taki czyn wymaga zemsty, a jako że dopuścili się tego Żydzi, wykorzenimy ich całkowicie. Nawet ich pisklę w kołysce musi zostać zmiażdżone jak wzdęta ropucha. Żyjemy w czasach żelaza, musimy więc zamiatać żelazną miotłą. Każdy musi wykonać swój obowiązek, nie pytając o sumienie⁶¹.

Nawet Jochen Peiper przyznał, że w tym epizodzie było ziarno prawdy, choć nie przypisał żadnej konkretnej winy Dywizji Leibstandarte. Po wojnie odparł zarzuty dotyczące wielu zbrodni wojennych, o jakie oskarżano jego jednostkę.

W tym czasie kompania kolarzy z pancernej szpicy Kleista została wymordowana i rozczłonkowana. Armia, w ramach odwetu, nakazała, żeby przez kolejne trzy dni „nie brano jeńców”. Co prawda Leibstandarte została przydzielona do Grupy Kleista, ale ten rozkaz jej nie objął, ponieważ w tym czasie nie brała udziału w walce, a była transportowana na południe⁶².

Sturmbannführer Theodor Wisch złożył swojemu dowódcy prywatny raport w sprawie tych bestialskich mordów. Dietrich zareagował stanowczo: „Nie mamy prawa i nie możemy sobie pozwolić, żeby wróg wykorzystał te morderstwa, odpłacając za te ohydne postępki podobnymi”⁶³. Niemniej Dietrich był realistą i zapewne wiedział, że tego rodzaju wypowiedzi nie powstrzymają nakręcającej się spirali mordu. Doszło na przykład do wielu przypadków zabijania wieśniaków za „popieranie partyzantów”. Ten koszmarny wątek przewijał się bardzo często. Sam Hitler nakazał takie środki odwetowe w rozkazie z 16 grudnia 1942 r.:

Jeżeli bandyci na Wschodzie, a także na Bałkanach, nie będą represjonowani z użyciem najbrutalniejszych metod, to już wkrótce siły, jakimi dysponujemy, nie wystarczą do wyplenienia tej plagi. A zatem żołnierze mają prawo i obowiązek posłużyć się wszystkimi metodami, nawet wobec kobiet i dzieci, zakładając, że prowadzą do sukcesu. Jakiekolwiek skrupuły to zbrodnia przeciwko narodowi niemieckiemu i przeciwko niemieckim żołnierzom (…). Żaden Niemiec uczestniczący w działaniach przeciwko bandytom i ich wspólnikom nie zostanie pociągnięty do odpowiedzialności za akty przemocy⁶⁴.

Po wojnie weterani Leibstandarte zawzięcie przekonywali, że w dywizji ten rozkaz został zignorowany, jednak wiara, że najbardziej oddana wodzowi jednostka zignorowała jego życzenia, wydaje się dość naiwna. Konsekwencje były oczywiste: wojna na Wschodzie była barbarzyńskim konfliktem, w którym obie strony nauczyły się nie okazywać litości nieprzyjacielowi. „Ktoś, kto nie uczestniczył w kampanii rosyjskiej, nie może wiedzieć ani nawet mieć pojęcia, co to oznaczało”, stwierdził później Max Wünsche⁶⁵.

Chodziło mu o to, że wojna na Wschodzie zamieniła się w konflikt rasowy, nihilistyczne zmagania ideologii – Weltanschauungskrieg. Wojna partyzancka w Rosji była pierwszym prawdziwym konfliktem partyzanckim na wielką skalę. Frustrującą, niekonwencjonalną walką o kontrolę nad rzekomo podbitym już terenem, którą trzeba było toczyć nieustannie w wioskach i lasach, przeciwko wrogowi, który uderzał znikąd jak zjawa, a gdy napotkał przeważające siły, rozpływał się niczym mgła. Problemy, jakie to rodziło, zarówno dla rosyjskiej ludności, jak i niemieckiego wojska, niepokojąco kojarzą się z nieostrym podziałem na cywilów i partyzantów, z którym 30 lat później musiała borykać się armia Stanów Zjednoczonych w Wietnamie.

Wojna partyzancka miała w Rosji długą i świetną tradycję. Podczas odwrotu Francuzów z tego lodowatego kraju chłopskie bandy nieustannie nękały pokonane legiony Napoleona. Działania partyzanckie toczyły się też w trakcie wojny domowej. Początkowo Stalin uważał partyzantów za zagrożenie dla swojej władzy, ale w lipcu 1941 r. w geście rozpaczy postawił na nich i zaapelował do nieregularnej armii cywilów o patriotyczną walkę dla Mateczki Rosji. Odwołanie się do elementarnego patriotyzmu poskutkowało. Partyzanci z każdym miesiącem śmielej podkopywali niemiecki wysiłek wojenny. Pod koniec 1943 r. na Ukrainie działało ich około 220 tysięcy. Niszczyli linie kolejowe, urządzali zasadzki na kolumny pojazdów, zakłócali zaopatrzenie i zabijali nieostrożnych żołnierzy⁶⁶. Czasami partyzanci działali spontanicznie, ale zazwyczaj ich akcje koordynowało makiawelistyczne państwo Stalina. Wojska niemieckie, świadome, że partyzanci sieją pożogę na tyłach, nie mogły funkcjonować bez zaopatrzenia i spokojnego zaplecza, więc urządziły ludności krwawy odwet.

16 września 1941 r. szef sztabu Hitlera Wilhelm Keitel ogłosił niesławny rozkaz o zakładnikach: za każdego Niemca zabitego przez partyzantów miało ginąć 50 rosyjskich cywilów. Hitler bagatelizował surowość tego dekretu, twierdząc, że w Związku Radzieckim ludzkie życie nie jest wiele warte. Choć w bezdusznym reżimie Stalina może rzeczywiście byłaby to błahostka, to jednak spirala śmierci usunęła hamulce moralne. Obie strony nie miały co liczyć na pobłażliwość przeciwnika. Odpowiedzią na nieludzkie koszmary było jeszcze większe barbarzyństwo i niewysłowiony terror. Peiper też to zauważył:

Jeśli chodzi o pytania o egzekucje, chciałbym podkreślić, że postrzegałem te sprawy w obrębie legalności. Jeżeli na przykład rozstrzeliwano partyzantów, to nie miałem wątpliwości, że było to usprawiedliwione, bo w gazetach codziennie czytało się o wymierzonym w Niemców sabotażu. Później, w środowisku wojny totalnej, takie rzeczy nakręcały się jeszcze bardziej, więc bardzo trudno było dostrzec stosowną granicę⁶⁷.

„Stosowna granica” wykraczała poza wszelki rozsądek czy moralność. Rosyjscy żołnierze słyszeli od przełożonych, że nie mogą oczekiwać pardonu ze strony najeźdźców, wzięci do niewoli esesmani także nie mogli liczyć na ludzkie traktowanie. Na przykład 13 października 1941 r. do niewoli dostał się sześcioosobowy patrol Dywizji Leibstandarte. W marcu 1942 r., gdy Niemcy weszli ponownie do Taganrogu, dowiedzieli się, że owych sześciu zaginionych zostało wrzuconych do studni obok siedziby miejscowego komisarza. Cywilni świadkowie opisali, jak radziecka tajna policja wyprowadziła esesmanów na dziedziniec, zakatowała ich i zmasakrowała kolbami karabinów, bagnetami i siekierami, a zwłoki wrzuciła do studni⁶⁸.

Niemcy znali cenę pójścia do niewoli, więc podczas pośpiesznego odwrotu w grudniu 1941 r. wielu żołnierzy wolało się zastrzelić niż trafić w ręce wroga. Nawet generałowie podzielali takie nastawienie. Generał von Manstein wyznał, że wolałby się zabić niż iść do rosyjskiej niewoli: „Już pierwszego dnia wojny (…) nasi żołnierze natrafili na odcięty przez nieprzyjaciela niemiecki patrol (…). Wszyscy jego członkowie zostali zabici i makabrycznie okaleczeni”.

Grupa Armii „Południe” von Rundstedta meldowała o podobnych aktach barbarzyństwa. Wieczorny raport z 1 lipca mówił: „Jeńcy z 35. Pułku Piechoty zmaltretowani przez Rosjan (…), inni jeńcy bestialsko wymordowani”⁶⁹. Choć niemieckie raporty na temat brutalności oczywiście były stronnicze, trwające na froncie mordy zostały podsumowane na makabrycznych fotografiach gromadzonych przez Naczelne Dowództwo Wehrmachtu (Oberkommando der Wehrmacht, OKW). Wiele zebranych przykładów pochodziło z rejonu Mikołajowa. Z drugiej strony był to wygodny kamuflaż dla znacznie gorszych występków, jakich wkrótce zaczęły się dopuszczać Einsatzgruppen Himmlera⁷⁰.

Niemcy ewidentnie wygrali zawody w „kto zabije więcej ludzi”. Obok zajadłych zmagań z partyzantami trwała zakrojona na szeroką skalę Himmlerowska kampania eksterminowania Żydów, która wykraczała poza wszystko, czego mogli dopuścić się Rosjanie. Mord został zinstytucjonalizowany. W jednym z wielu podobnych przypadków pięćdziesięcioletni zawodowy żołnierz z Getyngi, generał Walter Brüns, obserwował z niedowierzaniem masowy mord popełniony w grudniu 1941 r. na 10 tysiącach kobiet i dzieci w Skirotawie pod Rygą. „Ofiary zostały pozbawione wszelkich przedmiotów i odzieży, w samych koszulach zostały zagnane do dołów w lesie, a tam rozstrzelane przez personel SS. Po wykończeniu jednej z grup ofiar Brüns zauważył pijanego esesmana, który jak szalony nadal strzelał do leżących w dole zwłok”⁷¹.

Nieokiełznane barbarzyństwo królowało po obu stronach. Po stronie niemieckiej zbrodnie wykraczały poza SS oraz ludzkie pojmowanie⁷². Za zdobywczymi armiami posuwały się Einsatzgruppen. Składały się z zaledwie 3 tysięcy członków, a zdołały wymordować ponad pół miliona ludzi w sześć miesięcy. Ludzie usiłujący wybielić SS dyskretnie milczą na ten temat. Nadmieniają co najwyżej, że Einsatzgruppen były formacjami wyraźnie odrębnymi od Waffen-SS. A jednak nawet jedna trzecia członków tych szwadronów śmierci wywodziła się z szeregów Waffen-SS; zazwyczaj trafiali tam za wybryki dyscyplinarne⁷³.

Za Grupą Armii „Południe” grasowała Einsatzgruppe D pod rozkazami dr. Otto Ohlendorfa. „Trwa właśnie rozwiązywanie problemu żydowskiego w rejonie Mikołajowa i Chersonia. W obu miejscach zajęto się około 5000 Żydów”, meldował posłusznie Himmlerowi i Heydrichowi w październiku. „Zajęto się” – był to synonim „wymordowano”, co stało się jasne w raporcie ze stycznia. „Rozstrzelano 3176 Żydów, 85 partyzantów, 12 grabieżców i 122 funkcjonariuszy komunistycznych”, meldował rzeczowo Ohlendorf. Co ważne, zaledwie kilka tygodni wcześniej Dywizja Leibstandarte została wycofana z okolic Mikołajowa i Chersonia⁷⁴. Himmler odwiedził drugie z tych miast zaraz po zakończeniu powyższych działań, 4-5 października. Wylewnie komplementował Ohlendorfa i na miejscu awansował go na oberführera (brygadiera SS)⁷⁵.

Można by postawić pytanie, czy w związku ze służbą frontową Jochen Peiper został odcięty od wiedzy na temat trwającego na tyłach ludobójstwa. Wygląda na to, że nie. 7 października, w urodziny Himmlera, sfotografowano go w towarzystwie Reichsführera i Karla Wolffa, jak spacerowali nieutwardzoną drogą⁷⁶. Co prawda Peiper przebywał wcześniej w Dywizji Leibstandarte, ale dowodzenie 11. kompanią objął oficjalnie dopiero w połowie października. Fakt, że pojawił się na czterdziestych pierwszych urodzinach przełożonego, z którym był przecież w bliskich relacjach, nie powinien nikogo dziwić. Przebywał w jego otoczeniu już dwa tygodnie wcześniej i ponownie składał mu raporty. A zatem to, że adiutant został sfotografowany z Himmlerem zaraz po objeździe przez szefa SS strefy śmierci 311. Batalionu Policyjnego w rejonach Mikołajowa i Chersonia, trzeba uznać za mocną poszlakę, że Peiper albo sam uczestniczył w tej inspekcji, albo miał na jej temat szczegółową wiedzę.

Himmler i Heydrich, na ile było to wykonalne, starali się utrzymywać mordy w tajemnicy. Co więcej, z biegiem wojny Himmler podejmie wysiłki na rzecz przekazania walki przeciwko partyzantom spod swej bezpośredniej kontroli i ostatecznie powierzy ją Bachowi-Zelewskiemu, który stanie na czele Bandenkämpfung, czyli zwalczania bandytów. Jednak pragnienia Himmlera były schizofreniczne. „Zawsze wszystko chciał robić sam i wszystko kontrolować – wspominał członek jego sztabu. – Tak bardzo marnotrawił przez to czas, że nie miał kiedy zajmować się regularną policją mundurową, o której zresztą miał niskie mniemanie. Zwalczanie działalności partyzanckiej postrzegał jako (…) niegroźną zabawę w «policjantów i złodziei», więc kontrola nad czymś takim uwłaczała jego godności”⁷⁷.

Od ludobójstwa SS Himmler uwolnić się nie mógł, a skala rzezi była tak ogromna, że nie dało się jej ukryć. Pod koniec września w wąwozie Babi Jar pod Kijowem rozstrzelano 33 800 Żydów. Późną jesienią 1941 r. jedno z Einsatzkommandos raportowało: „Plotki na temat tych egzekucji znacznie utrudniają działanie. Informacje o naszych krokach przeciwko Żydom stopniowo wyciekają poprzez żydowskich uciekinierów, Rosjan i gadatliwych niemieckich żołnierzy”⁷⁸. Skala pogromu dręczyła chyba nawet sumienie Himmlera. 11 listopada 1941 r. jego masażysta Felix Kersten odnotował: „Himmler jest dziś mocno przybity. Wrócił właśnie z Kancelarii Rzeszy. Zrobiłem mu zabieg (…). Powiedział mi, że planowana jest zagłada Żydów”⁷⁹.

I rzeczywiście, ostatniego dnia listopada 1941 r. Himmler zadzwonił do Pragi do szefa SD Reinharda Heydricha, żeby go ostrzec, że z Berlina do Rygi jedzie właśnie specjalny transport Żydów, w którym ponoć miał się znajdować syn radzieckiego komisarza spraw zagranicznych Wiaczesława Mołotowa. „Żadnej likwidacji”, rozkazał wartownikom pociągu. To wiele mówiący fakt, bowiem bez zakazu Himmlera wszyscy Żydzi z transportu zostaliby straceni⁸⁰. Przecież tego samego dnia w masowych grobach w lesie pod Rygą Niemcy rozstrzelali 15 tysięcy Żydów.

Po 17 października Jochen Peiper mógł nie obserwować osobiście, co dzieje się na tyłach, ale ponad wszelką wątpliwość wiedział o masowych egzekucjach. Konkretne dowody w tym względzie przekazał inny oficer, sturmbannführer Jakob Hanreich, który w sierpniu 1944 r. wpadł w ręce Aliantów. Ten postawny Austriak służył w Leibstandarte od 1933 r. i walczył pod rozkazami Seppa Dietricha, a dokładniej w 14. kompanii, w Polsce, Francji i Grecji. Jesienią 1941 r. dołączył do dywizji już w Rosji, wtedy też poznał wstrząsające aspekty wojny na froncie wschodnim.

Kiedy w listopadzie 1941 r. Hanreich po raz pierwszy wziął udział w walce w Rosji, usłyszał od dowódcy 3. batalionu, hauptsturmführera Alberta Freya, że na południe od Mariupolu i w Taganrogu Einsatzkommandos SD wymordowały tysiące Żydów. Mówiono im, że zostaną gdzieś przewiezieni, dzięki czemu wyprowadzano ich z miasteczek, a następnie stawiano na skraju rowów przeciwczołgowych. Musieli się rozebrać, a potem zejść do dołów. Tam ich rozstrzeliwano. Rowy przeciwczołgowe były później zasypywane ziemią. Hanreich stwierdził, że wedle jego wiedzy członkowie LSSAH nie byli zainteresowani tą zbrodnią [czyli zaangażowani w nią]⁸¹.

Nawet jeżeli tak, to oficerowie dywizji na pewno wiedzieli, co się dzieje. W ostatnich latach światło dzienne ujrzały dowody na to, że Sepp Dietrich i Dywizja Leibstandarte pomagali przy mordach Einsatzkommando 10a. W rzeczy samej, 18 października 1941 r., tuż po przyjeździe Peipera z Himmlerem, zarówno dywizja, jak i Einsatzkommando 10a założyły kwatery w Taganrogu. Z kolei tłumacz rozpoznania dywizji unterscharführer (plutonowy SS) Georg Blunder po dostaniu się do niewoli zeznał, że Einsatzkommando 10a ściśle koordynowało swoje działania z LSSAH, a dywizja „wykonywała wyroki śmierci wydane na cywilów (…), gromadziła ich, rozbierała, rozstrzeliwała i zakopywała w masowych grobach”⁸².

Dietrich wspierał tego rodzaju działania 25 i 26 października 1941 r. Pomógł wtedy zablokować Taganrog i dostarczyć Żydów do miejsca zwanego Petruszina Bałka, podczas gdy szwadrony śmierci obersturmführera (porucznika SS) Heinza Otto Seetzena wykonały swoją robotę⁸³. Jak brzmiał raport Seetzena z tej akcji? „Rozstrzelano 1800 Żydów”⁸⁴. Podczas jednego z wcześniejszych spotkań w tym miesiącu Dietrich poprosił Himmlera o własny zespół SD, a gdy Seetzen, bliski przyjaciel Heydricha, zgodził się podążać za dywizją na Mariupol, Dietrich się ucieszył. Wkrótce w Mariupolu rozpętały się podobne mordy; w kolejnych dniach zabito tam ponad 8 tysięcy Żydów. Niektórzy członkowie Leibstandarte ponoć brali udział w tym pogromie, a Albert Frey obserwował go na własne oczy⁸⁵. Do podobnych działań doszło 21 listopada, gdy Einsatzgruppe D zameldowała, że „komanda posuwają się przez Taganrog i Rostów (…). Miasta Mariupol i Taganrog są już wolne od Żydów”⁸⁶.

Nie tylko SS było uwikłane w tego rodzaju przemoc. W ludobójstwie (choćby poprzez głodzenie ludności) uczestniczyli też generałowie Armii. Dowodów dostarcza sam generał Erich von Manstein, który 20 listopada 1941 r. wydał 11. Armii następujący rozkaz:

Żydowsko-bolszewicki system musi zostać unicestwiony (…). Niemiecki żołnierz przychodzi jako dzierżyciel koncepcji rasowej. Musi zdać sobie sprawę z konieczności surowego ukarania Żydostwa (…). Duża część ludności wrogich miast będzie musiała głodować. Jeńcom wojennym i ludności nie można dawać nic, ze źle pojętego poczucia humanitaryzmu, chyba że służą oni Wehrmachtowi⁸⁷.

Z głodu umarły ponad 2 miliony rosyjskich jeńców.

ROZDZIAŁ II

W DZIKIM STEPIE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ III

DO FRANCJI I Z POWROTEM

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ IV

OPERACJA PEIPER

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ V

MIECZ DAMOKLESA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ VI

CHARKÓW

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ VII

„LEPIEJ WYGRAJMY TĘ WOJNĘ”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ VIII

ZITADELLE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ IX

„TYGRYSY PŁONĄ”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ X

WŁOCHY

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XI

„TAŃCZĄC NA WULKANIE”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XII

BOVES

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XIII

INNA WOJNA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XIV

DOWÓDCA PUŁKU PANCERNEGO

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XV

LIŚCIE DĘBU

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XVI

W OCZEKIWANIU NA INWAZJĘ

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XVII

CAŁKOWITE POŚWIĘCENIE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XVIII

NORMANDIA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XIX

OPERACJA LÜTTICH

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XX

OD FALAISE DO SEKWANY

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XXI

UCIECZKA NA WAŁ ZACHODNI

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ XXII

P.O. BOX 1142

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

EPILOG

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

PODZIĘKOWANIA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

¹ Ronald Smelser i Edward L. Davies, The Myth of the Eastern Front: The Nazi-Soviet War in American Popular Culture, Cambridge University Press, Cambridge 2007.

¹ Heinrich Himmler, „Und wieder reiten die Goten”, SS Leitheft Jg.7/Nr. 9B, The Waränger, s. 2.

² Richard J. Evans, The Third Reich in Power, London, Penguin, 2005, s. 87-90.

³ Szczegóły wizyty w Auschwitz z 1 marca 1941 r. oraz planu całej podróży: Peter Witte, Michael Wildt, Martina Voigt, Dieter Pohl, Peter Klein, Christian Gerlach, Christoph Dieckmann i Andrej Angrick, Der Dienstkalender Heinrich Himmlers 1941/42, Hamburg, Hans Christians Verlag, 1999, s. 123.

⁴ B.F. Müllenheim-Rechberg, Schlachtshiff Bismarck, Würzburg, Verlagshaus Würzburg GmBh, 2005. Opinia niemieckich synoptyków, że zima 1941/1942 r. w Europie będzie łagodniejsza, okazała się całkowicie chybiona. H. Lejenäs, „The Severe Weather in Europe 1941-42”, Bulletin of the American Meteorological Society, 1989.

⁵ Jens Westemeier, wywiad z Otto Dinsem, 28 maja 1994 r. Jeżeli chodzi o opinie Peipera o Himmlerze, zob. Walter Harzer do Petera Strassnera, 31 lipca 1976, Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg (dalej: BA-MA), HIAG Archives, B-438, V/320.

⁶ Volker Riess, Die Anfänge der Vernichtung ‘lebensunwerten Lebens’ in den Reichsgauen Danzig-Westpreussen und Wartheland 1939/40, Berlin, Frankfurt am Main, Peter Lang, 1995, s. 304-308. Zob. też Zeznanie Jochena Peipera, 8 kwietnia 1946, William R. Perl Papers, George Washington Library, Box 6, Folder 6. „Byłem obecny wraz z RFSS [tj. Himmlerem] przy gazowaniu około dwudziestu osób. Pomyleni zapadli wtedy w sen bez żadnej walki. Cały proces zajmował od dziesięciu do dwunastu minut”.

⁷ „Vernehmung von Col. Joachim Peiper – Interrogation of Joachim Peiper”, Landsberg/Lech, 17 kwietnia 1947. National Archives (dalej: NA), RG-238, M-1019, Roll 52, Frames 185-189. Relacja Rudolfa Hössa zaprzecza zapewnieniom Peipera, jakoby ten drugi nie był wtajemniczony w rozmowy Himmlera z podwładnymi.

⁸ „Structure and Planning in the East”, Bundesarchiv Koblenz (dalej: BA-K), Bild R49-0 022, 20 marca 1941. Na zdjęciu widać Peipera stojącego z tyłu i przyglądającego się Himmlerowi oraz pozostałym osobom analizującym model przewidzianej przez szefa SS wspólnoty rolniczej. Auschwitz z przyległościami było dla Himmlera wzorcem społeczności SS na wschodzie. Zob. Peter Longerich, Heinrich Himmler, Oxford, Oxford University Press, 2012, s. 480.

⁹ „Założenie stworzenia przestrzeni życiowej [Lebensraum] nie wypaliło, bo liczba osadników nie odpowiadała pojemności tego miejsca. Ludność uciekła na wschód. Jeździłem przez te tereny i były kompletnie wyludnione”. „Vernehmung von Col. Joachim Peiper”.

¹⁰ Zeznanie Rudolfa Hössa, 14 maja 1946, National Archives and Record Administration (dalej: NARA), RG-238, NO-1210.

¹¹ Peiper do Stephena Sandersa w czerwcu 1945 r.: „Wszyscy Żydzi są źli, a Polacy jeszcze gorsi (…). Dopiero co oczyściliśmy nasze społeczeństwo i przenieśliśmy tych ludzi do obozów, a teraz wypuściliście ich wolno!”.

¹² Philip W. Blood, Hitler’s Bandit Hunters: The SS and the Nazi Occupation of Europe, Washington, DC, Potomac Books, 2006, s. 40.

¹³ Rudolf Höss, Commandant of Auschwitz: The Autobiography of Rudolf Höss, New York, World Publishing, 1960, s. 205. Höss wspomina Peipera z nazwiska, zaznaczając, że Himmler miał w zwyczaju dopuszczać adiutantów do tego rodzaju dyskusji. Richard Breitman ustalił, że do spotkania Hössa z Himmlerem musiało dojść w dniach 13-15 lipca, zob. Architect of Genocide: Himmler and the Final Solution, New York, A.A. Knopf, 1991, s. 294-295. Uznani naukowcy Christopher Browning i Jurgen Matthaüs przekonująco dowodzą, że decyzja o uruchomieniu obozów zagłady w Polsce była improwizacją i wynikła z biegu wydarzeń po rozpoczęciu Operacji Barbarossa: The Origins of the Final Solution, Lincoln, University of Nebraska Press, 2004, s. 213-214. Według zeznania Hössa eksperymenty z udziałem cyklonu B (śmiertelnego cyjanowodoru w formie kryształków) prowadzono w Auschwitz już późnym latem. Bardziej współczesne nam śledztwo pokazało, że pod koniec lipca w obozie zagazowano 575 chorych z ośrodka eutanazji w Sonnenstein: ibid., s. 357.

¹⁴ „Byłem z całego serca zawodowym żołnierzem i po prostu nie interesowała mnie polityka”. Peiper przed Komisją Modyfikacyjną, 5 października 1950, NARA, RG 549, „War Crimes Cases Tried”.

¹⁵ To tylko streszczenie młodości Jochena Peipera. Opis bardziej szczegółowy: Danny S. Parker, Hitler’s Warrior, Cambridge, MA, DaCapo Press, 2014, s. 3-50.

¹⁶ Świadek egzekucji pod Bydgoszczą: „Vernehmung von Colonel Joachim Peiper”. Opis tego wydarzenia, złożony przez Peipera Ernstowi Schäferowi, zob. Deklaracja dr. Ernsta Schäfera dla Lloyda M. Rauscha, Freising, Niemcy, 16 sierpnia 1945.

¹⁷ Parker, Hitler’s Warrior, s. 58-59.

¹⁸ O śmierci Horsta zob. ibid., s. 72-73.

¹⁹ „Experiences of Joachim Peiper in the Russian Theater of War, 1941-1944”, więzienie Landsberg, grudzień 1946 (dalej: „Peiper: Russian Theater”), cyt. za: Joseph H. Williams, Captor-Captive, Jacksonville, FL, Girtman Press, 1986, s. 228-236. Peiper przygotował ten dokument dla Williamsa, gdy ten był komendantem Landsbergu.

²⁰ Tereny te zostały anektowane przez Niemcy w 1938 r., a pozostałą część Czechosłowacji zajęto w maju 1939 r. Pod władzą Hitlera Brno nazywało się z niemiecka Brünn.

²¹ Jochen Peiper, „Brief Review and Reflections about the Battle in the Russian Theater of Operations”, 7 kwietnia 1946. Burton Ellis Papers (dalej jako „Brief Review”). W posiadaniu autora znajduje się zarówno kopia oryginalnego odręcznego dokumentu po niemiecku, jak i angielskojęzycznego przekładu. Ten liczący 54 strony esej został sporządzony w Schwäbish Hall, gdy Peiper oczekiwał na proces w sprawie Malmédy. Być może liczył on, że tego rodzaju współpraca wpłynie na wyrok. Rozbudowa Leibstandarte z początku 1941 r. została ukończona poprzez dodanie czwartego batalionu – batalionu gwardii z Berlina.

²² Na temat nominalnej struktury jednostki przed inwazją na Rosję zob. „SS Division Leibstandarte SS Adolf Hitler: zum Sonderbefehl vom 12.6.1941”, NARA, T-354, R617, F000988-990.

²³ Erich Kern, Der Grosse Rausch, Zürich, Thomas Verlag, 1948, s. 20. Książka została napisana przez byłego untersturmführera Ericha Kernmayra (alias Kern), wiedeńskiego dziennikarza i zatwardziałego członka austriackiej NSDAP. Kern był zapalonym członkiem partii i SS, przekonał więc gauleitera Josefa Bürckela, żeby pozwolił mu wykonywać obowiązki dziennikarskie w jednostkach polowych Waffen-SS. Na początku 1941 r. służył jako rottenführer (kapral SS) w Dywizji Das Reich, a potem latem i jesienią 1941 r. w Rosji w 4. batalionie 1. Dywizji SS Leibstandarte Adolf Hitler. W swojej książce ubolewa nad niemieckim fiaskiem w Rosji i zapewnia, że zwycięstwo narodowego socjalizmu przyniosłoby kulturę tamtejszemu nieucywilizowanemu narodowi. Kernmayr kontynuował karierę żołnierza-dziennikarza w 5. Dywizji SS Wiking, a później w 14. i 15. Dywizji Grenadierów SS. Po wojnie był skrajnie prawicowym redaktorem „National Zeitung”, rzecznikiem prasowym organizacji weteranów SS i płodnym pisarzem. Pozostał zaciekłym antysemitą i piewcą III Rzeszy. Zmarł w 1991 r.

²⁴ „Über die Angehörigen des Stabsquartieres ,Heinrich’”, NA, RG242, T-175, R129, 2655634-35. Peiper był jednym z trzydziestu członków mobilnego sztabu Himmlera.

²⁵ Ernst Rode, „The Sphere of Duties of the Command Staff of the RFSS and their Collaboration with OKW and OKH”, NARA, RG-338, FMS, MS B-629, 18 lipca 1947. „Himmler, który wraz z Ribbentropem i Lammersem zajmował specjalny pociąg Heinrich, na początku kampanii rosyjskiej połączył się z kwaterą główną Führera i ulokował się w niewielkim lesie na północ od Pozezdrza, przy drodze Węgorzewo - Giżycko. Nazwał swoją kwaterę Polowym Punktem Dowodzenia Naczelnego Wodza SS. Tamtejszy personel składał się z małej części jego osobistego sztabu, który został w Berlinie, i był ograniczony do jednego adiutanta [Peipera], który równocześnie pełnił funkcję oficera specjalnego ds. Waffen-SS, Biura Policji zajmującego się sprawami Regularnej Policji Mundurowej i Policji Bezpieczeństwa, a także osobistej sekretarki, która utrzymywała kontakt z wszystkimi głównymi wydziałami SS. Himmler nie miał sztabu dowodzenia ani żadnego szefa sztabu. We wszystkich sprawach sprawował bezpośrednią kontrolę (…). W pierwszych miesiącach wojny sztab dowodzenia RFSS ograniczał się w swoich zadaniach do nadzorowania i organizowania trzech brygad SS, planowania wzmocnień dla żandarmerii wojskowej oraz szkolenia jej do walki z partyzantką, (…) dzięki doświadczeniu zdobytemu w długim okresie policja doszła do wniosku, że do walki z partyzantami niezbędne są specjalnie przeszkolone oddziały”.

²⁶ Zob. „Schematische Nachrichtenskizze der wichtigsten Nachrichtenverbingungen nach vorn und rückwärts des Kdo. Stabes RFSS”, Kriegstagebuch des Kommandostabes Reichsführer SS, Tätigkeitsberichte der 1. und 2. SS-Infanterie-Brigade, der SS Kavallerie Brigade und von Sonderkommands der SS, Wien, Europa Verlag, 1965, s. xi.

²⁷ „Wszyscy oficerowie będą musieli wyzbyć się przestarzałych ideologii. Wiem, że potrzeba tego rodzaju środków toczenia wojny wykracza poza wasze, generałów, pojmowanie, ale (…) absolutnie nalegam, żeby moje rozkazy zostały wypełnione bez żadnych sprzeciwów. [Radzieccy] komisarze są dzierżycielami ideologii bezpośrednio przeciwnej narodowemu socjalizmowi. Przeto będą likwidowani (…). Niemieccy żołnierze uznani winnymi łamania prawa międzynarodowego (…) będą zwalniani. Rosja nie przystąpiła do konwencji haskiej, więc nie ma żadnych wynikających z niej praw”. Przemówienie Hitlera przed generałami, 30 marca 1941 r., pisemne zeznanie Haldera, 22 listopada 1945 r., Nazi Conspiracy and Aggression (dalej: NCA), t. 8, Washington 1946, s. 645-646.

²⁸ „Bericht über den Verlauf der Pripjet-Aktion vom 27.7-11.8. 1941” (s. 219 w oryginalnym źródle), cyt. za: Unsere Ehre heisst Treue: Kriegstagebuch des Kommandostabes Reichsführer SS, Tätigkeitsberichte der 1. und 2. SS-Infanterie-Brigade, der SS Kavallerie Brigade und von Sonderkommandos der SS, Wien, Europa Verlag, 1965, s. viii. Zob. też: Teczka Gustava Lombarda w Berlin Document Center (dalej: BDC), NA A 3343 SSO-275A. Wspominając Lombarda z nazwiska, Fegelein zakończy raport z 8 sierpnia stwierdzeniem, że jak dotąd „w akcji w Prypeci zastrzelono 10 412 rabusiów i cywilnych żołnierzy”. Straty własne wyniosły czterech rannych. NA, RG242, T-175, R129, 2655958.

²⁹ Niestety, trudno stwierdzić, jaki okres autor ma w tym miejscu na myśli, zwłaszcza że w tym fragmencie opisuje działania jednostek Waffen-SS, a nie SD. Szacuje się, że Einsatzgruppen, kierowane zazwyczaj przez oficerów SD, były odpowiedzialne za śmierć około 1,5 miliona ludzi na terenie Polski i Związku Radzieckiego w latach 1941-1943 (przyp. red.).

³⁰ Helmut Krausnick i Hans-Heinrich Wilhelm, Die Truppedes Weltanschauungskrieges: Die Einsatzgruppen der Sicherheitspolizei und SD, Stuttgart, Deutsches Verlag Anstalt, 1981, s. 540. Doktor Otto Bradfisch, dowódca Einsatzkommando nr 8, wykręcał się od osobistej odpowiedzialności za masowe mordy, stwierdzając: „Himmler powiedział [i] podkreślił, że te rozkazy opierały się na zadaniach od Adolfa Hitlera, a zadania od Adolfa Hitlera stanowią prawo”. Bradfisch był w Mińsku w sierpniu 1941 r., kiedy to Himmler i Grothmann osobiście przyglądali się egzekucjom. Zeznanie Bradfischa, Staatsanwaltschaft München I, 13 czerwca 1958, BA-L, proces Karla Wolffa, 10a Js 39/60, C-Band, Ludwigsburg.

³¹ Himmler wygłosił te uwagi, w nawiązaniu do likwidacji polskiej inteligencji, w marcu 1940 r. przed grupą generałów w Koblencji. Helmut Krausnick, „Hitler und die Morde in Polen”, Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, #11, 1963, s. 196.

³² „Walczyli do ostatniej kropli krwi. Nigdy nie byli wolnym narodem. Rosyjska polityka opierała się na ucisku, więc rosyjscy żołnierze byli uciskani podczas walk. Za nimi czekali oficerowie polityczni”. Hans Behrend, rozmowa z autorem, 19 maja 1996 r. Zob. też James Lucas i Matthew Cooper, Hitler’s Elite: Leibstandarte SS, London, MacDonald’s & Janes, 1975, s. 86. Dane na temat strat dywizji w pierwszych fazach Operacji Barbarossa można znaleźć w raportach okresowych: NA, Kriegstagebuch der LSSAH, lipiec 1941, Microfilm: T-354, Roll 611.

³³ Tej przełomowej decyzji poświęcono odrębną publikację: R. Stolfi, Hitler’s Panzers East, Norman, University of Oklahoma Press, 1992. Stolfi, lekceważąc możliwość prowadzenia wojny przez Rosjan w oparciu o Ural, stawia błędną tezę, że wzmocnienie natarcia na Moskwę pozwoliłoby opanować miasto z końcem sierpnia 1941 r., co z kolei doprowadziłoby do upadku całego Związku Radzieckiego do listopada. Tymczasem Hitler miał obsesję na punkcie południa: „Ukraina, a potem dorzecze Wołgi będą pewnego dnia spichlerzem Europy (…). Ukraińskie chłopstwo nie ma poczucia obowiązku (…). Rosyjska Lebensraum to nasze Indie. Podobnie jak Anglicy, będziemy władali tym imperium za pomocą zaledwie garstki ludzi”. Norman Cameron i R.H. Stevens, red., Hitler’s Table Talk: 1941-1944, London, Weidenfeld & Nicolson, 1953, s. 33.

³⁴ „Długa aktywność w dobrze znanych ci warunkach”, wyjaśniał powody odejścia w liście do kochanki Himmlera. List Jochena Peipera do Hedwig Potthast, 23 września 1941. BA-K, Nachlass Heinrich Himmler, Bestand Nr. 1126, Folder 39. Dziękuję Katrin Himmler za pomoc w odnalezieniu oryginałów w Koblencji i pomoc przy transkrypcji. Niewiele wcześniej Peiper przebywał w Berlinie. Ostatnia data, co do której jesteśmy pewni, że towarzyszył Himmlerowi w Hochwaldzie przed powrotem do domu, to 24 lipca 1941 r., kiedy to prawie do północy naradzał się z przełożonym. Narodziny Hinricha Peipera 14 kwietnia 1942 r. wskazują, że musiał zostać poczęty pod koniec lipca 1941 r. Patrick Agte (Michael Wittmann and the Tiger Commanders of the Leibstandarte, Winnipeg, J.J. Fedorowicz, 1996, s. 46) 23 czerwca 1995 r. rozmawiał z Wernerem Grothmannem i usłyszał od niego, że Peiper rozstał się z Himmlerem i poleciał do Rosji z Berlina na początku sierpnia. Pierwszy okres służby Peipera przy sztabie Dywizji Leibstandarte jest mniej pewny, ale w datowanym na 4 sierpnia liście do Grothmanna (NA, RG 22, T-175, R 112, Frame 2636816) napisał swojemu następcy: „Jestem w polu”. Możliwe więc, że Peiper wyruszył do Rosji tego samego dnia, gdy Himmler wrócił do Prus Wschodnich, czyli 5 sierpnia (źródło: Peter Witte, Michael Wildt, Martina Voigt, Dieter Pohl, Peter Klein, Christian Gerlach, Christian Dieckmann i Andrej Angrick, red., Himmler Dienstkalender, Hamburg: Christians Verlag, 1999, s. 188-190).

³⁵ Wünsche wstąpił do SS w lipcu 1933 r., a dwa lata później ukończył Junkerschule w Bad Tölz (Peiper szkolił się w podobnej placówce w Brunszwiku) jako untersturmführer. Później został przydzielony do Leibstandarte Adolf Hitler jako dowódca plutonu. W październiku 1938 r. został mianowany ordynansem Hitlera. W tej roli wstąpił w szeregi Führerbegleitkommando i w Polsce zapewniał wodzowi osobistą ochronę. W styczniu 1940 r. ponownie służył w Leibstandarte. Podczas kampanii francuskiej stał na czele plutonu w kompanii motocyklowej dowodzonej przez Kurta Meyera. W grudniu został adiutantem dowódcy Leibstandarte Seppa Dietricha i pozostał na tym stanowisku aż do inwazji na Bałkany wiosną 1941 r. i późniejszej inwazji na ZSRR.

³⁶ Zdjęcie Peipera w stalowym hełmie, wykonane pod Chersoniem 19 sierpnia 1941 r. Jens Westemeier, Himmler’s Krieger: Joachim Peiper Waffen SS und Kriegsverbrechen (rozprawa doktorska, Uniwersytet Poczdamski, 2009) s. 296.

³⁷ Jeżeli chodzi o dowodzenie Peipera w Chersoniu, zob. Rudolf Lehmann i Ralf Tiemann, Die Leibstandarte, Osnabrück, Munin Verlag, 1983, t. II, s. 83. Opis walk autorstwa Kurta Meyera zob. Kurt Meyer, Grenadiers, Munich, Schild Verlag, 1957, s. 104; por. też obiektywną pracę Jamesa Weingartnera, Hitler’s Guard: The Story of the Leibstandarte SS Adolf Hitler, 1933-1945, Nashville, TN, Battery Press, 1989, s. 69-70. Działania bojowe są opisane w aktach dywizyjnych: „Bericht über den Einsatz der LSSAH vom 8.8-22.9.41”, NA, T-354, R213, F860-876”. W tym okresie LSSAH zniszczyła 92 wrogie czołgi oraz wzięła do niewoli 10 668 rosyjskich oficerów i żołnierzy.

³⁸ Der Schnelle („Szybki”) – Meyer zdobył sobie taką reputację w pierwszym miesiącu Operacji Barbarossa.

³⁹ Warto zauważyć, że od września 1941 r., czyli po opuszczeniu służby u Himmlera, Peiper otrzymywał tajną pensję (geheimszahlung) w wysokości 366 marek. Była wypłacana dwa razy w roku przez centralę Waffen-SS i stanowiła ekwiwalent pełnej pensji miesięcznej. Dowody można znaleźć w teczce Peipera w BDC, NA, RG-242, A3343-SSO-368A. Nie wiadomo, za co dostawał te pieniądze, ale mogły stanowić dodatek do jego poborów wojskowych po opuszczeniu służby u Himmlera.

⁴⁰ Jochen Peiper, list do Hedwig Potthast, 23 września 1941, NSDAP Hauptarchiv, Himmler Collection, Microfilm Roll No. 99, Hoover Institution, Stanford University. Oryginały można znaleźć w Nachlass Heinrich Himmler, Bestand N-1126, Folder 39, BA-K. „Ten ktoś” w liście to ewidentnie Himmler. Napięcie, o którym pisze Peiper, najpewniej wiąże się z zagadką, jaką była śmierć jego brata Horsta. Możliwe, że była ona skutkiem zastraszania (albo czegoś gorszego) przez Theodora Eickego, szefa obozów koncentracyjnych, a w tym okresie dowódcy Dywizji Totenkopf, do której Horst Peiper został przydzielony. List zdaje się wskazywać, że Peiper oczekiwał, że wojna w Rosji wkrótce dobiegnie końca i że jeśli przeżyje, to będzie znowu „bezwarunkowo dostępny” dla biura Himmlera, jak po kampanii we Francji. Wydaje się też, że list zawiera pewne romantyczne aluzje. Poniżej przedstawiam go po niemiecku, żeby czytelnik mógł dokonać własnej interpretacji.

Mein liebes Häschen! Hatte immer gehofft, Du würdest mir einmal einen kurzen Gruß in unsere trostlosen Steppe schicken. Leider scheinst Du mich ganz vergessen zu haben. Bei uns Sehnsucht. Ich bin glücklich diesen für unser Volk so notwendigen Krieg mitmachen zu dürfen und froh Euch geborgen zu Hause.

Ich fühle immer wieder wie gut es mir tut noch einmal herausgekommen zu sein Ich bin nicht. Die lange Tätigkeit unter den Dir hinlänglich bekannten Verhältnissen hatte in mir einen ungeheuren Druck angestaut, welcher einmal nach einem Ventil und auch einen zeitlichen Abstand verlangte. – Trotzdem merke ich schon heute, daß man nicht mehr von dem Stall loskommt in welchem man drei Jahre lang die Nüstern gebläht und die Ohren gespitzt hat.

Sollte ich meinen Pelz unverseht nach Hause bringen, was hier übrigens garnicht so einfach ist, stehe ich bedingungslos wie immer zur Verfügung.

Dir wünsche ich für heute wie immer alles Gute, bitte Dich den Jemand von mir sehr herzlich zu grüßen und bin.

Dein getreues Brüderlein.

⁴¹ Witte et al., Der Dienstkalender Heinrich Himmlers 1941/42, dziennik Himmlera, 17 września 1941, s. 213. Wpis mógł zostać dokonany ręką Peipera, ale nawet dokładna analiza pozwala jedynie spekulować, zwłaszcza jeśli porównamy go do pisma w przytoczonym wyżej liście do Potthast. Po porównaniu próbek uważam, że nie jest to pismo Peipera. Oryginalny dokument skopiowany z Archiwum Moskiewskiego w United States Holocaust Memorial Museum (dalej: USHMM), Himmler Itineraries: 1997.A.0328. Kompleksy budynków i stacja kolejowa Himmlera były też często nazywane Hegewald, ten kryptonim został oficjalnie przyjęty 15 lipca 1942 r. NA, RG242, T-175, R129, F265574.

⁴² German Police Decodes, 11 października 1941, Public Record Office (dalej: PRO), HW 1.1/135. Zob. też HW 16/6, Pt. 1, Kew, London.

⁴³ Jürgen Matthäus, „Controlled Escalation: Himmler’s Men in the Summer of 1941 and the Holocaust in Occupied Soviet Territories”, Holocaust and Genocide Studies 21, nr 2 (Autumn 2007), s. 219.

⁴⁴ Martin Cüppers, Wegbereiter der Shoah: Die Kommandostab Reichsführer SS und die Judenvernichtung 1939-1945, Darmstadt, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2005, s. 179-180. W 1942 r. Sator opuścił Waffen-SS i przeniósł się do policji w Wilhelmshaven i Bremie. Po wojnie wrócił do rodzinnego Würzburga, gdzie był zamożnym właścicielem drukarni.

⁴⁵ Naukowiec z Oxfordu po rozważeniu rozmaitych źródeł oszacował liczbę ofiar stalinowskiego „odkułaczenia” na 14,5 miliona. 5 milionów ofiar zmarło na samej Ukrainie, to prawie jedna czwarta jej wiejskiej ludności. Alan Bullock, Hitler and Stalin, New York, Knopf, 1992, s. 269-277; ostatnio również: Timothy Snyder, Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin, New York, Basic Books, 2010. Robert Conquest zwrócił uwagę, że w tamtym okresie na Ukrainie umarło więcej chłopów niż wyniosła łączna liczba wszystkich ofiar I wojny światowej. Robert Conquest, Harvest of Sorrow, London, Oxford University Press, 1986, rozdz. 16.

⁴⁶ Kern, Der Grosse Rausch, s. 74-77.

⁴⁷ Zob. Richard Overy, Russia’s War, London, Putnam, 1997, s. 82-83.

⁴⁸ Zob. Norman Rich, Hitler’s War Aims, New York, W.W. Norton & Co., 1974, s. 373-375.

⁴⁹ „Ideas Concerning the Treatment of Peoples of Alien Races in the East”, RFSS, Special Train, 20 maja 1940, NA, RG 338, Box 4, „English Summaries and Translations Relating to War Crimes: Communications File”, 290/59/18/2-5. Himmler napisał: „(…) tylko jeżeli rozpuścimy tę papkę narodowości 15 milionów ludzi, będziemy w stanie przeprowadzić rasowy przesiew, który musi być podstawą naszych zamiarów co do wyłowienia z tej papki ludzi rasowo wartościowych, żeby zabrać ich do Niemiec i tam zasymilować (…). Wyobrażam sobie, że za cztery lub pięć lat znaczenie słowa, dajmy na to Kaszub, musi być wszystkim obce, bo narodowość kaszubska przestanie istnieć. Mam nadzieję, że pojęcie Żydów zostanie całkowicie zatarte dzięki możliwości rozległej emigracji Żydów do Afryki lub innych kolonii. Musi też istnieć możliwość kompletnego zatarcia rasowych koncepcji Ukraińców”. Hitler i Himmler uważali ten dokument za poufny: „Führer przeczytał osiem stron i uznał, że są bardzo dobre i właściwe, (…) ale nigdy nie można wspominać o nim [dokumencie] ani w formie fragmentów, ani odwołań”.

⁵⁰ Himmler do Kocha, zob. Eberhard Taubert, Die Deutsche Ostpolitik, s. 12, cyt. za: Alexander Dallin, German Rule in Russia, 1941-45: A Study of Occupation Policies, London, Macmillian, 1957, s. 127.

⁵¹ Ihor Kamenetsky, Hitler’s Occupation of Ukraine, 1941-1944: A Study of Totalitarian Imperialism, Milwaukee, Marquette University Press, 1956, s. 35. O katastrofalnej polityce Kocha na Ukrainie zob. Norman Rich, Hitler’s War Aims, New York, W.W. Norton & Co., 1974, s. 372-382.

⁵² Na temat skrajnych metod Kocha i skarg SS zob. „The Trial of German Major War Criminals: Proceedings of the International Military Tribunal (IMT) sitting at Nuremberg, Germany”, październik 1946, t. 25, s. 331-342; Nuremberg Documents (dalej: ND), 294-PS. Zob. też Heinz Höhne, The Order of the Death’s Head: The Story of Hitler’s SS, London, Penguin Books, 2001, s. 418-419. Koch był „monumentalnie głupim” i skorumpowanym władcą, który objeżdżał Ukrainę konnym zaprzęgiem i wymachiwał szpicrutą – małym cesarzem. Czy więc to on zwrócił Rosjan przeciwko Hitlerowi? Szeroko powtarzany wówczas w Niemczech dowcip brzmiał: „Stalin, przyznając medale za wybitne zasługi dla państwa radzieckiego, ubolewał, że człowiek, który najbardziej na nie zasłużył [Koch], nie może jeszcze odebrać go osobiście”.

⁵³ Jeżeli chodzi o pogardliwą wypowiedź Göringa w rozmowie z Hansem Herwarthem von Bittenfeldem, zob. Dallin, German Rule in Russia, s. 123. Herwarth był specjalistą ds. rosyjskich w niemieckim MSZ.

⁵⁴ Peiper, „Brief Review”.

⁵⁵ „Zarżnięci jak zwierzęta…”: Lehmann i Tiemann, Die Leibstandarte, t. II, s. 15. Według kilkunastu ocalałych z masakry ofiary zostały zabrane na pole przy głównej drodze do Klewania, zmuszone do rozebrania się, a następnie pozbawione wszelkich kosztowności i odzieży. Potem zostały ostrzelane z karabinu maszynowego i broni automatycznej. Kilku Niemcom udało się uciec do pobliskiego lasu. Czy Sowieci nie brali żadnych jeńców? Fernschreiben vom 8. Juli 1941 an A.O.K. 6 (Armeeoberkommando): „Nach Meldung des III.A.K. sind am 30. Juni 150 deutsche Soldaten der 25. I.D.Mot. in russischer Gefangenschaft ermordet worden. Weitere Meldungen Liège n in zwei anderen Fällen vor. Berichte werden nachgereicht”. Panzergruppe 1, Ic, BA-MA, Tagesmeldungen des A.O.K. 6, 15623/14. Zob. też Erwin Boehm, Geschichte der 25. Division, Kameradenhilfswerk, Stuttgart, 1983.

⁵⁶ Meyer, Grenadiers, s. 75-76.

⁵⁷ Jak na ironię, w 1899 r. to car Mikołaj II zainicjował konferencję haską, której owocem były konwencje genewskie. Później został jednak stracony przez bolszewików, a radziecka Rosja nie ratyfikowała porozumienia w sprawie praw wojny.

⁵⁸ Erich Kern (alias Erich Kernmayr), The Dance of Death, London, Collins, 1951, wcześniej wydane w Niemczech pt. Der Grosse Rausch. Jako że ten incydent mógł okazać się skazą na całym szlaku wojennym LSSAH, historyk dywizji Rudolf Lehmann podjął wysiłek, żeby „wymazać” cały epizod. Oparł się głównie na tym, że w Bundesarchiv nie ma dokumentów potwierdzających egzekucje ani śladu po stosownych rozkazach. Jednak Kernmayra trudno uznać za oszczercę SS. Po pobycie w Leibstandarte pomagał Otto Skorzenemu w Budapeszcie, a potem był informatorem amerykańskiego kontrwywiadu wojskowego w Salzburgu – a wszystko to, żeby pomóc zwalczać radzieckie wpływy w Austrii po 1945 r. Zob. Richard Breitman, N.J.W. Goda, T. Naftali i R. Wolfe, U.S. Intelligence and the Nazis, Cambridge, MA, Cambridge University Press, 2005, s. 276. Po wojnie nie zdradził nazizmu. Kernmayr został czołowym pronazistowskim propagandzistą w prawicowym miesięczniku „Nation Europa”. Wellington Long, The New Nazis of Germany, Philadelphia, Chilton Books, 1968. Co jednak najważniejsze, w liście wysłanym 10 maja 1979 r. do Huberta Meyera Lehmann opisywał domniemane rozstrzelanie 4 tysięcy Rosjan przez żołnierzy 4. batalionu (anhalckiego) w lipcu 1941 r. „Nadal nie udało mi się skłonić Kernmayra do zmiany zdania – informował Meyera – i twierdzi, że stał tuż obok miejsca rozstrzelania tych 4000”. BA-MA, RS7/ v.509.

⁵⁹ Akta dotyczące zbrodni w Grejgowej zob. „Nikolajew, den 19.August 1941: OKW: «Kriegsverbrechen der russischen Wehrmacht 1941»”, NA, RG-242, T-77, Roll 1492, F080-086. Raport dr. Heinricha Schafferta z 16. Dywizji Pancernej pokazuje, że 15 sierpnia zamordowano 41 żołnierzy, w tym jednego Węgra. Odnalezieni niemieccy żołnierze nie mieli broni, wielu leżało w kręgu. „Większość zwłok miała zgruchotane twarze i głowy. Byli bici ciężkimi przedmiotami o ostrych krawędziach (…). Wielu miało połamane ręce. Najwyraźniej ofiary zasłaniały się rękoma przed ciosami (…), niektóre noszą ślady strzałów z bliskiej odległości (…). Książeczki żołdów i nieśmiertelniki zostały rozrzucone. Większość pochodziła z 2. batalionu 79. Pułku Piechoty (…). Zostali po bestialsku zaszlachtowani”.

⁶⁰ Heinz von Westernhagen do rodziny, 26 sierpnia 1941. Westernhagen służył wtedy w batalionie dział szturmowych Dywizji Leibstandarte. Dörte von Westernhagen, Die Kinder der Täter, Munich, Deutscher Taschenbuch Verlag, 1991, s. 43.

⁶¹ Oświadczenie Erwina Bingla w Norymberdze, NO-5301, cyt. za: Breitman, Architect of Genocide, s. 174.

⁶² Jochen Peiper, „Kommentar zum Buch Massacre at Malmédy von Charles Whiting”, wrzesień 1971, przekład Helmuta Thiessa, uwagi na s. 26, rękopis dzięki uprzejmości Jamesa Weingartnera.

⁶³ Pisemne zeznanie Theodora Wischa, 13 listopada 1947, NA, RG-549, Entry 143, War Crimes Cases Tried, Malmedy, United States vs. Valentin Bersin et al., Case 6-24 (dalej: RG-549, Case 6-24), Box 15.

⁶⁴ The Trial of German Major War Criminals: Proceedings of the International Military Tribunal at Nuremburg, London, Germany, HMSO, 1946-1951, t. VII, s. 59. Rozkazy Hitlera przeciwko partyzantom zostały podpisane przez Keitla i datowane 16 grudnia 1942 r.

⁶⁵ Max Wünsche do Charlesa Messengera, 19 lutego 1986. Cyt. za: Charles Messenger, Hitler’s Gladiator: The Life and Wars of Panzer Army Commander Sepp Dietrich, London, Brassey’s, 1988, s. 101.

⁶⁶ Alexander Werth, Russia at War, New York, Carroll & Graf, 1964, s. 717. Półoficjalna historia rosyjskiej partyzantki informuje, że bojownicy zabili podczas wojny około pół miliona Niemców, w tym 47 generałów i hitlerowskiego komisarza Wilhelma Kubego (piękna białoruska kochanka podłożyła pod jego łóżko bombę z zapalnikiem czasowym). Niemieccy żołnierze żyli w nieustającym strachu przed tym niewidzialnym wrogiem. W wyniku niemieckich ekspedycji karnych zabito przynajmniej milion rosyjskich partyzantów, wielu powieszono po brutalnych torturach. Uznaje się, że znacznie więcej cywilów zginęło za rzekomą współpracę z partyzantami. Zob. też John A. Armstrong, red., Soviet Partisans in World War II, Madison, University of Wisconsin, 1964.

⁶⁷ Zeznanie Jochena Peipera przed prokuratorem krajowym Filipiakiem, 1 Js 12/65 (RSHA)-E16, 19 stycznia 1967, Stuttgart.

⁶⁸ Niemieckie władze z typową dla nich skrupulatnością przeprowadziły szczegółowe autopsje oraz śledztwo w sprawie tego zajścia. Zob. „Dietrich to Himmler”, 3 kwietnia 1942, NA, T-175, R108, F2631518-25.

⁶⁹ Erich von Manstein, Lost Victories, London, Meuthen, 1958, s. 180. Manstein wspomina, że 28 czerwca jego sztab natrafił na trzech rannych oficerów i 30 żołnierzy z zajętego dzień wcześniej przez wroga szpitala polowego. Po wzięciu do niewoli wszyscy zostali zabici i okaleczeni (s. 45). Jeżeli chodzi o raport Grupy Armii „Południe”, zob. „Erstmeldungen der unterstellten Truppen: Panzergruppe I, Ia/ Ic”, NA, T-313, R10, F7236715.

⁷⁰ OKW: „Kriegsverbrechen der russichen Wehrmacht 1941”, NA, RG-242, T-77, Roll 1493, F002-0177.

⁷¹ „Notes on German Atrocities: Interrogation of Generalmajor Walter Brüns”, DIC (MIS)/CI-24, 24 kwietnia 1945, NA, RG 407, 270/52/19 3-4, Box 2620A. Brüns zgłosił się do oficera SS nazwiskiem Altemeyer ze skargą, że zabrano mu wszystkich wykwalifikowanych Żydów, których wykorzystywał przy budowie mostu. Altemeyer wyjaśnił, że postępował w zgodzie z Führerbefehl (rozkazem Hitlera), według którego miał dokonać egzekucji wszystkich żydowskich kobiet i dzieci wokół Rygi, a żydowskich mężczyzn wywieźć w nieznane miejsce. Brüns był w tym okresie świadkiem egzekucji, o których zameldował później przełożonym w Armii; w związku z tym został później tymczasowo zdjęty ze stanowiska. W listopadzie i grudniu 1941 r. Einsatzgruppe A zameldowała, że zgładziła w rejonie Rygi 27 800 Żydów.

⁷² Omar Bartov, The Eastern Front 1941-1945: German Troops and the Barbarisation of Warfare, London, Oxford/Macmillan, 1986.

⁷³ Gerald Reitlinger, The SS: The Alibi of a Nation, London, Heinemann, 1956, s. 185. O personelu Waffen-SS w Einsatzgruppen zob. George H. Stein, The Waffen SS, Ithaca, NY, Cornell University Press, 1966, s. 263-264; Höhne, The Order of the Death’s Head, s. 358. Niedawno wydano też: Andrej Angrick, Besatzungspolitik und Massenmord: Die Einsatzgruppe D in der südlichen Sowjetunion 1941-1943, Hamburger Edition, 2003.

⁷⁴ Na temat pogromów w Chersoniu i Mikołajowie zob. ND, NO-3148 i 3406. Z raportu ze stycznia 1942 r. (NO-3258): „Strefy operacyjne komand, zwłaszcza w mniejszych wsiach, zostały oczyszczone z Żydów (…). Łączna suma: 79 276”. Jeżeli chodzi o wizytę Himmlera z 4 października i jego inspekcję 311. Batalionu Policyjnego: „Programm für die Reise des Reichsführer SS vom 30 Sept. bis 5.Oktober 1941”, NA, RG 242, R 112, 2637715-17. Zob. też zeznanie Ohlendorfa z 3 stycznia 1946 r., IMT, t. 4, s. 318. Himmler spotkał się tam z dowodzącym Einsatzgruppe D Ohlendorfem oraz ze sturmbannführerem Paulem Zappem, dowódcą Einsatzkommando 11a. Ci dwaj oficerowie w ostatnich dniach w masowych egzekucjach zabili łącznie 8 tysięcy Żydów. O kontekście zaangażowania LSSAH w te wydarzenia zob. Westemeier, Himmlers Krieger, s. 203.

⁷⁵ Hans Schwarz van Berk, korespondent wojenny i przyjaciel Peipera, ocenił, że Himmler chciał wzmacniać więzy lojalności w SS poprzez wspólną winę. „Był twórcą Verbrechenspaket, czyli wplątywania wszystkich we wspólną winę. Wysyłał do Polski komisarzy policji, aby zabijali Żydów. Wysyłał do obozów koncentracyjnych lekarzy, aby eksperymentowali na więźniach” Hans Schwarz van Berk, 15 listopada 1963, Institut für Zeitgeschichte (dalej: IfZ), 1846, Akt. 3835/67.

⁷⁶ USHMM, Albumy fotograficzne Himmlera, fot. 60466: Himmler rozmawia z Wolffem, idąc nieutwardzoną drogą, za nimi widać Peipera. Zdjęcie zostało zrobione przez Franza Friedricha Bauera w urodziny szefa SS, najpewniej w Hochwaldzie. Peipera widać w tle, tuż nad lewym ramieniem Himmlera. Na przygotowanej przez Bauera podkładce pod zdjęcia wyraźnie widać datę: 7 października 1941 r.

⁷⁷ „Całą uwagę poświęcał Waffen-SS i nieustannie próbował wtrącać się w jej sposób prowadzenia walki”. Ernst Rode, „The Sphere of Duties of the Command Staff of the RFSS and their Collaboration with OKW and OKH”, NARA, RG-338, FMS, MS B-629, 18 lipca 1947.

⁷⁸ Höhne, The Order of the Death’s Head, s. 361.

⁷⁹ Felix Kersten, The Kersten Memoirs: 1940-1945, New York, Howard Fertig Publishers, 1994), 11 listopada 1941. Choć do pamiętników Kertsena należy podchodzić krytycznie, zwłaszcza w kontrowersyjnych tematach, uważam, że wiele elementów jego wspomnień pasuje do naszej wiedzy z innych źródeł o wrażliwości Himmlera. Oryginalne szwedzkie dzienniki są niedostępne, lecz zakładam, że wiele wpisów odzwierciedla czas i miejsce, w których Kersten je sporządzał, a nie czas i miejsce wydarzeń. Werner Grothmann wyraził się o przełożonym w sposób następujący: „Heinrich Himmler nie może prosić historii, aby jego los został uznany za tragiczny, bo w dużej mierze wynikał z jego nieudolności i słabości. Miał w sobie za mało siły, żeby sprostać wielkim decyzjom (…). Ideologicznie jego zamiary były szlachetne (…), ale przy podejmowaniu decyzji brakowało rzetelnej oceny, którą zaniedbywał na rzecz motywacji mistycznej (…). Jakże często magiczne zaklęcie «Führer rozkazał» miało maskować jego własną nieudolność. Werner Grothmann, „Zur Person Himmler’s”, Dachau, 1946, Toland Papers, Box 46. W 1977 r. Gitta Sereny, zajmująca się twierdzeniami Davida Irvinga, jakoby Hitler nie wiedział o Holokauście, korespondowała na ten temat z Christą Schroeder, jedną z sekretarek Hitlera. Schroeder do Sereny: „Oczywiście, że Hitler wiedział! Nie tylko wiedział, to wszystko były jego pomysły i jego rozkazy (…). Dokładnie pamiętam pewien dzień w 1941 r. (…). Chyba nigdy nie zapomnę miny Himmlera, gdy wyszedł z jednej z tych długich narad «w cztery oczy» z Hitlerem. Usiadł ciężko na krześle po drugiej stronie biurka, wsparł łokcie na blacie i ukrył twarz w dłoniach. «Mój Boże, mój Boże, czego się po mnie oczekuje», powiedział. Później, o wiele później (…), gdy o wszystkim się dowiedziałyśmy, uznałam, że tamtego dnia usłyszał od Hitlera, że trzeba zabić Żydów”.

⁸⁰ O rozmowie Himmler-Heydrich zob. Witte et al., Der Dienstkalender Heinrich Himmlers 1941/42, s. 278. „Aresztowanie dr. Jekeliusa. Syn Mołotowa, transport Żydów z Berlina. Żadnej likwidacji”. Rozkaz Himmlera nadszedł zbyt późno. Pociąg dotarł do Rygi 30 listopada. Szef policji SS Friedrich Jeckeln wyładował tysiąc Żydów z Berlina i wraz z 15 tysiącami Żydów wypędzonych z ryskiego getta zmusił ich do wykopania dołów i tam rozstrzelał. Breitman, Architect of Genocide, s. 219-220.

⁸¹ „Report on Interrogation of PW KP 49359 Sturmbannführer Jakob Hanreich”, 19 sierpnia 1944, PWIS(H)/LDC/299, NA, RG 332, Box 30, 290/56/1/5. Zob. też RG 498, UD 208, Box 1230. To źródło jest niezwykle istotne, ponieważ Hanreich, „stary wiarus” z dawnych dni Hitlera, został pojmany w sierpniu 1944 r. na południe od Falaise i przekazał powyższe informacje na długo zanim stały się szeroko znane (znaczną ich część podał bez przymusu ze strony przesłuchujących). Opisując późniejszą służbę Peipera w Rosji, stwierdził, że ten był „szczególnie gorliwy w wykonywaniu rozkazów palenia wiosek”.

⁸² Unterschaführer SS Georg Blunder, LAH, tłumacz radiowy dywizji, został pojmany 20 sierpnia 1944 r. Opisał działania Einsatzkommando 10a, twierdząc, że występków tych krystalicznie czystych nazistów nie należy zrzucać na drużyny bojowe. Blunder znał biegle angielski, jego rodzice od 1928 r. mieszkali w USA. Sam uczęszczał do Lane Technical School w Chicago, a do Niemiec wrócił w 1938 r. Walczył w szeregach Leibstandarte od kwietnia 1941 r. Teczka Blundera, NARA, RG 165, Entry 179B, Box 450.

⁸³ Angrick, Besatzungspolitik und Massenmord, s. 311-315.

⁸⁴ Urodzony w 1906 r. oficer Gestapo Heinz Otto Seetzen został przyjacielem Heydricha w 1939 r. Później, w 1944 r., został mianowany szefem policji bezpieczeństwa w Mińsku, gdzie rozkazał stracenie ponad 12 tysięcy osób. Po kapitulacji Rzeszy przez pewien czas się ukrywał, lecz w sierpniu 1945 r. popełnił samobójstwo. Zob. Lawrence D. Stokes, „Heinz Seetzen-Chef des Sonderkommmandos 10a”, [w:] Klaus Michael Mallmann i Paul Gerhard, red., Karrieren der Gewalt. Nationalsozialistische Täterbiographien, Darmstadt, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2004, s. 196-206.

⁸⁵ Angrick, Besatzungspolitik und Massenmord, s. 313. O tym, że Albert Frey widział egzekucje w Mariupolu na własne oczy, zob. „Report on Interrogation of PW KP 49359 Sturmbannführer Jakob Hanreich”. Nie dziwne, że po wojnie Frey dołożył wszelkich starań, żeby uciec z Europy do Argentyny. Najpewniej obawiał się, że epizod z rejonu Mariupol-Taganrog zostanie wydobyty na światło dzienne. 4 października otrzymał dowództwo 3. batalionu Dywizji Leibstandarte; tego samego dnia Peiper stanął na czele jego 11. kompanii. Zob. Lehmann i Tiemann, Die Leibstandarte, t. II, s. 122.

⁸⁶ „Jeżeli chodzi o Kommando posuwające się w kierunku północnego Kaukazu, problem żydowski został rozwiązany (…). W Taganrogu zlikwidowano 20 komunistycznych funkcjonariuszy. Dziesięciu z nich zostało rozstrzelanych publicznie, w zgodzie z prawem wojennym”. Zob. „Operational Situation Report USSR No. 136: Activities of Einsatzgruppen A and D”, Chief of the Security Police and Security Service (SD), 21 listopada 1941, [w:] Yitzak Arad, Shmuel Karkwoski i Shmuel Spector, red., The Einsatzgruppen Reports, New York, Macmillan, 1990.

⁸⁷ IMT, t. 21, s. 72. 19 grudnia 1949 r. brytyjski sąd skazał von Mansteina na 18 lat więzienia za zaniedbanie ochrony jeńców wojennych i cywilów. Został warunkowo zwolniony w 1953 r. Jego uwikłanie w Holokaust udokumentował niedawno Oliver von Wrochem w pracy Erich von Mainstein: Vernichtungskrieg und Geschichtpolitik, Paderborn, Schöningh Verlag, 2006. Solidne dowody sugerują, że z 5,7 mln Rosjan wziętych do niewoli przez Niemców do końca wojny zginęło 3,3 mln. Christian Steit, Keine Kameraden: Die Wehrmacht und die sowjetischen Kriegsgefangenen, 1941-1945, Bonn, J.H.W. Dietz, 1991.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.