Epicka opowieść, która nie ma sobie równych w historii XX wieku – płacąc szokującą cenę, wojska Stanów Zjednoczonych oraz ich sojuszników zadały klęskę Hitlerowi i wyzwoliły Europę. W pierwszych dwóch tomach bestsellerowej „Trylogii Wyzwolenia” Rick Atkinson opisał walki stoczone przez Sprzymierzonych w Afryce Północnej i we Włoszech, gdzie zbliżyli się oni do ostatecznego zwycięstwa. W niniejszej książce przedstawia wydarzenia jeszcze bardziej dramatyczne od poprzednich: tytaniczne starcia o Europę Zachodnią.

Dzień D stanowił początek ostatniej kampanii wojny w Europie, a stworzony przez Atkinsona pasjonujący opis tego śmiałego przedsięwzięcia nadaje tempo mistrzowskiej narracji w dalszej części książki. Liczne historyczne wydarzenia, takie jak brutalne walki w Normandii, wyzwolenie Paryża, katastrofa Operacji Market Garden, straszliwa bitwa w Ardenach i ostateczne uderzenie w serce Trzeciej Rzeszy, zostały ożywione dzięki bogactwu nowych źródeł i barwnemu przedstawieniu głównych bohaterów. Pisząc Działa o zmierzchu, chwytający za serce bestseller New York Timesa i ostatni tom monumentalnej trylogii, Atkinson stworzył niepowtarzalną kronikę kampanii, która wyrwała cały kontynent z więzów niewoli i pozwoliła Zachodowi zachować wolność.

Tytuł oryginału:

The Guns at Last Light: The War in Western Europe, 1944-1945

Copyright © 2013 by Rick Atkinson

By arrangement with the Proprietor

© All Rights Reserved

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2021

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Maciej Balicki

Redakcja:

Michał Swędrowski

Korekta:

Artur Gajewski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Projekt okładki:

Paulina Klimek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-8178-722-2

Bezpłatny fragment

Legenda

Aliancka struktura dowodzenia

Prolog

Część pierwsza

Rozdział I. Inwazja

Przeciwległy brzeg

Pierwsza fala

Piekielna plaża

Raj dla zdobywcy

Rozdział II . Przyczółek

„Długa cienka linia osobistego cierpienia”

Bandycki świat

Kres terrorowi kładzie się terrorem

Jakże łatwo jest stworzyć ducha

Rozdział III. Wyzwolenie

Monstrualna rzeźnia

Pogodny dzień stawał się coraz ciemniejszy

Wykonawcy kary bożej

Najpiękniejsza historia naszych czasów

Część druga

Rozdział IV. Pościg

„Myśliwy jest głodny”

„Aleja Odorów”

„Utwardzić swe serce i iść dalej”

Rozdział V. Przeciwko Wałowi Zachodniemu

„Pięć bochenków chleba i trzy małe ryby”

Każda wioska jest fortecą

Market i Garden

Strzała lecąca za dnia

Rozdział VI. Oplatający las

Grób Karola Wielkiego

„Nie udawajmy, że wszystko jest w porządku”

Najgorsze ze wszystkich miejsc

Część trzecia

Rozdział VII. Trzepot skrzydeł

Miasto za małe na tę tragedię

„Wiara w przyjazny świat”

Kraina zagłady

„Opatrzność decyduje, a my musimy jej słuchać”

Rozdział VIII. Zimowy cień

„Jesteśmy wszyscy tak ludzcy, że to aż żałosne”

Postawić wszystko na jedną kartę

Linia światła

„Spokojnie, chłopcy. Przed wami niebezpieczeństwo”

Rozdział IX. Wybrzuszenie

Spotkanie w płonącym miasteczku

„Dlaczego się nie pakujecie?”

Prymitywna wojna

„Chwała ma swoją cenę”

Poczta rozpaczy

Część czwarta

Rozdział X. Argonauci

Obywatele świata

Brzemienna w skutki konferencja

„Żyją tylko nasze oczy”

Rozdział XI. Przeprawy

Wewnętrzne drzwi do Niemiec

Dwie, jeśli morzem

„Nieprzyjaciel ma powód, żeby się go bać”

Kłótnie zakochanych są elementem miłości

Rozdział XII. Zwycięstwo

Znamię bestii

Kraina Smoków

„Boże, gdzie jesteś?”

Wielka cisza

Epilog

Podziękowania

Wykaz skrótów

Wybrana bibliografia

Przypisy

Tym, którzy nie znali mnie ani ciebie,

lecz i tak za nas cierpieli

Przebaczcie teraz, dostojni słuchacze,

Jeśli zuchwały ale płytki dowcip

Śmie wam przed oczy przedmiot wielkiej treści

Na tak nikczemnem stawić rusztowaniu.

Jakże ten kurnik potrafi pomieścić

Szerokie łany królestwa Francuzów?

William Shakespeare, Henryk V, prolog (tłum. L. Ulrich)

PROLOG

W połowie maja 1944 roku w Anglii zapanował okropny mróz, hamując kwitnienie śliw i jagód¹. Jeszcze bardziej nietypowym zjawiskiem była długa susza. W hotelach nad wannami wywieszano upomnienia: „8. Armia przeszła pustynię, mając pół litra wody na głowę. Prosimy, nie więcej niż 8 centymetrów”. Brytyjskie gazety informowały, że nawet król utrzymuje higienę, „kąpiąc się raz w tygodniu w wannie wypełnionej tylko do linii, którą sam na niej namalował”. Porywiste wiatry uziemiły większość alianckich bombowców latających z Anglii Wschodniej i Midlands. Mimo to raz na jakiś czas dało się zauważyć ciągnące w stronę kontynentu floty „Latających Fortec”, których smugi kondensacyjne przypominały strusie pióra².

Po niemal pięciu latach wojny brytyjskie miasta były „brudne i zaniedbane jak przegniłe zęby”, stwierdził pewien Amerykanin. Odkrył on też, że „ludzie odnoszą się do »przedwojnia«, jak gdyby było to miejsce, nie czas”. Kraj przepełniały ostre wonie dymu, taniego węgla i starych szmat. Od Birmingham po Plymouth na zbombardowanych parcelach rosły polne kwiaty, takie jak mlecz, starzec jakubek czy wierzbówka, wysoka roślina z purpurowymi płatkami, zdająca się zawsze towarzyszyć katastrofie. Mniej sielankowy widok przedstawiały miliony szczurów, kłębiących się w 5000 kilometrów londyńskich kanałów. Deratyzatorzy rozrzucili 60 ton kiełbasy zatrutej fosforanem cynku oraz czerstwy chleb zanurzony w węglanie baru³.

Ubóstwo roztoczyło się nad krajem niczym kolejny odór. Mężczyźni mogli kupić nową koszulę raz na 20 miesięcy. Gospodynie domowe używały poskręcanych wyciorów do fajek jako spinek do włosów. Żelazne balustrady i kraty dawno już przetopiono na potrzeby wysiłku wojennego; ogrodzeń nie miały już nawet cmentarze. Niewielu klientów było w stanie znaleźć w sklepach wieczne pióro, pierścionek zaręczynowy, prześcieradło, obieraczkę do warzyw, sznurówki do butów. Plakaty przestrzegały przed rozrzutnością; widniał na nich „marnotrawny robak”, kreskówkowy insekt z bliznami po ospie w kształcie swastyk⁴. W ogłoszeniach w londyńskim Timesie proszono między innymi o „niepotrzebne sztuczne zęby” czy datki pieniężne na pomoc rannym rosyjskim koniom wojskowym. Ulotka usług dla gospodarstw domowych Chez-Vous oferowała „czyszczenie tapicerki i dywanów po bombardowaniu”⁵.

Rządowe afisze głosiły: „Żywność jest jak amunicja. Nie marnuj jej”. Racjonowanie zaczęło się w czerwcu 1940 roku, a jego ostateczny koniec nastąpił dopiero w roku 1954. Miesięczny przydział sera wynosił obecnie 56 gramów na osobę. Wiele dzieci nigdy nie widziało cytryny. Witaminę C uzyskiwano z „wody z rzepy”. Ministerstwo Żywności promowało „skromny chleb”, zawierający ponoć trociny, oraz „kawę zwycięstwa” z żołędzi. Po zjedzeniu „Ciasta Woolton”, w skład którego wchodziły marchew, ziemniaki, cebula i mąka, ponoć „czuło się ciężar w żołądku, jak gdyby było z cementu”⁶. Ci, którzy nie mieli wyszukanego smaku, mogli pocieszyć się faktem, że racjonowanie nie obejmowało owczych głów, węgorzy złapanych w lokalnych zbiornikach wodnych czy pieczonych kormoranów, łykowatego substytutu drobiu⁷.

Od 1940 roku w niemieckich nalotach zginęło ponad 50 000 brytyjskich cywilów. Wielu z nich padło ofiarą „małego Blitzu”, który rozpoczął się w styczniu 1944 roku, a teraz miał się ku końcowi. Samoloty rozpoznawcze Luftwaffe oświetlały cele kiściami flar na spadochronach, oblewając budynki i wiszące nisko chmury rdzawym blaskiem⁸. Potem spadały bomby. 10 maja pewien człowiek napisał w dzienniku o „wielkich, poruszających się miarowo ostrzach reflektorów” poszukujących nieprzyjacielskich samolotów, podczas gdy odłamki pocisków przeciwlotniczych bębniły w dachy niczym grad⁹. W ostatnim nalocie zbombardowany został nawet klub tenisowy Wimbledon, w rezultacie czego zniszczeniu uległ centralny kort, a konserwator musiał załatać poszarpane siatki za pomocą sznurka. Nocami dziesiątki tysięcy ludzi kryły się w londyńskim metrze. Łóżka polowe, ustawione piętrowo na peronach siedemdziesięciu dziewięciu stacji, okropnie cuchnęły. Rzeźbiarz Henry Moore porównał wojenny żywot w tych podziemnych koloniach do tego w „ładowni statku niewolniczego”¹⁰. Mówiono, że niektóre małe dzieci, być może te same, którym nie dane było skosztować cytryny, ani razu nie spędziły nocy we własnych łóżkach¹¹.

Obowiązkowe zaciemnienie, trwające w połowie maja w Londynie od godziny 22.30 do 5.22, sprawiało, że nawet w krótkie późnowiosenne noce miasto było, jak ujął to pewien pisarz, „niezwykle ciemne, jak gdyby taki stał się jego stan umysłu”¹². Mrok pozwalał także ukryć pożądliwość, podsycaną przez panujące poczucie, że koniec jest bliski. Do tego dochodził fakt, że 3,5 miliona żołnierzy stłoczono w kraju o powierzchni mniejszej od stanu Oregon. Pewien Kanadyjczyk stwierdził, że Hyde Park i Green Park po zmierzchu przemieniały się w „wielkie seksualne pole bitwy”¹³. Jeden z kapelanów relacjonował, że amerykańscy żołnierze często kopulowali z prostytutkami na stojąco, po uprzednim owinięciu się płaszczem, w pozycji znanej jako „marmurowy łuk”¹⁴. „Piccadilly Circus to po zmroku dom wariatów – pisał do matki amerykański porucznik. – Człowiek nie jest w stanie tamtędy przejść, nie stając się celem ataku dziesiątek kobiet”¹⁵. Prostytutki, znane jako „komandosi z Piccadilly”, ukradkiem podchodziły do mężczyzn w czasie zaciemnienia, sprawdzały insygnia stopnia na ramionach i rękawach, po czym proponowały cenę: 10 szylingów (2 dolary) dla żołnierzy, funt dla oficerów. Tak przynajmniej mówiono.

Dumna Brytania kontynuowała walkę i pozostawała bastionem cywilizacji nawet pośród wojennych upokorzeń. Pod hotelem Cumberland ktoś grał na lirze korbowej melodię You Would Not Dare Insult Me, Sir, If Jack Were Only Here, czemu towarzyszył energiczny śpiew tłumów zebranych na Oxford Street. W tym miesiącu kina na londyńskim West Endzie wyświetlały Komu bije dzwon z Garym Cooperem i Ingrid Bergman oraz Cel: Tokio z Carym Grantem. Wielbiciele teatru mogli obejrzeć Johna Gielguda w roli Hamleta i Seans Noëla Cowarda, grany już trzeci rok w The Duchess. W niedzielę 14 maja tysiące ludzi udały się rowerami na tor wyścigów w Ascot zobaczyć, jak Kingsway, „źrebak pierwszej klasy”, wygrywa z końmi o imionach Merchant Navy i Gone. Królewskie Towarzystwo Geograficzne odniosło się do okresu chłodnej pogody, organizując wykład na temat „tworzenia się lodu na rzekach i jeziorach”¹⁶.

Nic nie rozjaśniało ponurego wojennego krajobrazu bardziej niż wspaniałe mundury, widoczne teraz we wszystkich pubach i na rogu każdej ulicy. W skład egzotycznej wojskowej zbieraniny wchodzili Norwegowie i Indusi, Belgowie i Czesi, ludzie z Yorkshire i Walijczycy, a także więcej Jankesów niż w całej Nebrasce. Pewien obserwator z Londynu opisał całą tę pstrokaciznę:

Francuscy marynarze z czerwonymi pomponami i pasiastymi koszulami, holenderscy policjanci w czarnych mundurach z szaro-srebrnym szamerunkiem, podobne do dragońskich rogatywki polskich oficerów, eleganckie szare stroje kanadyjskich pielęgniarek, jasnoczerwone berety i błękitne lamówki nowych pułków spadochronowych (…), czapki wszelakich innych jednostek w jasnych kolorach, szkarłatne podszycia peleryn naszych pielęgniarek, elektryzujący błękit lotnictwa z dominiów, piaskowe kapelusze i lwie turbany, powszechny błękit Royal Air Force, trochę zielonkawych rosyjskich uniformów¹⁷.

Wśród krawców na Savile Row nie brakowało specjalistów od każdego elementu wspomnianych wyżej mundurów, od bluz po spodnie. Dobrze sytuowani oficerowie wciąż mogli kupić angielski płaszcz wojskowy w Burberry czy srebrną piersiówkę u Dunhilla¹⁸. Żołnierze przybyli niedawno ze Śródziemnomorskiego Teatru Działań Wojennych jeszcze rozszerzyli paletę spotykanych barw, ponieważ tabletki przeciwko malarii nadały ich skórze dyniowy odcień¹⁹.

W poniedziałkowy poranek 15 maja w żadnym innym miejscu mundury nie prezentowały się równie dobrze co na Hammersmith Road w zachodnim Londynie. To w tym miejscu w tysiąc siedemset dwudziestym dniu wojny doszło do największej w jej trakcie brytyjsko-amerykańskiej konferencji wojskowej. Zebrani zamierzali omówić śmiertelny cios, który miał doprowadzić do zniszczenia III Rzeszy. Admirałowie, generałowie, feldmarszałkowie, logistycy i sztabowi spece dziesiątkami wysiadali z limuzyn i wchodzili do gotyckiego budynku z czerwonej cegły i terakoty. Wewnątrz amerykańscy żandarmi, zwani „przebiśniegami” z uwagi na białe hełmy, pasy, opinacze i rękawiczki, przypatrywali się uważnie stu czterdziestu sześciu wygrawerowanym zaproszeniom i przepustkom wydanym miesiąc wcześniej²⁰. Następnie sześciu umundurowanych przewodników zaprowadziło gości, opisanych później jako „wielcy mężczyźni roztaczający aurę sławy”, do Sali Modelowej, zimnego i ciemnego audytorium z czarnymi kolumnami i twardymi, wąskimi ławkami, zaprojektowanymi ponoć z myślą o tym, by uczniowie nie mogli w nich zasnąć²¹. Chłopcy uczęszczający do St. Paul’s School zostali już dawno temu ewakuowani na wieś w Berkshire, a w wyniku wybuchów niemieckich bomb rozbiciu uległo 700 szyb na terenie całego kampusu. Jednak po owej świątyni angielskiej klasy wyższej krążyło wiele duchów. Pośród znamienitych absolwentów znajdowali się między innymi poeta John Milton, astronom Edmond Halley oraz pierwszy książę Marlborough, John Churchill, który rzekomo poznał podstawy strategii wojskowej dzięki książce ze szkolnej biblioteki. Inny sławny uczeń, pamiętnikarz Samuel Pepys, podobno wybrał się na wagary, żeby obejrzeć ścięcie Karola I w 1649 roku²².

Ściany Sali Modelowej pokryte były mapami i diagramami. Od stycznia w szkole mieściła się kwatera główna brytyjskiej 21. Grupy Armii. To w jej murach skrystalizowały się szczegółowe plany Operacji Overlord, alianckiej inwazji na Francję. Teraz kolejni starsi oficerowie odszukiwali przypisane im miejsca w rzędach od B do J. Niektórzy przykrywali kolana kocami lub owijali się płaszczami z powodu panującego wewnątrz chłodu²³. Rząd A, składający się z czternastu ustawionych obok siebie foteli, zarezerwowano dla najwyżej postawionych i najpotężniejszych. Również oni zaczęli się zjawiać. Premier Winston Churchill, ubrany w czarny surdut i dzierżący jak zwykle hawańskie cygaro, wszedł do pomieszczenia w towarzystwie alianckiego naczelnego dowódcy generała Dwighta D. Eisenhowera²⁴. Nie powitały ich żadne radosne okrzyki czy brawa, ale wszyscy zebrani wstali jak jeden mąż, gdy ukazał się król Jerzy VI. Monarcha usiadł na prawo od Eisenhowera; Churchill ukłonił się mu, po czym wrócił do zaciągania się cygarem²⁵.

Czekali, aby rozpocząć obrady równo o godzinie 10. Wielcy mężczyźni roztaczający aurę sławy mieli dobre powody, by cieszyć się z odniesionych wspólnie zwycięstw i liczyć na jeszcze wspanialsze w przyszłości. Prawie wszyscy wyżsi rangą dowódcy służyli wspólnie w basenie Morza Śródziemnego; nazywali siebie samych „Śródziemnomorzanami” i podzielali uczucie Eisenhowera, który stwierdził: „Już na zawsze będę miał we krwi Teatr Śródziemnomorski”²⁶. To tam zahartowali się w boju. Początek stanowiła inwazja na Afrykę Północną w listopadzie 1942 roku, kiedy to wojska brytyjsko-amerykańskie uporały się ze słabymi vichystowskimi obrońcami i wykonały zwrot na wschód, żeby przez mroźne góry Atlas dotrzeć do Tunezji. Tam połączyły się z brytyjską 8. Armią, prącą na zachód po odniesieniu kluczowego triumfu pod El Alamein. Wspólnie z nią przez pięć miesięcy walczyły z niemieckimi i włoskimi legionami. Ostatecznie w połowie maja 1943 roku poddało im się ćwierć miliona żołnierzy Osi.

Dwa miesiące później Sprzymierzeni uderzyli na Sycylię. Zajęli wyspę w ciągu sześciu tygodni, po czym na początku września dokonali inwazji na kontynentalne Włochy. Upadł faszystowski reżim Benito Mussoliniego, a nowy rząd w Rzymie wypowiedział pakt stalowy i stanął po stronie Aliantów. Śmiertelne zmagania pod Salerno, na południe od Neapolu, stanowiły jednak zapowiedź kolejnej okropnej kampanii zimowej. W jej trakcie wojska Sprzymierzonych posuwały się mozolnie w górę włoskiego „buta”, pokonując 300 kilometrów, a po drodze tocząc nieustanne krwawe boje z okopanymi, nieustępliwymi Niemcami w miejscach takich jak San Pietro, Ortona, rzeka Rapido, Cassino czy Anzio. Wielu „Śródziemnomorzan”, na czele z Eisenhowerem, wyjechało w międzyczasie do Anglii, aby zająć się planowaniem Operacji Overlord. Mogli jedynie mieć nadzieję, że wiosenna ofensywa, rozpoczęta 11 maja i oznaczona kryptonimem Diadem, doprowadzi do przerwania impasu na Linii Gustawa w środkowych Włoszech oraz pozwoli umęczonym Aliantom dotrzeć do Rzymu i jeszcze dalej²⁷.

Sukcesy Sprzymierzonych odniesione od początku 1944 roku na wszystkich innych frontach ogólnoświatowego konfliktu zrodziły przeświadczenie o ostatecznym zwycięstwie. Równocześnie powszechnie przewidywano, że przyszłe bitwy będą jeszcze straszniejsze od tych, które dobiegły już końca. Alianckie floty i siły powietrzne w dużej mierze zdołały zapanować na morzach. Podwójne amerykańskie uderzenie przez środkowy i południowo-zachodni Pacyfik sprawiało, że Japończycy stopniowo tracili swoje wcześniejsze zdobycze. Odzyskano Wyspy Gilberta i Marshalla, a w lecie zamierzano zaatakować Mariany: Saipan, Tinian i Guam. Osie natarcia Amerykanów zbiegały się na Filipinach. Zajęte lotniska przekształcano w bazy dla nowych bombowców dalekiego zasięgu B-29 Superfortress, mających dokonywać nalotów na Wyspy Japońskie. Nieprzyjacielska ofensywa w Chinach wprawdzie zakończyła się sukcesem, ale zrekompensowała to porażka wrogiego uderzenia z Birmy przez granicę indyjską na południowy Asam. W walkach na Pacyfiku brała udział większość sił US Navy, prawie jedna czwarta dywizji US Army oraz wszystkie sześć dywizji piechoty morskiej. Ogromne imperium rządzone z Tokio zaczęło się załamywać²⁸.

W tym czasie upadek wielkiego berlińskiego imperium w Europie Wschodniej był już znacznie zaawansowany. W 1941 roku Niemcy najechali Związek Radziecki, angażując do tego przedsięwzięcia ponad 3 miliony żołnierzy. Do 1944 roku ich straty przekroczyły 3,5 miliona ludzi; sowieckie były cztery razy większe²⁹. Szala zwycięstwa przechyliła się na drugą stronę i teraz napływała czerwona pod wszelkimi względami fala. W wyniku radzieckich kampanii mających na celu odzyskanie Krymu, zachodniej Ukrainy oraz terenów między Leningradem i Estonią niemieckie siły zostały poważnie przetrzebione. III Rzesza posiadała teraz 193 dywizje na froncie wschodnim i w Europie Południowo-Wschodniej, a tylko 28 we Włoszech, 18 w Norwegii i Danii oraz 59 we Francji i w Niderlandach³⁰. Choć dwie trzecie niemieckich sił było związanych na wschodzie, Wehrmacht wciąż miał w Europie Północno-Zachodniej prawie 2000 czołgów i innych pojazdów pancernych³¹. Rzesza stała się jednak bardziej niż wcześniej narażona na ataki z powietrza. W maju 1944 roku operujące z Wielkiej Brytanii alianckie samoloty zrzuciły na nieprzyjacielskie cele 70 000 ton bomb, czterokrotnie więcej niż wynosił średni miesięczny tonaż rok wcześniej. Choć płacono słoną cenę w maszynach i lotnikach, Royal Air Force oraz US Army Air Forces zdobyły panowanie na niebie nad Europą. Teraz, po odebraniu Niemcom przewagi na morzu i w powietrzu, Sprzymierzeni wreszcie mieli duże szanse na przeprowadzenie udanej inwazji na kontynent z wykorzystaniem wojsk gromadzących się w Anglii³².

W 1941 roku, gdy Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i Związek Radziecki utworzyły wielki sojusz przeciwko Osi, „jedynym celem było przetrwanie”, jak ujął to Churchill. Alianci przetrwali i teraz stali przed możliwością starcia się z wrogiem i zniszczenia go w jego europejskiej cytadeli. Minęły już cztery lata od zajęcia przez Niemców Francji i Niderlandów. Amerykanie od dawna opowiadali się za jak najszybszym uderzeniem na główne siły Rzeszy. Ową zadziorność krytykowali brytyjscy stratedzy, nazywając ją „rozsiewaniem żelaza”³³. Sami woleli stopniowo osłabiać przeciwnika poprzez atakowanie peryferii Osi. Rezultat stanowiło osiemnaście miesięcy walk w basenie Morza Śródziemnego. Teraz zbliżała się wielka godzina, w której arena walk miała przenieść się na północ. Brytyjczyków i Amerykanów czekało wspólne rozsiewanie żelaza.

Oczekiwani mężczyźni zebrali się o czasie. W poniedziałek o godzinie 10 rano Eisenhower powstał, aby powitać 145 towarzyszy, mających poprowadzić uderzenie na Fortecę Europa. Za plecami naczelnego dowódcy leżała ogromna gipsowa makieta normandzkiego wybrzeża i ujścia Sekwany. Miała szerokość prawie 10 metrów i została ustawiona na pochyłej platformie, żeby dało się ją zobaczyć z tylnych ław. W skali, w której 10 centymetrów odpowiadało 1 kilometrowi, ukazywała oznaczone jasnymi kolorami rzeki, wioski, plaże i wyżyny, mające wkrótce przekształcić się w najsławniejsze pola bitewne świata. Uzbrojony we wskaźnik brygadier w skarpetach antypoślizgowych stał w gotowości do wskazania miejsc, którym niedługo później dane będzie zyskać powszechną sławę: Cherbourg, Saint-Lô, Caen, plażę Omaha³⁴.

Eisenhower przemawiał krótko, jedynie momentami pokazując swój charakterystyczny uśmiech. Sprawiał wrażenie człowieka będącego „w zgodzie ze swą duszą”, jak stwierdził jeden z amerykańskich admirałów. Naczelny dowódca pozdrowił króla i towarzyszy broni „w przededniu wielkiej bitwy”, witając ich na spotkaniu, w trakcie którego zamierzano po raz ostatni przyjrzeć się opracowywanemu od dwóch lat planowi inwazji. Tydzień wcześniej Eisenhower wyznaczył D-Day na 5 czerwca³⁵. „Uważam, że obowiązkiem każdego, kto ujrzy jakikolwiek błąd w planie, jest powiedzenie o tym bez zastanowienia – oznajmił gromkim głosem. – Nie rozumiem człowieka, który nie jest w stanie znieść krytyki, bez względu na swoją pozycję. Jesteśmy tutaj po to, żeby uzyskać jak najlepsze rezultaty”³⁶. Eisenhower miał przez kilka tygodni zajmować się głównie morskimi i powietrznymi elementami Operacji Overlord, a także rozmaitymi kwestiami politycznymi, które go rozpraszały. W związku z tym zadanie zaplanowania i stoczenia tytanicznej bitwy lądowej w Normandii przekazał żołnierzowi mającemu teraz przedstawić swą koncepcję.

Żylasta, drobna postać w nieskazitelnym mundurze i wyściełanych butach powstała energicznie ze wskaźnikiem w dłoni. Wąska, lisia twarz tego człowieka była jedną z najbardziej rozpoznawalnych w całym imperium; wgapiano się w nią w hotelu Claridge’s lub wiwatowano na jej cześć na Strandzie. Zanim jednak generał Bernard L. Montgomery zdołał wydusić z siebie choćby sylabę, rozległ się ostry, przybierający na sile stukot³⁷. Żandarm otworzył drzwi Sali Modelowej i do środka dumnie wkroczył generał porucznik George S. Patton Jr, rumiany i gwałtowny amerykański Mars. Na sobie miał szyty na miarę płaszcz, spodnie i buty; wszystkie elementy stroju wykonali fachowcy z Savile Row³⁸. Patton nigdy nie wzbraniał się przed teatralnymi zachowaniami. Przejechał przez Londyn wielkim czarnym packardem, przystrojonym trzygwiazdkowymi insygniami i wyposażonym w podwójne klaksony z autobusu firmy Greyhound. Ignorując grymas na twarzy Montgomery’ego, odnalazł swoją ławkę w drugim rzędzie i usiadł. Palił się do udziału w wojnie; potępiał ją wprawdzie, nazywając „cholernym sukinsyństwem”, lecz bez przekonania³⁹. „To dość przyjemne być sławnym – pisał do żony Beatrice – ale zapewne źle wpływa na duszę”⁴⁰.

Wykonawszy krótki zamach trzymanym w ręku wskaźnikiem, Montgomery podszedł do wielkiej mapy. Wrócił właśnie z urlopu w szkockich górach. Wolny czas poświęcał wędrówkom i łowieniu ryb, ale każdą noc spędzał we własnym pociągu noszącym nazwę Rapier, a w rzece Spey nie udało mu się złowić ani jednego łososia⁴¹. Niemniej jednak pewien wielbiciel uznawał go za człowieka „ostrego i gotowego do walki niczym szpiczasty kamień”⁴². Podobnie jak Milton i książę Marlborough, on także uczył się w St. Paul’s. Nie wyróżniał się jednak zbytnio, jeśli nie liczyć gry w piłkę nożną i rugby, a w korpusie kadetów nigdy nie awansował na stopień wyższy od szeregowego. Przez cztery lata każdego poranka przychodził do tej właśnie sali, żeby wysłuchać modlitw po łacinie. Teraz jego gabinet mieścił się w biurze dyrektora, do którego, jak sam twierdził, nigdy nie został zaproszony, gdy był chłopcem⁴³.

Spoglądając na notatki, na które składało się 20 krótkich punktów, zapisanych schludnym pochyłym pismem na gładkich kartkach papieru, Montgomery zaczął mówić swym piskliwym głosem; każda sylaba łamała się ostro niczym kant jego spodni. „Pod moją komendą znajdują się cztery armie”, powiedział. Dwie z nich miały uderzyć na plaże Normandii, dwóch kolejnych zamierzano użyć do wyrwania się z przyczółka.

Musimy wedrzeć się na brzeg i dobrze się na nim usadowić, zanim wróg będzie w stanie sprowadzić odwody wystarczające do zepchnięcia nas do morza. Konieczne jest, aby kolumny pancerne przebiły się głęboko, i to prędko, już w dniu D. To pokrzyżuje plany przeciwnika i zatrzyma go na pewien czas. W tym czasie będziemy rozbudowywać nasze siły. Musimy szybko zajmować teren i zabezpieczać zdobycze daleko w głębi lądu⁴⁴.

Zatoka Sekwańska, leżąca w zasięgu myśliwców z niemal 200 lotnisk w Anglii, ponad rok wcześniej została wyznaczona na miejsce inwazji ze względu na swoje płaskie, piaszczyste plaże oraz sąsiedztwo Cherbourga, kluczowego portu potrzebnego do zaopatrywania atakujących wojsk. Wprawdzie wybrzeże Cieśniny Kaletańskiej znajduje się bliżej Wielkiej Brytanii, ale uderzenie w tym rejonie uznano za „strategicznie nierozsądne”⁴⁵. Tamtejsze niewielkie plaże były wystawione na działanie sztormów na kanale La Manche oraz należały do najsilniej bronionych w całej Francji. Planiści, którym przewodził zdolny brytyjski generał porucznik Frederick E. Morgan, przyjrzeli się też innym potencjalnym miejscom lądowania od Bretanii do Holandii, stwierdzili jednak, że nie spełniają one wymagań. Przeprowadzono tajne misje w celu zbadania plaż wyznaczonych do Operacji Overlord, ludzie biorący w nich udział byli przerzucani miniaturowymi okrętami podwodnymi w fazie nowiu księżyca. Royal Navy nazywała te przedsięwzięcia „bezczelnym rekonesansem”⁴⁶. Dzięki nim rozwiano niepokój dotyczący ewentualnego napotkania ruchomych piasków i innych niebezpieczeństw. Jako dowód komandosi przywozili próbki normandzkiego piasku w wiadrach, próbówkach i prezerwatywach Durex⁴⁷.

Wróciwszy przed pięcioma miesiącami z Włoch, Montgomery poszerzył pas natarcia w ramach Operacji Overlord z proponowanych wcześniej czterdziestu kilometrów do osiemdziesięciu. Atak z morza miały przeprowadzić nie trzy dywizje, lecz pięć: dwie amerykańskie na zachodzie oraz dwie brytyjskie i jedna kanadyjska na wschodzie. Siedem godzin przed ich lądowaniem zamierzano zrzucić trzy dywizje powietrznodesantowe, mające zabezpieczyć flanki przyczółka i pomóc oddziałom zmechanizowanym wedrzeć się w głąb lądu. Zwiększenie skali przedsięwzięcia wymagało użycia dodatkowych 230 okrętów wsparcia i desantowych, w tym wielkich LST – landing ship, tank – które okazały się bezcenne na Sycylii oraz pod Salerno i Anzio. Konieczność zgromadzenia całej tej floty oznaczała z kolei przesunięcie terminu inwazji w Normandii z maja na początek czerwca, a także odroczenie na czas nieokreślony ataku na południową Francję, mającego według pierwotnych zamierzeń nastąpić w tym samym momencie⁴⁸.

Omawiając swój plan, Montgomery krążył z pochyloną głową wokół gipsowych plaż i maleńkich normandzkich wiosek, rzucając szybkie spojrzenia. Ręce trzymał ściśnięte za plecami, nie licząc momentów, w których podkreślał istotną kwestię machnięciem dłoni, lub gdy w zamyśleniu szczypał się w lewy policzek. Często się powtarzał, żeby zwrócić na coś szczególną uwagę, a jego głos się wówczas podnosił. Jak zauważył pewien oficer sztabowy, miał on „w istocie dydaktyczne usposobienie i lubił zainteresowanych słuchaczy”⁴⁹. Tymczasem nikt nie był pochłonięty jego przemową bardziej od zgromadzonych wojskowych, usadowionych na niewygodnych ławkach, opatulonych kocami i wyciągających szyje, aby coś widzieć. Churchill jako jedyny przerywał, mamrocząc coś o zbyt wielu pojazdach w pierwszorzutowych brygadach w stosunku do liczby frontowych piechurów. Żądał też odpowiedzi na pytanie, czy to prawda, że w skład ogromnych sił będzie wchodzić 2000 urzędników zajmujących się dokumentacją⁵⁰.

Montgomery mówił dalej. Stwierdził, że tak zwany Wał Atlantycki znalazł się właśnie pod zwierzchnictwem jego dawnego przeciwnika, feldmarszałka Erwina Rommla. Liczba niemieckich dywizji w Europie Zachodniej niemal podwoiła się od października, wzrastając z 37 do prawie 60. Montgomery przyznał, że to z tego powodu opowiedział się za zwiększeniem sił inwazyjnych. Kontynuował:

W lutym Rommel przejął dowodzenie na obszarze od Holandii do Loary. Jest oczywiste, że jego zamiarem jest przeciwstawienie się wszelkim próbom spenetrowania obrony wybrzeża. Chce, żeby Operacja Overlord zakończyła się fiaskiem już na plażach (…). Rommel jest energicznym i stanowczym dowódcą. Wiele się zmieniło, od kiedy przejął komendę. Najlepszy jest w ataku wyprzedzającym; umiejętność krzyżowania planów przeciwnika jest jego mocną stroną (…). Zrobi co w jego mocy, żeby nas „zdunkierkować”. Nie pragnie stoczenia bitwy pancernej w wybranym przez niego terenie. Woli jej uniknąć, wysuwając daleko czołgi i uniemożliwiając nam wyładowanie własnych⁵¹.

Niektórzy oficerowie z podległego Eisenhowerowi Naczelnego Dowództwa Alianckich Sił Ekspedycyjnych (Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force, SHAEF) sądzili, że niemiecki opór może załamać się z przyczyn wewnętrznych, a w rezultacie siły biorące udział w Operacji Overlord szybko staną się wojskami okupacyjnymi. Montgomery miał odmienne zdanie i nakreślił oczekiwany przez niego nieprzyjacielski kontratak. W dniu D oddziałom inwazyjnym miało przeciwstawić się pięć niemieckich dywizji, w tym 21. Dywizja Pancerna. Dwie dywizje pancerne mogły włączyć się do bitwy jeszcze przed zapadnięciem zmroku, a dwie kolejne przed końcem dnia D+1. W takim wypadku dziewięć niemieckich dywizji walczyłoby przeciwko ośmiu alianckim. „W następstwie podróży morskiej i lądowania na nieznanym brzegu zawsze występuje pewna utrata spójności”, stwierdził Montgomery, podkreślając to niedopowiedzenie machnięciem dłoni. O wyniku bitwy miała zadecydować zdolność do zgromadzenia na brzegu odpowiednich sił. Plan Operacji Overlord zakładał, że posiłki będą lądować w tempie jednej i jednej trzeciej dywizji dziennie. Istniało jednak niebezpieczeństwo, że po nieco ponad tygodniu walk 24 niemieckie dywizje spróbują zepchnąć 18 alianckich z powrotem do morza⁵².

Montgomery wyobrażał sobie stoczoną za plażami bitwę, w której Brytyjczycy i Kanadyjczycy z 2. Armii na lewym skrzydle starliby się z głównymi niemieckimi siłami, podczas gdy prawoskrzydłowa amerykańska 1. Armia otoczyłaby Cherbourg. Ustalono, że mniej więcej trzy tygodnie po pierwszych lądowaniach w głąb Francji ruszy 3. Armia Pattona. Miała uderzyć na Bretanię w celu zdobycia kolejnych portów, a następnie zatoczyć łuk i mniej więcej w dniu D+90, czyli trzy miesiące po rozpoczęciu działań, dotrzeć do Sekwany. Przewidywano, że Paryż zostanie wyzwolony w środku jesieni. Z zabezpieczonych w ten sposób pozycji między Sekwaną i Loarą Sprzymierzeni mogliby później rozpocząć ostateczną ofensywę na Niemcy⁵³.

Przewidywanie, jak dokładnie rozwinie się ta gigantyczna bitwa, było trudnym zadaniem nawet dla jasnowidzów z SHAEF. Szefowie połączonych sztabów, przełożeni Eisenhowera w Waszyngtonie i Londynie, prywatnie nazywani przez niego „Charlie-Charlies”, poinstruowali go, żeby z Normandii skierował się na północny wschód, w stronę Zagłębia Ruhry, przemysłowego serca Rzeszy. W SHAEF uważano, że jego utrata „będzie dla Niemiec śmiertelnym ciosem”. Stwierdzono, że ponieważ nieprzyjaciel będzie musiał bronić tego regionu, bezpośrednie uderzenie w jego stronę doprowadzi do decydującej bitwy na wyniszczenie. Eisenhower opowiadał się także za alianckim atakiem na Zagłębie Saary, drugorzędny obszar przemysłowy położony nieco dalej na południe. Na początku maja pisał w depeszy do Departamentu Wojny, że natarcie wzdłuż dwóch osi „zmusi wroga do rozciągnięcia sił”. Ustalono, że aby ostateczna ofensywa na środkowe Niemcy mogła dojść do skutku, na froncie ciągnącym się od Antwerpii na południe, przez Belgię i wschodnią Francję, konieczne będzie zgromadzenie około 45 alianckich dywizji oraz wybudowanie 11 dużych składów zaopatrzeniowych. Zamierzano uczynić to do dnia D+270, wypadającego w przybliżeniu na początku marca 1945 roku⁵⁴.

To była jednak odległa przyszłość. Najbliższe zadanie polegało na dotarciu na przeciwległy brzeg. W przypadku powodzenia Operacji Overlord samo lądowanie miało stać się jedynie drobnym epizodem wielkiej sagi o wyzwoleniu Europy. W razie jej porażki całości alianckich wysiłków groziłaby sromotna porażka. Wszystko musiało zacząć się od „okropnego zbiornika wodnego zwanego Kanałem”, jak określono go w oficjalnej historii US Army⁵⁵. Przesmyk, znany Ptolemeuszowi jako Oceanus Britannicus, a XVI-wiecznym niderlandzkim kartografom jako Engelse Kanaal, w najwęższym miejscu ma zaledwie 30 kilometrów szerokości. W 1785 roku przeleciano nad nim balonem, a w 1821 przemierzono go pasażerskim parostatkiem. W 1875 roku człowiek po raz pierwszy pokonał go wpław. Mimo to przez prawie tysiąclecie więcej nieszczęść niż chwały spotykało armie, które stanęły nad kanałem La Manche, mając naprzeciw siebie nieprzyjacielski brzeg. „Jedynym wyjściem jest zaholowanie plaż na drugą stronę po tym, jak zostaną zdobyte”, żartował pewien brytyjski planista⁵⁶. Amerykański Departament Wojny rozważał nawet wydrążenie tunelu pod dnem morskim. W szczegółowym opracowaniu przedsięwzięcie to uznano za „możliwe do zrealizowania”: wymagało roku prac i 15 000 ludzi do wykopania 55 000 ton ziemi. Rozsądniejsze osoby zwracały uwagę na „strategiczne i funkcjonalne” trudności, w tym niedogodność spowodowaną faktem, że na pojawienie się pierwszego z kopaczy czekałaby cała niemiecka 7. Armia. Projekt trafił na półkę⁵⁷.

Montgomery zakończył dwudziestym punktem ze swej listy. W jego oczach pojawił się błysk. „Żołnierze, których wyślemy, muszą być pełni furii – oświadczył. – Nic nie może ich powstrzymać. Jeśli takich rzucimy ich do walki, odniesiemy sukces”. Zuchwałe słowa sprawiły, że szef sztabu Churchilla generał porucznik Hastings Ismay pomyślał o przededniu bitwy pod Agincourt przedstawionym na kartach Henryka V: „Kto do potrzeby tej ochoty nie ma, / Wolno mu odejść”⁵⁸.

Nikt nie odszedł. Kolejni dowódcy wyższej rangi przedstawiali poszczególne plany: działań morskich w czasie inwazji; działań lotnictwa zarówno w strefie walk, jak i nad Rzeszą; logistyki; wreszcie zarządzania sprawami cywilnymi w Normandii. W przerwach między prezentacjami oficerowie sztabowi krzątali się, rozkładając nowe mapy i wymieniając diagramy. O godzinie 13.30 nastąpiła przerwa i zebrani udali się na lunch w szkolnej stołówce. Patton usiadł naprzeciwko Churchilla, który spytał go, czy pamięta ich ostatnie spotkanie nad Morzem Śródziemnym. Gdy Amerykanin przytaknął, premier zamówił dla niego szklankę whisky, aby uczcić ponowną możliwość zobaczenia się z nim⁵⁹. Jeden z towarzyszy Pattona powiedział o nim: „Sprawia wrażenie człowieka niemogącego doczekać się swego momentu”⁶⁰. Istotnie, w niedawnym liście do żony generał przyznał się do trawiącego go niepokoju: „Boję się, że wojna dobiegnie końca, zanim zdążę zerwać się ze smyczy. Ale cóż mogę zrobić. Większość spraw wciąż zależy od losu i woli boskiej”⁶¹.

O 14.30 dowódcy wrócili do Sali Modelowej, gdzie czekały ich kolejne odprawy, wykresy i dalsze przechadzanie się nad kolorową makietą normandzkich terenów. Tym razem głos zabrali dowódcy odpowiedzialni za lądowanie, w tym najstarszy spośród oficerów US Army zajmujących się kwestiami taktycznymi w Operacji Overlord, generał porucznik Omar N. Bradley. Potem konferencja dobiegła końca. Eisenhower wstał i w kilku słowach podziękował zebranym, zauważając, że Hitler „stracił jedyną szansę na zniszczenie całego alianckiego naczelnego dowództwa za pomocą pojedynczej celnie zrzuconej bomby”. Churchill wygłosił zwięzłą mowę pożegnalną, trzymając obiema dłońmi klapy płaszcza. „Nie spodziewajmy się, że wszystko pójdzie zgodnie z planem. Gibkość umysłu będzie jednym z kluczowych czynników. Należy podjąć ryzyko”. Życzył wszystkim powodzenia. „Utwierdzam się w przekonaniu co do tego przedsięwzięcia. Powtarzam, utwierdzam się co do niego w przekonaniu”⁶².

Nigdy więcej nie mieli spotkać się w takim gronie, nigdy nie byli też bardziej zdecydowani. Wstali i wyprostowani przeszli z sali do limuzyn czekających na Hammersmith Road, aby wyruszyć do rozsianych po całej Anglii stanowisk dowodzenia. Czekał ich udział w najbardziej zdumiewającym przedsięwzięciu w historii wojen⁶³.

Krótko po godzinie 18 Eisenhower popędził prowadzonym przez szofera cadillakiem przez Londyn, kierując się na południowy zachód. Głęboko zaciągał się papierosem, w tych niepewnych czasach palił nawet 80 cameli dziennie, czym pogarszał infekcje gardła i dróg oddechowych, z którymi zmagał się całą wiosnę. Często cierpiał także z powodu wysokiego ciśnienia krwi, bólów głowy i dzwonienia w jednym uchu. Zaczął nawet okładać oczy gorącymi kompresami ze względu na stan zapalny. „Ike sprawia wrażenie wymęczonego – zanotował w połowie maja jego adiutant do spraw marynarki komandor Harry C. Butcher. – Napięcie daje mu się we znaki. Wygląda teraz starzej, niż w jakimkolwiek innym okresie, w którym mu towarzyszyłem”. Naczelny dowódca miał 53 lata⁶⁴.

Mijając ponure przedmieścia, Eisenhower zadręczał się końcowym wyznaniem premiera w St. Paul’s. Utwierdzam się w przekonaniu co do tego przedsięwzięcia. Niepełne zaangażowanie oraz zauważalne wątpliwości Churchilla irytowały go, choć premier nigdy nie krył niechęci do ryzykowania katastrofą w ataku przez kanał La Manche ani zdegustowania ostrożnymi działaniami pod Anzio, gdzie cztery miesiące po inwazji wielkie siły brytyjsko-amerykańskie wciąż tkwiły na niewielkim i nieustannie ostrzeliwanym przyczółku⁶⁵. Ale w przypadku Operacji Overlord kości zostały rzucone, Eisenhower otrzymał od „Charlie-Charlies” następujący rozkaz: „Wkroczy pan na teren kontynentu europejskiego, aby następnie, we współdziałaniu z innymi Narodami Zjednoczonymi, podjąć działania wymierzone w serce Niemiec i mające na celu zniszczenie ich sił zbrojnych”. Jak ujął to Eisenhower, przyszedł czas na „wbicie stóp w strzemiona”⁶⁶.

Przez cztery lata zastanawiał się, w jaki sposób można skutecznie wedrzeć się na kontynent –najpierw jako planista w Departamencie Wojny, potem, wiosną i latem 1942 roku, jako najstarszy rangą amerykański wojskowy w Londynie, następnie jako człowiek nadzorujący inwazje na Afrykę Północną, Sycylię i Włochy, i w końcu stojąc na czele SHAEF. Nikt równie dobrze nie rozumiał, jak wielkie jest ryzyko. Nikt lepiej nie zdawał sobie sprawy, że Niemcom trzykrotnie prawie udało się zepchnąć lądujących Sprzymierzonych do morza: na Sycylii, pod Salerno i pod Anzio⁶⁷.

Planiści wymyślili nawet skrót odnoszący się do problemów, którym stawiali czoła: PINWE – Problems of the Invasion of Northern Europe („Problemy związane z inwazją na Europę Północną”). Wiele z tych kwestii poruszono w St. Paul’s, a ogromna liczba wciąż wymagała znalezienia rozwiązania. Niektóre z tych spraw należały do mało istotnych, Eisenhower nazywał je „błahostkami”. Mimo to musiał zwrócić na nie uwagę. Niedawno dotarła na przykład skarga ze strony szefa sztabu US Army generała George’a C. Marshalla, jakoby relacja filmowa z inwazji, za którą odpowiadała „Wspólna Angielsko-Amerykańska Komisja Planowania Filmowego”, będzie niesprawiedliwie faworyzować Brytyjczyków⁶⁸. Na długiej liście PINWE znajdowały się też sprawy większej wagi. Był wśród nich choćby plan o kryptonimie Circon, na mocy którego policja oraz żandarmeria wojskowa miały aresztować setki wałęsających się po Wielkiej Brytanii żołnierzy, którzy opuścili jednostki bez zezwolenia⁶⁹. Był także „rozpędzacz mgły”, obejrzany osobiście przez Eisenhowera. Urządzenie wystrzeliwało w powietrze płomienie, mające wypalić mgłę unoszącą się nad brytyjskimi pasami startowymi, pochłaniało jednak 227 000 litrów paliwa na godzinę⁷⁰. Poza tym cywilnych pracowników zatrudnionych przy montażu kluczowych w planie inwazji szybowców postanowiono zastąpić personelem wojskowym. Cywile wykazali się tak wielkim partactwem, że 51 z pierwszych 62 szybowców uznano za „niezdolne do lotu”. Porywisty wiatr uszkodził 100 innych, ponieważ nie przywiązano ich należycie⁷¹.

Na każdy rozwiązany problem z listy PINWE pojawiał się nowy. W Oksfordzie oficerowie analizowali budowę normandzkich miasteczek, aby ustalić, „które części najłatwiej się palą”⁷². Wiedza ta była przydatna podczas wydawania występującego w ograniczonych ilościach sprzętu przeciwpożarowego. Oficerowie wywiadu sporządzili listę 18 „czołowych niemieckich wojskowych przebywających obecnie we Francji [i] stanowiących odpowiedni cel zamachu”. W grupie tej znalazł się Rommel. Biorąc pod uwagę, jak solidną ochroną dysponowali tego rodzaju dostojnicy, w ściśle tajnym edykcie SHAEF za priorytet uznano dezorganizację nieprzyjacielskiej sieci komunikacyjnej poprzez „likwidację ważniejszych niemieckich cywilnych urzędników kolejowych”. Lista właściwych celów, z adresami i numerami telefonów, miała zostać przekazana ruchowi oporu wraz z instrukcją „skupienia wysiłków na tej konkretnej grupie osób”⁷³.

W miarę zbliżania się inwazji mnożyły się obawy. Jedno ze źródeł wywiadowczych ostrzegało, że niemieccy piloci zamierzają zrzucić na angielskie miasta tysiące szczurów zarażonych dżumą. Alianci oferowali nagrodę pieniężną za szczurzą padlinę, którą zamierzano poddać testom. Inny działający we Francji agent twierdził, że niemieccy naukowcy wytwarzają jad kiełbasiany w dawnej normandzkiej cukrowni w ramach planu rozpoczęcia wojny chemicznej. Oficer wysłany niedługo wcześniej do Londynu przez generała Marshalla poinformował Eisenhowera o ściśle tajnym Projekcie Manhattan, mającym na celu skonstruowanie bomby jądrowej. Przekazał mu również, że pojawiły się obawy o możliwość użycia przez Niemców „trucizny radioaktywnej” przeciwko wojskom inwazyjnym. W rezultacie SHAEF zaczęło gromadzić w Londynie liczniki Geigera⁷⁴. Na początku maja lekarzom wojskowym powiedziano, żeby meldowali o przypadkach „zamglenia lub zaciemnienia bez wyraźnej przyczyny błon fotograficznych albo rentgenowskich” oraz zwracali uwagę na „epidemie (…) niewiadomego pochodzenia” z symptomami obejmującymi nudności i nagły spadek liczby krwinek białych⁷⁵.

Zapewne mniej przesadzona była obawa, że Hitler użyje trującego gazu w momencie, w którym alianccy żołnierze będą najbardziej wystawieni na jego działanie: w portach załadunkowych lub na plażach Normandii. W SHAEF wprawdzie panował konsensus, że „jest mało prawdopodobne, by Niemcy rozpoczęli wojnę chemiczną”, ale nie zapominano o ponurych doświadczeniach z poprzedniego konfliktu, kiedy to walczące strony, począwszy od niemieckiego ataku chlorem pod Ypres w 1915 roku, użyły ponad dwóch tuzinów różnych rodzajów gazu, na skutek czego ucierpiało ponad milion ludzi⁷⁶.

Półtora tysiąca brytyjskich cywilów przeszkolono w procedurach dekontaminacyjnych. Same tylko Stany Zjednoczone zgromadziły 160 000 ton amunicji chemicznej do ewentualnego wykorzystania w Europie i w basenie Morza Śródziemnego. Tajny plan SHAEF, który mógł zostać wprowadzony w życie jedynie za zgodą Eisenhowera, zakładał odwetowe uderzenia alianckiego lotnictwa z użyciem bomb z fosgenem i gazem musztardowym. Na jednej z list celów, określonej jako „obejmująca niebezpieczeństwo dla cywilów”, znalazły się centrale telefoniczne od Saint-Lô do Le Mans, ufortyfikowane francuskie wioski z niemieckimi garnizonami oraz węzły kolejowe w Wersalu, Avranches i innych miejscach. Na drugim wykazie, sporządzonym z zamiarem jak największego zredukowania ofiar wśród ludności, zamieszczono tuzin niemieckich kwater głównych oraz wiele mostów w całej Europie Północno-Zachodniej. W schronach magazynowych na dwóch brytyjskich lotniskach przechowywano 1000 bomb z gazem musztardowym i 500 z fosgenem⁷⁷.

„Każdy staje się coraz bardziej poddenerwowany – pisał niedługo wcześniej Eisenhower do przebywającego w Waszyngtonie przyjaciela. – Poczucie humoru i wielka wiara, ewentualnie całkowity brak wyobraźni, są w tym projekcie niezbędne”⁷⁸. Mógł tylko jeszcze głębiej wbić stopy w strzemiona.

Pół godziny po opuszczeniu St. Paul’s cadillac naczelnego dowódcy przejechał powoli obok budki strażniczej, a następnie przez bramę w trzymetrowym kamiennym murze okalającym Bushy Park, stary królewski rezerwat wciśnięty w zakole Tamizy. Majestatyczne kasztanowce ciągnęły się wzdłuż zaprojektowanej przez Christophera Wrena alei wiodącej do pałacu Hampton Court. W charakteryzującej się typowym brytyjskim wdziękiem okolicy można było znaleźć miejsca takie jak Jelenia Zagroda, Bażantarnia czy Staw Baraniej Nogi. Parkiem zarządzał cały batalion kamuflażu wyposażony w sieci maskujące i zieloną farbę, ale stojące na ceglanych filarach obskurne baraki pokryte blaszanym dachem były trudne do ukrycia, podobnie jak labirynt okopów służących do ukrycia się na wypadek nalotu. W oznaczonym kryptonimem Widewing kompleksie mieściła się kwatera główna SHAEF⁷⁹.

Setki oficerów sztabowych – w tym wielka liczba pułkowników noszących baretki z I wojny światowej, których pewien obserwator opisał jako „grubych, szarych i podstarzałych” – łamały sobie głowę rozwiązaniem dużych i małych problemów z listy PINWE⁸⁰. Folie okienne, popękane linoleum i pękate piecyki na węgiel okazały się słabym zabezpieczeniem przed panującą nad rzeką wilgocią. Większość oficerów nosiła kalesony i po dwie pary skarpet. Kantyna generalska w bloku C posiadała pewne udogodnienia przeznaczone dla ludzi w stopniu od generała majora w górę. Cała reszta czerpała nadzieję na lepsze czasy w cieplejszym klimacie, uczęszczając na lekcje języka francuskiego prowadzone w pobliskiej szkole wieczorowej⁸¹.

W gabinecie Eisenhowera, oznaczonym jako C-1 i strzeżonym przez większą liczbę żandarmów, mieścił się kominek, dwa głębokie skórzane fotele ustawione na brązowym dywanie oraz orzechowe biurko, na którym znajdowały się oprawione zdjęcia matki generała, jego żony Mamie i syna Johna. Przy jednej ze ścian stała flaga z czterema gwiazdkami oraz flagi Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Goście niekiedy zastawali generała, gdy kładł na podłodze wyimaginowaną piłeczkę golfową, ale teraz siedział za biurkiem na krześle obrotowym. Zawartość przepełnionej tacki na korespondencję i kasztanowego skórzanego dziennika z depeszami i sprawozdaniami wywiadu dała mu zajęcie aż do wieczora. Zmarszczki na jego czole pogłębiły się, a w popielniczce urósł kopczyk niedopałków⁸².

Wiosenne słońce powoli już zachodziło, gdy generał pozwolił, by zawieziono go do Kingston Road do pokrytego łupkiem parterowego domu w stylu Tudorów. Zajmująca 4 hektary posiadłość obejmowała schron przeciwlotniczy w pobliżu frontowej bramy, przy której na straży stał jednoręki weteran Wielkiej Wojny⁸³. Telegraph Cottage było jedynym miejscem w Wielkiej Brytanii, w którym Ike Eisenhower mógł się zrelaksować, chodząc w słomkowych sandałach, które nosił jako młody oficer służący pod rozkazami Douglasa MacArthura w Manili. Grywał w brydża i badmintona lub przeglądał swoją klasową księgę pamiątkową z rocznika 1909 w Abilene High School. Czasami udawał się do pobliskiego Richmond Park, aby pośród purpurowych rododendronów i śpiewu kukułek pojeździć konno w towarzystwie Kay Summersby, pięknej Irlandki pełniącej funkcję jego szofera i pomocniczki od korespondencji. Wypady te dały asumpt do pojawienia się tak wielu lubieżnych plotek na ich temat, że Kay sama zaczęła określać się ironicznie mianem „złej kobiety”⁸⁴. Tego wieczora w domu czekał na Eisenhowera stos kowbojskich powieścideł. Historie zdesperowanych rewolwerowców urzekały go, ponieważ, jak powiedział w rozmowie z Summersby, „nie trzeba przy nich myśleć”⁸⁵.

Bardzo trudno było jednak nie myśleć, zwłaszcza wieczorem, po bardzo długim dniu. „Jakże wielu młodzieńców odeszło na zawsze – pisał w kwietniu Eisenhower do Mamie. – Człowiek musi przybrać maskę bezwzględności”. Straty poniesione w wojnie przez Imperium Brytyjskie przekroczyły już pół miliona ludzi. Szesnaście dywizji przekazanych Montgomery’emu, wliczając w to Kanadyjczyków i Polaków, stanowiło ostatnie odwody, jakimi dysponował Churchill⁸⁶. Brytyjskie prognozy strat, obliczane z użyciem formuły znanej jako wskaźnik Evettsa, przewidywały trzy poziomy natężenia walk: spokojne, przeciętne i intensywne. Teraz jednak, spodziewając się rzezi w Normandii, planiści dodali jeszcze jeden poziom: podwójnie intensywny⁸⁷. Według pewnego brytyjskiego opracowania nieprzyjacielski ogień omiatający przez dwie minuty fragment plaży o powierzchni 200 na 400 metrów miał zadać lądującemu w pierwszym rzucie batalionowi straty w wysokości ponad 40% stanu. Był to rozlew krwi porównywalny do walk nad Sommą w 1916 roku⁸⁸.

Szacowano, że amerykańskie straty, obliczane z wykorzystaniem skomplikowanej tabeli Love’a, mogą wynieść w dniu D nawet 12% sił uderzeniowych lub więcej, jeśli dojdzie do użycia gazu. 1. Dywizja Piechoty, lądująca jako pierwsza na plaży Omaha, oceniała, że w „skrajnych” warunkach straty sięgną 25%, z czego prawie jedną trzecią będą stanowić zabici, wzięci do niewoli i zaginieni⁸⁹. Admirał stojący na czele sił mających przeprowadzić ostrzał plaży Utah przekazał dowódcom podległych mu jednostek: „Możemy spodziewać się utraty od jednej trzeciej do połowy okrętów”⁹⁰. Liczbę przewidywanych w siłach amerykańskich utonięć w czerwcowych walkach oszacowano z ponurą precyzją na 16 726, wyłączając spadochroniarzy⁹¹. Podległa szefowi administracji wojskowej SHAEF sekcja strat, zajmująca się statystykami dotyczącymi zabitych, rannych i zaginionych, rozrosła się ostatecznie do 300 ludzi. Obliczenia były tak skomplikowane, że do wykonywania ich zastosowano wczesną inkarnację komputera wykorzystującą karty perforowane⁹².

Ostatnie ćwiczenia i próby nie dawały Eisenhowerowi zbytnich powodów do optymizmu. Od stycznia żołnierze wysadzani na płyciznach w różnych brytyjskich zatoczkach, „podskakując, starali się utrzymać nad wodą najbardziej wrażliwe na jej działanie rzeczy”, jak tłumaczył pewien kapitan⁹³. Brytyjski oficer, niejaki Evelyn Waugh, pisał później: „Czasami zajmowali stanowiska na plaży, wypierając wyimaginowanego nieprzyjaciela na wzgórza; czasami spychali wyimaginowanych najeźdźców ze wzgórz do morza (…). Niekiedy wchodzili sobie w drogę z wyimaginowanymi konkurentami, z którymi rywalizowali o możliwość użycia głównej szosy, po czym spychali ich na bok”⁹⁴. Zbyt często podczas ćwiczeń o kryptonimach Duck, Otter czy Mallard owo wypieranie okazywało się niezdarne i nieudolne. „Ćwiczenie Beaver stanowiło rozczarowanie dla wszystkich zaangażowanych – stwierdzono w tajnym raporcie. – W marynarce, wojskach lądowych i oddziałach powietrznodesantowych zapanowała dezorientacja”⁹⁵. Gdy w czasie jednej z prób 529 spadochroniarzy wróciło w 28 samolotach na lotniska, nie wykonawszy skoku, zaczęto grozić im sądem wojennym za „nieodpowiednią postawę w obliczu wroga”, mimo że ten nie został jeszcze napotkany⁹⁶.

Wyimaginowana walka przekształciła się w prawdziwą podczas ćwiczeń Tiger przeprowadzonych 28 kwietnia. W wyniku „serii pomyłek i nieporozumień”, jak stwierdzili później śledczy, wypełniony żołnierzami konwój T-4 pozostał praktycznie bez żadnej osłony, płynąc w stronę Slapton Sands na południowym wybrzeżu Devonu, miejsca wybranego ze względu na jego podobieństwo do Normandii. O godzinie 2 w nocy dziewięć niemieckich S-Bootów ominęło brytyjską eskortę w odległości 20 kilometrów od brzegu, po czym storpedowało trzy LST US Navy. Wybuchy były tak potężne, że marynarze z pobliskich nieuszkodzonych jednostek myśleli, że to ich trafiono. Ogień „rozprzestrzeniał się w mgnieniu oka od dziobu do rufy”, wspominał świadek. Dwa okręty zatonęły, z czego jeden w ciągu zaledwie siedmiu minut. Zadało to kłam pogłosce, jakoby torpedy miały przechodzić pod płaskim dnem LST⁹⁷.

O wschodzie słońca dryfujący na pontonach ocaleli zaśpiewali Oh, What a Beautiful Morning, lecz światło dnia zaprzeczyło prawdziwości tych słów. Na falach unosiły się setki zwłok w amerykańskich mundurach, z morza musiały powyciągać je zespoły ratunkowe wyposażone w bosaki. Czterdzieści ciężarówek zawiozło zabitych na cmentarz w pobliżu Londynu. Tam 23 licencjonowanych balsamistów – wszyscy, jakich dało się znaleźć w całej Wielkiej Brytanii, gdzie ze świadczonych przez nich usług nie korzystano powszechnie – zgodziło się przygotować zwłoki do pochówku za brezentowymi zasłonami w zagajniku cedrowym⁹⁸. Fale wyrzucały topielców na brzeg jeszcze przez wiele tygodni. Ostatecznie liczbę ofiar śmiertelnych ustalono na prawie 700 ludzi. Nurkowie przeszukiwali wraki aż do momentu, gdy udało się potwierdzić zgon tuzina zaginionych oficerów określanych mianem „bigotów”, czyli osób posiadających tajną wiedzę na temat celu Operacji Overlord. Na razie katastrofa pod Slapton Sands również miała pozostać sekretem⁹⁹.

Eisenhower opłakiwał zabitych, ale też utracone LST. W tym czasie nie miał w rezerwie żadnego dodatkowego z tych kluczowych okrętów. „Nie jest to kojąca myśl”, napisał do Marshalla¹⁰⁰.

Naczelny dowódca często cytował podaną przez Napoleona definicję geniusza wojskowego, według której jest to „człowiek zdolny do uczynienia rzeczy przeciętnej w chwili, gdy wszyscy wokół tracą zmysły”. Niecałe 18 miesięcy wcześniej, jeszcze przed klęską na przełęczy Kasserine w Tunezji, Eisenhower spodziewał się, że zostanie zwolniony ze stanowiska, a może nawet zdegradowany do swojego stałego stopnia podpułkownika¹⁰¹. Opanowanie pomogło mu przetrwać zarówno wtedy, jak i później. Urosła jego renoma i pewność siebie. Stał się niezastąpiony, zyskał też tak wielką sławę, że niedawno pewien człowiek przybyły z Hollywood zaoferował mu 150 000 dolarów za prawa do sfilmowania jego życia (plus po 7500 dolarów za Mamie, jego matkę i teściów)¹⁰². „Jest wspaniałomyślną i uroczą osobą – zanotował w dzienniku Montgomery przed inwazją. – Ufałbym mu do ostatka”¹⁰³. Inni uważali go za człowieka towarzyskiego, elokwentnego i wyjątkowo sprawiedliwego. Najwyższy rangą podległy mu dowódca marynarki, admirał sir Bertram H. Ramsay, stwierdził po prostu: „Jest nadzwyczaj wspaniałym mężczyzną”¹⁰⁴. Franklin D. Roosevelt powierzył mu przeprowadzenie Operacji Overlord, ponieważ uznawał go za „najlepszego polityka pośród wojskowych. To naturalny przywódca, potrafiący przekonać innych, żeby za nim podążali”¹⁰⁵.

Wciąż jednak nie wszyscy mieli pewność, że jest on wielkim wodzem, posiadającym zdolność do patrzenia na pole bitwy zarówno pod kątem przestrzennym, jak i czasowym, wyczuwania zamiarów przeciwnika i podporządkowywania wszelkiego oporu swej żelaznej woli. Montgomery, którego poczucie nieomylności oraz niejednoznaczność w odniesieniu do zdolności dowódczych Eisenhowera miały tylko wzrosnąć, prywatnie nie tylko obsypywał go pochwałami, ale też na niego narzekał: „Jeśli chodzi o wojnę, Ike nie zna różnicy między Bożym Narodzeniem i Wielkanocą”. W ten sam wieczór, gdy w Telegraph Cottage Eisenhower kartkował w zamyśleniu kolejne strony westernów, szef Imperialnego Sztabu Generalnego feldmarszałek sir Alan Brooke wyznał w dzienniku, jak w jego mniemaniu wyglądała rola naczelnego dowódcy podczas spotkania w St. Paul’s:

Nie przewodzi w zakresie myśli, planów, energii czy kierunku! To koordynator – dobry towarzysko czempion międzysojuszniczej współpracy; w tym względzie mało kto może się z nim równać. Ale czy to wystarczy? Czy nie możemy znaleźć wszystkich zalet dowódcy w jednym człowieku?¹⁰⁶

Eisenhower wyczuwał, że pojawiają się takie wątpliwości; niektóre może sam żywił. Na kartach dziennika żalił się, że w brytyjskich gazetach przedstawia się go jako administratora, a nie frontowego dowódcę. „Nie chcą wierzyć, że mam cokolwiek wspólnego z kampaniami. Nie używają słów »inicjatywa« czy »śmiałość«, gdy o mnie piszą. Męczy mnie, że ludzie myślą o mnie jako o kimś bojaźliwym, podczas gdy robiłem rzeczy tak ryzykowne, że niemal szalone. No cóż”¹⁰⁷.

Potrzebował snu. Następny dzień miał minąć pod dyktando napiętego harmonogramu. Na poranek zaplanowano spotkania w Bushy Park. Potem generał miał udać się na wyjazd inspekcyjny opancerzonym wagonem o nazwie Bayonet, służącym mu podczas dłuższych podróży (w dwóch sąsiadujących z nim krytych wagonach towarowych, nazywanych „Potworami”, mieściło się pięć limuzyn, dwa jeepy i mały arsenał pistoletów maszynowych oraz kaemów Bren; wagon restauracyjny posiadał miejsca dla 32 osób). Do końca miesiąca zamierzał odwiedzić ponad 20 dywizji, podobną liczbę lotnisk oraz niezliczone okręty wojenne, magazyny i szpitale. Przy odrobinie szczęścia mógł natknąć się na innego żołnierza rodem z Kansas – tego rodzaju spotkania zawsze wywoływały uśmiech na jego twarzy¹⁰⁸.

Podejmował już wcześniej szalone ryzyko i miał to robić jeszcze wiele razy w przyszłości. Eisenhower nie był filozofem ani teoretykiem wojskowości. Uważał jednak, że zbyt mało dowódców zajmuje się czymś, co nazywał „sprawami dotyczącymi ludzkiej duszy: aspiracjami, ideałami, wewnętrznymi przekonaniami, sympatiami, nienawiścią”. W najbliższych miesiącach jego zdolności przywódcze i słuszność jego sprawy miały zostać poddane próbie na tym właśnie gruncie. Wojna ukazywała ludzką duszę lepiej od jakiegokolwiek innego przedsięwzięcia¹⁰⁹.

Do Wielkiej Brytanii docierały tymczasem kolejne dziesiątki tysięcy dusz w szarooliwkowych mundurach. Od stycznia liczba obecnych na jej obszarze amerykańskich żołnierzy uległa podwojeniu i wynosiła teraz 1,5 miliona. Bardzo dużo zmieniło się od czasu przybycia pierwszej 4-tysięcznej transzy na początku 1942 roku¹¹⁰. Spośród 89 dywizji US Army 20 przebywało na terenie Zjednoczonego Królestwa, a 37 następnych zmierzało tam lub zostało wyznaczonych do służby na Europejskim Teatrze Działań Wojennych¹¹¹. Na brzeg schodziły w Liverpoolu, Swansea, Cardiff, Belfaście, Avonmouth i Newport. Największa liczba Amerykanów docierała jednak przez Glasgow i pobliskie Gourock: 100 000 w samym tylko kwietniu. 15 000 przypłynęło jednocześnie na dwóch „Królowych”, Queen Elizabeth i Queen Mary. Każdy z tych statków był w stanie przetransportować całą dywizję, prześcigając U-Booty i pokonując trasę z Nowego Jorku w pięć dni¹¹².

Żołnierze schodzili po trapach, a ich nazwiska były odznaczane na liście. Każdy miał na sobie hełm, kurtkę mundurową i wielką celuloidową odznakę w kolorze tej przegrody statku, w której spędził podróż. Ludzie mieli przy sobie po cztery koce, co pozwalało zaoszczędzić miejsce w ładowniach. Widziano też mających złudne pojęcie o rzeczywistości oficerów, taszczących składane krzesła, poszewki na poduszki czy rakiety tenisowe. W dokach witała ich orkiestra wojskowa i dudziarze; szkockie dzieci podnosiły ręce, pokazując „V” w geście zwycięstwa. Piloci, którzy wylatali odpowiednią liczbę misji bojowych i teraz czekali, aby wejść na pokład i udać się do kraju, pokrzykiwali: „Wracajcie, póki nie jest za późno!”, albo: „Jaki jest numer do twojej żony?”. Każda przybywająca jednostka była zapisywana w rejestrze znanym jako Żelazna Księga oraz na liście zatytułowanej Prognozą Celu, ukazującej, gdzie na terenie Wielkiej Brytanii już wkrótce biwakować będzie każda z kompanii. Żołnierze formowali kolumny czwórkowe i odmaszerowywali z doków, kierując się do czekających pociągów. Nie potrzebowali żadnych prognoz, wiedzieli, że czekają ich kłopoty¹¹³.

„Jesteś czymś, czego są miliony”, pisał bez wyolbrzymiania poeta Randall Jarrell. W ciągu ostatnich dwóch lat w szeregi US Army i US Navy trafiło ponad 8 milionów ludzi: 11 000 każdego dnia¹¹⁴. Przeciętny amerykański żołnierz miał 26 lat, czyli urodził się w roku zakończenia wojny mającej położyć kres wszystkim wojnom¹¹⁵. Zapotrzebowanie na zasoby ludzkie w tym światowym konflikcie sprawiło jednak, że wojsko stawało się coraz młodsze. W rezultacie niemal połowa wszystkich Amerykanów przybywających do Europy w 1944 roku była jeszcze nastolatkami¹¹⁶. Jedna trzecia ukończyła jedynie szkołę podstawową, jeden na czterech posiadał dyplom szkoły średniej, a nieco ponad jedna dziesiąta uczęszczała do college’u przez co najmniej semestr¹¹⁷. Broszura 21-13 Departamentu Wojny zapewniała ich, że są „najlepiej opłacanymi żołnierzami na świecie”. Szeregowy zarabiał 50 dolarów miesięcznie, a sierżant sztabowy 96 dolarów. Każdy bohater odznaczony Medalem Honoru miał otrzymywać co miesiąc dodatkowe 2 dolary¹¹⁸.

Przeciętny żołnierz miał 173 centymetry wzrostu i ważył 65 kilogramów. Wymagania fizyczne obniżono i zaczęto akceptować defekty, które dawniej nie pozwalały wielu młodym mężczyznom na noszenie munduru. Człowiek ze wzrokiem o ostrości 20/400 mógł zostać powołany, jeśli dało się ją skorygować do minimum 20/40 w przynajmniej jednym oku. W tym celu siły zbrojne wykonały dla żołnierzy 2,3 miliona par okularów. W prawdę przekształcił się stary żart, jakoby wojsko nie badało już oczu, lecz tylko je liczyło. Ludzie mogli trafić w kamasze, jeśli mieli tylko jedno oko, byli całkowicie głusi na jedno ucho, nie posiadali obu uszu zewnętrznych lub jeśli brakowało im kciuka albo trzech palców jednej ręki, w tym wskazującego. Na wcześniejszym etapie wojny poborowy musiał mieć co najmniej 12 z 32 zębów, teraz mógł być zupełnie bezzębny. Decyzją rządu do wojska trafiła jedna trzecia wszystkich cywilnych dentystów w Stanach Zjednoczonych. Łącznie wyrwali 15 milionów zębów i wstawili 68 milionów, wykonali też 2,5 miliona sztucznych szczęk. Dzięki ich pracy każdy żołnierz spełniał minimalny wymóg w postaci zdolności do „przeżucia armijnej racji żywnościowej”.

Przyglądano się również wymaganiom psychicznym i osobowościowym. W kwietniu 1944 roku Departament Wojny zarządził, że wystarczy, aby poborowi mieli „rozsądną szansę” na przystosowanie się do wojskowego życia, choć psychiatrów z komisji ostrzegano, żeby zwracali uwagę na ponad 20 „odchyleń osobowości”, w tym głupi śmiech, markotność, niechęć do dyscypliny oraz inne cechy, które w rzeczywistości zdyskwalifikowałyby każdego nastolatka w Stanach Zjednoczonych. Poza tym US Army zaczęła przyjmować w swoje szeregi ludzi z „umiarkowanymi” zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi, a także jąkały. Kandydatów z nowotworami złośliwymi, trądem lub poświadczoną psychozą wciąż uznawano za „nie do zaakceptowania”. Na początku 1944 roku co miesiąc do wojska trafiało natomiast 1200 mężczyzn z chorobami wenerycznymi, głównie syfilityków. Uznawano ich za zdolnych do służby dzięki nowemu cudownemu lekowi, penicylinie¹¹⁹.

Co jednak z ich duszami? Co z ideałami i przekonaniami, które tak intrygowały Eisenhowera? Nieliczni uważali się za wojowników czy choćby urodzonych żołnierzy. Większość była „amatorami, których podejście do służby wojskowej cechowało się zdecydowaną tymczasowością”, zauważył pewien oficer¹²⁰. W kwietniu żołnierzy przebywających w Wielkiej Brytanii spytano w ankiecie, o co zapytaliby Eisenhowera, gdyby mieli taką szansę. Co najmniej połowa chciała wiedzieć to, czego naczelny dowódca nie był w stanie im powiedzieć: kiedy wrócą do domów¹²¹. Pewien spadochroniarz ze 101. Dywizji Powietrznodesantowej napisał: „Nigdy nie przyzwyczaję się do tego, żeby inna osoba myślała za mnie. Po tych wszystkich miesiącach wciąż jestem w głębi serca cywilem”. Taki też był, gdy kilka miesięcy później zginął w Holandii¹²².

Sceptycyzm i ironia, owe podwójne soczewki współczesnej świadomości, pomagały przetrwać wojskowe życie. Pewien żołnierz, który obejrzał Jak się wam podoba w Stratford-on-Avon, zapisał w notatniku cytat z aktu drugiego: „Przeciwność słodkie wydaje owoce, jak jadowita i szpetna ropucha, kosztowny klejnot w głowie swojej nosi”, dodając komentarz: „To dobrze podsumowuje mój stosunek do wojska”¹²³. Jak zawsze wymowny żołnierski slang stawał się z tygodnia na tydzień coraz bogatszy i bardziej wulgarny. „SOL” oznaczało shit out of luck („popieprzony brak szczęścia”), na siły zbrojne Stanów Zjednoczonych mówiono „cyrk Sama”, piechurzy byli po prostu „stopami”, a zapożyczone od Australijczyków „SFA” oznaczało sweet fuck-all („pierdolone nic”). Siły desantowe (amphibious force) stały się „niejednoznaczną farsą” (ambiguous farce)¹²⁴. Pewien oficer napisał: „Jeśli nie ma w tym ironii, to nie jest to wojna”¹²⁵. Większość starała się hamować swój cynizm. „Spodziewałem się, że Armia będzie skorumpowana, niewydajna, okrutna i rozrzutna. Taka też okazała się być w rzeczywistości, jak zresztą wszystkie armie, lecz w stopniu znacznie mniejszym niż sądziłem, zanim się w niej znalazłem”, stwierdził służący w Korpusie Łączności pisarz Irwin Shaw¹²⁶. Inny żołnierz-literat, Vernon Scannell, odkrył, że „w szeregach weteranów”, tych, którzy walczyli w Afryce Północnej lub na Sycylii, „występowały nagłe wybuchy dzikiej wesołości (…), tak irracjonalne, że aż na granicy szaleństwa”¹²⁷.

„Jeśli walczysz na wojnie, widzisz w niej tylko to, co znajduje się na pierwszym planie”, zauważył pilot myśliwca Samuel Hynes. Nawet ci żołnierze, którzy wyczuwali, że „wielkie historyczne wydarzenia stały się bliskie”, jak ujął to służący w piechocie szybowcowej poeta Louis Simpson, bez wątpienia podzielali jego opinię: „Nie lepiej od egipskiego niewolnika widzę piramidy, w skład których wejdą położone przeze mnie cegły”. Nieliczni wyrażali entuzjazm wobec kolejnej amerykańskiej interwencji w północno-zachodniej części Europy, „tego kłótliwego kontynentu”, jak pisał jeden z Amerykanów w liście do domu¹²⁸. Ankieta przeprowadzona nieco wcześniej przez US Army w Wielkiej Brytanii wykazała, że ponad jedna trzecia żołnierzy wątpi niekiedy w sens toczenia wojny. Wartość ta podwoiła się od lipca 1943 roku, jednak później miała już nie wzrosnąć¹²⁹.

Niewątpliwie wierzyli w siebie nawzajem. Poczucie braterstwa zapewniało ochronę przed czymś, co Scannell nazwał „ponurym światem w kolorze khaki”, wraz z jego „nudą, zimnem, wycieńczeniem, nędzą, brakiem prywatności, monotonią, brzydotą i nieustanną niepewnością co do przyszłości”¹³⁰. Tak jak ci, którzy bili się pod Kasserine czy Cassino, a także pod Gettysburgiem, nad Mozą czy w Argonnach, oni również mieli podjąć ryzyko, ponieważ chcieli być godni swych towarzyszy. Amerykański żołnierz japońskiego pochodzenia, który wcześniej brał udział w kampanii we Włoszech, a później przyszło mu jeszcze walczyć we Francji, pisał do brata: „Ogromnie wpłynęły na mnie siły miłości, nienawiści, uprzedzeń, śmierci, życia, zniszczenia, odbudowy, zdrady, odwagi, braterstwa, szczodrości i niewidzialnej potęgi Boga”¹³¹. Głębia duszy tego człowieka była faktycznie widoczna.

Tak więc czwórkami maszerowali do czekających w dokach pociągów, które rozwoziły ich do 1200 obozów i 133 lotnisk na Wyspach Brytyjskich¹³². „Ten kraj nieustannie przywodzi mi na myśl Thomasa Hardy’ego”, pisał do matki nadzwyczaj dobrze wyedukowany porucznik¹³³. Był to istotnie kraj białych łabędzi i ludzi z prowincji jeżdżących na rowerach do zabytkowych kościołów „w staroświecki, miarowy sposób oraz kłaniających się bez uśmiechu”, jak relacjonował dziennikarz Eric Sevareid¹³⁴. Na drzwiach świątyń wciąż wisiały prośby przybite w 1940 roku: „Panie, obroń nasz ukochany kraj przed inwazją”. Nie oczekiwano już jednak, że Home Guard stawi opór Hunom w Dover, mając do dyspozycji przestarzałe karabiny oraz piki dla tych, którym zabrakło broni palnej¹³⁵. Niektóre znaki drogowe, usunięte na początku wojny w celu wprowadzenia w błąd nieprzyjacielskich spadochroniarzy, wróciły na miejsce w następstwie skarg, że zagubieni kierowcy amerykańskich ciężarówek zużywają zbyt dużo paliwa¹³⁶.

Aby pomieścić jankeską hordę, postawiono 400 000 prefabrykowanych baraków oraz 279 000 namiotów; do tego doszło 112 000 wynajętych od Brytyjczyków budynków oraz prawie 2 miliony metrów kwadratowych powierzchni magazynowej¹³⁷. Amerykanie zwali to nowe dla nich miejsce „krajem szynki konserwowej”, ale najpowszechniejszy smród wydobywał się z należących do US Army School of Hygiene opalanych węglem pieców, w których spalano odchody¹³⁸. Mimo polepszenia sytuacji logistycznej wciąż panowało zamieszanie i dochodziło do błędów. Ogromne amerykańskie wojska posiadały 23 miliony ton sprzętu. Jego większą część przewożono przez Atlantyk frachtowcami, które docierały do celu kilka dni lub nawet miesięcy po podróżujących szybkimi „Królowymi” żołnierzach. W rezultacie kierowcy nie mieli swoich ciężarówek, dobosze bębnów, a kapelani kielichów mszalnych. Tysiące przedmiotów dotarło z nieczytelnymi konosamentami lub bez żadnego adresu wysyłkowego, nie licząc kryptonimu Glue (południowa Anglia), Bang (Irlandia Północna) lub Ugly (nieznany)¹³⁹. W maju Ministerstwo Transportu przydzieliło statkom US Army 120 cumowisk, ale tych przypłynęło 38 więcej. Mimo negocjacji, które sięgnęły Białego Domu i Whitehall, prawie połowa zaopatrzenia przewożonego przez te osierocone jednostki, w tym 5000 ton orzechów ziemnych i 50 000 przenośnych radiostacji, trafiło do składów zlokalizowanych w pobliżu różnych portów, by następnie ulec zniszczeniu „z powodu wystawienia na działanie warunków atmosferycznych”¹⁴⁰. Żartownisie twierdzili, że wojsko „tnie czerwoną taśmę”, ale po długości¹⁴¹.

Żaden sojusz w czasie tej wojny nie okazał się równie kluczowy i trwały, co ten zawarty między dwoma anglojęzycznymi narodami. Niemniej jednak zjawienie się ogromnej liczby Amerykanów nadwyrężyło braterskie więzi. „Możesz myśleć o nich jako o nieprzyjacielskich czerwonych kurtkach – zalecała broszura Departamentu Wojny każdemu Amerykaninowi przybyłemu do Wielkiej Brytanii – ale teraz nie czas na toczenie dawnych wojen i wspominanie starych żalów”¹⁴². Powstały całe słowniki z wyrazami różniącymi się w brytyjskim i amerykańskim angielskim, takimi jak chemist/druggist (aptekarz), geyser/hot water heater (bojler), czy tyre/tire (opona). Przyczynę niechęci stanowiły różnice w wysokości żołdu. Szeregowy Tommy zarabiał trzy razy mniej od swego odpowiednika ze Stanów Zjednoczonych, z kolei 96 dolarów amerykańskiego sierżanta sztabowego równało się pensji brytyjskiego kapitana. US Army chciała, żeby te różnice mniej rzucały się w oczy, w związku z czym postanowiła wypłacać żołd dwa razy w miesiącu¹⁴³. Panująca w Wielkiej Brytanii nędza była jednak zbyt dobrze widoczna: puby wymagały od klientów przynoszenia własnych szklanek, a niedobór mydła sprawił, że Amerykanie zaczęli nazywać wyspę „krajem capów”¹⁴⁴. Brytyjskie służby kwatermistrzowskie posiadały w swych zasobach buty w 18 rozmiarach, przy 105, jakie w swym asortymencie miała US Army¹⁴⁵. Amerykańskie władze zalecały tolerancję i wdzięczność. „Krytykowanie gospodarza jest zawsze niegrzeczne – uczono na kartach Krótkiego przewodnika po Wielkiej Brytanii. – Z wojskowego punktu widzenia głupotą jest obrażanie sojuszników”. Co nie mniej ważne, brytyjscy wytwórcy dostarczyli do amerykańskich spiżarni i składów zaopatrzeniowych ponad 100 000 ton ziemniaków, 1000 form do pieczenia, 2,4 miliona śledzi namiotowych, 15 milionów prezerwatyw, 260 000 oznaczeń nagrobnych, 80 milionów paczek ciastek oraz 200 milionów litrów piwa¹⁴⁶.

Brytyjczycy wykazywali się pobłażliwością, choć według badań mniej niż połowa z nich miała pozytywne zdanie o Amerykanach. „To jak mnie irytują, jest nie do opisania – narzekała pewna gospodyni domowa. – Głośni, napuszeni, chełpliwi, pyszałkowaci hipokryci z prostackimi zasadami”¹⁴⁷. W wydanym w Londynie podręczniku Poznaj Amerykanów znalazły się rozdziały o tytułach „Alkohol, seks i przekleństwa” oraz „Czy są naszymi kuzynami?”. Antropolożka Margaret Mead w napisanym dla Armii Brytyjskiej eseju próbowała wyjaśnić, „dlaczego Amerykanie sprawiają wrażenie dziecinnych”. George Orwell w jednym z felietonów skarżył się, że „Wielka Brytania jest teraz terytorium okupowanym”¹⁴⁸.

Zdarzające się raz na jakiś czas przypadki niewłaściwego zachowania wzmacniały stereotyp gburowatych Jankesów. W pobliżu Newcastle Amerykanie zjedli łabędzie z terenu wielkiej posiadłości ziemskiej, za nic mając Thomasa Hardy’ego. Spadochroniarze ze 101. Dywizji Powietrznodesantowej użyli granatów do łowienia ryb w prywatnym stawie. Bywało, że znudzeni żołnierze podpalali pociskami smugowymi stogi siana¹⁴⁹. Mimo zapewnień Departamentu Wojny, jakoby „mężczyźni powstrzymujący się przed zachowaniami seksualnymi byli często silniejsi dzięki zachowaniu większej energii”, Amerykanie zapłodnili tak wiele brytyjskich kobiet, że rząd Stanów Zjednoczonych zgodził się przekazać lokalnym sądom jurysdykcję w „sprawach nieślubnych dzieci”¹⁵⁰. Wysokość alimentów ustalono na 1 funta tygodniowo do chwili, gdy mali Anglo-Amerykanie skończą 13 lat, oraz od 5 do 20 szylingów tygodniowo dla nastolatków. Znaki drogowe ostrzegały: „Do wszystkich Amerykanów: proszę, jedź ostrożnie, to dziecko może być Twoje”¹⁵¹.

Zarówno na polu bitwy, jak i na tyłach transatlantycki związek miał pozostać, jak opisał go pewien brytyjski generał, „wrażliwą rośliną cieplarnianą, którą należy zajmować się z największą ostrożnością, bo w przeciwnym razie uschnie”¹⁵². Od jego przetrwania zależał los zachodniej cywilizacji. Podczas gdy kolejne tysiące Amerykanów kierowały się tłumnie ku obozom rozsianym po „kraju szynki konserwowej”, brytyjski major wypowiedział słowa, z którymi mogło zgodzić się wielu jego rodaków: „Ci chłopcy się liczyli (…). Bez nich zapewne nie zdołalibyśmy wygrać wojny”¹⁵³.

Załadunek jednostek pływających mających wziąć udział w inwazji rozpoczął się 4 maja, by ulec zintensyfikowaniu w dalszej części miesiąca. W pierwszych czterech godzinach inwazji na normandzkich plażach musiało znaleźć się 7000 rodzajów kluczowego w walce wyposażenia, od nożyczek chirurgicznych do wyrzutni przeciwpancernych¹⁵⁴. W następnych dniach na brzeg musiano dostarczyć kolejne dziesiątki tysięcy ton zapasów. Odpowiedzialność za załadunek spadła na trzy wojskowe urzędy, których skrótowe nazwy przywodziły na myśl imiona braci Marx: MOVCO, TURCO i EMBARCO. Kapitanowie żeglugi cywilnej, odosobnieni w londyńskiej piwnicy niedaleko domu towarowego Selfridges, pracowali z planami ładowni i pokładów rozłożonymi na wielkich stołach. Drewniane klocki w odpowiedniej skali, symbolizujące każdego jeepa, haubicę czy kontener, przesuwano jak figury szachowe, aby się upewnić, że wszystko się zmieści. W obozach żołnierze przygotowywali repliki pokładów o rzeczywistych rozmiarach i ćwiczyli wtaczanie i wytaczanie z nich ciężarówek oraz armat¹⁵⁵.

W 22 brytyjskich portach dokerzy wciągali palety i sieci ładunkowe do ładowni oraz na pokłady, umieszczając tam radiostacje z Pensylwanii, smary z Teksasu i karabiny z Massachusetts. US Army zgromadziła na potrzeby Operacji Overlord 301 000 pojazdów, 1800 lokomotyw, 20 000 wagonów kolejowych, 2,6 miliona sztuk broni strzeleckiej, 2700 dział, 300 000 słupów telefonicznych oraz 7 milionów ton benzyny, oleju napędowego i smarów¹⁵⁶. SHAEF oszacowało, że dzienne zużycie różnych produktów, od paliwa przez pociski po gumę do żucia, wyniesie 18,732 kilograma na żołnierza¹⁵⁷. 60 milionów racji żywnościowych K, wystarczająco dużo, aby zapewnić wojskom inwazyjnym pożywienie przez miesiąc, zapakowano do 500-tonowych bali¹⁵⁸. Wielkie wagony towarowe US Army zwane „platformami wojennymi” wiozły do doków czołgi i buldożery, a sterty amunicji rosły na promach samochodowych zarekwirowanych w Bostonie, Nowym Jorku i Baltimore¹⁵⁹. Fotograf Robert Capa, który miał wylądować z oddziałami drugiej fali na plaży Omaha, obserwował, jak „gigantyczne zabawki” są wciągane przez dźwigi na pokłady okrętów. „Wszystko wyglądało jak nowa tajna broń – napisał – zwłaszcza z oddali”¹⁶⁰.

Uzbrojeni wartownicy przy dziesięciu składach kartograficznych pilnowali 3000 ton map przeznaczonych do użytku w samym tylko dniu D. Były to pierwsze z 210 milionów map, jakie rozprowadzono w jednostkach podczas walk w Europie. Większość z nich została wydrukowana w pięciu kolorach¹⁶¹. Do ładowni trafiło także 280 000 map hydrograficznych, plany takich miast jak Cherbourg i Saint-Lô, spora część z miliona zdjęć lotniczych niemieckich pozycji obronnych wykonanych z samolotów rozpoznawczych, a także akwarele przedstawiające widok, jaki sternicy barek desantowych mieli ujrzeć na wyznaczonych im plażach¹⁶². W egzemplarzach francuskiego atlasu zaznaczono pomniki i skarby kultury, załączając rozkaz Eisenhowera wzywający do „powściągliwości i dyscypliny” w sianiu zniszczenia w ich okolicy¹⁶³. Plan amerykańskiej 1. Armii na Operację Overlord zawierał więcej słów niż Przeminęło z wiatrem¹⁶⁴. Rozkaz polowy nr 35 1. Dywizji Piechoty obejmował 15 aneksów i 18 załączników, w tym przypomnienie, by „jeździć po prawej stronie drogi”¹⁶⁵. Grube sterty dokumentów z szyframi zaczynały się od Listy Różowej, aktualnej od godziny H do 2 nad ranem w dniu D+1, gdy miała zacząć obowiązywać Lista Niebieska. W wypadku wycieku tej drugiej zamierzano wprowadzić Listę Białą, ale dopiero po nadaniu przez radio hasła „jaskółka”¹⁶⁶. Żołnierze mogli tylko wzdychać.

Przez kolejne dni i noce wyposażenie nieustannie napływało na nabrzeża. Jego katalog charakteryzował się homerycką skalą, zarówno jeśli chodzi o rozmiary, jak i różnorodność. Były tam tysiące kryształów radiowych, setki gołębi pocztowych oraz po 100 Srebrnych Gwiazd i 300 Purpurowych Gwiazd, nazywanych „medalami dla niemieckich strzelców wyborowych”, dla każdego z generałów majorów do przyznania w uzasadnionych przypadkach¹⁶⁷. Do tego dochodziło 10 000 „paczek Hagensena”, brezentowych tobołków szytych przez żaglomistrzów na poddaszach całej Anglii, wypełnionych plastycznym materiałem wybuchowym¹⁶⁸. Firma, której zlecono dostarczenie 10 000 metalowych krzyży, nie zdążyła na czas, więc jednostki rejestracji grobów musiały improwizować z użyciem drewnianych znaczników¹⁶⁹. Bawełniane powłoki na materace, służące do przykrywania zwłok, zamówiono w liczbie jednego na każde 375 osobodni we Francji; formuła ta okazała się zdecydowanie zbyt optymistyczna. W lipcu, w obliczu kurczących się zapasów, kwatermistrzowie musieli dosłać kolejne 50 000¹⁷⁰.

Przygotowano cztery okręty szpitalne, „śnieżnobiałe (…) z licznymi czerwonymi krzyżami namalowanymi na kadłubach i pokładach łodziowych”, zanotowała dziennikarka Martha Gellhorn. Na każdym LST miało się znaleźć co najmniej 20 lekarzy i 20 sanitariuszy US Navy zajmujących się ewakuacją rannych. Na otwartych pokładach czołgowych, „zimnych, brudnych pułapkach”, jak określił je pewien oficer, zbudowano sale operacyjne. Grzejników parowych używano do ogrzewania 76-litrowych sterylizatorów¹⁷¹. Łącznie na potrzeby Operacji Overlord zgromadzono 8000 lekarzy, 600 000 dawek penicyliny, 50 ton sulfamidów oraz 380 000 litrów osocza, skrupulatnie posegregowanego na pochodzące od białych i czarnych dawców¹⁷². 1600 ważących po pół tony palet, zaprojektowanych tak, aby dało się je przeciągnąć przez plaże, wypakowano zapasami medycznymi mającymi wystarczyć na dwa tygodnie¹⁷³.

W nowym Podręczniku leczenia wzięto pod uwagę ciężkie doświadczenia w zakresie frontowej medycyny zdobyte w basenie Morza Śródziemnego. Niektóre lekcje miały zostać przyswojone dopiero w przyszłości. Dotyczyły one chociażby sposobu na uniknięcie zbyt często zdarzającego się we Włoszech zatrucia morfiną czy fatalnego w skutkach mylenia przez anestezjologów brytyjskich zbiorników z dwutlenkiem węglu z amerykańskimi z tlenem: oba malowano na zielono, a popełnione błędy kosztowały życie co najmniej ośmiu pacjentów. Wyjątkowo zbawienne okazało się dojście do wniosku, że krew pełna, stosowana obok osocza, pomaga ratować ciężko rannych. Planiści służb medycznych zamierzali zgromadzić 1400 litrów do zużycia w pierwszej fazie Operacji Overlord. Prawie pół litra przypadało na 2,2 rannego żołnierza, co stanowiło stosunek czterokrotnie wyższy niż we Włoszech¹⁷⁴.

Krew pełna nadawała się do użycia przez najwyżej dwa tygodnie. Kiedy nadszedł ostatni tydzień maja, stało się niemal pewne, że dzień D jest bliski. Dotarły zapasy krwi w wielkich, wyraźnie oznakowanych pojemnikach¹⁷⁵.

We wtorek 23 maja nastąpiła wielka migracja oddziałów pierwszej fali w stronę angielskiego wybrzeża i do tuzina rejonów zbiórki: amerykańskie znajdowały się na południowym zachodzie, brytyjskie i kanadyjskie na południu. To tam zaczęły się ostateczne przygotowania. Harmonogramy marszu nakazywały, żeby każdy konwój przemierzał 40 kilometrów w dwie godziny, z pojazdami poruszającymi się w 50-metrowych odstępach, z 10-minutowym postojem przed każdą równą godziną. Żandarmi wojskowi z opaskami pozwalającymi na wykrycie trującego gazu kierowali kolumny przez skrzyżowania i wioski z krytymi strzechą domami. Żołnierze chichotali nerwowo, widząc nowe znaki drogowe z informacją „jednokierunkowa”¹⁷⁶. „Siedzieliśmy na szczycie wzniesienia, patrząc na tuzin traktów w rozpościerającej się poniżej dolinie, zatłoczonych tysiącami pojazdów, ludzi i sprzętu kierującymi się na południe”, napisał historyk US Army sierżant Forrest C. Pogue. Przypomniał mu się opis idących w bój żołnierzy autorstwa Arthura Conana Doyle’a: „Ich chmara sprawiała, że obłoki białego kurzu unosiły się nad starą drogą od Winchesteru do Wąskiego Morza”¹⁷⁷.

Stojące przy krawężnikach matki podnosiły dzieci wysoko w górę, by te mogły zobaczyć maszerujące armie. W pobliżu Londynu „zgięty niczym bumerang” starszy mężczyzna pchający wózek krzyczał: „Powodzenia wam wszystkim, chłopcy”, wspominał pewien brytyjski kapitan. Dodał on też, że ludzie zapisywali kredą na czołgach i ciężarówkach imiona pozostawionych ukochanych; w rezultacie prawie każdy pojazd posiadał swoją „świętą patronkę” czy może raczej „grzesznicę-patronkę”¹⁷⁸. Praktycznie w ciągu jednej nocy z Londynu zniknęła jaskrawa pstrokacizna wojskowych mundurów. Stolica się przerzedziła. „Restauracje i kluby nocne były w połowie puste, znalezienie taksówki stało się cudownie łatwiejsze”, zanotowano w pewnej relacji¹⁷⁹. Pub, do którego wcześniej udawali się na schadzki amerykańscy oficerowie, zaczęto nazywać „Lamentem Dziwki”¹⁸⁰.

Do końca tygodnia wszystkie obozy w rejonach zbiórek zostały zamknięte. Wartownicy otrzymali rozkaz strzelania do uciekinierów. „Nie wałęsać się – ostrzegały znaki na ogrodzeniach. – Cywilom zakazuje się rozmawiania z personelem wojskowym”¹⁸¹. Amerykanie przebrani w zdobyczne niemieckie mundury i uzbrojeni w nieprzyjacielską broń przechadzali się po biwakach, aby żołnierze dobrze zaznajomili się z wyglądem wroga¹⁸². Inwazja zaczęła przypominać „sztukę, przed którą przeprowadzono zbyt wiele prób”, narzekał korespondent Alan Moorehead. Krążyły niedorzeczne pogłoski: że brytyjscy komandosi zdobyli Cherbourg; że Berlin zamierza poprosić o pokój; że któraś z jednostek zostanie poświęcona w uderzeniu pozorowanym; że Wehrmacht dysponuje zabójczym promieniem, mogącym zapalić w mgnieniu oka ogromną połać terenu, a także wielką aparaturą chłodzącą, zdolną do wytworzenia gór lodowych na kanale La Manche¹⁸³. Wojskowa gazeta Stars and Stripes próbowała uspokoić podenerwowanych żołnierzy artykułem, w którym napisano, że „z uwagi na szok ranni nie czują zbyt wielkiego bólu”¹⁸⁴. W innym felietonie informowano: „Nie dziw się, jeśli Francuz podejdzie do ciebie i cię pocałuje. To nie znaczy, że jest zniewieściały, lecz jedynie rozemocjonowany”¹⁸⁵.

Zachowanie tajemnicy pozostawało kluczową kwestią. SHAEF doszło do wniosku, że Operacja Overlord będzie miała nikłe szanse powodzenia, jeśli wróg dowie się o niej z 48-godzinnym wyprzedzeniem, z kolei „wszelkie wydłużenie tego okresu oznacza pewną klęskę”. Churchill zażądał, aby środki bezpieczeństwa były „wysokie, szerokie i pokaźne”. W efekcie na początku kwietnia brytyjski rząd zabronił dostępu do wybrzeża Morza Północnego, Kanału Bristolskiego i kanału La Manche 600 000 ludzi odwiedzającym co miesiąc te obszary¹⁸⁶. Dwa tysiące agentów kontrwywiadu wojskowego węszyło w poszukiwaniu ewentualnych wycieków. Cenzorzy uzbrojeni w noże do papieru, posługujący się biegle 22 językami, w tym ukraińskim i słowackim, uważnie przeglądali żołnierskie listy pod kątem niedyskrecji autorów. Potem, 25 maja, cała korespondencja wychodząca została w ramach dodatkowego zabezpieczenia zatrzymana na 10 dni¹⁸⁷.

Inspektorzy kamuflażu krążyli po południowej Anglii, sprawdzając, czy gromadzące się siły inwazyjne są niewidoczne dla niemieckich samolotów rozpoznawczych. Tysiące ton żużlu i szlamu olejowego zaciemniło nowo wybudowane drogi. Sieci maskujące zakrywały namioty i baraki; sami tylko Brytyjczycy użyli 800 000 metrów kwadratowych¹⁸⁸. „Stonowaną farbą” pokryto nawet nosze oraz kosze chirurgiczne; użyto do tego Standardowego Koloru Maskującego 1A (ciemnobrązowego) lub SCC 15 (oliwkowoszarego)¹⁸⁹. Każdy pojazd zatrzymany na dłużej niż 10 minut miał być zasłaniany siecią rozpostartą tak, żeby „nie tworzyła jego sylwetki”¹⁹⁰.

Uzupełnieniem kamuflażu były działania wprowadzające nieprzyjaciela w błąd. Największe kłamstwo całej wojny, znane początkowo jako „Appendix Y”, a potem oznaczone kryptonimem Fortitude, miało na celu „skłonienie wroga do nieprawidłowego strategicznego rozmieszczenia sił”, jak zażyczyli sobie szefowie połączonych sztabów¹⁹¹. Półtora tysiąca alianckich żołnierzy prowadziło fałszywą komunikację radiową, sugerującą, że stacjonująca w Szkocji fikcyjna armia złożona z ośmiu dywizji zaatakuje Norwegię wspólnie z Sowietami, natomiast w połowie lipca dojdzie do większej inwazji na Francję przez Cieśninę Kaletańską, znajdującą się 250 kilometrów na północny wschód od plaż Operacji Overlord¹⁹². Od 20 maja zaczęto ostentacyjnie rozmieszczać ponad 200 8-tonowych „Bigbobów”, makiet barek desantowych wykonanych z brezentu i beczek na paliwo, w rejonie ujścia Tamizy. Przez atrapy przekaźników przechodziła komunikacja radiowa widmowej, liczącej ponoć 150 000 ludzi amerykańskiej 1. Grupy Armii, gotowej do uderzenia na niewłaściwe wybrzeże w niewłaściwym miesiącu¹⁹³.

Dzięki talentowi Brytyjczyków do oszukiwania udało się wzmocnić wiarygodność podstępu, przekazując mylne informacje tuzinowi niemieckich agentów, z których wszyscy zostali wcześniej wykryci, aresztowani i zmuszeni do zmiany strony. Błędne wiadomości ubarwiali brytyjscy podwójni agencji, noszący kryptonimy takie jak Garbo czy Tricycle. Kilkaset zwodniczych meldunków radiowych przesłano z Londynu do szefów nieprzyjacielskich siatek szpiegowskich w Madrycie, skąd trafiły do Berlina. Operacja Fortitude przyprawiła Niemców o halucynacje; wrodzy analitycy twierdzili, że na terenie Wielkiej Brytanii znajduje się 79 alianckich dywizji, choć w rzeczywistości były ich 52¹⁹⁴. Do końca maja wywiad Sprzymierzonych, włączając w to brytyjskich szyfrantów zdolnych do przechwycenia i rozszyfrowania większości zakodowanych niemieckich wiadomości radiowych, nie odkrył żadnych dowodów wskazujących, by „nieprzyjaciel prawidłowo oceniał rejon głównego uderzenia”, jak przekazano Eisenhowerowi, co ten przyjął z wielką ulgą. W ostatnim przedinwazyjnym fortelu wziął udział uderzająco podobny do Montgomery’ego porucznik Clifton James z Royal Army Pay Corps. Oficer ten spędził sporo czasu, ucząc się różnych manier generała, po czym 26 maja poleciał do Gibraltaru, a następnie Algieru. Spędził kilka dni, przechadzając się w miejscach publicznych w czarnym berecie. Liczono, że Berlin wykluczy możliwość rychłego uderzenia Aliantów przez kanał La Manche w sytuacji, gdy Monty obija się nad Morzem Śródziemnym¹⁹⁵.

W miarę jak zbliżał się czerwiec, przygotowania do inwazji stawały się coraz bardziej gorączkowe. Każdy pojazd, który zamierzano rzucić na francuskie wybrzeże, należało zabezpieczyć przed wodą do głębokości 1,4 metra za pomocą kleistej mieszaniny smaru, wapna i włókien azbestowych¹⁹⁶. Stanowiący przedłużenie rury wydechowej pionowy komin „sterczał w górę jak ogon strzyżyka”, co chroniło silnik przed zalaniem¹⁹⁷. Uszczelnienie jednego czołgu Sherman wymagało 300 roboczogodzin i zajmowało pięcioosobowej załodze tydzień¹⁹⁸. 29 maja SHAEF nakazało, żeby na obu skrzydłach każdego z 11 000 alianckich samolotów namalowano znaki rozpoznawcze w postaci trzech szerokich białych pasów. Zaczęły się gorączkowe poszukiwania 380 000 litrów białej farby oraz 20 000 pędzli. W rezultacie zmobilizowany został brytyjski przemysł farbiarski, a robotnicy pracowali przez weekend, w który przypadało święto Zesłania Ducha Świętego. Niektóre załogi namalowały białe pasy z użyciem mioteł¹⁹⁹.

Żołnierze pobierali tabletki na chorobę morską, torebki na wymiociny i koła ratunkowe. Różnorodne przedmioty podniosły ciężar ładunku niesionego przez przeciętnego strzelca do 31 kilogramów, znacznie powyżej 19 kilogramów zalecanych dla oddziałów pierwszej fali. W Dorset pewien dowódca kompanii z mającego trafić na plażę Omaha 116. Pułku Piechoty meldował, że jego ludzie „biegają po obozie ze swymi plecakami, rycząc. Twierdzą, że tak długo, jak będą obładowani niczym osły, mogą wydawać takie same odgłosy jak one”²⁰⁰. 2 czerwca żołnierze włożyli „skunksie kombinezony”, sztywne i cuchnące mundury, gęsto nasączone substancjami chroniącymi przed trującym gazem²⁰¹.

„Jesteśmy gotowi; bardziej już nie będziemy – pisał 30 maja generał brygady Theodore Roosevelt Jr z 4. Dywizji Piechoty do żony Eleanor. – Jeden kos mówi do drugiego: jeśli to ostatnia piosenka, którą zaśpiewasz, śpiewaj dobrze; być może nie zaśpiewasz już następnej”. Każdy z żołnierzy umieścił swoje rzeczy osobiste w pudełku o wymiarach 30x20x10 centymetrów. Zamierzano przechować je w magazynie w Liverpoolu. Ludzie mający trafić do Francji zostawiali używane w czasie pokoju przedmioty, jak gdyby zrzucali starą skórę lub żegnali się z dawnym życiem. Aż do końca lata wypełniali nimi 500 wagonów towarowych tygodniowo²⁰².

„Jestem wolnym człowiekiem, więc powiem wprost – zanotował w dzienniku działonowy brytyjskiego Shermana. – Zasłużyłem na to, żeby się tu znaleźć”. Wojownicy zaczęli śpiewać i robili to dobrze. Jeden z żołnierzy, którego pieśń zamilkła w Normandii, pisał do rodziny: „Jeśli nie uda mi się z tego wyjść, chciałbym, żeby moi bliscy (zwłaszcza ojciec) wiedzieli, że poświęciłem każdą cząstkę siły i energii sprawie, za którą w moim mniemaniu walczę”²⁰³. Młody kapitan, któremu dane było przetrwać i dożyć starości, przekazał mieszkającym w Waco rodzicom: „Przeznaczenie jest rzeczą bardzo nieuchwytną”²⁰⁴.

W piątek 2 czerwca Eisenhower opuścił Bushy Park, udając się do obozu o kryptonimie Sharpener. Przyczepy i namioty wypełniły Sawyer’s Wood, zalesiony obszar z zamieszkałymi przez kuropatwy zaroślami, dzikimi różami i naparstnicami, położony 8 kilometrów na północny zachód od portu w Portsmouth. W osobistym „wagonie cyrkowym” Eisenhowera znajdowało się łóżko polowe i biurko, na którym obok zwyczajowej sterty westernów stały trzy telefony, w tym czerwony do Waszyngtonu i zielony do podziemnego Pokoju Map Churchilla w Whitehall²⁰⁵. Półtora kilometra dalej wzdłuż żużlowej drogi mieściła się trzypiętrowa posiadłość w stylu georgiańskim z wybrzuszoną fasadą i kolumnami jońskimi. Southwick House został zarekwirowany przez Royal Navy z zamiarem utworzenia tam szkoły nawigacyjnej, na półkach wciąż stały marynistyczne podręczniki. Teraz budynek służył jako kwatera główna admirała Ramseya i dogodne miejsce, z którego naczelny dowódca mógł przyglądać się rozwojowi Operacji Overlord²⁰⁶.

„Natężenie obowiązków”, wyznał w dzienniku Eisenhower, jedynie wzrosło przez ostatni tydzień. 3 czerwca Harry Butcher zanotował, że jego przełożony ma „przedinwazyjną tremę”²⁰⁷. Istniało wiele powodów do obaw. Każdego poranka oficerowie wywiadu bacznie przyglądali się nowym fotografiom lotniczym, po czym wysyłali do Southwick House zaktualizowane szacunki dotyczące przeszkód na normandzkich plażach. Każdy schron i pole minowe nanoszono na mapę o dużej skali. Bardziej niepokojące były informacje zdobyte dzięki przechwytywaniu wrogich meldunków radiowych. Dowiedziano się z nich, że kolejna nieprzyjacielska dywizja wzmocniła zachodni kraniec strefy, w której zamierzano dokonać inwazji. W sporządzonym 26 maja memorandum sztabu operacyjnego SHAEF zauważono, że kluczowy półwysep Cotentin jest obsadzony przez trzy niemieckie dywizje, 60 czołgów oraz pułk strzelców spadochronowych, a dodatkowa dywizja być może zajmuje umocnienia Cherbourga²⁰⁸.

Obecność tak potężnych sił, mogących wciągnąć w pułapkę dwie mające wylądować na półwyspie lekko uzbrojone amerykańskie dywizje powietrznodesantowe, przestraszyła najwyższego rangą dowódcę lotnictwa w Operacji Overlord, marszałka sir Trafforda Leigh-Mallory’ego. Oficer ten, nazwany przez pewnego brytyjskiego kolegę „nadętym gamoniem”, a przez innego opisany jako człowiek z „niezwykłym talentem w doprowadzaniu innych do wściekłości”, 29 maja zaapelował do Eisenhowera o anulowanie skoków bojowych 82. i 101. Dywizji Powietrznodesantowej²⁰⁹. Stwierdził, że w przeciwnym razie pojawi się niebezpieczeństwo utraty co najmniej połowy spadochroniarzy oraz jednej trzeciej towarzyszących im szybowców. Dzień później, podczas rozmowy w cztery oczy, Leigh-Mallory podniósł stawkę, ostrzegając naczelnego dowódcę, że „to bardzo niepewne przedsięwzięcie” będzie kosztować 70% sił szybowcowych i zakończy się „daremną rzezią”²¹⁰. Dodał też: „Przeprowadzenie tej operacji będzie oznaczało pozbycie się dwóch dywizji powietrznodesantowych”²¹¹.

Eisenhower sądził, że nie docenia się go wystarczająco za chwile, w których podejmował szalone ryzyko. Samotnie powrócił do namiotu, gdzie paląc jednego papierosa za drugim, zastanawiał się nad czymś, co nazwał „rozdzierającym duszę problemem”. Anulowanie zrzutu wojsk powietrznodesantowych wymagałoby rezygnacji z ataku na odcinku Utah lub skazania lądujących tam sił na prawdopodobne zdziesiątkowanie, ponieważ to spadochroniarze mieli w dniu D utrudnić Niemcom kontrataki na plaże po wschodniej stronie półwyspu Cotentin. Katastrofy, jakimi zakończyły się działania powietrznodesantowe w Afryce Północnej i na Sycylii, napełniły niektórych oficerów sceptycyzmem co do takiego sposobu prowadzenia wojny. Eisenhower ciągle jednak wierzył w możliwość potężnego wstrząśnięcia nieprzyjacielem w wyniku zrzucenia oddziałów z powietrza, zwłaszcza gdyby udało się je lepiej skoncentrować. W ostatnich dniach strefy zrzutu 82. Dywizji Powietrznodesantowej przesunięto 20 kilometrów na wschód, tak aby bezpośrednio graniczyły z sektorem 101. Dywizji. W rezultacie tej zmiany 13 000 ludzi z sześciu pułków spadochronowych miało znaleźć się bliżej plaży Utah²¹².

Wyłoniwszy się ze swego brezentowego ukrycia, Eisenhower wydał rozkazy godne wodza. Zadzwonił do Leigh-Mallory’ego, po czym podyktował instrukcje: nie ma „innego wyjścia”, jak tylko postępować zgodnie z przygotowywanym od dwóch lat planem, nawet jeśli dowódcom powiedziano, żeby przyglądali się „w najdrobniejszych szczegółach każdej rzeczy mogącej zmniejszyć niebezpieczeństwo”.

„Silny atak powietrznodesantowy we wskazanym regionie jest kluczowy dla całej operacji – dodał Eisenhower. – Musi zostać przeprowadzony”²¹³.

Z zielonego pagórka nieopodal Southwick House rozciągał się zachwycający widok na liczącą 1000 okrętów flotę gotową do wypłynięcia z cieśnin Spithead i Solent, oddzielających wyspę Wight od reszty Anglii. Cała armada zebrana na potrzeby Operacji Overlord liczyła prawie 7000 jednostek, wliczając w to barki desantowe. Zajmowały one każde cumowisko we wszystkich portach od Felixstowe nad Morzem Północnym do Milford Haven w Walii. Część znajdowała się w zatokach Humber, Clyde i Belfast Lough. Znów zapanowało późnowiosenne ciepło, białe obłoki przesuwały się na niebie nad szarymi opaskami brzegowymi oraz iglicami kościelnych wież. Zapach słonej morskiej wody i impregnowanego drewna niósł się wraz z rześkim wiatrem, który rozprostowywał proporce marynarki i targał rosnącymi przy nabrzeżach makami, przypominającymi weteranom Tunezję. Światła semaforowe migały, przekazując informacje z okrętów na brzeg i w stronę przeciwną. Srebrne balony zaporowe unosiły się nad kotwicowiskami; w samym tylko Falmouth było ich 65. Niszczyciele krążyły w tę i z powrotem przez spokojne morze, wzburzając gwałtownie białe fale²¹⁴.

Żołnierze, nieustannie rycząc i biadoląc pod ciężarem wyposażenia, wspinali się po trapach lub przechodzili przez otwarte na oścież furty dziobowe LST unieruchomionych na betonowych blokach przy linii wody. „Sprawcie się dobrze, chłopcy”, krzyczeli żylaści dokerzy. Część ludzi wchodziła na barki, żeby odbyć krótką, lecz mokrą podróż na zakotwiczone dalej okręty. „Jeśli któryś z was jeszcze bardziej się do mnie zbliży – ostrzegał jeden z żołnierzy – będzie musiał mnie poślubić”²¹⁵. Na pokładach Tommies podgrzewali kakao i zupę z ogonów wołowych. Pewien brytyjski dowódca plutonu zdziwił się, gdy podano mu „prawdziwy biały chleb, po raz pierwszy od lat”²¹⁶. W Plymouth, gdzie Drake grał w kule przed ruszeniem do walki z hiszpańską Wielką Armadą i skąd Mayflower wyruszył w rejs do Nowego Świata, tak wiele okrętów stało przywiązanych burta w burtę, że „człowiek mógł, przeskakując z jednego na drugi, dotrzeć prawie kilometr w górę rzeki Tamar”, wspominał amerykański porucznik²¹⁷. Na SS Clara Barton marynarze kończyli malowanie kilku piersiastych figur dziobowych; oficer artylerii zanotował w dzienniku: „Nie zapytałem, która z nich to Clara”²¹⁸.

US Army i US Navy znalazły powody do kłótni, jak zawsze, gdy się schodziły. Każdy z rodzajów sił zbrojnych posiadał własne oznaczenia dla LST. W rezultacie skonsternowani żołnierze dowiadywali się, że mają wejść na pokład zarówno LST 516, jak i LST 487, będących w istocie tym samym okrętem. W liczącej 61 stron broszurze pod tytułem „Przygotowania do wyruszenia za morze: krótka podróż morska” każdą jednostkę instruowano, aby zaopatrzyła się w 40 egzemplarzy listy zaokrętowania; wymóg ten częściej naruszano niż go przestrzegano²¹⁹. Osiemnaście LCT – landing craft, tank – było tak przeciążonych, że w ostatniej chwili oficerowie marynarki zarządzili przemieszczenie ładunku. Marynarze mozolnie tłumaczyli żołnierzom, że LST charakteryzuje się głębokością podwodnej części kadłuba wynoszącą 2,54 centymetra na 36 ton. Gdyby na pokładzie znalazło się 800 ton zamiast maksymalnych 500, opuszczające okręt pojazdy trafiłyby do wody głębszej o dodatkowe 25 centymetrów, co poskutkowałoby zalaniem silników, a może nawet utopieniem się ludzi²²⁰. Ostatecznie okręty i tak ruszyły przeładowane. W kierującym się na plażę Utah VII Korpusie próbowano zmieścić 600 ludzi na LST skonstruowanym do przewozu 400 osób²²¹.

Na dodatkowy ciężar składało się między innymi 40 korespondentów wojennych, „irytująca i tajemnicza grupa wędrownych Cyganów”, jak przedstawiał swych kolegów po fachu reporter Don Whitehead²²². W wielkiej tajemnicy wezwano ich z różnych londyńskich piwiarni. Najsławniejszym był Ernie Pyle, według opisu Forresta Pogue’a mężczyzna z „rzadkimi, siwymi włosami i dość zmęczonym wyrazem twarzy, w ubraniu zdającym się go pochłaniać”, wyglądający jak „dziwaczny mały strach na wróble”²²³. W torbie nosił 11 butelek z alkoholem, różnorodne mające przynosić szczęście świecidełka, przenośną maszynę do pisania marki Remington oraz powiadomienie o zdobyciu Nagrody Pulitzera, którą przyznano mu przed miesiącem za wspaniałe relacje znad Morza Śródziemnego. „Nie robię niczego poza piciem, pracą i oczekiwaniem”, pisał do przyjaciela. Teraz czekanie dobiegało końca. Omar Bradley, który zyskał sławę na Sycylii dzięki Pyle’owi, zaoferował mu koję na okręcie dowodzenia USS Augusta. Ten jednak, wykazując się nieufnością wobec „zbytniego zagęszczenia wyższych szarż”, postanowił wejść na pokład LST 353 w porcie w Falmouth. Zjednał sobie sympatię obsługi rufowego działa przeciwlotniczego, składając za pomocą pędzla autograf na lufie²²⁴.

„Nie jestem zadowolony, gdy nie przebywam z żołnierzami w polu”, wyznał, ale dodawał: „Jeśli jeszcze raz usłyszę, jak jakiś pierdolony piechur używa słowa »pierdolić«, poderżnę sobie pierdolone gardło”. Męczyły go okropne nocne koszmary, a w listach zwykł podpisywać się jako „Nieszczęśliwy Wojownik”. Wziął udział w odprawie, w trakcie której przedstawiono plan Operacji Overlord. Potem aż do godziny 4 nad ranem leżał z szeroko otwartymi oczyma, nie mogąc zasnąć. „Od tego momentu byłeś już zobowiązany – napisał później. – Było zbyt późno, żeby się wycofać, nawet jeśli odstępowała cię odwaga”²²⁵.

Żołnierze musieli przetrwać w klaustrofobicznych ładowniach i na otwartych pokładach, ściśnięci jak śledzie w beczce. „Kocham bliźnich – zanotował w dzienniku pewien nieszczęśnik – ale nie w takim zagęszczeniu”²²⁶. W całej flocie dał się słyszeć stukot kości i plask kart do gry. Doszło między innymi do „długiej sesji szalonej dalekiej pochodnej pokera, zwanej high low rollem, w której rolę żetonów odgrywały wydane na czas inwazji banknoty pięciofrankowe”, relacjonował korespondent A.J. Liebling. Na Auguście zgromadzeni wokół pianina marynarze śpiewali When Irish Eyes Are Smiling, z kolei w mesie dla młodszych oficerów oglądano, o dziwo, Łódź ratunkową Alfreda Hitchcocka. Bez żadnych fanfar, nie licząc częstszego niż zwykle migania sygnałów semaforowych, konwoje mające przed sobą najdłuższą trasę zaczęły wypływać na otwarte morze. W tych spośród żołnierzy, którzy żeglowali już kiedyś ku Afryce, Salerno czy Anzio, głęboki, ostry dźwięk okrętowych śrub wzbudził coś, co stary weteran nazwał „dobrze znanym niepokojem”²²⁷.

Na terenie całej Wielkiej Brytanii rozsianych było ponad 500 stacji meteorologicznych. Większość z nich przesyłała raporty co godzinę. Pomiarów dokonywało także osiem okrętów US Navy na zachodnim Atlantyku. Samoloty wyposażone w przyrządy meteorologiczne latały codziennie ze Szkocji, Kornwalii i Gibraltaru²²⁸. Rozlokowani w 58 punktach brytyjscy obserwatorzy trzy razy dziennie notowali wysokość każdej fali w trzyminutowych okresach, po czym przesyłali meldunki do Sekcji Prognozowania Fal Morskich²²⁹. Sześciu poważanych angielskich meteorologów dwa razy dziennie prowadziło konferencje telefoniczne, rozmawiając, nierzadko kłótliwie, na temat tajemnic wiatru, chmur i fal²³⁰.

Każda część alianckich sił inwazyjnych miała swe własne oczekiwania pogodowe. Wojska dokonujące desantu morskiego wymagały, żeby u wybrzeży wiatr przy powierzchni morza przez trzy dni z rzędu nie wiał z prędkością większą niż 4 w skali Beauforta, czyli od 20 do 28 kilometrów na godzinę; potrzebowały też odpowiednich fal. Piloci chcieli, by pułap chmur wynosił co najmniej 760 metrów dla samolotów transportowych, a widoczność nie mniej niż 5 kilometrów. W przypadku ciężkich bombowców pożądane było zachmurzenie najwyżej częściowe o wartości oznaczonej jako 5/10. Spadochroniarze potrzebowali wiatru o prędkości mniejszej niż 30 kilometrów na godzinę, bez porywistych podmuchów, a także oświetlenia zapewnianego w najgorszym wypadku przez półksiężyc na wysokości 39 stopni. Prawdopodobieństwo, że warunki takie nie utrzymają się w czerwcu na normandzkim wybrzeżu przez 72 godziny, oszacowano na 13 do 1²³¹.

Eisenhower nigdy nie miał szczęścia do pogody, choć zaciekle pocierał siedem szczęśliwych monet, które od dawna nosił w kieszeni. Sztormy utrudniały dokonanie inwazji na Maroko i Sycylię, teraz istniało ryzyko wystąpienia kolejnego w trakcie Operacji Overlord. Źródło anomalii pogodowych sięgało aż Gór Skalistych. Cztery ośrodki niskiego ciśnienia, oddalone od siebie o mniej więcej 2200 kilometrów i określone przez meteorologów mianem „bardzo niebezpiecznych”, zaczęły przesuwać się na wschód przez Atlantyk. Wielki kołnierz wysokiego ciśnienia, opatulający koło podbiegunowe, wypierał zimne powietrze z północy²³². „Prognozy pogody są złe – zanotowała w sobotę 3 czerwca Kay Summersby. – E. jest bardzo zaniepokojony”²³³.

W niedzielę 4 czerwca o godzinie 4.30 nad ranem posępny E. spotkał się pod wysokim sufitem biblioteki Southwick House z Montgomerym, Ramsayem, Leigh-Mallorym i kilkoma innymi starszymi oficerami. Zebrani usiedli na dwóch kanapach i w głębokich fotelach. Za udrapowanymi zasłoną przeszklonymi drzwiami znajdowała się ogromna, zajmująca jedną ze ścian mapa południowej Anglii i Normandii, z konwojami i dywizjami oznaczonymi za pomocą pinezek i tajemniczych symboli, regularnie przesuwanych ze składanej drabinki przez umundurowanych kancelistów. Przed naczelnym dowódcą stał stremowany oficer o kurzej klatce piersiowej i podłużnej twarzy, ciągnącej się od wąskiego pasma włosów między zakolami do podzielonego podbródka. Pułkownik lotnictwa J.M. Stagg, specjalista w dziedzinie magnetyzmu ziemskiego i promieniowania słonecznego oraz naczelny meteorolog SHAEF, stwierdził z żalem, że jego nienajlepsza prognoza zmieniła się w jeszcze gorszą²³⁴.

„Seria niżów znad Atlantyku przesuwa się szybko na wschód – meldował. – Niże te doprowadzą do pojawienia się burzowej pogody na Kanale i w rejonie uderzenia”. Mapy synoptyczne ukazywały warunki typowe raczej dla środka zimy niż wczesnego lata. Posuwający się w stronę Szetlandów niż L5 miał wytworzyć najniższe ciśnienie atmosferyczne, jakie zanotowano w czerwcu w Wielkiej Brytanii w XX wieku²³⁵. Przewidywano, że w ciągu kilku godzin warstwa gęstych chmur o pułapie zaledwie 150 metrów opatuli południową Anglię, a zachodnie wiatry będą dochodzić do 48 kilometrów na godzinę, czyli osiągną 6 stopień w skali Beauforta. Warunki prognozowane na D-Day, czyli 5 czerwca, pogorszyły się z „bardzo nieobiecujących” na „dość beznadziejne”²³⁶.

Eisenhower spytał o zdanie podkomendnych. „Żaden element planu wsparcia powietrznego nie będzie możliwy do zrealizowania”, oświadczył Leigh-Mallory²³⁷. Zgodził się z tym nawet Ramsay, marynarz o twarzy wysmaganej przez sztormowe podmuchy. Stwierdził, że przy 6 stopniach w skali Beauforta fale będą miały wysokość 2 metrów lub większą. Eisenhower pokiwał głową. „Potrzebujemy wszystkich korzyści wynikających z przewagi w powietrzu – powiedział. – Skoro lotnictwo nie może działać, musimy to przełożyć”²³⁸. Montgomery jako jedyny nie przyznał mu racji. Uznał, że warunki będą ciężkie, lecz nie beznadziejne. Tylko on chciał podjąć ryzyko.

W tym momencie zgasły światła. Adiutanci wbiegli do środka z migotającymi świecami, ich płomienie ukazały irytację malującą się na twarzy Eisenhowera. Według późniejszej relacji wicemarszałka lotnictwa E.J. Kingstona McCloughry’ego naczelny dowódca warknął na Montgomery’ego: „Jezu! Od trzech albo czterech miesięcy mówisz nam, że potrzebujesz odpowiedniej osłony lotniczej, a działania powietrznodesantowe są kluczowe dla powodzenia ataku; teraz twierdzisz, że dasz sobie radę bez nich. Nie. Przesuniemy Operację Overlord o 24 godziny”²³⁹. Konferencja dobiegła końca. Eisenhower wrócił do przyczepy i zajął się czytaniem niedzielnych wiadomości, z przerwami na niespokojne drzemki²⁴⁰.

Późnym rankiem nadciągnęły obłoki szarych chmur. Spadł ulewny deszcz, a podmuchy wiatru szarpały koronami drzew i balonami zaporowymi. W Southampton „pył wodny frunął przez redę”, relacjonował oficer służb medycznych z Princess Astrid²⁴¹. U wybrzeży wyspy Portland „chaos rozpętywały wznoszące się gwałtownie piramidalne fale”²⁴². Zaszyfrowana wiadomość o przesunięciu inwazji o jeden dzień – „Hornpipe Bowsprit” – zdołała dotrzeć do wielu brytyjskich konwojów, zanim podniosły kotwicę²⁴³. Wojska płynące z Falmouth dotarły niecały kilometr za sieci zaporowe przeciwko okrętom podwodnym, kiedy na brzegu zaczęły gorączkowo migotać światła, nakazując im powrót²⁴⁴.

Eskadry mające przeprowadzić ostrzał, będące już w drodze z Belfastu i ujścia rzeki Clyde, musiały zawrócić przez czarne, niespokojne Morze Irlandzkie. W jeszcze gorszej sytuacji znalazły się okręty z Sił U, kierujących się ku plaży Utah. Poprzedniej nocy wypłynęły z Kornwalii i hrabstwa Devon z zamiarem popłynięcia kanałem La Manche na wschód. Po pokładach krążyła pogłoska, że wieje „trzyćwierciowy wicher”²⁴⁵. Termin ten nie mówił nic szczurom lądowym, szybko jednak stał się jasny, gdy konwój znalazł się w paszczy krótkiego sztormu z pionowymi falami, jaki pojawił się od strony lewej burty. Ludzie przebywający na zimnych otwartych pokładach czuli się nędznie, ale i tak mieli sporo szczęścia w porównaniu z towarzyszami spędzającymi rejs poniżej, w smrodzie wymiocin i zapchanych toalet. Złożony z 247 jednostek, płynący z prędkością 6 węzłów konwój U-2A nie otrzymał sygnału do powrotu i zawrócił dopiero wtedy, gdy w połowie drogi do Francji przechwyciły go dwa niszczyciele wysłane z Plymouth. Była godzina 21, gdy ostatni maruderzy przebili się przez fale dziobowe, znajdując schronienie w zatoce Weymouth. Siły U, meldowała marynarka, „rozproszyły się i nieco wymknęły spod kontroli”²⁴⁶.

Kiedy opuszczono kotwice, a silniki ucichły, zszargane nerwy doprowadziły do sporów, a także kilku bójek. Oficerowie chcieli dać ludziom zajęcie, więc rozdali im Kieszonkowy przewodnik po Francji. W wydanej przez Departament Wojny publikacji wyjaśniano, jak bardzo wartościowy jest kraj, który mieli wyzwolić Alianci. Żołnierze dowiedzieli się też, że „Normandia przypomina nieco Ohio”, hektolitr równa się 22 galonom, a Francuzi są „dobrymi rozmówcami i wspaniałymi kucharzami”. Ludzie studiowali rozmówki francuskie, mamrocząc pełne nadziei „Encore une verre du vin rouge, s’il vout plaît, mademoiselle”, z czego ostatni wyraz nierzadko wymawiano jak „mama-oiselle”²⁴⁷. Wiele osób udało się pod pokład, gdzie odprawiano niedzielne msze. W głównej mesie na USS Bayfield żołnierze i marynarze wyśpiewali Holy God, We Praise Thy Name²⁴⁸. W Weymouth kapelan zacytował fragment z rozdziału 8 listów św. Pawła do Rzymian: „Jeśli Bóg z nami, któż przeciwko nam?”; w tym momencie była to niepokojąca teologiczna zarozumiałość²⁴⁹. Na powrót pojawiły się kości i karty. Pewien frontowy chirurg wspominał grę w „blackjacka po 20 dolarów za kartę z oficerami z kompanii sztabowej. Mogłem pójść do walki nadziany albo spłukany. Co za różnica?”²⁵⁰. Jeden z żołnierzy z 1. Dywizji narzekał podczas lektury Kandyda: „Wolter zbyt często używał tego samego żartu. Postacie zawsze są zabijane, a później okazuje się, że żyją”²⁵¹. Brytyjscy spadochroniarze oglądali musical Stormy Weather z Leną Horne i Fatsem Wallerem, zaś jednostka amerykańskiej artylerii powietrznodesantowej zobaczyła dyrygenta Teda Lewisa w Is Everybody Happy?²⁵². Saperzy zastanawiali się, czy litera „D” w dniu D oznacza death – „śmierć”²⁵³.

Niedziela stawała się coraz bardziej niezwykła i burzowa. O godzinie 16.30 żołnierz Royal Marines trzymający wartę przy bramie Southwick House stanął na baczność, ujrzawszy Winstona Churchilla. Ten wszedł do środka, czerwony z wściekłości na generała Charles’a A.J.M. de Gaulle’a, którego nazwał „obstrukcjonistą i sabotażystą”. Na kolor twarzy brytyjskiego premiera wpływ miała też „duża ilość whisky” wypita przez niego w daremnej próbie uspokojenia się²⁵⁴.

Smutna prawda była następująca: de Gaulle, stojący na czele samozwańczego tymczasowego rządu francuskiego na wygnaniu, przybył niedawno do Londynu z Algieru. Tego ranka zawieziono go do Droxford na północ od Portsmouth, gdzie Churchill stanął na bocznicy swym osobistym pociągiem, chcąc być jak najbliżej wielkich wydarzeń. Premier wyszedł na torowisko, witając de Gaulle’a z otwartymi ramionami i proponując mu wykwintny lunch w swym wagonie, lecz później odkrył, że Francuz czuje się urażony z powodu różnych afrontów ze strony Brytyjczyków i Amerykanów²⁵⁵. Dotyczyło to zwłaszcza niedopuszczenia go do planowania inwazji oraz odmowy uznania jego rządu przez Waszyngton. Rozmowa nabrała wybuchowego charakteru. Churchill, o którym twierdzono, że mówi po francusku „niezwykle dobrze, lecz bardzo mało rozumie”, zaproponował następnie odesłanie de Gaulle’a „z powrotem do Algieru, w razie potrzeby w kajdankach”²⁵⁶. Mierzący 196 centymetrów wzrostu Francuz, zdecydowanie górujący nad swym rozmówcą, nawet gdy siedzieli obok siebie, nazwał go „gangsterem”²⁵⁷.

Nie minęło wiele czasu od chwili, w której Churchill wtargnął przez hol Southwick House, gdy na miejscu pojawił się również de Gaulle. Deux Mètres, jak z uwagi na wzrost zwali go Amerykanie, sprawiał wrażenie człowieka „szukającego zwady”²⁵⁸. Eisenhower, posiadający jedynie mgliste pojęcie o scysji między dwoma mężczyznami, przyjął ich w pokoju narad. Tam po raz pierwszy wyjawił de Gaulle’owi miejsce inwazji oraz plan bitwy, a także datę całego przedsięwzięcia, przesuniętą o co najmniej 24 godziny²⁵⁹. Francuz stał się jeszcze bardziej rozdrażniony, zrozumiawszy, że stoi w obliczu typowo galijskiego zjawiska, fait accompli. Wyraził sprzeciw na widok „podrobionych banknotów” – alianckich pieniędzy inwazyjnych, które w tym czasie roztrwaniano w grach hazardowych na pokładach licznych okrętów. Stwierdził, że są one „fałszywe”, a ich wydrukowanie stanowi „pogwałcenie suwerenności państwowej, poniżenie, jakiemu nie poddali Francji nawet Niemcy”²⁶⁰. Nie zgodził się, by kilkuset francuskich oficerów łącznikowych towarzyszyło siłom alianckim, jeśli nie zostanie przedstawiony wyraźnie zakres ich obowiązków oraz hierarchia dowodzenia²⁶¹. Nie miał też zamiaru poprosić Francuzów przez radio, żeby stosowali się do zaleceń wyzwolicieli. W decyzji tej jeszcze się utwierdził, gdy odkrył, że Eisenhower nagrał już własną odezwę – po niderlandzku, flamandzku, norwesku, duńsku, francusku i angielsku – nie wspominając w niej o legalności władzy de Gaulle’a. „Nie mogę słuchać Eisenhowera”, oświadczył Francuz, po czym opuścił posiadłość i udał się do Londynu; niczym dwumetrowe ucieleśnienie obrazy siedział skulony na tylnym siedzeniu samochodu²⁶².

Churchill zignorował własną maksymę, według której „na wojnie nie ma miejsca na urazy, niechęć i żale”. Wrócił do swego pociągu oburzony „zdradą w szczytowym momencie bitwy”²⁶³. W myślach przygotowywał już nienawistne dokumenty na potrzeby czegoś, co nazywał „żabią kartoteką”²⁶⁴. Pewien brytyjski żartowniś zauważył, że podstawowy element diety de Gaulle’a od dłuższego czasu stanowiła karmiąca go ręka²⁶⁵. „Pamiętajcie, że ten człowiek nie ma w sobie ani krzty wspaniałomyślności”, pisał premier do swego Ministerstwa Spraw Zagranicznych²⁶⁶. Eisenhower w dzienniku lamentował nad „dość żałosnym bałaganem”²⁶⁷. Wcześniej liczył, że de Gaulle pozbędzie się „kompleksu Joanny d’Arc”, teraz jednak przekazał członkom swego sztabu: „Do diabła z nim. Jeśli się nie dostosuje, będziemy współpracować z kimś innym”²⁶⁸.

O godzinie 21.30 naczelny dowódca raz jeszcze udał się z podkomendnymi do biblioteki. W kominku trzaskał ogień, a przyniesione przez Stagga istotne wieści rozjaśniły pochmurny do tej pory dzień. „Doszło do gwałtownego i niespodziewanego rozwoju zdarzeń”, relacjonował meteorolog²⁶⁹. HMS Hoste, fregata badająca pogodę 1100 kilometrów na zachód od Irlandii, meldowała w tajnych raportach o stopniowym wzroście ciśnienia atmosferycznego. Sprawiające kłopoty atlantyckie niże, w tym nieszczęsny L5, przesunęły się szybciej niż przewidywano. Wskazywało to, że lepsza pogoda zapanuje następnego dnia i utrzyma się do wtorku. „Jestem dość pewny, że w następstwie dzisiejszego frontu nastąpi dobry okres”, dodał Stagg²⁷⁰.

Eisenhower raz jeszcze zapytał o zdanie podległych mu dowódców. Dalsze odraczanie inwazji oznaczałoby najpewniej przesunięcie jej o niemal dwa tygodnie, gdy znów wystąpią sprzyjające pływy morskie. Leigh-Mallory pozostawał sceptyczny. Stwierdził, że bombardowania będą „niepewne”, a rozpoznawanie celów dla artylerii okrętowej utrudnione. Ramsey z kolei powiedział, że nie widzi „żadnych powodów do niepokoju”. Szef sztabu SHAEF generał porucznik Walter Bedell „Beetle” Smith oznajmił: „To cholernie wielkie ryzyko, ale najlepsze, jakie można podjąć”. Eisenhower odwrócił się do słuchającego uważnie Montgomery’ego, ubranego w sztruksowe spodnie i gruby sweter.

„Widzisz jakiś powód, żeby nie zacząć we wtorek?”

Montgomery odpowiedział bez wahania: „Według mnie powinniśmy to zrobić”²⁷¹.

Przez długą minutę w pomieszczeniu panowała cisza, jeśli nie liczyć bębnienia deszczu o przeszklone drzwi. Eisenhower patrzył nieobecnym wzrokiem przed siebie, pocierając głowę. „Pytanie brzmi, jak długo można trzymać tę operację za nogę i pozwalać, by tak wisiała?”. Napięcie zdawało się zniknąć z jego twarzy. „Jestem właściwie przekonany, że musimy wydać rozkaz – powiedział. – Nie podoba mi się to, ale taka jest prawda. Nie widzę możliwości uczynienia czegokolwiek innego”. Zebrani mieli spotkać się raz jeszcze w poniedziałek 5 czerwca przed świtem, aby wysłuchać ostatniej prognozy Stagga, ale decyzja nie uległa już zmianie. „Dobrze – oświadczył Eisenhower. – Ruszamy”²⁷².

Po wyjściu z biblioteki naczelny dowódca odwrócił się do Stagga i powiedział z szerokim uśmiechem: „Nie przynoś już żadnych złych wiadomości”²⁷³.

W całej flocie rozniósł się majestatyczny okrzyk wojenny: „Podnieść kotwicę!”²⁷⁴. W ponury, niespokojny poranek z każdego angielskiego portu i estuarium wylała się wielka fala wyzwolenia. Płynęła z Salcombe i Poole, Dartmouth i Weymouth. Opuszczała Tamizę, ciągnąc za sobą poplątane kilwatery, mijając Black Deep i mokradła Whalebone. Wszystkie jej części kierowały się ku białym grzywaczom Kanału. Prawie 200 000 marynarzy floty wojennej i handlowej służyło na jednostkach tworzących 59 konwojów. Na pokładach znajdowało się 130 000 żołnierzy, 2000 czołgów i 12 000 innych pojazdów. „Okręty kołysały się na szarych falach”, pisał Alan Moorehead²⁷⁵. W promieniach poniedziałkowego świtu ukazały się kutry, korwety, fregaty, frachtowce, promy, trawlery, zbiornikowce, ścigacze okrętów podwodnych, jednostki przeznaczone do oznaczania torów wodnych, kładzenia kabli, wytwarzania zasłony dymnej, chłodzenia, holowania, zaopatrywania w żywność. Eskadry okrętów wojennych nadciągały z Morza Irlandzkiego, opływając przylądek Land’s End w budzących postrach kolumnach krążowników, pancerników i niszczycieli. Były wśród nich jednostki, które otrzymały drugie życie, jak USS Nevada, podniesiony z dna i odbudowany po Pearl Harbor, czy przestarzały monitor HMS Erebus, skonstruowany z myślą o ostrzeliwaniu niemieckich umocnień w Wielkiej Wojnie za pomocą dwóch wątpliwej niezawodności armat kal. 381 mm. Na maszcie Erebusa widniał sygnał przekazany przez Nelsona pod Trafalgarem: „Anglia oczekuje, że każdy spełni swą powinność”. Ciężki krążownik USS Tuscaloosa odpowiedział: „Jesteśmy pełni animuszu”. Amerykańscy marynarze z Bayfielda wznosili okrzyki na cześć brytyjskich towarzyszy z Hawkinsa i Enterprise, przepływających obok w pobliżu Eddystone Light²⁷⁶.

Późnym rankiem ciemne chmury się rozjaśniły, a wiatr ustał. Grafitowe dotąd morze nabrało szafirowego odcienia. Świetlista tęcza, ponoć „tropikalna w kolorach”, zakreśliła łuk nad mokrymi zielonymi angielskimi polami²⁷⁷. Promienie słońca skąpały wapienne klify Kentu, nadając im wygląd białych zasłon. Oficer marynarki z USS Quincy pisał: „Wojna, jak sądzę, sprawia, że człowiek bardziej zwraca uwagę na piękno. Tak samo powinna uczynić pokój bardziej znośnym”²⁷⁸. Na rzece Hamble stojący na dziobie dudziarz grał The Road to the Isles, żołnierze zgromadzeni przy relingach okrętów w zatoce Solent dopingowali go radosnymi krzykami²⁷⁹. Nic nie polepszyło atmosfery bardziej od informacji podanej przez BBC i rozpowszechnionej w całej flocie: w końcu, po bardzo długim oczekiwaniu, w rękach Aliantów znalazł się Rzym²⁸⁰.

Przed frontem floty miała miejsce największa operacja usuwania min w historii działań na morzu. Około 255 jednostek rozpoczęło ją od oczyszczenia Strefy Z, kolistego fragmentu morza o średnicy 16 kilometrów, rozpościerającego się na południe od wyspy Wight; niebawem przylgnęła do niego nazwa Piccadilly Circus. Stamtąd trałowce popłynęły ośmioma korytarzami w stronę zaminowanego przez Niemców pasma w środkowej części Kanału, gdzie tydzień wcześniej łodzie motorowe Royal Navy umieściły na głębokości 30 sążni boje sonarowe. Były one uśpione aż do niedzieli, a teraz naprowadzały trałowce w kierunku wlotów do dziesięciu korytarzy, z których każdy miał od 350 do 1100 metrów szerokości. Należało oczyścić je na długości 55 kilometrów, aż do pięciu plaż nad Zatoką Sekwańską w Normandii. Ponad dwumetrowe fale i przeciwne do pływów prądy o prędkości prawie 3 węzłów utrudniały pracę sternikom, walczącym z własnymi kołami sterowymi, wiatrem i morzem, by utrzymać odpowiednią pozycję. Podczas gdy trałowce zajmowały się usuwaniem min, kolejne jednostki nadciągały, żeby porozmieszczać podświetlone boje co 1,5 kilometra po obu stronach każdego z korytarzy: czerwone po prawej burcie, białe po lewej. W efekcie, stwierdził pewien reporter, powstało „coś na kształt oświetlonej lampami ulicy, wiodącej do Francji”²⁸¹.

Konwoje kierowały się ku Strefie Z, a burzliwe wody Kanału testowały zdolność do żeglugi każdego z okrętów desantowych. Płaskodenne LST pokazały, że „potrafią kołysać się na wszystkie strony jednocześnie”, wyjaśniło się też, dlaczego LCI (landing craft, infantry) są wyszydzane powszechnie jako Lousy Civilian Idea – „marny cywilny pomysł”²⁸². Jeszcze gorzej sprawiały się LCT, mogące poruszać się z prędkością zaledwie 6 węzłów na całkowicie spokojnych wodach oraz o połowę wolniej podczas przedzierania się przez fale dziobowe. Nawet US Navy przyznała, że LCT nie nadaje się do rejsów pełnomorskich ze względu na „kiepską dzielność morską, niską prędkość i słabość konstrukcji”. Do tej ostatniej wady zaliczał się fakt, że okręt składał się z trzech złączonych ze sobą części i „sprawiał złowrogie wrażenie podatnego na złamanie się w środku”²⁸³. Wynędzniali pasażerowie wymieniali się sposobami na przeciwdziałanie chorobie morskiej; jeden z marynarzy zalecał „połknięcie kotleta schabowego na sznurku, po czym wyciągnięcie go z powrotem”²⁸⁴.

Ci, którzy byli w stanie jeść, faktycznie dostali schabowe; podano je wraz z lodami 16. Pułkowi Piechoty. Na pokładzie Thomasa Jeffersona żołnierze 116. Pułku, także zmierzającego ku plaży Omaha, zjedli coś, co pewien oficer opisał jako „bekon i jajka na krawędzi wieczności”²⁸⁵. Ludzie przygotowywali granaty, ostrzyli bagnety i raz jeszcze czyścili karabiny. Lekarz marynarki radził żołnierzom, żeby porządnie się wykąpali, pozbywając się bakterii skórnych „na wypadek oberwania”²⁸⁶. Część Jankesów śpiewała: „Szczęśliwego dnia D, drogi Adolfie”²⁸⁷. Tommies preferowali Jerusalem, gorzki poemat Williama Blake’a, do którego skomponowano muzykę: „Przynieś mi łuk mój z lśniącego złota”²⁸⁸. Marynarze rozwiesili bandery wojenne, pozbyli się z mostków wszelkich rzeczy nieprzydatnych podczas walki, a mesy przekształcili w sale operacyjne²⁸⁹. Do przedziałów wodoszczelnych pod pokładem wskrzeszonej Nevady członkowie załogi zanosili „mundury wyjściowe, porcelanę, szklaną zastawę stołową, książki z biblioteki, obrusy, teczki z dokumentami, miotły i lustra”²⁹⁰. Porucznik Straży Wybrzeża zanotował w dzienniku: „Przez system nagłośnieniowy rozlega się skrzeczący rozkaz, aby pan Iksiński zameldował się u pana Igrekowskiego w kabinie pana Zet”²⁹¹. Kontradmirał Morton L. Deyo, dowodzący eskadrą mającą ostrzelać cele na odcinku Utah, wyżywał się na worku treningowym w swojej kajucie na pokładzie USS Tuscaloosa²⁹².

Aby podnieść żołnierzy na duchu, oficerowie czytali podniosłe odezwy Eisenhowera i Montgomery’ego. Potem dzielili się własnymi przewidywaniami i poradami. „Pierwsze sześć godzin będzie najgorsze – przekazał reporterom zgromadzonym na Samuelu Chasie pułkownik George A. Taylor z 16. Pułku. – Będą cały czas rzucać na plażę kolejne oddziały, aż gdzieś dojdzie do przełamania. Taki jest plan”. Generał brygady Norman D. Cota, który we wtorkowy poranek miał być najstarszym stopniem oficerem na plaży Omaha, powiedział oficerom na okręcie USS Charles Carroll:

Okaże się, że panuje zamieszanie. Że barki desantowe nie przybywają na czas, a ludzie lądują w złych miejscach. Niektórzy nie wylądują w ogóle (…). Musimy improwizować, robić swoje, nie tracić głowy. Nie możemy potęgować tego zamieszania²⁹³.

Dowódca jednego z batalionów czołgów był bardziej lakoniczny. „Rząd wydał 5 miliardów dolarów, żeby to doszło do skutku. Czas, żebyście się ruszyli i zaczęli walczyć”. Stojący na dziobówce Augusty Omar Bradley, według pewnego pułkownika „samotny i rzucający się w oczy”, pozdrawiał gestem zwycięstwa każdy przepływający obok kołyszący się na falach LST. Potem wrócił do swej kabiny i usiadłszy w fotelu, oddał się lekturze powieści A Bell for Adano²⁹⁴.

„Rozpoczynamy największe przedsięwzięcie tej wojny – pisał Ted Roosevelt do Eleanor z pokładu USS Barnett. – Ludzie tłoczą się poniżej albo wypoczywają na pokładzie. Nieliczni wcześniej walczyli”. Roosevelt miał 56 lat i przez kilka pierwszych godzin miał być najstarszym oficerem na plaży Utah, zarówno pod względem stopnia, jak i wieku. Sam zdążył wziąć udział w wielu bitwach: we Francji w czasie poprzedniej wojny, oraz w lądowaniach pod Oranem i Gelą w tej właśnie trwającej. To wystarczało, aby miał teraz złe przeczucia.

Mieliśmy wspaniałe życie; mam nadzieję, że czeka nas jego dalsza część. Jeśli jednak stałoby się inaczej, możemy i tak powiedzieć, że w spędzonych wspólnie latach zmieściliśmy tyle, co w dziesięciu przeciętnych żywotach. Zaznaliśmy radości i smutku, triumfu i klęski, wszystkiego, co wypełnia ludzką egzystencję (…). Nasze stopy zostały postawione w miejscu przestronnym, a naszego talentu nie zakopaliśmy w ziemi.

Wróciwszy na pokład, powiedział żołnierzom 8. Pułku Piechoty: „Zobaczymy się jutro rano, o 6.30, na plaży”²⁹⁵.

W głębi lądu, na kilkunastu rozsianych po Anglii lotniskach, około 20 000 spadochroniarzy i żołnierzy piechoty szybowcowej także przygotowywało się do walki. Ludzie z brytyjskiej 6. Dywizji Powietrznodesantowej czernili sobie twarze sadzą z czajników. Potem, czekając na rozkaz wejścia do samolotów, rysowali kredą na kadłubach piersiaste dziewczęta i inne graffiti. „Dałem ziemi przy pasie startowym niezły wycisk”, wspominał pewien szeregowy²⁹⁶.

Amerykańskim spadochroniarzom do smarowania twarzy służyło kakao i olej lniany, ewentualnie węgiel drzewny z ognisk płonących przy pasach kołowania. Kilku kompanijnych błaznów zaczęło naśladować komika Ala Jolsona i żartować ze zbliżającego się nieuchronnie „skoku za 10 000 dolarów”, tyle bowiem wynosiło maksymalne świadczenie na wypadek śmierci w rządowych polisach ubezpieczeniowych²⁹⁷. Gdy kapelan ze 101. Dywizji Powietrznodesantowej zaczął modlić się na głos, jeden z żołnierzy warknął: „Nie mam zamiaru umierać. Dość tych bredni”²⁹⁸. Wszyscy ludzie byli przeciążeni wyposażeniem, począwszy od jutowych pasków wplecionych w siatki maskujące na hełmach, a kończąc na nożach z kastetowym uchwytem wetkniętych w buty z wysoką cholewą²⁹⁹. Do tego dochodziły: spadochron główny i zapasowy, kamizelka ratunkowa, saperka, racje żywnościowe, granaty odłamkowe i dymne, spłonki, kostki trotylu, miedziany kieszonkowy kompas, służąca do identyfikacji zabawka – „świerszcz”, płaszcz przeciwdeszczowy, koc, pasy nabojowe, karabin, paczka papierosów i strzykawki z morfiną („jedna na ból, dwie na wieczność”)³⁰⁰. Gołębie pocztowe wetknięto do zbędnych skarpet, które z kolei przypięto do spadochroniarskich mundurów z użyciem agrafek; głowy ptaków wystawały z małych dziur wyciętych przy palcach³⁰¹. Niektórzy oficerowie obcięli marginesy map, aby móc zabrać na ich miejsce kilka dodatkowych sztuk amunicji³⁰².

„Wyglądamy, jak gdybyśmy składali się wyłącznie z kieszeni i workowatych spodni. Jedynym widocznym ludzkim elementem są dłonie”, napisał poeta i żołnierz piechoty szybowcowej Louis Simpson. „Znów zaczęło się pisanie listów – kontynuował. – Ludzie siedzą z głowami pochylonymi nad piórami i kartkami papieru”. Pośród tych, którzy zajmowali się korespondencją i przycinali mapy, znajdował się 37-letni zastępca dowódcy 82. Dywizji Powietrznodesantowej, generał brygady James M. Gavin. W liście do małej córki wyznał: „Po południu próbowałem trochę się przespać, ale na darmo”³⁰³. Zbliżający się skok miał stanowić najprawdopodobniej „najcięższą rzecz, z jaką przyszło się nam zmierzyć”, dodawał Gavin, którego wyczyny na Sycylii należały do najbardziej osławionych epizodów walk na całym Śródziemnomorskim Teatrze Działań Wojennych. Na kartach dziennika generał wyraził się dobitniej: „82. Dywizja dokona najbardziej chwalebnego i spektakularnego osiągnięcia w naszej historii albo spotka ją drugie Litthe Big Horn. Nie ma teraz sposobu, by przewidzieć, co się stanie (…). To będzie bardzo zacięta i nieprzyjemna walka”³⁰⁴.

Perspektywa „drugiego Little Big Horn”, zwłaszcza w odniesieniu do dwóch amerykańskich dywizji powietrznodesantowych rzuconych do Francji wbrew złowieszczym ostrzeżeniom Leigh-Mallory’ego, dręczyła Eisenhowera w ostatnich godzinach przed rozpoczęciem inwazji. Naczelny dowódca obejrzał brytyjskie oddziały wchodzące na LCI na South Parade Pier w Portsmouth, po czym wrócił do obozu Sharpener, gdzie dla zabicia czasu zagrał z Butcherem na szachownicy w „lisy i gęsi”. Następnie, tak na wszelki wypadek, sporządził pełną skruchy notę, w której brał na siebie odpowiedzialność za niepowodzenie. „Nasze lądowania w rejonie Cherbourga i Hawru nie zdołały doprowadzić do zdobycia satysfakcjonującego przyczółka, w związku z czym zdecydowałem się wycofać wojska – napisał. – Wszelkie błędy popełnione w tym przedsięwzięciu są wyłącznie moją winą”. Na skutek wycieńczenia i stresu zapisał na dokumencie błędną datę – „5 lipca” – po czym włożył go do portfela, aby użyć w razie potrzeby³⁰⁵.

Niedługo po godzinie 18 Eisenhower wsiadł do swego cadillaca, z Kay Summersby za kierownicą. Czterogwiazdkowe insygnia na zderzaku zostały zakryte. Prowadząc złożony z trzech pojazdów konwój, samochód naczelnego dowódcy przez 90 minut posuwał się na północ bocznymi drogami pełnymi wojskowych ciężarówek. „To bardzo trudne, spojrzeć żołnierzowi w oczy, kiedy boisz się, że wysyłasz go na śmierć”, powiedział Eisenhower do Summersby³⁰⁶. Na lotnisku Greenham Common w Berkshire Downs, w pobliżu XI-wiecznego miasteczka Newbury, generał pospiesznie zjadł kolację w kantynie kwatery głównej 101. Dywizji Powietrznodesantowej. Potem pojechał do miejsca, w którym czekały zaparkowane samoloty i z rękami w kieszeniach zaczął przechadzać się pomiędzy C-47, na kadłubach których widniały świeżo namalowane białą farbą pasy. Żołnierze z poczernionymi twarzami i głowami ogolonymi na łyso lub na „Irokeza” zakładali uprzęże spadochronowe lub brali ostatnie łyki kawy. „Cała sztuka polega na tym, żeby pozostawać w ruchu. Jeśli się zatrzymasz, zaczniesz myśleć i rozproszysz swą uwagę – radził Eisenhower młodemu żołnierzowi z Kansas. – Najlepszym pomysłem jest zawsze pozostawać w ruchu”³⁰⁷.

Przy samolocie nr 2716 uścisnął dłoń dowódcy dywizji, generała majora Maxwella D. Taylora, uważnie dbającego, aby nie wyszło na jaw, jak okropnie utyka; poprzedniego dnia uszkodził sobie ścięgno podczas gry w squasha. Eisenhower życzył mu powodzenia, po czym wrócił do kwatery głównej. Tam wspiął się na dach, chcąc po raz ostatni ujrzeć swych ludzi. „Ogień walki był widoczny w ich oczach”, napisał potem do Marshalla³⁰⁸. W rozmowie z Summersby wyznał: „Mam nadzieję, że wiem, co robię”³⁰⁹.

Czerwone i zielone światła pozycyjne samolotów błyskały pośród wzgórz, gdy o godzinie 22.06 zachodziło słońce. W szarym zmierzchu niósł się śpiew: „Dajcie mi kilku ludzi, niezłomnych ludzi, którzy walczyć będą za ukochane swe swobody”. Od czasu do czasu rozlegał się gardłowy ryk spadochroniarzy, wznoszących dobyte noże z morderczą determinacją. Z trudem wspinali się do samolotów, otrzymując pomoc od popychających ich towarzyszy. Wewnątrz wielu z nich klękało na podłodze, opierając ciężkie wyposażenie i spadochrony na siedzeniach. Ich twarze oblewała łagodna poświata od zapalonych papierosów i czerwonych świateł w kabinach. „Daj mi odwagę – modlił się jeden z żołnierzy – daj mi odwagę”³¹⁰. Silniki kaszlały i zaskakiwały, śmigła zaczynały się obracać, a szefowie załóg zatrzaskiwali drzwi. „Machaj skrzydłami, wielki ptaku”, krzyknął jeden ze spadochroniarzy³¹¹.

Z zachodu dobiegały ostatnie promienie dnia, odbijając się od aluminiowych kadłubów. „Zostań, słońce – wymamrotał młody żołnierz. – Zostań na zawsze, a nigdy nie dotrzemy do Normandii”³¹².

Światło zbladło i zniknęło. Na kanale La Manche 59 zaciemnionych konwojów docierało na pozycje, mijając równe rzędy niewyraźnych boi, czerwonych po prawej burcie i białych po lewej. „Na mostku flagowym panuje grobowa cisza”, napisał admirał Deyo na Tuscaloosie. Na pokładzie Quincy’ego pewien oficer zanotował: „To wygląda jak próba wślizgnięcia się do pokoju, w którym wszyscy śpią”³¹³.

Małe jednostki z trudem przedzierały się przez wiatr i fale. „Ludziom jest niedobrze, woda przelewa się na pokład – zanotowano w dzienniku jednego z LCT. – Ogrzewanie przestało działać, nie ma nic do jedzenia, materiały wybuchowe zamokły i nie da się ich wysuszyć”³¹⁴. Fale zrywały liny holownicze, zalewały maszynownie i rozbryzgiwały się w pomieszczeniach z żołnierzami. Niektórzy sternicy musieli trzymać swe koła przechylone o 30 stopni, żeby utrzymać się na kursie³¹⁵. Kilka kołyszących się jednostek nadało sygnałami świetlnymi krótką wiadomość: „Choroba morska. Choroba morska. Choroba morska”³¹⁶.

Chyboczące się okręty kontynuowały rejs dziesięcioma korytarzami, z których po dwa przypadały siłom kierującym się na każdą z pięciu plaż: Utah, Omaha, Gold, Juno i Sword. Kilwatery splatały się w warkocze. Bursztynowy krąg księżyca w pełni przebijał się przez rzednące chmury po lewej burcie. Morze śpiewało dźwiękiem fal obijających się o kadłuby każdego okrętu zmierzającego ku lepszemu światu. Alleluja, brzmiała jego pieśń. Alleluja. Alleluja.

CZĘŚĆ PIERWSZA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ I

INWAZJA

Przeciwległy brzeg

Śpiew ustał w pobliżu normandzkiego wybrzeża. Gwiazdy rzucały swe srebrne włócznie na długą kolumnę 800 maszyn, które wiozły do bitwy 13 000 amerykańskich spadochroniarzy. Kierowały się na południe, lecąc nisko i niemalże muskając atramentowe wody kanału La Manche. Potem wykonały gwałtowny zwrot na wschód, wznosząc się między wyspami Guernsey i Alderney. Prosto przed nimi leżał skąpany w blasku księżyca półwysep Cotentin, znany z hodowli bydła i pełny Niemców¹. Nadzorujący skok członkowie załóg przekrzykiwali ryk silników, nakazując żołnierzom podnieść się z siedzeń. Rozlegało się złowieszcze kliknięcie, gdy 16 lub 17 ludzi w każdej maszynie doczepiało spadochrony do biegnących nad ich głowami linek. We wtorek 6 czerwca 1944 roku, niedługo po godzinie 1 w nocy, kapitan stojący w smaganych strumieniem zaśmigłowym otwartych drzwiach jednego z samolotów spojrzał w dół i ujrzał białe fale obijające się o brzeg. „Przywitajcie się z Francją!”, krzyknął². Zapaliły się czerwone światła, informując, że tylko cztery minuty zostały do stref zrzutu: trzech podłużnych owalnych obszarów dla czołowej 101. Dywizji Powietrznodesantowej i trzech kolejnych dla lecącej zaraz za nią 82. Dywizji³.

Potem Francja zniknęła. Nieoczekiwanie napotkano obłoki szarych chmur, tak gęstych, że piloci ledwo mogli dostrzec przez nie końcówki skrzydeł własnych maszyn. Opatuliły one samoloty, a potem całe ich grupy. Formacje uległy dezintegracji; C-47 wzbijały się w górę i nurkowały, by uniknąć kolizji. Ciemne fragmenty ziemi pojawiały się w mroku, lecz po chwili przestawały być widoczne. Potem między obłokami zaczął rozlegać się trzask niemieckich pocisków przeciwlotniczych, przypominających według jednego ze świadków „mnóstwo rozświetlonych piłeczek tenisowych”⁴. Reflektory i flary magnezowe oblały światłem wnętrza kokpitów, oślepiając niedoświadczonych pilotów. Ci zaczęli wychylać stery raz w lewo, raz w prawo, choć rozkazy zabraniały wykonywania takich uników⁵. Wrogie smugacze, lecące „tak gęsto, że można było po nich chodzić”, przecinały niebo niczym szwy, relacjonował pewien spadochroniarz⁶. Pociski z armat przeciwlotniczych rozrywały aluminiowe kadłuby, „jak gdyby ktoś obrzucał samoloty pudłami pełnymi gwoździ”⁷. Trzech ludzi zginęło, gdy w burcie jednej z maszyn powstała dymiąca wyrwa o średnicy 60 centymetrów. Dwunastu innych zaczęło się ślizgać na pokrytej wymiocinami podłodze; w rezultacie ich wyposażenie splątało się ze sobą i wszyscy musieli wrócić do Anglii, nie oddawszy skoku⁸.

Choć na wschodzie chmury się przerzedziły, oszołomione załogi myliły ze sobą kolejne francuskie wioski. Część ze zrzuconych godzinę wcześniej ludzi z zespołów naprowadzających nie znalazła stref zrzutu, które miała oświetlić za pomocą elektronicznych nadajników i siedmiu lamp sygnałowych ułożonych w kształt litery „T”. Inni odkryli, że wyznaczone obszary są pełne nieprzyjacielskich żołnierzy. Mimo to w samolotach zaczęły rozbłyskać zielone światła. Niektóre zaświeciły się za wcześnie lub zbyt późno, w rezultacie czego wznoszący okrzyki spadochroniarze wylądowali w morzu. Pakunki z zaopatrzeniem klinowały się w drzwiach, przez co czekający w kolejce ludzie musieli skakać 3 kilometry dalej niż powinni, a czasami nawet więcej⁹. Niektóre z maszyn nie zdołały zejść na wyznaczoną wysokość 150 metrów ani zwolnić do 180 kilometrów na godzinę; spadochrony otwierały się z okropnym szarpnięciem¹⁰. „Wszystko, co znajdowało się w kieszeniach moich spodni, po prostu wyleciało przez wzmocnione dolne szwy”, wspominał jeden z żołnierzy¹¹. W mrok rozsypały się racje żywnościowe, granaty, bielizna i gruchające gołębie pocztowe. Ostrzał zgęstniał, przybierając kształt „ściany płomieni”¹². Zamiast 30 sekund „opadanie trwało tysiąc lat”, napisał później w liście do rodziny pewien szeregowy¹³. Jeden ze spadochronów zahaczył o statecznik pionowy samolotu, ciągnąc za sobą wymachującego rękami skoczka. Inny żołnierz runął na ziemię pod płonącymi skrawkami jedwabiu¹⁴. Ci ludzie, którym nie otworzyły się spadochrony, uderzali w glebę z odgłosem przyrównanym przez pewnego człowieka do dźwięku wydawanego przez „spadające z ciężarówki arbuzy”¹⁵.

„Podniosłem kolana do góry, żeby stać się jak najmniejszym celem – wspominał żołnierz z 507. Pułku Piechoty Spadochronowej. – Podciągnąłem się na taśmach nośnych, próbując oddalić się od ognia”. Płomienie lizały kadłub postrzelanego C-47, podczas gdy pasażerowie wyskakiwali w gorączkowym pośpiechu. Samolot przechylił się na lewe skrzydło, uległ przeciągnięciu i się rozbił; większość skoczków przeżyła, sztuka ta jednak nie udała się załodze. W pobliżu Saint-Côme-du-Mont ogarnięty pożarem budynek rozświetlił okolicę, dzięki czemu niemieccy obrońcy zdołali zabić dowódcę batalionu, jego zastępcę oraz dowódcę kompanii, jeszcze zanim znaleźli się oni na francuskiej ziemi. Trzech innych dowódców kompanii dostało się do niewoli¹⁶.

Operacja Albany, jak nazwano zadanie przydzielone 101. Dywizji Powietrznodesantowej, miała na celu opanowanie czterech grobli, oddalonych od siebie o około 1,5 kilometra i wiodących z plaży Utah w głąb półwyspu Cotentin. Amerykańscy planiści wiedzieli, że rozpościerające się za wydmami mokradła zostały zalane przez nieprzyjaciela i znalazły się pod warstwą wody o głębokości od 60 do 120 centymetrów; niemieccy saperzy zbudowali zapory na ośmiu strumieniach, używając do tego kamieni i gałęzi. Działania te przeprowadzono, aby odizolować ewentualnych najeźdźców lądujących na wybrzeżu. Alianci nie zdawali sobie jednak sprawy ze skali wrogich przedsięwzięć. Kanały, tamy i śluzy w południowo-wschodniej części półwyspu Cotentin, niektóre pamiętające czasy Napoleona, pozwoliły osuszyć dorzecza rzek Douve i Merderet, zapewniając pastwiska dla słynnych lokalnych krów. Od końca 1942 roku niemieccy okupanci zaczęli otwierać niektóre śluzy i zamykać inne. W rezultacie w głębi lądu powstało morze rozciągające się na 16 kilometrów, o głębokości sięgającej 3 metrów. Szuwary i trawy bagienne rosły teraz tak gęsto, że na żadnym z miliona zdjęć wykonanych przez alianckie samoloty rozpoznawcze nie dało się zauważyć rozległych podtopień. Dla nikogo nie stanowiło to większego zaskoczenia niż dla spadochroniarzy. Wielu zdjęło kamizelki ratunkowe po znalezieniu się nad francuskim wybrzeżem, tylko po to, by utonąć pod ciężarem wyposażenia w słonawych grobach¹⁷.

O godzinie 4 w nocy, gdy tysiące zagubionych i rozproszonych spadochroniarzy błądziło w ciemnościach, nadciągnęły pierwsze 52 szybowce, „przypominające stado kruków” według opisu jednego z Niemców¹⁸. Większość stanowiły 15-metrowe Waco, cechujące się tak nietrwałą konstrukcją, że „dało się je przebić na wylot strzałą”, jak przyznawał pewien kapitan¹⁹. Nie posiadały też wzmocnionych osłon na dziób, które zostały zamówione w lutym, ale jeszcze nie dotarły. Odłączywszy się od holujących je samolotów, szybowce zaczęły opadać ku ziemi. Piloci, którzy rzadko latali w nocy lub nie robili tego nigdy wcześniej, próbowali wylądować w niewidocznym terenie²⁰. W tym czasie pociski rozrywały materiałowe burty, wydając przy tym odgłos „klawiszy maszyny do pisania uderzających w obluzowany papier”²¹. Niektóre szybowce odnalazły strefę lądowania w pobliżu Blosville. Inne rozbijały się o kamienne murki, pnie drzew, śpiące bydło lub zgubne dla nich pale, znane jako „szparagi Rommla”²². Spośród ośmiu ludzi wchodzących w skład zespołu chirurgicznego 101. Dywizji Powietrznodesantowej wszyscy odnieśli obrażenia w wyniku kraksy. Waco z wielkim numerem „1” namalowanym na dziobie runął w dół wzniesienia po śliskiej trawie i zatrzymał się 250 metrów dalej, uderzając w solidny jawor. Pilot złamał obie nogi, a jego zastępca zginął. W ładowni siedział w swym jeepie zastępca dowódcy 101. Dywizji generał Don F. Pratt. Wyglądał, jak gdyby spał, ale w rzeczywistości nie żył; miał złamany kark. Ocaleli wybili kopniakami dziurę w burcie szybowca, po czym „wyroili się na zewnątrz przez małą dziurę niczym pszczoły z ula”, relacjonował świadek tego zdarzenia. Następnie zabrali się za wyciąganie małego buldożera, armat przeciwpancernych i zapasów medycznych, które dotarły wraz z nimi na normandzką ziemię²³.

W tę wtorkową noc zaledwie 1000 z 6000 skoczków ze 101. Dywizji wylądowało w pobliżu celów wyznaczonych na godzinę H. Spośród około 1500, którzy znaleźli się daleko poza kwadratem o 12-kilometrowych bokach, okalającym dywizyjne strefy zrzutu, większość zginęła lub trafiła do niewoli. Nieliczni dotarli w bezpieczne miejsce dzięki mapom wyrwanym z książek telefonicznych przez francuskich rolników²⁴. Na dnie mokradeł znalazła się ponad połowa pakunków z wyposażeniem. Druzgoczącym ciosem była utrata radiostacji, moździerzy, a nawet 11 z 12 składanych haubic. Pewien sierżant zajrzał do stodoły i zobaczył w środku „ludzi leżących na sianie, owiniętych w okrwawione spadochrony, z pociemnionymi twarzami i splamionymi bandażami”²⁵.

Mimo to twardzi, wychwalani w pieśniach niezłomni mężczyźni zbierali się w sobie i ruszali dalej. Pewien chcący zapytać o drogę oficer zapukał do drzwi wiejskiego domu, oświadczając swą najlepszą francuszczyzną: „L’invasion est arrivé”; z okna na piętrze padła odpowiedź: „Très bien”²⁶. Dowódca 101. Dywizji Powietrznodesantowej generał major Taylor, kuśtykał w ciemnościach z pistoletem w jednej ręce i świerszczem w drugiej zbierając zagubionych spadochroniarzy. Musiał grzecznie odmówić, gdy francuski rolnik próbował wręczyć mu przestarzały karabin, mówiąc: „Allez me tuer un Boche” – „Zabij dla mnie jednego Niemca”²⁷. W pierwszych morelowych promieniach świtu Taylor rozpoznał sylwetkę XI-wiecznego kościoła w Sainte-Marie-du-Mont, z zakończeniami rynien w postaci gargulców wystających z górującej nad okolicą kamiennej wieży. Podczas gdy spadochroniarze prowadzili wymianę ognia z Niemcami w dzwonnicy i wokół konfesjonału, generał wysłał niewielkie siły na wschód, do Pouppeville, z zadaniem wyparcia nieprzyjacielskiego garnizonu i opanowania krańca najbardziej wysuniętej na południe grobli prowadzącej z plaży Utah. Pięć kilometrów od tego miejsca III batalion 502. Pułku Piechoty Spadochronowej uczynił to samo z dwoma znajdującymi się najdalej na północ groblami²⁸.

Pięć godzin po wyskoczeniu nad Normandią spadochroniarze znaleźli się na piaszczystym grzbiecie górującym nad zalanymi mokradłami, jakie ciągnęły za pasmem wydm. Tam czekali, aż na brzeg zejdą Siły U²⁹.

W czerwcu 1940 roku niemieccy żołnierze prowadzeni przez dosiadających konie oficerów wkroczyli do miasteczka Sainte-Mère-Église, śpiewając „Wir fahren gegen England”. Choć w rzeczywistości nigdy nie dane im było udać się do Anglii, życie okupantów w Normandii nie należało do najgorszych. Zegary przestawiono na czas berliński, a mieszkańcom zaczęto wydawać kartki na żywność, upewniając się, że rasa panów będzie miała pod dostatkiem masła i śmietany. Wielka flaga ze swastyką powiewała przy merostwie, nieopodal źródła z wodą uznawaną niegdyś przez pielgrzymów za posiadającą właściwości lecznicze. Od niemieckiego najazdu minęły cztery lata. Rolnicy wciąż przybywali do miasteczka w dzień targowy, aby ważyć wełnę i ziarno w cieniu kasztanowców i lip naprzeciw kościoła o podwójnych gotyckich oknach i poręczach z wyrzeźbionymi czterolistnymi koniczynami. Niedaleko biwakował niewielki garnizon z austriackiej jednostki przeciwlotniczej, której żołnierze jeździli ciężarówkami napędzanymi gazem drzewnym. Ich dowódca ponoć był kiedyś krytykiem muzycznym w jednej z wiedeńskich gazet; teraz główny obiekt jego zainteresowań stanowiła zawartość kieliszka. Niemniej jednak zaniepokojenie Niemców zbliżającą się inwazją rosło, o czym świadczyły podjęte wiosną gorączkowe prace przy konstrukcji „szparagów Rommla” oraz nałożenie surowych kar za słuchanie BBC³⁰.

Dla 82. Dywizji Powietrznodesantowej, której 6000 żołnierzy znalazło się nad Normandią godzinę po towarzyszach ze 101. Dywizji, żaden cel nie był równie ważny, co Sainte-Mère-Église. W miejscowości zbiegały się drogi prowadzące we wszystkich kierunkach, przechodził przez nią także kabel telekomunikacyjny łączący Cherbourg na północy z Carentan na południu. Nie posiadając w swych rękach miasteczka, 82. Dywizja nie miałaby „prawie żadnych szans na prowadzenie działań zaczepnych za rzeką Merderet oraz w kierunku zachodnim”, jak stwierdzono w opracowaniu jednego z pułków. W związku z tym pod koniec maja strefy zrzutu dywizji zostały wyraźnie przesunięte, tak aby okalały zamieszkałą przez około 1000 osób senną średniowieczną osadę u zbiegu dróg³¹.

Niestety, zrzuty w ramach Operacji Boston przebiegły w jeszcze większym zamieszaniu niż te w trakcie Operacji Albany. Niektórzy spadochroniarze znaleźli się na ziemi nawet 25 kilometrów na północ i 40 kilometrów na południe od wyznaczonych stref. Ci, którzy wyskoczyli z samolotów za bardzo na wschód lub zachód, na zawsze zniknęli w wodach Atlantyku. Spośród szybowców, które nadleciały niedługo później, mniej niż połowa wylądowała w promieniu 1,5 kilometra od celu. Wiele doznało uszkodzeń, co poskutkowało utratą bardzo potrzebnych armat przeciwpancernych i innego ciężkiego wyposażenia³². Generał brygady Jim Gavin, który przed wyruszeniem w drogę zamartwiał się możliwością powtórki z Little Bighorn, opadł na spadochronie do sadu jabłkowego i spędził pierwsze godziny 6 czerwca z karabinem M1 w dłoni, popędzając zebrane oddziały w stronę kluczowych mostów na Merderet w La Fière i Chef-du-Pont. Żołnierze rozbierali się do naga w blasku księżyca i nurkowali w moczarach, żeby wydobyć z nich zasobniki z zaopatrzeniem. W niemieckim pociągu przechwyconym na stacji w Chef-du-Pont znaleziono jedynie normandzki ser i puste butelki. Jedna z wymian ognia nad Merderet stała się tak zaciekła, że spadochroniarze nie tylko wystrzelali nieprzyjacielskich żołnierzy, ale też dokonali rzezi bydła w stodole. Porucznik stojący na czele patrolu zabił bagnetem trzech rannych Niemców na gruntowej drodze. „Czuł, że nie jest w stanie wziąć jeńców – wyjaśniano w raporcie jednostki – w związku z czym ich zlikwidował”. Serca ludzi zdążyła już ogarnąć bezwzględność³³.

Spośród trzech należących do dywizji pułków piechoty spadochronowej jedynie 505. został zrzucony poprawnie na północny zachód od Sainte-Mère. Pożar, spowodowany być może przez spadającą z sykiem flarę, rozbudził zarówno ludność miasteczka, jak i niemiecki garnizon. Kościelny zaczął bić w dzwon w wieży, podczas gdy mieszkańcy podawali sobie z rąk do rąk brezentowe wiadra z wodą czerpaną z pompy na targu bydła, próbując ugasić ogień trawiący willę położoną przy miejskim placu naprzeciwko świątyni. Nagle nad ich głowami przeleciał z rykiem C-47, wyrzucając z siebie spadochroniarzy. Ci, gorączkowo podciągając się na taśmach nośnych, usiłowali wylądować jak najdalej od płomieni i przebudzonych niemieckich strzelców³⁴.

Kilku ludzi zginęło w spadochronowych uprzężach; wśród nich był młody żołnierz zwisający z gałęzi drzewa „z otwartymi oczami, jak gdyby spoglądał na dziury po pociskach we własnym ciele”, jak wspominał burmistrz Sainte-Mère³⁵. Setki innych wylądowały jednak bezproblemowo po tym, jak piloci, krążąc w nieprzyjacielskim ogniu, odnajdywali właściwe strefy zrzutu. Dowódca III batalionu podpułkownik Edward C. Krause, znany pod pseudonimem „Cannonball”, zdołał zebrać jedną czwartą swych ludzi. Prowadzeni między żywopłotami przez pijanego Francuza zmuszonego do pełnienia funkcji przewodnika Amerykanie wkradli się do Sainte-Mère od północnego zachodu, skacząc od drzwi do drzwi z rozkazami używania jedynie noży, bagnetów i granatów, żeby płomienie wylotowe z luf nie zdradziły ich pozycji. Dziesięciu Niemców zginęło w obronie miasteczka zajmowanego przez nich od czterech lat, ale większość uciekła, a kilku pogrążonych w najgłębszym śnie wzięto do niewoli w łóżkach. 400 metrów od placu przed kościołem Krause osobiście przeciął kabel do Cherbourga. Patrole przygotowały blokady drogowe za miastem, wykorzystując do tego miny przeciwpancerne i granaty Gammona. Zespół grabarzy odciął kilku martwych spadochroniarzy zwisających z kasztanowców³⁶.

Dotarłszy przed ratusz, Krause wyciągnął z plecaka tę samą amerykańską flagę, która zawisła nad Neapolem po wkroczeniu tam batalionu 1 października 1943 roku. Zawiesił ją na chybotliwym maszcie, po czym wysłał gońca do dowódcy dywizji generała majora Matthew B. Ridgwaya (zrzut przetrwały bardzo nieliczne radiostacje). Zaniesiona przez niego wiadomość brzmiała: „Jestem w Sainte-Mère-Église”. Godzinę później drugi posłaniec przybył z postscriptum: „Opanowałem Sainte-Mère-Église”. Amerykanie wyzwolili swoje pierwsze francuskie miasteczko³⁷.

Do świtu 816 samolotów i 100 szybowców przerzuciło na kontynent ponad 13 000 amerykańskich żołnierzy. Zestrzelonych zostało jedynie 21 maszyn, znacznie mniej, niż przewidywał marszałek Leigh-Mallory. Niemniej jednak zaledwie jeden z sześciu pułków zrzucono w odpowiednim miejscu. Tylko on był w stanie prowadzić działania jako spójna, złożona z trzech batalionów jednostka, choć i tak posiadał jedynie połowę sił³⁸. Dowódcy lotnictwa nie wysłali przodem samolotu z wyposażeniem meteorologicznym, który ostrzegłby resztę przed nisko wiszącymi chmurami, często pojawiającymi się w czerwcu nad Normandią. Było to z ich strony poważne zaniedbanie³⁹. Żołnierze wyposażeni w niewiele więcej niż karabiny i granaty ulegli rozproszeniu, co ograniczyło ich zdolności bojowe. Jednak podobnie jak na Sycylii chaotyczne rozrzucenie wojsk „nie stanowiło całkowitego nieszczęścia”, jak ujęła to oficjalna historia US Army⁴⁰. Powstała sytuacja zdezorientowała nie tylko lądujących, ale i nieprzyjaciela. Na całym półwyspie Cotentin rozlegał się metaliczny brzęk przecinanych przez spadochroniarzy kabli telefonicznych i telegraficznych. Pochwyconym Niemcom nakazywano, aby leżeli na plecach w okręgach, stykając się stopami; tak mieli czekać na ewakuację do obozów jenieckich. Wielu innych, zastrzelonych w zasadzkach, leżało martwych⁴¹.

Krótko przed świtem amerykański lekki bombowiec dokonał pierwszego nocnego rozpoznania fotograficznego nad Europą, rozświetlając z wysokości 2400 metrów normandzki krajobraz lampą elektryczną o mocy 200 milionów kandeli, wystającą na kształt maleńkiego słońca z otwartego luku bombowego. Po wykonaniu 180 zdjęć maszyna zawróciła do Anglii, gdzie analitycy dokładnie obejrzeli otrzymany materiał, próbując dostrzec czołgi wroga posuwające się ku półwyspowi Cotentin w ramach nieuchronnego niemieckiego kontrataku⁴².

Na wschodzie, w odległości 80 kilometrów, brytyjska 6. Dywizja Powietrznodesantowa dotarła nad francuskie wybrzeże, skora do wyrównania rachunków po pięciu latach wojny. Z nadzieją, że uda im się trafić śpiących Niemców, Tommies wyrzucali przez drzwi swych samolotów transportowych różne przedmioty: cegły z wypisanymi na nich wulgaryzmami, piłkę, na której namalowano twarz Hitlera, czy wypchaną głowę łosia wykradzioną z pubu w Exeter. W dalszej kolejności na ziemię dotarło prawie 5000 spadochroniarzy i żołnierzy piechoty szybowcowej⁴³.

Dwie brygady spadochronowe miały zabezpieczyć lewą flankę wojsk biorących udział w Operacji Overlord, opanowując mosty na rzece Orne i pobliskim kanale na północny wschód od Caen oraz niszcząc przeprawy na rzece Dives, płynącej 8 kilometrów na wschód od wyżej wymienionych cieków wodnych oraz w przybliżeniu równolegle do nich. Brytyjczycy borykali się z wieloma podobnymi problemami, na jakie natrafili Amerykanie na półwyspie Cotentin. Ponad połowa ludzi mających oznaczyć strefy zrzutu wylądowała w nieodpowiednim miejscu. Ich radiolatarnie i lampy sygnałowe uległy zniszczeniu, zaginęły lub okazały się niewidoczne z powietrza po rozmieszczeniu w wysokiej pszenicy. Uniki wykonywane przez pilotów powodowały, że część spadochroniarzy traciła równowagę i skakała z opóźnieniem. W grupie 91 maszyn jedynie 17 zrzuciło transportowanych ludzi we właściwym miejscu⁴⁴. Pocisk przeciwlotniczy wyrzucił majora z 3. Brygady przez dziurę w kadłubie. Z liną statyczną owiniętą wokół nóg zwisał pod samolotem przez pół godziny, po czym wciągnięto go do środka. Wrócił do Anglii i jeszcze 6 czerwca zdołał dotrzeć do Francji szybowcem, ze zmierzwionymi włosami, ale cały i zdrowy⁴⁵.

Mniej szczęścia mieli ludzie zrzuceni nad Atlantykiem lub zalaną doliną Dives. Pewien brygadier, przemoczony i nasączony herbatą z 60 wszytych w mundur torebek, stracił cztery godziny, zanim udało mu się dobrnąć na brzeg rzeki w pobliżu Cabourga. „Widzieliśmy unoszące się na wodzie jedwabne kręgi czasz spadochronów”, relacjonował jeden z oficerów⁴⁶. W mokradłach nad rzeką Dives ciała znajdowano przez następne pół wieku⁴⁷.

Pośród wszystkich tych nieszczęść odniesiono niezwykły sukces. Pół tuzina wielkich szybowców Horsa, nazwanych od imienia żony saksońskiego króla, lecz znanych jako „latające kostnice” z uwagi na skłonność do rozpadania się podczas twardych lądowań, przeniosło do Normandii 181 ludzi dowodzonych przez majora Johna Howarda, byłego policjanta z Oksfordu⁴⁸. Rozweseleni przez herbatę z dodatkiem rumu żołnierze śpiewali Cow Cow Boogie oraz It’s a Long Way to Tipperary⁴⁹. Zamilkli, gdy rozległy się okrzyki pilotów: „Odłączamy się!”, a od lecących z przodu bombowców Halifax odrzucone zostały liny holownicze. Przez trzy minuty Howard i jego ludzie siedzieli w całkowitej ciszy, jeśli nie liczyć świszczącego wiatru na klapach, trzymając się pod ramiona i splatając palce z siedzącymi obok towarzyszami. Trzy szybowce, z Lady Irene na czele, skręciły na zachód, kiedy niespodziewanie pilot zauważył cel i wrzasnął gwałtownie: „Chryste, jest most!”. Potem dodał: „Przygotować się na uderzenie!”. Z odgłosem, który pewnemu szeregowemu skojarzył się z „rozdzieraniem wielkiego prześcieradła”, szybowce dotknęły francuskiej ziemi z prędkością 160 kilometrów na godzinę. Koła się oderwały, a Horsa podskoczyły, by po chwili osiąść na płozach pośród snopów pomarańczowych iskier, wystrzeliwujących tak gwałtownie, że żołnierze wzięli je za niemieckie smugacze. Howard i jego ludzie, oszołomieni, lecz cali, wydostali się głowami do przodu przez dziury wyrwane w materiałowych kadłubach szybowców, zabierając ze sobą pistolety maszynowe Sten oraz wypełnione granatami brezentowe wiaderka⁵⁰.

W odległości zaledwie 50 metrów od zgniecionego dziobu Lady Irene znajdował się most na kanale Caen w Bénouville. Zdumiony wartownik odwrócił się i uciekł, krzykiem ostrzegając towarzyszy. Na niebie rozbłysła flara, rzucając na ciemną wodę srebrne światło. 50 nieprzyjacielskich żołnierzy, głównie poborowych z Osttruppen z Europy Wschodniej, ruszyło w stronę zachodniego krańca mostu, podczas gdy pociski rykoszetowały z brzdękiem od dźwigarów i balustrad. Byli już jednak spóźnieni. Ludzie Howarda, strzelając i ciskając granaty, przedarli się przez most, wykrzykując „Able”, „Baker” i „Charlie”, aby zachować spójność trzech plutonów. „Jeśli coś się ruszało – wyznał później jeden z Brytyjczyków – strzelaliśmy do tego”⁵¹.

Dowódca jednego z plutonów padł martwy od nieprzyjacielskiego ognia, ale most w ciągu kwadransa znalazł się w rękach atakujących. Sprawujący komendę niemiecki oficer został pojmany, gdy jego samochód, pełen damskiej bielizny i perfum, wpadł do rowu. On sam, pragnąc odkupić utracony honor, na próżno prosił, żeby go zastrzelono. Trzy obsadzone przez Niemców rozklekotane francuskie czołgi ruszyły mozolnie w stronę mostu, zostały jednak powstrzymane ogniem z granatników przeciwpancernych Piat. Dwa się wycofały, trzeci natomiast płonął przez godzinę; wcześniej jeden z członków załogi wyłonił się z włazu bez obu nóg. Wkrótce potem major Howard otrzymał wieść, że druga część podległych mu sił opanowała pobliski most na Orne w Ranville. Nakazał, aby pokrzepiające informacje zostały nadane w zaszyfrowanej wiadomości radiowej. Następnie zaś okopał się, czekając na posiłki oraz bardziej zdecydowany kontratak przeciwnika⁵².

Zdradzieckie boczne wiatry sprawiały, że dodatkowe szybowce zderzały się ze sobą w powietrzu i spadały na równiny zalewowe nad Orne i Dives tudzież rozbijały się przy lądowaniu, niszcząc podwozie. Jeden Horsa wpadł ślizgiem w wiejski dom, po czym wyłonił się po drugiej stronie, podobno niosąc ze sobą podwójne łóżko z francuską parą pod kołdrą⁵³. W mroku rozlegał się dźwięk rogów i trąbek: to oficerowie próbowali zebrać swych rozproszonych ludzi. Po wyjątkowo zaciekłej wymianie ognia pewien młody i wystraszony spadochroniarz zaczął krzyczeć: „Dorwali mojego kumpla! Dorwali mojego kumpla!”⁵⁴. Padali kumple, ale też mosty – te na rzece Orne zdobyto, a cztery na Dives wysadzono⁵⁵.

Bodaj najbardziej niebezpieczne zadanie przypadło IX batalionowi Pułku Spadochronowego. Polegało ono na zniszczeniu baterii nadbrzeżnej w Merville, zdolnej, jak sądzono, do ostrzeliwania odcinka Sword, położonego najdalej na wschodzie ze wszystkich pięciu plaż Operacji Overlord. Obsługiwane przez 200 ludzi działa były otoczone ogrodzeniami dla bydła, polami minowymi, drutem kolczastym i gniazdami karabinów maszynowych; bezpośrednią osłonę zapewniały stalowe drzwi i betonowe ściany o grubości prawie 2 metrów, a od góry także 3,5-metrowa warstwa ziemi. Z 750 spadochroniarzy zrzuconych w celu zdobycia tego miejsca jedynie 150 wylądowało w pobliżu rejonu zbiórki. Do godziny 3 nad ranem zdołano znaleźć zaledwie 16 z 60 torped Bangalore, metalowych rur wypełnionych materiałami wybuchowymi, służących do tworzenia wyłomów w zasiekach z drutu kolczastego⁵⁶.

Nie miało to jednak znaczenia. Z użyciem rur wykonano dwa przejścia zamiast planowanych czterech. Podkradający się naprzód spadochroniarze gołymi rękami rozbroili miny i pułapki z potykaczami. Na główną bramę skierowany został pozorowany atak. W tym samym czasie grupy uderzeniowe zlikwidowały wielu Niemców i unieszkodliwiły działa, pozbawiając je zamków. Oficer łączności wysłał wiadomość do Anglii gołębiem pocztowym. Działa okazały się mniejsze, niż się spodziewano, ich kaliber wynosił 100 mm, a nie 155 mm. Niemniej jednak zagrożeniu ze strony baterii z Merville położono kres. Cena sukcesu była wysoka. „Poszedłem tam ze 150 ludźmi – relacjonował dowódca batalionu – a wyszedłem z 65 zdolnymi do poruszania się o własnych siłach”⁵⁷.

Ciężkie straty stały się zresztą udziałem wojsk powietrznodesantowych po obu stronach inwazyjnego półksiężyca. Z 4800 brytyjskich żołnierzy, jacy znaleźli się we Francji, ponad połowa nie żyła lub znajdowała się zbyt daleko, aby 6 czerwca wziąć udział w walkach w ramach spójnych jednostek. W amerykańskich oddziałach na zachodzie sytuacja była nawet gorsza. Dzień stał się jednak sławny, jeszcze zanim zaświtało; w niemałym stopniu stanowiło to zasługę odważnych mężczyzn, którzy przybyli na pole walki drogą powietrzną. Mimo dopadających ich nieszczęść i panującego zamieszania, w przeważającej mierze zrobili to, czego od nich oczekiwano. Los dalszej części bitwy zależał od tych, którzy mieli nadciągnąć morzem.

Pierwsza fala

Okręt za okrętem, konwój za konwojem, floty biorące udział w Operacji Overlord wpływały na wody szerokiej, ciemnej Zatoki Sekwańskiej. Złożona z trałowców straż przednia wyrzeźbiła skomplikowany labirynt oczyszczonych korytarzy, oznaczonych przez boje lśniące w fosforyzującym morzu. Marynarze i żołnierze odkryli ze zdziwieniem, że na latarni w Barfleur na wschód od Cherbourga wciąż pali się światło. Był to jeden z największych i najbardziej niezwykłych tego typu obiektów na świecie; jego podwójne, obracające się lampy dało się zauważyć z odległości 50 kilometrów. Przed nadpływającą armadą rozpościerało się ciemne wybrzeże. Ponoć normandzcy piraci przeganiali tędy woły z latarniami zawieszonymi na rogach, tworząc iluzję, jakoby znajdowały się tam oświetlone statki. W ten sposób wabili przepływające w pobliżu jednostki na skały, by następnie zająć się ściąganiem pierścieni z palców martwych pasażerów⁵⁸. Daleko po prawej burcie, na półwyspie Cotentin, oraz po lewej, nad Orne, pojawiały się złote i czerwone błyski: wyglądało na to, że wojska powietrznodesantowe wdały się w oczekiwaną przez nie od dawna walkę. Pilot myśliwca P-51 Mustang, spoglądający z góry na rój okrętów na morzu, wyjawił później starą, paskudną tajemnicę: „W takich warunkach wojna jest na krótką metę wspaniała”⁵⁹.

Poniżej, na kołyszących się pokładach, majestatyczność wojny była bardziej nieuchwytna. Strzelcy rozmieszczeni na skrzydłach mostków dwóch starych parowców, które kursowały niegdyś przez Kanał, HMS Prince Baudine oraz HMS Prince Leopold, wypatrywali min między falami dziobowymi⁶⁰. „Strach – rozmyślał funkcjonariusz Straży Wybrzeża z LCI-88 – jest takim samym uczuciem, jak każde inne”⁶¹. Lekarz okrętowy z Bayfielda wyznał: „Piłem tak dużo kawy, że co cztery lub pięć uderzeń serca miałem dodatkowe skurcze”⁶². Znajdujący się na pokładzie Samuela Chase’a doświadczony sierżant z Wirginii zanotował: „Czekanie jest zawsze najgorsze. Myśli mogą błądzić”⁶³. Bezczynność przed walką budziła filozofa w każdym człowieku. „Mac – spytał towarzysza młody żołnierz z 16. Pułku Piechoty – czy jeśli pocisk cię trafia, to przechodzi na wylot?”. Pewien kapelan spojrzał przez ramię oficera Royal Navy i zauważył, że czyta on Satyry Horacego: „Si quid forte jocosius hoc mihi juris cum venia dabis dixero” („Jeśli przypadkiem wyraziłem się zbyt niepoważnie, wybacz mi”)⁶⁴.

O godzinie 2 nad ranem megafon na USS Samuel Chase przerwał partie pokera, zwołując żołnierzy na śniadanie. Stewardzi w białych kurtkach podali naleśniki i kiełbasę. W mniejszych mesach ludziom musiały wystarczyć zimne kanapki lub puszkowana wołowina z Urugwaju⁶⁵. Na mostku HMS Danae jeden z oficerów podzielił się „najwspanialszą brandy z rocznika 1812 z butelki leżakowanej przez [jego] pradziadka od 1821 roku”⁶⁶. Na pokładzie Empire Broadsword oficer Armii Brytyjskiej przekazał komandosom Royal Navy: „Nie martwcie się, jeśli nie przeżyjecie ataku. Mamy pod dostatkiem zapasowych oddziałów, które po prostu przejdą nad wami”⁶⁷.

Dokładny stan wiedzy nieprzyjaciela na temat zbliżających się flotylli pozostawał nieznany. Niemiecką sieć radarową, ciągnącą się od Norwegii po Hiszpanię, a na wybrzeżu Morza Północnego i kanału La Manche posiadającą ważniejsze placówki rozlokowane co 15 kilometrów, bombardowano przez cały miniony miesiąc. W ostatnich dniach 120 obiektów w 47 punktach między Calais i Cherbourgiem stało się celem nadzwyczaj częstych ataków myśliwców bombardujących oraz najbardziej intensywnego zakłócania radarów, jakie miało do tej pory miejsce. Szacowano, że w rezultacie niemieckiemu systemowi wczesnego ostrzegania zostało jedynie 5% wcześniejszych możliwości⁶⁸. Udały się też różne podstępy, w tym rozmieszczenie trzech tuzinów balonów z reflektorami radarowymi, by sprawić pozory pojawienia się okrętów tam, gdzie nie było żadnego z nich. W pobliżu Calais, gdzie niemiecką stację radarową celowo pozostawiono nietkniętą, alianckie samoloty zrzuciły metalowe konfetti, oznaczone kryptonimem Window, mające imitować zbliżające się do północnej Francji formacje bombowców⁶⁹. Na zachód od Hawru i Boulogne maszyny pokonujące drobiazgowo wyznaczone, wydłużone trasy, rozproszyły wystarczająco dużo Window, aby upozorować zbliżanie się do wybrzeża z prędkością 8 węzłów dwóch dużych flot, z których każda miała zajmować obszar ponad 500 kilometrów kwadratowych⁷⁰.

Rzeczywista armada biorąca udział w Operacji Overlord wykorzystywała wyrafinowaną elektronikę w niespotykanym wcześniej stopniu, stanowiącym przedsmak wojen XXI wieku. 603 nadajniki zakłócające miały utrudniać pracę radarów z nieprzyjacielskich baterii służących do wykrywania celów i kierowania ogniem. 240 znalazło się na pokładach LCT i innych mniejszych jednostek zmierzających ku plażom, natomiast 120 o większej mocy trafiło na okręty wojenne. Zakłócanie rozpoczęto o godzinie 21.30, gdy pierwsze elementy alianckiej floty zbliżyły się na odległość 25 kilometrów od błyszczącej jasnym światłem latarni w Barfleur⁷¹.

Szczególny powód do niepokoju stanowiły bomby kierowane, zrzucane z samolotów i naprowadzane na cel przez niemieckich pilotów z użyciem drążka sterowego i nadajnika radiowego. Broń ta, a dokładniej model znany jako „Fritz-X”, zatopiła włoski pancernik Roma i prawie posłała na dno pod Salerno krążownik USS Savannah. Hitler gromadził bomby „Fritz-X” oraz podobne Hs 293, aby użyć ich przeciwko siłom inwazyjnym. Według alianckiego wywiadu na francuskich lotniskach bazowało 145 samolotów zdolnych do ich przenoszenia⁷². Okręty Sprzymierzonych nie były już jednak bezbronne, jak wcześniej na Morzu Śródziemnym, gdzie dowódcy nakazywali włączanie elektrycznych maszynek do golenia w desperackiej próbie zakłócenia sygnału radiowego Luftwaffe. Pośród tuzina różnych urządzeń zakłócających, pracujących teraz z szumem w Zatoce Sekwańskiej, znajdowały się nadajniki opracowane specjalnie przeciwko bombom kierowanym. W zatłoczonych dziobówkach USS Bayfield i innych okrętów operatorzy oscyloskopów wgapiali się w ekrany, wypatrując elektronicznego znaku: „stałego sygnału przerywanego, który podnosił się do góry niczym penis w erekcji”, według niezrównanego opisu pewnego marynarza. Po ustaleniu częstotliwości wroga zespół dobrze wyszkolonych ludzi mógł rozpocząć zakłócanie w przeciągu 10 sekund. A przynajmniej taką miano nadzieję⁷³.

O północy alianckie bombardowania uległy intensyfikacji. „Za każdym razem, gdy budzono nas w środku nocy, ktoś mówił: »To dzień D«. Nigdy jednak nie była to prawda – pisał pilot amerykańskiego B-17 Bert Stiles. – I wtedy, 6 czerwca, okazało się, że to właśnie ten moment”⁷⁴. W pierwszych godzinach dnia ponad 1000 brytyjskich ciężkich bombowców uderzyło na baterie wroga i cele w głębi lądu, wyrywając ogromne leje wzdłuż normandzkiego wybrzeża. Pociski z dział przeciwlotniczych pofrunęły w górę jak podnosząca się perłowa kurtyna; z uszkodzonych maszyn powracających z trudem w stronę Kanału buchały płomienie. Pewien kanadyjski pilot zameldował, że traci wysokość, po czym, przed rozbiciem się o francuską ziemię, wysłał ostatnią wiadomość: „Zamówcie mi późną herbatę”⁷⁵. Na pokładzie Augusty ludzie stali jak sparaliżowani, obserwując trafiony bombowiec z wszystkimi czterema silnikami w ogniu; spadał prosto na okręt, lecz w ostatniej chwili skręcił w prawo i rozbił się pośród fal 1,5 kilometra za jego rufą⁷⁶.

Za Brytyjczykami nadciągnęła praktycznie cała flotylla amerykańskich bombowców, złożona z 1635 samolotów. Piloci maszyn B-26 Marauder, zdający sobie sprawę, że spadochroniarze nacierają w kierunku grobli na wschodnim krańcu półwyspu Cotentin, lecieli wzdłuż brzegu na wysokości poniżej 2000 metrów i zrzucili 4414 bomb z godną podziwu precyzją w rejonie plaży Utah⁷⁷.

Mniejszą dokładnością wykazały się główne amerykańskie siły w postaci 1350 bombowców B-17 Flying Fortress i B-24 Liberator z 8. Armii Powietrznej. Opuściły one Anglię szerokim na 16 kilometrów korytarzem; prowadzące je samoloty co 1,5 kilometra wystrzeliwały flary, jak gdyby wyrzucały płonące okruszki chleba. Cele obejmowały 45 nadbrzeżnych fortyfikacji, z których większość leżała w zasięgu strzału karabinowego z linii osiąganej przez wodę w czasie przypływu od plaży Sword na wschodzie do plaży Omaha na zachodzie. Lecącym na wysokości 5000 metrów ciężkim bombowcom brakowało precyzji; szacowano, że w idealnych warunkach przypuszczalnie mniej niż połowa bomb spadnie w promieniu 400 metrów od celu. W związku z tym zamierzano nie tyle zniszczyć wrogie umocnienia, co zdemoralizować niemieckich obrońców samą ilością zrzuconej stali⁷⁸.

Warunki były dalekie od idealnych. Sześć eskadr, lecąc w równej linii prostopadle do plaż, dotarło do zakrytego przez chmury wybrzeża. Tydzień wcześniej Eisenhower wyraził zgodę, aby w razie konieczności dokonać nieporadnego „bombardowania na ślepo”. W takim przypadku zamierzano wykorzystać radar H2X do wykrycia linii brzegowej i przybliżonej lokalizacji celów. 5 czerwca w nocy naczelny dowódca przystał na kolejną nagłą zmianę, o którą poprosiła 8. Armia Powietrzna: aby uniknąć przypadkowego trafienia zbliżających się flotylli inwazyjnych, bombardierzy mieli opóźnić zrzucenie ładunków o 5 do 30 sekund⁷⁹.

Przez półtorej godziny 3000 ton bomb dziurawiło normandzki krajobraz, wzniecając piekielny ogień i wyrzucając w górę fontanny ziemi. W głębi lądu zniszczono pola minowe, linie telefoniczne i stanowiska wyrzutni rakiet. Tylko 2% bomb spadło jednak w pasie uderzeń, a praktycznie żadne nie trafiły w fortyfikacje na wybrzeżu i na plażach. Ciągłe przestrogi, żeby nie wyrządzić krzywdy własnym oddziałom, „doprowadziły do wytworzenia się nadmiernie ostrożnej postawy u większości bombardierów”, stwierdzono później w analizie 8. Armii. Niektórzy dodali „wiele sekund” do wprowadzonego wcześniej półminutowego opóźnienia w zrzucaniu ładunku⁸⁰. Niemal wszystkie bomby spadły od 1,5 do 3 kilometrów od brzegu, a niektóre jeszcze dalej. Tysiące z nich zmarnowano: żadni obrońcy nie zostali zmuszeni do opuszczenia betonowych schronów. To, czy ulegli demoralizacji na skutek ognia i apokaliptycznego huku za ich plecami, miało okazać się dopiero po zejściu na ląd pierwszych atakujących oddziałów⁸¹.

Ciężkie łańcuchy grzechotały w kluzach w całej zatoce, po czym rozlegał się potężny plusk, gdy kotwice uderzały w wodę i znikały pod jej powierzchnią. Z zaciemnionego pokładu ktoś krzyknął pełnym boleści głosem: „Na Boga, dlaczego do cholery nie wyślemy Frycom telegramu i nie powiemy im, że tu jesteśmy?”⁸². Ktoś inny zawołał: „Sir, kotwica trzyma na 17 sążniach”⁸³.

Na Princess Astrid, 10 kilometrów od plaży Sword, z głośnika popłynął rozkaz: „Oddziały do przeglądu, oddziały do przeglądu”, po czym plutony pierwszego rzutu napłynęły do mesy⁸⁴. Na okrętach kotwiczących 18 kilometrów od plaży Omaha ludzie ze 116. Pułku Piechoty przechodzili gęsiego przez podwójne zasłony zaciemniające, a następnie wspinali się na otwarte pokłady⁸⁵. Barki desantowe, opisane jako „nadzwyczaj duże metalowe pudełka na buty”, kołysały się na żurawikach, czekając na załadowanie żołnierzami⁸⁶. Inne opuszczono na wodę puste, po drodze obijając nimi o stalowe kadłuby okrętów. Ludzie musieli zejść do nich po sieciach, rozpościeranych właśnie na burtach przez marynarzy. Porucznik Straży Wybrzeża z Bayfielda patrzył, jak piechurzy „poprawiają plecaki, nakładają bagnety na karabiny i zaciągają się papierosami tak, jak gdyby miały to być ich ostatnie. Panowała całkowita cisza”. Na kartach dziennika dodał: „Można odnieść wrażenie, że zbliżamy się do wielkiej otchłani”⁸⁷.

6 czerwca świt żeglarski w Normandii nastąpił o 5.16, gdy wschodzące słońce znajdowało się 12 stopni poniżej linii horyzontu; pojawiło się nad nim po 42 minutach, o godzinie 5.58. W międzyczasie rozpoczynający się dzień wyjawił to, czego nie były w stanie uczynić nieprzyjacielskie radary. Przebywający w pobliżu Vierville niemiecki żołnierz stwierdził, że flota, która się przed nim zmaterializowała, przypominała „gigantyczne miasto” na powierzchni wody⁸⁸. Z kolei pewien francuski chłopiec wyglądający z okna swego domu w Grandcamp widział „więcej okrętów niż morza”⁸⁹.

Trałowce zbliżyły się do brzegu, oczyszczając pozycje, z których 140 okrętów wojennych miało zalać ląd ogniem dział. Jednostki znajdujące się zaledwie 3 kilometry od brytyjskich plaż przekazały wiadomość, że nic nie wskazuje na poruszenie po stronie nieprzyjaciela. Plaża Omaha również sprawiała wrażenie spokojnej. Jednak o godzinie 5.30 na podejściach do plaży Utah trzy czarne fontanny wody wytrysnęły niespodziewanie na wysokość masztów przed dziobem i za rufą krążowników HMS Black Prince i USS Quincy. W oddali zabrzmiały warknięcia artylerii nadbrzeżnej. Dwa niszczyciele zostały ostrzelane w odległości 5 kilometrów od plaży, a jeden z trałowców musiał wycofać się na morze, ścigany wielkimi pociskami baterii z Saint-Vaast⁹⁰. O godzinie 5.36, zapewniwszy samolotom rozpoznawczym Mustang i Spitfire czas na zlokalizowanie płomieni wylotowych z luf niemieckich dział, admirał Deyo wydał rozkaz: „Otworzyć ogień kontrbateryjny”⁹¹.

Wkrótce na 80-kilometrowym odcinku zaryczało 800 armat okrętowych. Marynarze zatykali sobie uszy watą, ich drelichowe mundury marszczyły się od wstrząsów. „Powietrze drgało”, pisał reporter Don Whitehead⁹². Wózki z amunicją pędziły z magazynów z rosnącym brzękiem. Potem następował głuchy odgłos pocisków zrzucanych na podajniki i wbijanych do zamków. Wieże obracały się w stronę lądu z teatralną grozą. Dwa krótkie sygnały brzęczyka stanowiły ostrzeżenie, kolejny, pojedynczy, obwieszczał otwarcie ognia. „Wznosiły się żółte chmury kordytu – pisał A.J. Liebling, obserwujący pancernik Arkansas z LCI-88. – Było coś lwiego w ich odcieniu oraz w towarzyszącym im ryku”⁹³. Pociski kal. 305 i 356 mm z „morderczych królowych” Arkansas i Texas wydawały w locie odgłos „niczym wystrzelone w powietrze pociągi”, pisał Ernest Hemingway, wówczas korespondent wojenny, spoglądający przez lornetkę Zeissa z pokładu HMS Empire Anvil⁹⁴. Z rozgrzanych luf Nevady odchodziła farba, ukazując błękitną stal. Marynarze zrzucali do morza korkowe łuski po pociskach oraz spalony jedwab z worków na proch⁹⁵. David K.E. Bruce, agent Biura Służb Strategicznych, a później ambasador Stanów Zjednoczonych w trzech europejskich stolicach, zanotował w dzienniku na pokładzie USS Tuscaloosa:

Działa strzelają ze wszystkich stron, także z brzegu (…). Powietrze jest gryzące od prochu, a lekka mgiełka rozdrobnionych pakuł spada na nas jak popiół wulkaniczny (…). Pokład trzęsie się nam pod stopami, a spoiwa okrętów zdają się skrzypieć i rozciągać (…). Wielokrotne wstrząsy powyrywały śruby z otworów [i] potrzaskały żarówki⁹⁶.

Niemieckie pociski szybowały nad zatoką, kreśląc czerwone parabole. Oficer przyglądający się jednemu z nich pisał: „W najwyższym punkcie łuku wyglądał tak, jak gdyby miał spaść na Quincy’ego. Myliłem się, na szczęście”. Okręty nieustannie zygzakowały, ich bandery trzaskały na wietrze, a bulgoczące kilwatery nabierały białego koloru. Doświadczeni marynarze potrafili ocenić kaliber wrogiego pocisku po wysokości, na jaką wzbijał wodę. Dotyczyło to między innymi 210-milimetrowych „zabójców okrętów” z trzydziałowej baterii w Saint-Marcouf⁹⁷. „To okropna i potworna rzecz, musieć ostrzeliwać własną ojczyznę – przekazał francuski admirał załodze krążownika Montcalm – chcę jednak, żebyście to dziś zrobili”⁹⁸. Na brzegu pewna kobieta zapisała w dzienniku: „Z powietrza spada żelazo. Okna wylatują, podłoga się trzęsie, dusimy się w smrodzie prochu”. Ułożywszy materace na wozie konnym, usadziła na nim dzieci i uciekła w głąb lądu⁹⁹.

Alianckie samoloty opatuliły pozycje prowadzących ostrzał okrętów białym dymem, aby ukryć je przed wzrokiem niemieckich artylerzystów. Niszczyciel USS Corry, który wystrzelił 400 pocisków w ciągu godziny, wstrzymał tymczasowo ogień, a marynarze zaczęli polewać wodą skwierczące lufy kal. 127 mm. W tym samym momencie wiatr rozproszył na chwilę zasłonę dymną. To wystarczyło, by cztery pociski z baterii z Saint-Marcouf spadły w równym rzędzie 150 metrów od lewej burty. Dowódca Corry’ego wydał komendę ster prawo na burt z prędkością 25 węzłów, wtedy jednak nastąpiła potężna eksplozja, rzucając członków załogi na pokład, a w niektórych przypadkach do morza¹⁰⁰.

„Wydawało się, że wyskoczyliśmy z wody – wspominał jeden z marynarzy. – Wielka szczelina przecięła główny pokład i cały kadłub”. Eksplozja roztrzaskała niszczyciel jak skorupkę jajka, wyrywając szeroką na 30 centymetrów dziurę wzdłuż stępki i pomiędzy kominami. Maszynownia i kotłownia uległy zalaniu, a ludzie zginęli oparzeni parą z przedziurawionego kotła. Inni zostali uwięzieni pod pokładem przez zgniecione grodzie i szczątki. Jednostka straciła moc, światła zgasły, a ster się zablokował. Rufa i dziób unosiły się nad przetrąconym kręgosłupem Corry’ego. Załoga przekazała sygnał: „Okręt potrzebuje pomocy”¹⁰¹.

Większość służących na niszczycielu marynarzy sądziła, że śmiertelny cios zadała salwa niemieckiej baterii nadbrzeżnej. W późniejszych raportach stwierdzono jednak, że winę ponosiła mina morska. 80 trałowców przeczesało podejścia do plaży Utah, odnajdując ostatecznie 200 min. Do tej pory nie odkryto natomiast żadnych na torach wodnych ławicy Cardonnet. Aliancki wywiad wysłał ostrzeżenie o minach dowódcom US Navy, lecz ci „najwyraźniej je przeoczyli”, zapisano w opracowaniu brytyjskiego wywiadu¹⁰².

Osiem minut po pierwszym wybuchu, gdy na głównym pokładzie woda sięgała ludziom po kolana, dowódca Corry’ego nakazał opuszczenie okrętu. Szyfry radiowe wyrzucono za burtę w obciążonych workach. Przez dwie godziny, aż do pojawienia się jednostek ratunkowych, ocaleli musieli wytrzymać w wodzie o temperaturze 12 stopni. Umierający z powodu wychłodzenia porucznik próbował przywiązać się do pontonu za pomocą krawata¹⁰³. Niemieckie pociski uderzały we wrak, przebijając generator dymu Corry’ego, doprowadzając do wybuchu amunicji kal. 40 mm i zabijając kolejnych ludzi. Okręt osiadł na głębokości 6 sążni. Dziób i główny maszt, na którym wciąż powiewała amerykańska flaga, były widoczne przy niskim poziomie wody 5 kilometrów od brzegu. W wyniku niefortunnego zdarzenia zginęło 22 ludzi, a 33 odniosło rany. W ciągu następnych dziesięciu dni w rejonie ławicy Cardonnet na dno poszło pięć kolejnych jednostek, a dwa tuziny doznały uszkodzeń¹⁰⁴.

Doświadczenia z walk na Pacyfiku wskazywały, że artyleria okrętowa powinna ostrzeliwać potężne umocnienia na lądzie przez kilka dni, a nawet tygodni. Istniały jednak wyraźne różnice między okładaniem pociskami odizolowanej wyspy a sytuacją w płytkim i wąskim kanale La Manche, z długim wybrzeżem i liniami wewnętrznymi pozwalającymi wrogowi na szybkie sprowadzenie posiłków. Zadanie było tym trudniejsze, że kazamaty z niemieckimi działami posiadały betonowe ściany i sufity o grubości nawet 3,5 metra. W konsekwencji przygotowanie artyleryjskie w amerykańskim sektorze trwało zaledwie pół godziny, po czym przystąpiono do lądowania. 6 czerwca alianckie okręty wystrzeliły 140 000 pocisków, ale zniszczono nieliczne nieprzyjacielskie schrony¹⁰⁵. Na przykład baterię w Houlgate zasypano prawie 1000 pociskami kal. 152 mm i 218 większymi, notując przy tym tylko jedno bezpośrednie trafienie¹⁰⁶. Spośród 28 baterii, posiadających łącznie 111 dział mogących razić plażę Utah, ani jedna nie została całkowicie wyeliminowana w wyniku przeprowadzonego o świcie ostrzału¹⁰⁷. Dokuczliwa bateria w Saint-Marcouf była okładana przez trzy pancerniki, ciężki krążownik i różne mniejsze jednostki, a mimo to wytrwała aż do 12 czerwca¹⁰⁸. Tak jak w przypadku bombardowania z powietrza, dopiero po zejściu na ląd można było ocenić wpływ ognia artylerii okrętowej na niemieckich obrońców.

Generał brygady Roosevelt zamierzał zobaczyć na własne, od urodzenia słabe i lekko zezowate oczy, jak potężne są ciągle wrogie umocnienia.

Charakterystyczne pływy morskie na kanale La Manche wymagały, aby lądowania na pięciu plażach odbyły się naprzemiennie w przeciągu godziny. Położony najdalej na zachodzie odcinek Utah miał zostać zaatakowany na początku, a Roosevelt zamierzał znaleźć się tam razem z czołowymi oddziałami, lądując jedną z 20 pierwszych barek desantowych 4. Dywizji Piechoty. Wcześniej, na pokładzie USS Barnett, zirytował się brakiem koła ratunkowego; zniecierpliwiony adiutant tłumaczył się: „Dałem już panu trzy”. Potem generał podszedł do mokrego relingu, poklepując się po kaburze. „Mam pistolet, jeden magazynek i swoją laskę – oświadczył głębokim basem. – To wszystko, czego powinienem potrzebować”. Gdy jeden z żołnierzy wychylił się z wiszącej na żurawikach barki, żeby podać mu rękę, Roosevelt ją odtrącił. „Zjeżdżaj mi z drogi. Sam mogę się tam dostać. Dobrze wiesz, że potrafię to zrobić nie gorzej od każdego z was”¹⁰⁹. Wdrapał się na wysokość 1,5 metra i wskoczył do środka; podpierał się laską, podczas gdy wciągarki zaczęły z brzękiem opuszczać barkę do wzburzonego morza. Marynarze odrzucali liny, a Roosevelt przekomarzał się z otaczającymi go bladymi ludźmi o szeroko otwartych oczach. Czynił to, ponieważ, jak stwierdził w liście do Eleanor, „kiedy zatrzymują się i zaczynają myśleć, pojawiają się nad nimi cienie”¹¹⁰.

„Wszystkie barki odchodzą”, zabrzmiał głos powyżej. Lodowata woda chlupotała wokół kostek 30 żołnierzy, którzy trzęśli się z zimna i wymiotowali, ściśnięci jak śledzie na długiej na niecałe 11 metrów jednostce. Sternik włączył silnik diesla, kierując kanciasty dziób barki pomiędzy fale. Ted Roosevelt wracał na wojnę¹¹¹.

Nie wyglądał na kogoś, kto rusza do boju w awangardzie, choć schodził już na brzeg z oddziałami pierwszego rzutu pod Oranem i Gelą, zdobył Krzyże za Wybitną Służbę za bohaterską postawę w Wielkiej Wojnie i w starciu z niemieckimi czołgami pod El Guettar, a A.J. Liebling uznał go za „tak nieustraszonego, jak to tylko możliwe”¹¹². Roosevelt był niski, powykrzywiany i miał szpotawe kolana. Pewnemu żołnierzowi przypominał „wymęczonego starego sierżanta”¹¹³. W 1918 roku pod Cantigny gaz dostał się mu do oczu i płuc, a pod Soissons został postrzelony; od tego czasu zawsze już kulał. Znad Morza Śródziemnego dotarł do Anglii z zapaleniem płuc i w rezultacie spędził trzy tygodnie w szpitalu. Lubił cytować fragmenty z Wędrówki Pielgrzyma, na którą to książkę zawsze znajdował miejsce w swej torbie: „Moje znamiona i blizny noszę ze sobą”. Nikomu nie zdradził, że w klatce piersiowej, pod baretkami odznaczeń, dokucza mu ból¹¹⁴.

Największym pragnieniem Roosevelta, jak stwierdziła jego matka, było „zajście równie wysoko co ojciec”, dwudziesty szósty prezydent Stanów Zjednoczonych, który poprowadził uderzenie na wzgórze San Juan w mundurze kawaleryjskim marki Brooks Brothers, mając przy sobie tuzin zapasowych par okularów w stalowych oprawkach. Ta godzina chwały w boju zdawała się prześladować jego syna, w czasie gdy przeżywał własne chwalebne godziny. Było mało prawdopodobne, że Ted dołączy do Theodore’a na Mount Rushmore, ale i tak mógł pochwalić się imponującymi osiągnięciami. Niemal wyrzucono go z Harvardu, a później pracował jako robotnik w wytwórni dywanów w Connecticut, lecz przed 30 rokiem życia został bogatym bankierem inwestycyjnym. Był zastępcą sekretarza Marynarki Wojennej, prezesem American Express, gubernatorem generalnym Filipin i gubernatorem Portoryko. Na tej ostatniej placówce nauczył się hiszpańskiego, zajął się problemami zdrowotnymi mieszkańców wyspy i pomógł zastopować panikę bankową, przeznaczając na spłatę długów własne pieniądze w wysokości 100 000 dolarów. Napisał liczne książki, w tym Three Kingdoms of Indo-China, a Hemingway zamieścił jedno z jego opowiadań o I wojnie światowej w pracy Men at War: Best War Stories of All Time. Wśród osób, z którymi korespondował, znajdowali się choćby Irving Berlin, Robert Frost, Orville Wright, Rudyard Kipling i Babe Ruth. Kariera polityczna Roosevelta stanęła w martwym punkcie w 1924 roku w wyniku przegranej z Alem Smithem w wyborach na gubernatora Nowego Jorku. Druga Eleanor w rodzinie, żona jego dalekiego kuzyna Franklina, prowadziła kampanię przeciwko Tedowi, objeżdżając stan w aucie z nadwoziem w kształcie dzbanka na herbatę, co miało sugerować jego udział w aferze korupcyjnej Teapot Dome. W rzeczywistości był niewinny¹¹⁵.

„Czy jest jakiś pełen animuszu mężczyzna, który ci nie zazdrości?”, pisał Theodore do syna w 1917 roku, gdy ten walczył we Francji. Wojskowe życie stanowiło dla niego „od zawsze najważniejsze i najstosowniejsze przeznaczenie”, jak pisał pewien wielbiciel generała¹¹⁶. W 1941 roku Roosevelt ponownie włożył mundur i został zastępcą dowódcy 1. Dywizji Piechoty. Rozzłościł jednak Omara Bradleya tolerancją dla braku dyscypliny w skorej do burd jednostce, w rezultacie wraz z dowódcą dywizji Terrym de la Mesa Allenem zostali usunięci ze stanowisk pod koniec kampanii sycylijskiej. Roosevelt rozpłakał się, czując „wielki żal”, ale potem niezwłocznie przystąpił do starań o kolejny bilet na front. „Tak długo, jak będę w stanie walczyć na pierwszej linii – pisał – będę mężczyzną”¹¹⁷. Początkowo męczył w tej sprawie szefa sztabu Eisenhowera Beetle’a Smitha, później natomiast poprosił żonę, aby napisała do George’a Marshalla. Doszedł do wniosku, że „nie ma niczego złego w pociąganiu za sznurki (…), jeśli pragnie się bardziej niebezpiecznej posady od posiadanej”¹¹⁸. Eleanor nie zdołała przekonać Marshalla w trakcie spotkania w cztery oczy, próbowała jednak zmiękczyć go w liście: „Czy sprawa jest uznawana za tak poważną, że nie dostanie kolejnej szansy na dowodzenie żołnierzami?”¹¹⁹.

W końcu szef sztabu US Army skapitulował. Wczesną wiosną Roosevelt dołączył do 4. Dywizji Piechoty, po czym niezwłocznie zaczął agitować w sprawie poprowadzenia uderzenia na plażę Utah. Dowódca jednostki generał major Raymond O. „Tubby” Barton dwukrotnie odmówił podkomendnemu, ten jednak 26 maja podjął kolejną próbę, przedstawiając sześciopunktowe memorandum. Stwierdził w nim, że „wzorzec zachowań dla wszystkich zostanie wyznaczony przez tego, kto pierwszy znajdzie się w walce”¹²⁰. Dodał też: „Ludzie dojdą do wniosku, że jeśli jest przy nich generał, sytuacja nie może być aż tak ciężka”¹²¹. Ostatecznie Barton także ustąpił. O godzinie 6.30 rampa barki została opuszczona 100 metrów od brzegu. Przemoczony, wychłodzony i uradowany Roosevelt dobrnął przez sięgające mu po pas fale do francuskiej ziemi¹²².

Znalazł się na niewłaściwej plaży. Kłęby pyłu powstałe w wyniku bombardowań z powietrza i z morza zasłoniły nieliczne charakterystyczne punkty rozsiane wzdłuż płaskiego wybrzeża. Dwie jednostki naprowadzające flotylle barek desantowych pozostały z tyłu; jedna doznała awarii śruby, a druga zatonęła, gdy wybuch miny w ławicy Cardonnet przedziurawił lewą część dziobu. Zamiast wylądować naprzeciwko wyjścia nr 3 i pobliskiej grobli wiodącej przez zalane mokradła, Roosevelt i jego 600 ludzi zeszło na ląd prawie 2000 metrów dalej na południe, w pobliżu wyjścia nr 2¹²³. Co gorsza, opóźnieniu uległo osiem LCT przewożących 32 czołgi Sherman wyposażone w śruby i nadmuchiwane brezentowe ekrany, pozwalające im samodzielnie dopłynąć do brzegu. Stało się tak, ponieważ jeden z okrętów wpadł na kolejną minę. „Podniósł się wyżej niż wynosiła jego długość – pisał admirał Deyo, przyglądający się temu zdarzeniu z pokładu Tuscaloosy. – Obrócił się powoli, z rufą skierowaną ku dołowi i opadł na wody zatoki”¹²⁴. Na dno poszły cztery czołgi i około 20 ludzi. Pozostałe Shermany, zamiast wylądować zgodnie z planem zaraz za pierwszą falą piechoty, dotarły do celu z 20-minutowym opóźnieniem¹²⁵.

Mimo słabego wzroku Roosevelt doskonale dojrzał trudne położenie, w jakim się znalazł. Utykając, dotarł do wydm, z których wypatrzył wiatrak i inne obiekty położone w oddali, na północy. „Nie jesteśmy tam, gdzie powinniśmy być – przekazał dowódcy 8. Pułku Piechoty pułkownikowi Jamesowi A. Van Fleetowi, który przybył o godzinie 7. – Widzisz ten ceglany budynek na prawo od nas? Zawsze było go widać na zdjęciach lotniczych i za każdym razem znajdował się po lewej (…). Jestem przekonany, że wylądowaliśmy od półtora do trzech kilometrów za bardzo na południe”¹²⁶.

Odcinek, na który trafiono przypadkiem, okazał się przyjemnie spokojny. Napotkano niewiele umocnień, nieliczne przeszkody na samej plaży i nieznaczny ogień wrogiej artylerii. Niemieccy obrońcy faktycznie sprawiali wrażenie oszołomionych atakami z powietrza i ostrzałem z morza. Nadciągały kolejne fale barek desantowych wypełnionych stojącymi ramię w ramię żołnierzami, przypominającymi Hemingwayowi „średniowiecznych pikinierów”¹²⁷. Roosevelt spacerował po linii wody „z laską w jednej ręce i mapą w drugiej, przechadzając się tak, jak gdyby doglądał włości”, wspominał pewien sierżant¹²⁸. Raz na jakiś czas nieprzyjacielskie pociski wybuchały pośród wydm, towarzyszył temu wstrząs przyrównany przez Hemingwaya do „uderzenia ciężką suchą rękawicą”¹²⁹. Nieliczne pociski spadały z precyzją.

„Jak się wam podoba plaża, chłopcy? – krzyczał Roosevelt do nadciągających żołnierzy 12. Pułku Piechoty. – Świetny dzień na polowanie. Cieszę się, że tu jesteście!”¹³⁰. Saperzy wyroili się na brzeg, po czym zaczęli wysadzać przeszkody na plaży oraz tworzyć wyłomy w opasce brzegowej z pomocą materiałów wybuchowych, krzycząc: „Kryć się!”¹³¹. Liczono, że plażę uda się oczyścić w ciągu 12 godzin. Zamiast tego zaledwie 90 minut po zejściu Roosevelta na ląd flotę powiadomiono, że wszelkie jednostki mogą lądować „bez obaw na nadzianie się na przeszkody”¹³².

Kilkuset żołnierzy, pierwszych z Sił U liczących 32 000 ludzi, przebiło się przez wydmy i biegnącą za nimi drogę, oczyszczając gniazda nieprzyjacielskiego oporu z użyciem granatów, pistoletów maszynowych i ognia czołgowych armat. Zwłoki Niemca zgniecionego pod gąsienicami Shermana leżały „spłaszczone jak postać z komiksu”, według opisu pewnego oficera sztabowego, „z rękawami pod kątem prostym do reszty szarego munduru oraz z czarnymi butami i nogami w nich tak płaskimi, jak gdyby wycięto je z kawałka brudnej tektury”¹³³. Cztery groble wiodące w głąb półwyspu Cotentin, w tym jedna znajdująca się pod 30-centymetrową warstwą wody, zostały opanowane już 6 czerwca i tego samego dnia zaczęto z nich korzystać¹³⁴. Aby nie tworzyć zatorów na wąskich drogach, 12. Pułk postanowił przejść przez zalane pola: żołnierze utworzyli pary, w których jeden człowiek umiał pływać, a drugi nie. „Dałem znak ręką – wspominał dowódca pułku – i 3000 ciężko objuczonych piechurów wkroczyło do utworzonego ludzką ręką jeziora”¹³⁵.

Wzdłuż 5-kilometrowego frontu rozlegały się odgłosy wystrzałów karabinowych. Szkarłatne smugacze odbijały się od tafli wody jak kamienie. Żołnierze potrząsali kawałkami pomarańczowego materiału i spoglądali przez mgłę na zachód, wypatrując takiej samej odpowiedzi ze strony 101. Dywizji Powietrznodesantowej. W pobliżu wyjścia nr 1, znajdującego się najdalej na południu, pewien porucznik wojsk pancernych zeskoczył ze swego Shermana, aby pomóc rannemu spadochroniarzowi, ale stanął na minie, której wybuch oderwał mu obie stopy. Załoga użyła lin do zaciągnięcia obu poszkodowanych w bezpieczne miejsce. Natknięto się na rozebranego do pasa martwego niemieckiego żołnierza z pianką do golenia na brodzie¹³⁶. Innych nieprzyjaciół koszono ogniem lub brano do niewoli. Taki los spotkał między innymi 50 artylerzystów obsługujących trzy ciągnięte przez konie armaty kal. 88 mm¹³⁷. Wrogi żołnierz z oparzeniami od miotacza płomieni został ewakuowany na plażę. Był osmalony i pokryty pęcherzami, lecz wciąż oddychał. „Niełatwo jest zabić Niemca”, zanotował w dzienniku porucznik Straży Wybrzeża¹³⁸. Ludzie odrywali insygnia jednostek z rękawów nieprzyjacielskich mundurów, po czym przekazywali je analitykom wywiadu¹³⁹.

Na wschód od Pouppeville drużyna ze 101. Dywizji Powietrznodesantowej ostrożnie przywołała do siebie przybyłych zza grobli zwiadowców z 4. Dywizji. „Gdzie ta wojna?”, spytał piechur z 8. Pułku z karabinem przewieszonym przez ramię. Któryś ze spadochroniarzy wskazał w głąb lądu. „Wszędzie od tego miejsca”, powiedział¹⁴⁰. Wkrótce Roosevelt nadjechał swym wyładowanym właśnie jeepem o nazwie Rough Rider. Usłyszawszy spadające przed nim pociski artyleryjskie krzyknął do jednego z oficerów: „Hej, chłopcze, strzelają tam”. Potem wybuchnął śmiechem, odjeżdżając w kierunku, z którego dobiegał huk dział¹⁴¹.

18 kilometrów od brzegu, na USS Bayfield, dowódca morskiej części Sił U kontradmirał Don P. Moon o godzinie 9.45 wysłał pokrzepiający meldunek: 15 z 26 fal wylądowało, przeszkody zostały usunięte, pojazdy posuwają się w głąb lądu. W utrzymanej w radosnym tonie wiadomości nie wspomniał o powodach do niepokoju: utrata Corry’ego oraz innych jednostek na ławicy Cardonnet zmusiła go już wcześniej do opóźnienia lądowania siedmiu fal. Teraz postanowił całkowicie wstrzymać desant, czekając, aż trałowce dokładnie przeczeszą płycizny¹⁴².

50-letni admirał Moon miał skłonność do wpadania w popłoch. Był synem prawnika z Indiany. Naukę w Annapolis ukończył z najwyższymi w roczniku ocenami z uzbrojenia, stosowania artylerii oraz inżynierii. Studia drugiego stopnia z balistyki, jakich podjął się na Uniwersytecie Chicagowskim, poskutkowały udanymi eksperymentami na pokładzie pancerników Maryland i Nevada. Moon pisał też krótkie opowiadania, otrzymał patent na „uchwyt na żyletki”, a w trakcie inwazji na Maroko stał na czele eskadry niszczycieli, wykazując się „wzorową postawą i dowodzeniem pod ostrzałem”. Później spędził rok w Waszyngtonie jako oficer sztabowy i otrzymał awans na stopień admiralski. Komendę nad Siłami U przejął po zmianie planu Operacji Overlord, kiedy to zdecydowano się zaatakować nie trzy plaże, lecz pięć. Podkomendni uważali go za człowieka „ciężko pracującego, ambitnego i pozbawionego poczucia humoru”. Zdarzało mu się pytać młodszych oficerów: „Z czego jesteście znani? Czym się zajmujecie?”. Pod koniec kwietnia 700 ludzi zginęło na jego wachcie podczas ćwiczeń Tiger, co niemal rozstroiło go nerwowo. „Moon naprawdę się załamał”, wspominał pewien oficer sztabowy. Teraz admirał był zdeterminowany przypilnować, aby tego rodzaju katastrofa nie powtórzyła się w Zatoce Sekwańskiej¹⁴³.

W kajucie na pokładzie Bayfielda Moon niespodziewanie wyjawił plan wstrzymania lądowań dowódcy VII Korpusu generałowi majorowi J. Lawtonowi Collinsowi. Ten jasnowłosy mężczyzna o chłopięcej urodzie, weteran walk na Guadalcanal, znany jako „Lightning Joe”, miał nadzorować wszelkie działania na półwyspie Cotentin po zejściu Sił U na brzeg. Nowe wieści zatrwożyły Collinsa, chociaż być może go nie zdziwiły. Już wcześniej wykrył u Moona „tendencję do nadmiernej ostrożności”. W połowie maja pisał o nim w liście do żony: „To pierwszy spotkany przeze mnie admirał, który nosi kalosze w zwyczajny deszczowy dzień”. Z mieszanką energii i uroku osobistego generał przedstawił powody, dla których należało kontynuować operację: na plaży Utah napotykano nieznaczny opór, straty 4. Dywizji wynosiły mniej niż 400 ludzi, wojska wdzierały się w głąb lądu, a marynarka ucierpiała w bolesnym, lecz ostatecznie umiarkowanym stopniu. Co jednak ważniejsze, 101. Dywizja pilnie potrzebowała wsparcia, a o 82. Dywizji niczego nie wiedziano. „Musiałem przycisnąć mocno, żeby przekonać admirała”, stwierdził później Collins¹⁴⁴.

Udało mu się to uczynić. Moon ustąpił, choć miał złe przeczucia. Potem przybrał odważną pozę, przekazując obecnym na okręcie flagowym reporterom krótkie, sztucznie brzmiące oświadczenie. „Dzięki szczęściu, zawsze sprzyjającemu tej stronie, która dysponuje dobrymi planami, Siły U dokonały udanego lądowania”, powiedział. Potem dodał: „Początkowe walki zostały wygrane”¹⁴⁵.

Piekielna plaża

Raj dla zdobywcy

ROZDZIAŁ II

PRZYCZÓŁEK

„Długa cienka linia osobistego cierpienia”

Bandycki świat

Kres terrorowi kładzie się terrorem

Jakże łatwo jest stworzyć ducha

ROZDZIAŁ III

WYZWOLENIE

Monstrualna rzeźnia

Pogodny dzień stawał się coraz ciemniejszy

Wykonawcy kary bożej

Najpiękniejsza historia naszych czasów

CZĘŚĆ DRUGA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ IV

POŚCIG

„Myśliwy jest głodny”

„Aleja Odorów”

„Utwardzić swe serce i iść dalej”

ROZDZIAŁ V

PRZECIWKO WAŁOWI ZACHODNIEMU

„Pięć bochenków chleba i trzy małe ryby”

Każda wioska jest fortecą

Market i Garden

Strzała lecąca za dnia

ROZDZIAŁ VI

OPLATAJĄCY LAS

Grób Karola Wielkiego

„Nie udawajmy, że wszystko jest w porządku”

Najgorsze ze wszystkich miejsc

CZĘŚĆ TRZECIA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ VII

TRZEPOT SKRZYDEŁ

Miasto za małe na tę tragedię

„Wiara w przyjazny świat”

Kraina zagłady

„Opatrzność decyduje, a my musimy jej słuchać”

ROZDZIAŁ VIII

ZIMOWY CIEŃ

„Jesteśmy wszyscy tak ludzcy, że to aż żałosne”

Postawić wszystko na jedną kartę

Linia światła

„Spokojnie, chłopcy. Przed wami niebezpieczeństwo”

ROZDZIAŁ IX

WYBRZUSZENIE

Spotkanie w płonącym miasteczku

„Dlaczego się nie pakujecie?”

Prymitywna wojna

„Chwała ma swoją cenę”

Poczta rozpaczy

CZĘŚĆ CZWARTA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ X

ARGONAUCI

Obywatele świata

Brzemienna w skutki konferencja

„Żyją tylko nasze oczy”

ROZDZIAŁ XI

PRZEPRAWY

Wewnętrzne drzwi do Niemiec

Dwie, jeśli morzem

„Nieprzyjaciel ma powód, żeby się go bać”

Kłótnie zakochanych są elementem miłości

ROZDZIAŁ XII

ZWYCIĘSTWO

Znamię bestii

Kraina Smoków

„Boże, gdzie jesteś?”

Wielka cisza

EPILOG

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

PODZIĘKOWANIA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

WYKAZ SKRÓTÓW

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

WYBRANA BIBLIOGRAFIA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

¹ Fotografie oraz nagrania ilustrujące tekst „Dział o zmierzchu”, a także poprzednich dwóch tomów „Trylogii Wyzwolenia” można znaleźć na stronie autora: http://liberationtrilogy.com/photos-video/ (przyp. red.).

² The New Yorker Book of War Pieces, s. 308-309; Peckham i Snyder, red., Letters from Fighting Hoosiers, t. 2, s. 95.

³ Settle, All the Brave Promises, s. 13, 84; Ziegler, London at War, 1939-1945, s. 243-245.

⁴ Fussell, Wartime, s. 200, 203; „A Yank in Britain”, maszynopis, b.d., akta Thora M. Smitha, HIA, box 2, s. 31.

⁵ Times (London), 15 maja 1944, s. 1; Stafford, Ten Days to D-Day, s. 203-204.

⁶ Essame, Patton: A Study in Command, s. 128.

⁷ Fussell, Wartime, s. 201; Calder, The People’s War, s. 380-381.

⁸ VW, t. 1, s. 29; Joseph R. Darnall, „Powdered Eggs and Purple Hearts”, maszynopis, 1946, MHUC, MHI, box 24, s. 72-74.

⁹ Moynihan, red., People at War, 1939-45, s. 169.

¹⁰ Ackroyd, London Under, e-book, rozdział 12.

¹¹ Ziegler, London at War, 1939-1945, 270-271, 277.

¹² Times (London), 15 maja 1944, s. 5; Simpson, Selected Prose, s. 117.

¹³ Reynolds, Rich Relations, s. 414.

¹⁴ Longmate, The G.I.’s, s. 276.

¹⁵ Eustis, War Letters of Morton Eustis to His Mother, s. 191.

¹⁶ Joseph R. Darnall, „Powdered Eggs and Purple Hearts”, maszynopis, 1946, MHUC, MHI, box 24, s. 92; Daily Mail (London), 15 maja 1944, s. 2-3, 5, 8; Stafford, Ten Days to D-Day, s. 17; Brown, Many a Watchful Night, s. 78.

¹⁷ Calder, The People’s War, s. 307.

¹⁸ Taylor, Swords and Plowshares, s. 86; Capa, Slightly Out of Focus, s. 132.

¹⁹ Bradley, A Soldier’s Story, s. 181.

²⁰ Forrest Pogue odnosił się do amerykańskich żandarmów wojskowych, używając określenia „śnieżki”. Pogue, Pogue’s War, s. 15. Bardziej popularny był brytyjski termin „przebiśnieg”. Mollo, The Armed Forces of World War II, s. 235; „History of SHAEF, Feb. 13-June 6, 1944”, lipiec 1944, NARA RG 319, 2-3.7 CB 8, załącznik 3.

²¹ Middleton, Our Share of Night, s. 308; Naval Guns, s. 19.

²² Http://www.oldpaulinelodge.org.uk/School.htm; http://www.stpaulsschool.org.uk/page.aspx? id=8362; http://www.archive.org/stream/historyofstpaul00uoft.

²³ Kennedy, The Business of War, s. 328.

²⁴ D’Este, Decision in Normandy, s. 82-83.

²⁵ „Presentation of OVERLORD Plans”, 15 maja 1944, PP-pres, Biblioteka DDE, seria VI, box 1; D’Este, Eisenhower: A Soldier’s Life, s. 500.

²⁶ IFG, s. 223; Chandler, s. 1901.

²⁷ Patrz: AAAD i DOB.

²⁸ Weinberg, A World at Arms, s. 651, 656-657; Liddell Hart, History of the Second World War, s. 513, 520; Gilbert, The Second World War, s. 519, 615-617; Mansoor, The GI Offensive in Europe, s. 11.

²⁹ Charles V.P. von Lüttichau, „Germany’s Strategic Situation”, b.d., NARA RG 319, OCMH, R-93, box 15.

³⁰ Kimball, Forged in War, s. 257; GS V, s. 279. Nie istnieją choćby dwa opracowania podające identyczne dane dotyczące rozmieszczenia wojsk niemieckich.

³¹ Germany VII, s. 522.

³² Webster i Frankland, The Strategic Air Offensive Against Germany, t. 4, załącznik 44, s. 456.

³³ Wilson, red., D-Day 1944, s. 280; Maurice Matloff, „Wilmot Revisited”, [w:] D-Day: The Normandy Invasion in Retrospect, s. 114-115.

³⁴ D’Este, Decision in Normandy, s. 83; Bradley i Blair, A General’s Life, s. 240-241; Eisenhower, Eisenhower at War, 1943-1945, s. 231-232; Powers, „The Battle of Normandy”, JMH (lipiec 1992), s. 455 n.

³⁵ Naval Guns, s. 19; CCA, s. 269.

³⁶ Hamilton, Master of the Battlefield, s. 581; Miller, Ike the Soldier, s. 599-600.

³⁷ Eisenhower, Eisenhower at War, 1943-1945, s. 231-232; Chalmers, Full Cycle, s. 187; D’Este, Patton: A Genius for War, s. 595.

³⁸ Liebling, Mollie & Other War Pieces, s. 128; PP, s. 411-412.

³⁹ CBH, 1 i 2 czerwca, 1944, box 4; Allen, Lucky Forward, s. 23.

⁴⁰ GSP do Beatrice, 3 lutego 1944, GSP, LOC MS Div, box 11, folder 15.

⁴¹ Hamilton, Master of the Battlefield, s. 577-578.

⁴² Moorehead, Montgomery, s. 36.

⁴³ Http://www.stpaulsschool.org.uk/page.aspx?id=8362; http://www.archive.org/stream/historyofstpaul00uoft; The Pauline, marzec 1946, s. 50-52; Montgomery, A Field-Marshal in the Family, s. 306-308.

⁴⁴ „Address on 15 May 1944: Brief Presentation of Plans Before the King”, IWM, PP/MCR, C46, kolekcja ppłk. Christophera „Kita” Dawnaya, mikrofilm R-1.

⁴⁵ „Strategy of the Campaign in Western Europe, 1944-1945”, opracowanie USFET General Board nr 1, b.d., s. 6-8, 14; „The Planning and Tactical Background of the Invasion of the Continent of Europe”, b.d., kolekcja Numy A. Watsona, MHI; CCA, s. 72-73.

⁴⁶ ALH, I-183; WaS, s. 15.

⁴⁷ George E. Creasy, OH, 4 lutego 1947, FCP, MHI; Mason, red., The Atlantic War Remembered, s. 345; www.msubmus.co.uk.

⁴⁸ GS V, s. 283; CCA, s. 165; LSA, t. 1, s. 185; WaS, s. 8.

⁴⁹ Moorehead, Montgomery, s. 192-193; James, The Counterfeit General Montgomery, s. 53; Howarth, red., Monty at Close Quarters, s. 62, 66.

⁵⁰ Hamilton, Master of the Battlefield, s. 591.

⁵¹ Hinsley, s. 439-440, 459-460; „Address on 15 May 1944: Brief Presentation of Plans Before the King”, IWM, PP/MCR, C46, kolekcja ppłk. Christophera „Kita” Dawnaya, mikrofilm R-1. W czasie inwazji niemieckie naczelne dowództwo na Zachodzie dysponowało 48 dywizjami piechoty i 10 pancernymi. Ludewig, Rückzug, s. 31-42.

⁵² ALH, I-201; WaS, s. 13.

⁵³ Cirillo, „The Allied High Command”, wykład dla British Army Doctrine and Development Directorate, b.d., własność autora; Crosswell, Beetle, s. 607, 633; CCA, s. 188; GS V, s. 284.

⁵⁴ ALH, II-73-87.

⁵⁵ „History of COSSAC”, maj 1944, file #95, NARA RG 498, ETO HD, 7; CCA, s. 10.

⁵⁶ Smith, The English Channel, s. 12; Room, Placenames of the World, s. 6; www.jpmaps.co.uk/map/id.22553; http://en.wikipedia.org/wiki/English_Channel; Benjamin A. Dickson, „G-2 Journal: Algiers to the Elbe”, MHI, s. 104.

⁵⁷ Memorandum, 21 sierpnia 1942, NARA RG 165, E 421, JPS studies, box 603.

⁵⁸ „Address on 15 May 1944: Brief Presentation of Plans Before the King”, IWM, PP/MCR, C46, kolekcja ppłk. Christophera „Kita” Dawnaya, mikrofilm R-1; Ismay, The Memoirs of General Lord Ismay, s. 351 (polskie tłumaczenie cytatu z Henryka V – L. Ulrich, przyp. tłum.).

⁵⁹ „Instructions for Visitors”, SHAEF, 4 maja 1944, NARA RG 331; PP, s. 456.

⁶⁰ Memorandum, W.H.S. Wright do Henry’ego Stimsona, 25 lipca 1944, NARARG 337, E 54, ściśle tajna korespondencja ogólna AGF, folder 319.1.

⁶¹ GSP do Bei, 9 kwietnia 1944, GSP, LOC MS Div, box 11, folder 16.

⁶² D’Este, Warlord, s. 665; D’Este, Decision in Normandy, s. 87-88.

⁶³ Thompson, The Imperial War Museum Book of Victory in Europe, s. 2.

⁶⁴ Thomas W. Mattingly i Olive F.G. Marsh, „A Compilation of the General Health Status of Dwight D. Eisenhower”, kolekcja Mattingly’ego, Biblioteka DDE, b.d., box 1, s. 53; Three Years, s. 538-539, 550.

⁶⁵ W 1946 roku Eisenhower opisał słowa Churchilla jako „szokujące”. OH, DDE, 3 czerwca 1946, SLAM, akta A.S. Nevinsa, MHI. Churchill użył już tego wyrażenia trzy miesiące wcześniej, zwracając się do George’a Marshalla. Reynolds, In Command of History, s. 395.

⁶⁶ „History of SHAEF, Feb. 13 - June 6, 1944”, lipiec 1944, NARA RG 319, 2-3.7 CB 8, 14-17. Teoretycznie morska część operacji nosiła kryptonim Neptune; dla uproszczenia w odniesieniu do wszystkich jej elementów używany jest kryptonim ogólnego planu, Overlord. Ambrose, The Supreme Commander, s. 338.

⁶⁷ Wilson, red., D-Day 1944, s. 314-315, 324-325.

⁶⁸ Gilbert, D-Day, s. 28-29; Chandler, s. 1869.

⁶⁹ Memoranda, SHAEF, 4 i 23 kwietnia 1944, NARA RG 331, E 6, box 9, „leave and furlough”, 210.7-12.

⁷⁰ Three Years, s. 526.

⁷¹ Blair, Ridgway’s Paratroopers, s. 200.

⁷² Richard Collins, SOOHP, 1976, Donald Bowman, MHI, II, s. 14-15.

⁷³ Memoranda, 27 kwietnia oraz 12, 26 i 27 maja 1944, NARA RG 331, E 1, „Liquidation of German Personalities”, box 1.

⁷⁴ John W. Castles Jr, wspomnienia, maszynopis, b.d., Archiwa USMA; Chandler, s. 1860.

⁷⁵ Groves, Now It Can Be Told, s. 199-202.

⁷⁶ Memorandum, „Gas Intelligence”, gen. mjr P.G. Whitefoord [sic], 20 stycznia 1944, NARA RG 331, E 27, SHAEF, box 83; DOB, s. 272; Kleber i Birdsell, The Chemical Warfare Service, s. 5, 655.

⁷⁷ „Historical Report of G-1 Section”, 19 czerwca 1944, XIX District, NARA RG 407, E 427, pre-invasion planning file 100, box 19231; gen. bryg. Alden H. Waitt, „Summary Report of Situation in ETO”, 5 lipca 1945, NARA RG 337, AGF OR, box 2; „Chemical Warfare Plan”, 2 czerwca 1944, NARA RG 334, E 315, ANSCOL, box 89.

⁷⁸ Miller, Ike the Soldier, s. 588.

⁷⁹ Williams, „Supreme Headquarters for D-Day”, AB, nr 84 (1994), s. 1 n.; „Chief Engineer’s Report on Camouflage Activities in the ETO”, 15 listopada 1945, akta Howarda V. Canana, HIA, box 3.

⁸⁰ Three Years, s. 531.

⁸¹ Eisenhower, Eisenhower at War, 1943-1945, s. 157; Raymond H. Croll, maszynopis, 1974, MHI, s. 240-255.

⁸² Summersby, Eisenhower Was My Boss, s. 129-132; Davis, Soldier of Democracy, s. 466; D’Este, Eisenhower: A Soldier’s Life, s. 490.

⁸³ Eisenhower, Eisenhower at War, 1943-1945, s. 197; Eisenhower, Strictly Personal, s. 57.

⁸⁴ Chandler, s. 1852; Summersby, Eisenhower Was My Boss, s. 138, 162.

⁸⁵ Larrabee, Commander in Chief, s. 448.

⁸⁶ Miller, Ike the Soldier, s. 598; Eisenhower, Eisenhower at War, 1943-1945, s. 213.

⁸⁷ „Notes on the Planning of Operation Overlord”, 21st AG, b.d., UK NA, WO 216/139, s. 29-30.

⁸⁸ „Casualties and Effects of Fire Support on the British Beaches in Normandy”, Army Operational Research Group, Report No. 261, b.d., UK NA, CAB 106/967.

⁸⁹ „A Moving Army”, SOS, maszynopis, b.d., NARA RG 498, UD 602, ETO HD; Cosmas i Cowdrey, Medical Service in the European Theater of Operations, s. 202; “The United States Navy Medical Department at War, 1941-1945”, t. 1, cz. 3, Bureau of Medicine and Surgery, 1946, s. 719; Field Order No. 35, 1st ID, 16 kwietnia 1944, NARA RG 407, E 427, 301-3.9.

⁹⁰ Naval Guns, s. 21.

⁹¹ „Report of Operations”, 12th AG, t. 2, sekcja G-1, b.d., CARL.

⁹² Casualty Division History, b.d., NARA RG 498, ETO HD, admin file #4.

⁹³ Thompson, The Imperial War Museum Book of Victory in Europe, s. 9.

⁹⁴ Waugh, Men at Arms, s. 140.

⁹⁵ „Comments on Exercise TIGER”, NARA RG 407, E 427, FUSA, b.d., file 455; Yung, Gators of Neptune, s. 160.

⁹⁶ „Rough Draft of Gen. Maxwell Taylor’s Report”, wraz z raportami osób nadzorujących skok, 101st AB Div, 1 lipca 1944, Biblioteka GCM.

⁹⁷ Lewis, Exercise Tiger, s. 20; Bradbeer, The Land Changed Its Face, s. 37-47; „A History of the United States Naval Bases in the United Kingdom”, 1944, NARA RG 498, HD, admin file #217; Fergusson, The Watery Maze, s. 324. Wszystkie w ET: „Report of Enemy Navy Action”, 30 kwietnia 1944, HQ, Sub Area V; „Exercise Tiger News Letter”, styczeń 1996; Arthur D. Clamp, „The American Assault Exercises at Slapton Sands, Devon, in 1944”, b.d., AR, Twelfth Fleet, 3 maja 1944, w tym raporty z: LST-511, LST-496, LST-58, LST-499, LST-289, LST-531, LST-507, Task Force 125, HMS Saladin; dzienniki niemieckich kutrów torpedowych; również korespondencja i transkrypcje. Patrz też: „Notes on Utah Beach and the 1st Engineer Special Brigade”, b.d., NARA RG 498, ETO HD, admin file #359a.

⁹⁸ Lewis, Exercise Tiger, s. 104; L.R. Talbot, „Graves Registration in the European Theater of Operations”, 1955, rozdział 26, PIR, MHI, II, s. 2-3; Joseph R. Darnall, „Powdered Eggs and Purple Hearts”, maszynopis, 1946, MHUC, MHI, box 24, s. 90-91.

⁹⁹ Dokładna liczba ofiar śmiertelnych wciąż nie jest pewna. CCA, s. 270; John Connell, „Over Age in Grade”, maszynopis, b.d., MHI; Ingersoll, Top Secret, s. 103-105; Hoyt, The Invasion Before Normandy, s. 155-161; MacDonald, „Slapton Sands: The ‘Cover-Up’ That Never Was”, Army 38, nr 6 (czerwiec 1988), s. 64 n.

¹⁰⁰ CCA, s. 270; DDE do GCM, 29 kwietnia 1944, Biblioteka GCM, korespondencja, box 67, folder 5.

¹⁰¹ Eisenhower, General Ike, s. 219; AAAD, s. 286.

¹⁰² Chandler, s. 1898.

¹⁰³ D’Este, Eisenhower: A Soldier’s Life, s. 511.

¹⁰⁴ Chalmers, Full Cycle, s. 261.

¹⁰⁵ DOB, s. 310.

¹⁰⁶ D’Este, Decision in Normandy, s. 50; Danchev, s. 546.

¹⁰⁷ Ferrell, red., The Eisenhower Diairies, s. 111.

¹⁰⁸ Chandler, s. 1865, 1891, oraz t. 5, kalendarium, s. 153; Williams, „Supreme Headquarters for D-Day”, AB, nr 84 (1994), s. 1 n.; „The U.S. Army Special Train Alive”, b.d., NARA RG 498, ETO HD, admin file #16.

¹⁰⁹ Ambrose, Eisenhower: Soldier, General of the Army, President-Elect, 1890-1952, t. 1, s. 294.

¹¹⁰ LSA, t. 2, s. 231; Ross, s. 289.

¹¹¹ Coakley, s. 370.

¹¹² „An Army in Transit”, b.d., NARA RG 498, ETO HD, admin file #241, s. 7-37.

¹¹³ Robert W. Coakley, „The Administrative and Logistical History of the ETO”, 1946, CMH, 8-3.1 AA2, t. 3, s. 102-108; „Blankets”, b.d., NARA RG 498, ETO HD, admin file #500; Amy, wykład, 8 kwietnia 1944, NY Port of Embarkation, HIA, akta Henry’ego J. Amy’ego, box 2.

¹¹⁴ Randall Jarrell, „The Sick Nought”, s. 1914; Karl Cocke, „U.S. Army Replacement Policies, WWII, Korea, and Vietnam”, DA, 1990, MHI, tabela.

¹¹⁵ Kennedy, Freedom from Fear, s. 710.

¹¹⁶ Crosswell, Beetle, s. 789.

¹¹⁷ „Activities and Organization of COMZ”, 28 maja 1945, NARA RG 498, ETO HD, admin file #89, s. 57.

¹¹⁸ „Army Life”, broszura WD 21-13, 10 sierpnia 1944, NARA RG 407, AGO Cent File 1940-45, box 3638.

¹¹⁹ Wiltse, red., Physical Standards in World War II, s. 19-29, 37-42, 163, 193-194.

¹²⁰ Cawthon, „Pursuit: Normandy, 1944”, American Heritage (luty 1978), s. 80 n.

¹²¹ „Memorandum”, maj 1944, NARA RG 330, E 94, Surveys of Attitudes of Soldiers, ETO, B-46.

¹²² Korespondencja, Charles L. Easter do Marion Page, 14 sierpnia 1944, Archiwa USMA.

¹²³ Reynolds, Rich Relations, s. 324 (polskie tłumaczenie cytatu z Jak wam się podoba – L. Ulrich, przyp. tłum.).

¹²⁴ Rottman, FUBAR: American Soldier Slang of World War II, s. 98, 152; Dickson, War Slang, s. 208; Richler, red., Writers on World War II, s. 487.

¹²⁵ Cawthon, Other Clay, s. 147.

¹²⁶ Yardley, „The Fight of Their Lives, and Not Just on the Battlefield”, WP, 6 marca 2009, C1.

¹²⁷ Scannell, Argument of Kings, s. 122.

¹²⁸ Reporting World War II, t. 1, s. xxi; Simpson, Selected Prose, s. 120-121; Reynolds, Rich Relations, s. 400.

¹²⁹ Schrijvers, The Crash of Ruin, s. 258.

¹³⁰ Scannell, Argument of Kings, s. 112, 121.

¹³¹ Steidl, Lost Battalions, s. 31.

¹³² „The Role Played by Communications Zone in the War Against Germany”, b.d., NARA RG 498, ETO HD, admin file #479; VW, t. 1, s. 34.

¹³³ Eustis, War Letters of Morton Eustis to His Mother, s. 190.

¹³⁴ Sevareid, Not So Wild a Dream, s. 482.

¹³⁵ Bernard Paget, OH, FCP, 18 lutego 1947, MHI.

¹³⁶ „A Yank in Britain”, maszynopis, b.d., akta Thora M. Smitha, MHI, s. 75.

¹³⁷ Botting, The Second Front, s. 66; „Construction in the United Kingdom”, październik 1944, NARA RG 498, ETO HD, admin file #506.

¹³⁸ LSA, t. 1, s. 255; „Marshalling [sic] for OVERLORD”, grudzień 1945, NARA RG 498, ETO HD, admin file #547, s. 14.

¹³⁹ Amy, wykład, 8 kwietnia 1944, NY Port of Embarkation, HIA, akta Henry’ego J. Amy’ego, box 2; Robert W. Coakley, „The Administrative and Logistical History of the ETO”, 1946, CMH, 8-3.1 AA2, t. 2, s. 189.

¹⁴⁰ H.H. Dunham, „U.S. Army Transportation in the ETO”, 1946, CMH 4-13.1 AA 29, s. 160-161.

¹⁴¹ „A Yank in Britain”, maszynopis, b.d., akta Thora M. Smitha, MHI, s. 32.

Zwrot „to cut the red tape”, czyli dosłownie „ciąć czerwoną taśmę”, oznacza ograniczanie biurokracji (przyp. tłum.).

¹⁴² „Britain”, b.d., NARA RG 498, ETO HD, admin file #23.

¹⁴³ Hastings, OVERLORD, s. 49; Wieviorka, Normandy, s. 111.

¹⁴⁴ Reynolds, Rich Relations, s. 298.

¹⁴⁵ Ross, s. 313.

¹⁴⁶ A Short Guide to Great Britain, s. 29; „Quartermaster Procurement in the United Kingdom, 1942-1944”, b.d., NARA RG 498, ETO HD, admin file #154; Thomas V. Barber, „Quartermaster Procurement”, b.d., rozdział 41, PIR, MHI, s. 4-5.

¹⁴⁷ Mass Observation Archive, University of Sussex Library, MO, FR 2454, udostępione autorowi przez prof. Donalda L. Millera.

¹⁴⁸ Meet the Americans, s. 1; Margaret Mead, „Army Talks: The Yank in Britain”, 15 marca 1944, NARA RG 498, ETO HD, admin file #23; Reynolds, Rich Relations, s. ix.

¹⁴⁹ Schrijvers, The Crash of Ruin, s. 159; Francis L. Sampson, Look Out Below!, 1958, [w:] CJR, box 97, folder 21; Kennedy, Freedom from Fear, s. 709.

¹⁵⁰ „Army Life”, WD, broszura 21-13, 10 sierpnia 1944, NARA RG 407, AGO Cent File 1940-45, box 3638; „Legal Questions Arising in the Theater of Operations”, NARA RG 407, E 427, AG WWII Operations Reports, no. 87, s. 31-32.

¹⁵¹ Longmate, The G.I.’s, s. 285.

¹⁵² Lewis, Exercise Tiger, s. 48.

¹⁵³ Hastings, OVERLORD, s. 293.

¹⁵⁴ Bykofsky i Larson, The Transportation Corps: Operations Overseas, s. 259; ONB, OH, 1975, Charles Hanson, MHI, IV-19. Wywiady z Bradleyem, przeprowadzone w 14 sesjach na przestrzeni 10 miesięcy, zostały upublicznione dopiero w styczniu 2010 roku, wtedy też udostępniono je autorowi.

¹⁵⁵ Van Creveld, Supplying War, s. 210; William E. Depuy, SOOHP, 1979; Romie L. Brownlee i William J. Mullen III, MHI, s. 18; Marshall, red., Proud Americans, s. 138.

¹⁵⁶ Gilbert, D-Day, s. 108; H.H. Dunham, „U.S. Army Transportation in the ETO”, 1946, CMH, 4-13.1 AA 29, s. 120-123; „Ordnance Diary”, 1 grudnia 1945, NARA RG 498, ETOUSA HD, UD 602, box 1; „Historical Report, Office of the Chief Signal Officers”, t. 1, styczeń 1945, NARA RG 498, ETOUSA HD, UD 602, box 1; Waddell, United States Army Logistics, s. 41.

¹⁵⁷ Frank A. Osmanski, „Critical Analysis of the Planning and Execution of the Logistic Support of the Normandy Invasion”, grudzień 1949, Armed Forces Staff College, MHI, s. 99.

¹⁵⁸ LSA, t. 1, s. 441.

¹⁵⁹ „Ports: How an Army Is Supplied”, październik 1944, NARA RG 498, ETO HD, admin file #521, 1-3; „The Reminiscences of Alan Goodrich Kirk”, 1962, John Mason, Col U OHRO, s. 302.

¹⁶⁰ Capa, Slightly Out of Focus, s. 136.

¹⁶¹ „Supply and Maintenance on the European Continent”, NARA RG 407, E 427, AG WWII Operations Reports, 97-USF5-0.3, #130, s. 26; Beck, s. 565.

¹⁶² IFG, s. 68; Wieviorka, Normandy, s. 178; „Reconnaissance in a Tactical Air Command”, 10th Photo Group, Ninth AF, 1945, CARL, N-9395, s. 3-4; Allen, „Untold Stories of D-Day”, National Geographic (czerwiec 2002), s. 2 n.

¹⁶³ Coles i Weinberg, Civil Affairs, s. 864-865.

¹⁶⁴ Bradley, A Soldier’s Story, s. 224.

¹⁶⁵ Field Order No. 35, 1st ID, 16 kwietnia 1944, NARA RG 407, E 427, 301-3.9.

¹⁶⁶ Memorandum, XXX Corps, 18 maja 1944, NARA RG 407, ML #753, box 19123.

¹⁶⁷ Leppert, „Communication Plans and Lessons, Europe and Africa”, wykład, 30 października 1944, NARA RG 334, E 315, ANSCOL, box 199, L-7-44, 14; Field Order No. 35, 1st ID, 16 kwietnia 1944, NARA RG 407, E 427, 301- 3.9; Perret, There’s a War to Be Won, s. 475.

¹⁶⁸ Beck, s. 308.

¹⁶⁹ „The Administrative History of the Operations of the 21 Army Group”, listopad 1945, NARA RG 334, E 315, ANSCOL, box 458, GB 21-AG AH, 29.

¹⁷⁰ Ross, s. 683.

¹⁷¹ Martha Gellhorn, „The First Hospital Ship”, [w:] Reporting World War II, t. 2, s. 151; Dowling, wykład, 28 lutego 1945, NARA RG 334, E 315, ANSCOL, box 207; Cosmas i Cowdrey, Medical Service in the European Theater of Operations, s. 167, 245; Frank Davis, OH, 24 listopada 1944, 68th General Hospital, NARA RG 112, E 302, wywiad #109.

¹⁷² Ambrose, The Supreme Commander, s. 413; MacKensie, Men Without Guns, s. 97; Nalty, Strength for the Fight, s. 181.

¹⁷³ Robert R. Kelley, OH, 27 stycznia 1945, Office of the Chief Surgeon, NARA RG 112, E 302, wywiad #130; Paul R. Hawley, OH, John Boyd Coates Jr, et al., 1962, MHUC, s. 56.

¹⁷⁴ Memorandum, Office of the Chief Surgeon, 28 marca 1944, akta Jamesa B. Masona, HIA, folder 1; Cosmas i Cowdrey, Medical Service in the European Theater of Operations, s. 182; Paul R. Hawley, OH, John Boyd Coates Jr, et al., 1962, MHUC, s. 54.

¹⁷⁵ Cowdrey, Fighting for Life, s. 245; „The Evolution of the Use of Whole Blood in Combat Casualties”, U.S. Army Medical Department, Office of Medical History, http://143.84.107.69/booksdocs/wwii/blood/chapter3.htm; Cosmas i Cowdrey, Medical Service in the European Theater of Operations, s. 175-176, 193; Gellhorn, „The First Hospital Ship”, [w:] Reporting World War II, t. 2, s. 151.

¹⁷⁶ „Stories of Transportation”, t. 1, akta Franka S. Rossa, HIA, box 20, s. 203; Memorandum, W.H.S. Wright do Henry’ego Stimsona, 25 lipca 1944, NARA RG 337, E 54, ściśle tajna korespondencja ogólna AGF, folder 319.1.

¹⁷⁷ A.C. Doyle’s Sir Nigel, rozdział 13, [w:] Wilson, red., D-Day 1944, s. 197.

¹⁷⁸ Watney, The Enemy Within, s. 20, 49.

¹⁷⁹ Ziegler, London at War, 1939-1945, s. 278-279.

¹⁸⁰ Fussell, Wartime, s. 109.

¹⁸¹ Moorehead, Eclipse, s. 100.

¹⁸² Burgett, Currahee!, s. 69-70.

¹⁸³ Watney, The Enemy Within, s. 63; Scannell, Argument of Kings, s. 121; Ziegler, London at War, 1939-1945, s. 282; AAFinWWII, s. 92.

¹⁸⁴ Wilson, red., D-Day 1944, s. 198.

¹⁸⁵ Longmate, The G.I.’s, s. 316.

¹⁸⁶ Hinsley i Simkins, British Intelligence in the Second World War, t. 4, s. 250-254; Stafford, Ten Days to D-Day, s. 15.

¹⁸⁷ „History of SHAEF, Feb. 13-June 6, 1944”, lipiec 1944, NARA RG 319, 2-3.7 CB 8, s. 14-19; Gilbert, D-Day, s. 67; CCA, s. 270.

¹⁸⁸ „Chief Engineer’s Report on Camouflage Activities in the ETO”, 15 listopada 1945, akta Howarda V. Canana, HIA, box 3; „Concealment and Display of Camps”, Plan FORTITUDE, section II, „Implementation”, b.d., akta Thaddeusa Holta, MHI, box 8.

¹⁸⁹ „Camouflage”, historical report #18, sierpień 1945, CEOX, box X-32, folder 18, s. 38; „The Concealment Aspect of Beach Group Work”, Camouflage Development and Training Center, Farnham, U.K., 22 września 1944, CARL, N-5122, s. 4-5.

¹⁹⁰ „Marshalling [sic] for OVERLORD”, CE, grudzień 1945, NARA RG 498, ETO HD, admin file #547, s. 28.

¹⁹¹ „History of SHAEF, Feb. 13-June 6, 1944”, lipiec 1944, NARA RG 319, 2-3.7 CB 8, rozdział 3.

¹⁹² Howard, Strategic Deception in the Second World War, s. 110-111.

¹⁹³ http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.mod.uk/aboutus/dday60/fortitude.htm.

¹⁹⁴ Hinsley i Simkins, British Intelligence in the Second World War, t. 4, s. 239; Penrose, red., The D-Day Companion, s. 58-59; Hesketh, Fortitude, s. xi-xiii, 46-52; Howard, Strategic Deception in the Second World War, s. 114, 131.

¹⁹⁵ Hinsley, s. 118-119, 450; Holt, The Deceivers, s. 561-562; James, The Counterfeit General Montgomery, s. 53-66.

¹⁹⁶ LSA, t. 1, s. 369; Beck, s. 317.

¹⁹⁷ Thompson, The Imperial War Museum Book of Victory in Europe, s. 10.

¹⁹⁸ VW, t. 1, s. 137.

¹⁹⁹ Gilbert, D-Day, s. 104; Howarth, Dawn of D-Day, s. 126; Drez, red., Voices of D-Day, s. 64.

²⁰⁰ Royce L. Thompson, „D-Day Personal Loads”, OCMH, 4 grudnia 1951, CMH 2-3.7 AE P-11; Cawthon, Other Clay, s. 42.

²⁰¹ Memorandum, Cleave A. Jones do G.S. Eystera, SHAEF, 17 lipca 1944, NARA RG 498, UD 603, ETO HD, SLAM 201 file, box 1.

²⁰² TR do Eleanor, 30 maja 1944, TR, box 10; Ross, s. 695.

²⁰³ John M. Thorpe, „A Soldier’s Tale, to Normandy and Beyond”, listopad 1982, IWM, 84/50/1, s. 80; Airborne Museum, Ste-Mere-Église, V-mail udostępniony autorowi przez kustosza Phila Jutrasa, maj 1994.

²⁰⁴ Korespondencja, 30 maja 1944, kolekcja Josepha T. Dawsona, MRC FDM, 1991.65, box 3.

²⁰⁵ Chandler, t. 5, s. 155; Korespondencja, T. Smith do rodziny, 17 czerwca 1944, akta Thora M. Smitha, HIA; Williams, „Supreme Headquarters for D-Day”, AB, nr 84 (1994), s. 1 n.; Stafford, Ten Days to D-Day, s. 178.

²⁰⁶ „Normandy, 1944-1973”, AB, nr 1 (1973), s. 2; Kingston McCloughry, Direction of War, s. 138.

²⁰⁷ Overy, Why the Allies Won, s. 158; Three Years, s. 558.

²⁰⁸ Richard Collins, SOOHP, 1976, Donald Bowman, MHI, II, s. 16; R.H. Winecke, CI, NARA RG 407, E 427- A, folder 170; E.T. Williams, „Reports Received by U.S. War Department on Use of Ultra in the European Theater”, SRH- 037, październik 1945, NARA RG 457, E 9002, NSA, box 18, 2; Memorandum, H.R. Bull do W.B. Smitha, 26 maja 1944, NARA RG 331, E 1, SHAEF SGS, box 76.

²⁰⁹ Dziennik, 14 października 1944, N.T. Tangye, IWM, P 180; Blumenson, The Battle of the Generals, s. 141.

²¹⁰ CCA, s. 186; Ambrose, Eisenhower: Soldier, General of the Army, President-Elect, 1890-1952, t. 1, s. 303.

²¹¹ VW, t. 1, s. 139.

²¹² Eisenhower, Crusade in Europe, s. 263; CCA, s. 279.

²¹³ Ambrose, Eisenhower: Soldier, General of the Army, President-Elect, 1890-1952, t. 1, s. 303; Chandler, s. 1894.

²¹⁴ VW, t. 1, s. 67-69; IFG, s. 77; CBH, 3 czerwca 1944, box 4, MHI; Memorandum, W.H.S. Wright do Henry’ego Stimsona, 25 lipca 1944, NARA RG 337, E 54, ściśle tajna korespondencja ogólna AGF, folder 319.1.

²¹⁵ Cawthon, Other Clay, s. 48; Pogue, Pogue’s War, s. 55.

²¹⁶ E. Jones, maszynopis, b.d., IWM, 94/41/1, s. 4.

²¹⁷ Balkoski, Utah Beach, s. 66-67; Wspomnienia, Ralph Eastridge, 1995, NWWIIM.

²¹⁸ D.K. Reimers, „My War”, 4 czerwca 1944, MHI, s. 67.

²¹⁹ Pogue, Pogue’s War, s. 47; Broszura ETOUSA 370.5, styczeń 1944, akta Charlesa E. Rouseka, MHI.

²²⁰ „War Diary of Force ‘U’”, 2 czerwca 1944, SEM, NHHC, box 82, folder 46; Lewis, „Landing Craft”, wykład, 18 września 1944, NARA RG 334, E 315, ANSCOL, box 199, 9.

²²¹ AR, Don P. Moon, Force U, 26 czerwca 1944, NARA RG 498, ETO HD, admin file #217.

²²² „History of SHAEF, Feb. 13-June 6, 1944”, lipiec 1944, NARA RG 319, 2-3.7 CB 8, rozdział 3; Wilson, red., D-Day 1944, s. 204.

²²³ Pogue, Pogue’s War, s. 92; Tobin, Ernie Pyle’s War, s. 205.

²²⁴ Ibid., s. 164-167.

²²⁵ Miller, The Story of Ernie Pyle, s. 321-330; Tobin, Ernie Pyle’s War, s. 168, 221.

²²⁶ Harold S. Frum, „The Soldier Must Write”, 1984, wpis z 1 czerwca 1944, Biblioteka GCM.

²²⁷ Liebling, Mollie & Other War Pieces, s. 177; Brown, Many a Watchful Night, s. 10; Marshall, red., Proud Americans, s. 138.

²²⁸ R.J. Ogden, „Meteorological Services Leading to D-Day”, Royal Meteorological Society, Occasional Papers on Meteorological History, lipiec 2001, 2, a.p.; Stagg, Forecast for Overlord, s. 51.

²²⁹ Charles C. Bates, „Sea, Swell and Surf Forecasting for D-Day and Beyond: The Anglo-American Effort, 1943-1945”, 2010, a.p., s. 6.

²³⁰ Charles C. Bates, e-maile do autora, 11 i 23 listopada 2007; Hogben, „The Most Important Weather Forecast in the World”, London Review of Books 16, nr 10 (26 maja 1994), s. 21 n.

²³¹ J.M. Stagg, „Report on the Meteorological Implications”, SHAEF, 22 czerwca 1944, CARL, N-11359.

²³² Chandler, s. 1761; Eisenhower, Eisenhower at War, 1943-1945, s. 248; Charles C. Bates, „Sea, Swell and Surf Forecasting for D-Day and Beyond: The Anglo-American Effort, 1943-1945”, 2010, a.p., s. 13-15.

²³³ Dziennik, Kay Summersby, Biblioteka DDE, PP-pres, box 140.

²³⁴ Ryan, The Longest Day, s. 48; Botting, The Second Front, s. 62; „Memorandum of Record”, 4 czerwca 1944, akta Arthura S. Nevinsa, MHI.

²³⁵ „Report on the Meteorological Implications”, 22 czerwca 1944, UK NA, CAB 106/976, s. 9-11; Stagg, Forecast for Overlord, s. 124.

²³⁶ Bates i Fuller, America’s Weather Warriors, 1814-1985, s. 92-94.

²³⁷ Kingston McCloughry, Direction of War, s. 138-139.

²³⁸ Stagg, Forecast for Overlord, s. 102.

²³⁹ Kingston McCloughry, Direction of War, s. 138-139.

²⁴⁰ Three Years, s. 560.

²⁴¹ J.H. Patterson, maszynopis, b.d., IWM, 05/491, 1/7, 3.

²⁴² IFG, s. 80-81.

²⁴³ Bradley, A Soldier’s Story, s. 257.

²⁴⁴ Memorandum, W.H.S. Wright do Henry’ego Stimsona, 25 lipca 1944, NARA RG 337, E 54, ściśle tajna korespondencja ogólna AGF, folder 319.1.

²⁴⁵ Naval Guns, s. 26; S.C. Donnison, dziennik, 3 czerwca 1944, IWM, 94/50/1.

²⁴⁶ History of the Second World War (periodyk), cz. 65, s. 1974, 1796; „The Invasion of Normandy”, USNAd, t. 5, s. 395-396; Yung, Gators of Neptune, s. 176; „Memorandum of Record”, 4 czerwca 1944, akta Arthura S. Nevinsa, MHI.

²⁴⁷ Rick Atkinson, przedmowa, Instructions for American Servicemen in France During World War II, Chicago, University of Chicago Press, 2008, s. v-xiii; Collier, Fighting Words, s. 159; Medicine Under Canvas, 77th Evacuation Hospital, 1949, s. 120.

²⁴⁸ Collins, Lightning Joe, s. 196-197.

²⁴⁹ Liebling, Mollie & Other War Pieces, s. 175.

²⁵⁰ Linderman, The World Within War, s. 238.

²⁵¹ A.J. Liebling, „Cross-Channel Trip”, [w:] Reporting World War II, t. 2, s. 136.

²⁵² Ambrose, Pegasus Bridge, s. 67.

²⁵³ AAR, 146th Engineer Combat Bn, CEOH, box X-37A. Istnieją różne objaśnienia tego terminu, według niektórych ekspertów po raz pierwszy pojawił się on w rozkazie US Army w 1918 roku, a „D” użyto w nim jako szyfru, a nie skrótu.

²⁵⁴ Kersaudy, Churchill and De Gaulle, s. 338-347.

²⁵⁵ Eden, The Reckoning, s. 525-526.

²⁵⁶ „History of SHAEF, Feb. 13-June 6, 1944”, lipiec 1944, NARA RG 319, 2-3.7 CB 8, s. 55-57; „The War of Will, Words and Images”, b.d., akta Wallace’a Carrolla, LOC MS Div, box 1, s. 18-19; Kersaudy, Churchill and De Gaulle, s. 346-347.

²⁵⁷ Fenby, The General, s. 638-639; Beevor, D-Day, s. 21.

²⁵⁸ Eisenhower, General Ike, s. 147; Dallek, Franklin D. Roosevelt and American Foreign Policy, 1932-1945, s. 462.

²⁵⁹ „Memorandum of Record”, 4 czerwca 1944, akta Arthura S. Nevinsa, MHI.

²⁶⁰ Aron, France Reborn, s. 27; Fenby, The General, s. 638-639; Coles i Weinberg, Civil Affairs, s. 699.

²⁶¹ „History of SHAEF, Feb. 13-June 6, 1944”, lipiec 1944, NARA RG 319, 2-3.7 CB 8, s. 55-57.

²⁶² „Preparations for D-Day”, b.d., akta C.D. Jacksona, Biblioteka DDE, box 3; De Gaulle, The Complete War Memoirs of Charles de Gaulle, s. 559; Chandler, s. 1907; Davis, Soldier of Democracy, s. 494.

²⁶³ Foot, SOE in France, s. 386; Beevor, D-Day, s. 21.

²⁶⁴ Fenby, The General, s. 641-642; Memorandum, John J. McCoy do GCM, 26 kwietnia 1944, Biblioteka GCM, box 76, folder 3.

²⁶⁵ Roberts, The Storm of War, s. 488.

²⁶⁶ Reynolds, In Command of History, s. 456.

²⁶⁷ Ferrell, red., The Eisenhower Diaries, s. 118.

²⁶⁸ Memorandum, W.B. Smith do Hastingsa L. Ismaya, 23 stycznia 1944, NARA RG 331, SHAEF SGS, Geog Corr, box 108; Ambrose, The Supreme Commander, s. 386.

²⁶⁹ Wilmot, The Struggle for Europe, s. 224-225.

²⁷⁰ Charles C. Bates, „Sea, Swell and Surf Forecasting for D-Day and Beyond: Th e Anglo-American Effort, 1943-1945”, 2010, a.p., s. 15-16; „Report on the Meteorological Implications”, 22 czerwca 1944, UK NA, CAB 106/976, s. 9-11.

²⁷¹ Bates i Fuller, America’s Weather Warriors, s. 94; „Memorandum of Record”, 4 czerwca 1944, akta Arthura S. Nevinsa, MHI.

²⁷² CCA, s. 272-274; Crosswell, Beetle, s. 622; George E. Creasy, OH, 4 lutego 1947, FCP, MHI; Kingston McCloughry, Direction of War, s. 138-139.

²⁷³ Stagg, Forecast for Overlord, s. 112-115.

²⁷⁴ „Ta flota bowiem miastem się wydaje, majestatycznie ku Harfleur płynącem”, Henryk V, akt III, prolog, wers 16-17 (tłum. L. Ulrich – przyp. tłum.); Naval Guns, s. 23-28.

²⁷⁵ Wilson, red., D-Day 1944, s. 110; Moorehead, Eclipse, s. 105.

²⁷⁶ Roskill, White Ensign, s. 371; „War Diary of Force ‘U’”, 5 czerwca 1944, SEM, NHHC, box 82, folder 46; John A. Moreno, „The Death of Admiral Moon”, b.d., a.p., s. 225 n.

²⁷⁷ Brown, Many a Watchful Night, s. 12.

²⁷⁸ Stafford, Ten Days to D-Day, s. 264; John F. Latimer, b.d., NARA RG 38, E 11, U.S. Navy WWII Oral Histories.

²⁷⁹ Liddle, D-Day by Those Who Were There, s. 91.

²⁸⁰ Sylvan, s. 8.

²⁸¹ VW, t. 1, s. 67-69; „Report by the Allied Naval Commander-in-Chief, Expeditionary Force”, październik 1944, NARA RG 407, ML #624, box 19117, s. 144; Wilson, red., D-Day 1944, s. 109; „The Invasion of Normandy”, USNAd, t. 5, s. 437-439; „Navigational Aspects of the Passage and Assault in Operation OVERLORD”, listopad 1944, biuletyn Y/39, COHQ, CARL, N-6530.18, s. 1-3; Howarth, Dawn of D-Day, s. 202-203.

²⁸² Belfield i Essame, The Battle for Normandy, s. 83; Balkoski, Omaha Beach, s. 176.

²⁸³ Lewis, „Landing Craft”, wykład, 18 września 1944, NARA RG 334, E 315, ANSCOL, box 199, s. 12-13; IFG, s. 84; Howarth, Dawn of D-Day, s. 145.

²⁸⁴ Settle, All the Brave Promises, s. 6.

²⁸⁵ AAR, „Report on Operation Neptune”, HQ Co, CT 16, 16 czerwca 1944, NARA RG 407, 2-3.7 BG, AFIA; Cawthon, Other Clay, s. 48.

²⁸⁶ Thompson, The Imperial War Museum Book of Victory in Europe, s. 27-29.

²⁸⁷ Gaskill, „Bloody Beach”, American Magazine (wrzesień 1944), s. 26 n.

²⁸⁸ McKee, Caen: Anvil of Victory, s. 141, 360.

²⁸⁹ Sommers, „The Longest Hour in History”, Saturday Evening Post (8 lipca 1944), s. 22 n.

²⁹⁰ Heinz, When We Were One, s. 10-11.

²⁹¹ Dziennik, Cyrus C. Aydlett, 6 czerwca 1944, NWWIIM.

²⁹² Lankford, red., OSS Against the Reich, s. 56-57.

²⁹³ Wilson, red., D-Day 1944, s. 207; Dziennik, Jack Shea [adiutant Coty], 1 listopada 1944, NARA RG 407, CI 81, 29th ID, box 19138, s. 4-5.

²⁹⁴ Robert K. Skagg, 741st Tank Bn, OH, 18 czerwca 1944, NARA RG 407, 2- 3.7 BG, AFIA; Korespondencja, Philip Cole do Ralpha Ingersolla, 21 kwietnia 1946, akta Thaddeusa Holta, MHI, box 1.

²⁹⁵ TR do Eleanor, 3 czerwca 1944, TR, box 10; Renehan, The Lion’s Pride, s. 236-237; Balkoski, Utah Beach, s. 180.

²⁹⁶ Saunders, The Red Beret, s. 148; Thompson, The Imperial War Museum Book of Victory in Europe, s. 33.

²⁹⁷ Davis, Soldier of Democracy, s. 481; Rapport i Northwood, Rendezvous with Destiny, s. 82; Korespondencja, Charles L. Easter do Marion Page, 7 lipca 1944, Archiwa USMA.

²⁹⁸ Albert Hassenzahl, VHP, AFC/2001/001/5222.

²⁹⁹ Burgett, Currahee!, s. 77-78; Otis L. Sampson, „Destination”, b.d., JMG, MHI, box 12.

³⁰⁰ Carl Cartledge, 501st PIR, maszynopis, b.d., NWWIIM.

³⁰¹ Alosi, War Birds, s. 57.

³⁰² Astor, June 6, 1944, s. 128.

³⁰³ Simpson, Selected Prose, s. 119; Fauntleroy, The General and His Daughter, s. 107.

³⁰⁴ Dziennik, 25 maja i 5 czerwca 1944, JMG, MHI, box 10.

³⁰⁵ Chandler, s. 1908.

³⁰⁶ Eisenhower, Eisenhower at War, 1943-1945, s. 252-253; Holt i Holt, Major & Mrs. Holt’s Battlefield Guide to the Normandy Landing Beaches, s. 45.

³⁰⁷ Beevor, D-Day, s. 27.

³⁰⁸ Lista załadunkowa, samolot 2716, [w:] „D-Day Experience of Eugene D. Brierre”, maszynopis, marzec 1998, NWWIIM; Taylor, General Maxwell Taylor, s. 77; Taylor, Swords and Plowshares, s. 75-76; Crosswell, Beetle: The Life of General Walter Bedell Smith, s. 623.

³⁰⁹ Holt i Holt, Major & Mrs. Holt’s Battlefield Guide to the Normandy Landing Beaches, s. 45.

³¹⁰ Drez, red., Voices of D-Day, s. 72-73; Korespondencja, Charles L. Easter do Marion Page, 7 lipca 1944, Archiwa USMA; Tapert, red., Lines of Battle, s. 157-158.

³¹¹ McNally, As Ever, John, s. 42; Burgett, Currahee!, s. 80.

³¹² Rapport and Northwood, Rendezvous with Destiny, s. 79-80.

³¹³ Naval Guns, s. 31; John F. Latimer, maszynopis, b.d., NARA RG 38, E 11, U.S. Navy WWII Oral Histories, s. 12.

³¹⁴ Notatki, Force O, b.d., NARA RG 407, 2- 3.7 BG, AFIA.

³¹⁵ Keegan, Six Armies in Normandy, s. 135; Chalmers, Full Cycle, s. 223.

³¹⁶ „The Invasion of Normandy”, USNAd, t. 5, s. 405-408; McKernon, Corry, s. 32.

¹ Robert H. George, „Ninth Air Force”, 1945, AFHRA, opracowanie nr 36, s. 62-63; Baedeker, Northern France, s. 161.

² Rapport i Northwood, Rendezvous with Destiny, s. 85.

³ Wright i Greenwood, Airborne Forces at War, s. 50-58.

⁴ Taylor, Swords and Plowshares, s. 77; Drez, red., Voices of D-Day, s. 64-69.

⁵ 101st AB Div, CI #223, 11-29 lipca 1944, NARA RG 407, E-427-A.

⁶ Carl Cartledge, 501st PIR, maszynopis, b.d., NWWIIM.

⁷ Voices of D-Day, s. 136.

⁸ John C. Warren, „Airborne Operations in World War II, European Theater”, 1956, AFHRA, opracowanie historyczne nr 97, s. 45.

⁹ Korespondencja, Michael C. Chester do JMG, 30 marca 1959, akta JMG, MHI, s. 1-5; 101st AB Div, CI #223, 11-29 lipca 1944, oraz „Operation of 507th PIR”, b.d., CI #170, NARA RG 407, E 427-A; Gerald J. Higgins, 101st AB Div COS, OH, 5 lutego 1946, SLAM, MHI, box 2.

¹⁰ „Report of Investigation of Operation NEPTUNE”, 9 sierpnia 1944, Air Inspector, HQ, USSAFE, NARA RG 498, ETO, SGS, 333.5.

¹¹ Astor, June 6, 1944, s. 144-145.

¹² Korespondencja, Charles L. Easter do Marion Page, 7 lipca 1944, Archiwa USMA.

¹³ Tapert, red., Lines of Battle, s. 157-158.

¹⁴ Guy Remington, „Second Man Out”, [w:] The New Yorker Book of War Pieces, s. 340.

¹⁵ Beevor, D-Day, s. 63.

¹⁶ Astor, June 6, 1944, s. 142; Balkoski, Utah Beach, s. 112, 134.

¹⁷ „Notes on Utah Beach and the 1st Engineer Special Brigade”, b.d., NARA RG 498, ETO HD, admin file #359A, s. 53-54; „Interview with Dr. Simon, Carentan”, 1 września 1945, SLAM, MHI, box 2; Ruppenthal, Utah Beach to Cherbourg, s. 3; Balkoski, Utah Beach, s. 53-54; Memorandum, „Glider Operation NEPTUNE”, 82nd AB Div IG, 4 sierpnia 1944, akta MBR, MHI, box 21.

¹⁸ Beevor, D-Day, s. 71.

¹⁹ OH, J. Milnor Roberts Jr, SOOHP, 1982, HIA, box 1, s. 72-74.

²⁰ „Operation MARKET: Air Invasion of Holland”, b.d., Hq, IX Troop Carrier Command, NARA RG 334, E 315, ANSCOL, Act R, A-66, box 48, 56; Paul M. Davis i Amy C. Fenwick, „Development and Procurement of Gliders”, marzec 1946, AFHRA, opracowanie nr 47, s. 164-167; John C. Warren, „Airborne Operations in World War II, European Theater”, 1956, AFHRA, opracowanie historyczne nr 97, s. 61.

²¹ Lewis E. Johnston, red., „The Troop Carrier D-Day Flights”, 2003, a.p., s. 64.

²² Blair, Ridgway’s Paratroopers, s. 222, 235.

²³ Albert J. Randall, First Airborne Surgical Team, maszynopis, 8 czerwca 1945, „Medical Department Activities in ETO”, Office of the Surgeon General, NARA; Astor, June 6, 1944, s. 160; Ryan, The Longest Day, s. 128-139; Otis L. Sampson, „Destination”, maszynopis, b.d., akta JMG, MHI, box 12, s. 12.

²⁴ „Rough draft of Gen. Maxwell Taylor’s report”, oraz raporty kierowników zrzutu, 101st AB Div, 1 lipca 1944, Biblioteka GCM; kpt. R.H. Brown, HQ, 506th PIR, NARA HI.

²⁵ „Employment of 75mm Pack Howitzers”, WD Observer Bd, 1 sierpnia 1944, CARL, N-7344; McNally, As Ever, John, s. 44.

²⁶ Dwie wersje tej anegdoty można znaleźć w: Baldwin, Battles Lost and Won, s. 268, oraz Drez, red., Voices of D-Day, s. 92.

²⁷ Taylor, Swords and Plowshares, s. 79-81.

²⁸ Wizyta autora, maj 2009; John C. Warren, „Airborne Operations in World War II, European Theater”, 1956, AFHRA, opracowanie historyczne nr 97, s. 42; Korespondencja, Maxwell D. Taylor do SLAM, 25 lutego 1946, SLAM, MHI, box 2; Gerald J. Higgins, 101st AB Div COS, OH, 5 lutego 1946, SLAM, MHI, box 2; Ruppenthal, Utah Beach to Cherbourg, s. 22.

²⁹ Balkoski, Utah Beach, s. 123-125.

³⁰ Howarth, Dawn of D-Day, s. 90-92; Wizyty autora, maj 1996 i maj 2009 roku, w tym wystawy Musée Airborne; Jutras, Sainte-Mère-Église, s. 11; Holt i Holt, Major & Mrs. Holt’s Battlefield Guide to the Normandy Landing Beaches, s. 49-50.

³¹ „Capture of Ste. Mère Église”, Regimental Study No. 6, b.d., CMH, s. 2-8.

³² Gilmore, red., U.S. Army Atlas of the European Theater in World War II, s. 18-20; Memorandum, „Glider Operation NEPTUNE”, 82nd AB Div IG, 4 sierpnia 1944, akta MBR, MHI, box 21.

³³ JMG, „Account of D-Day”, maszynopis, b.d., akta JMG, MHI, box 12; AAR, JMG, 16 sierpnia 1944, „Debriefing Conference-Operation NEPTUNE”, CARL, N-12198; Booth i Spencer, Paratrooper, s. 179-181; AAR, „508 Regiment After the Drop”, b.d., MMD, s. 26-29.

³⁴ Howarth, Dawn of D-Day, s. 93.

³⁵ Ryan, The Longest Day, s. 114-117.

³⁶ Wills, Put on Your Boots and Parachutes!, s. 82; AAR, 3rd Bn, 505th PIR, NARA RG 407, E 427-A, CI #170; „Capture of Ste. Mère Église”, Regimental Study No. 6, b.d., CMH, s. 2-8; Balkoski, Utah Beach, s. 152.

³⁷ Marshall, Night Drop, s. 18; CCA, s. 289; Balkoski, Utah Beach, s. 113.

³⁸ Balkoski, Utah Beach, s. 113; Blair, Ridgway’s Paratroopers, s. 236-237.

³⁹ John C. Warren, „Airborne Operations in World War II, European Theater”, 1956, AFHRA, opracowanie historyczne nr 97, s. 36, 59.

⁴⁰ Ruppenthal, Utah Beach to Cherbourg, s. 15.

⁴¹ McNally, As Ever, John, s. 44; Wills, Put on Your Boots and Parachutes!, s. 88.

⁴² AAR, „Reconnaissance in a Tactical Air Command”, 10th Photo Group, XIX Tactical Command, Ninth AF, 1945, CARL, N-9395.

⁴³ Arthur, Forgotten Voices of World War II, s. 301-302; VW, t. 1, s. 156.

⁴⁴ VW, t. 1, s. 149-150; Wilmot, The Struggle for Europe, s. 234-235; Shannon i Wright, One Night in June, s. 52; Saunders, Royal Air Force, 1939-1945, t. 3, s. 108.

⁴⁵ Saunders, The Red Beret, s. 159.

⁴⁶ Thompson, The Imperial War Museum Book of Victory in Europe, s. 41; Liddle, D-Day by Those Who Were There, s. 76, 81.

⁴⁷ Shannon i Wright, One Night in June, s. 83.

⁴⁸ Urquhart, A Life in Peace and War, s. 49; Holt i Holt, Major & Mrs. Holt’s Battlefield Guide to the Normandy Landing Beaches, s. 217-219.

⁴⁹ Liddle, D-Day by Those Who Were There, s. 66; Ambrose, Pegasus Bridge, s. 5-13.

⁵⁰ Chatterton, The Wings of Pegasus, s. 138; Thompson, The Imperial War Museum Book of Victory in Europe, s. 36; Howarth, Dawn of D-Day, s. 46-47.

⁵¹ Ambrose, Pegasus Bridge, s. 76-83.

⁵² Holt i Holt, Major & Mrs. Holt’s Battlefield Guide to the Normandy Landing Beaches, s. 217-221.

⁵³ Chatterton, The Wings of Pegasus, s. 140-141; Howarth, Dawn of D-Day, s. 64.

⁵⁴ Ryan, The Longest Day, s. 108-109.

⁵⁵ VW, t. 1, s. 155.

⁵⁶ VW, t. 1, s. 154-155; By Air to Battle, s. 85; Shannon i Wright, One Night in June, s. 83.

⁵⁷ Liddle, D-Day by Those Who Were There, s. 75.

⁵⁸ „War Diary of Force ‘U’”, 5-6 czerwca 1944, SEM, NHHC, box 82, folder 46; IFG, s. 87; Buffetaut, D-Day Ships, s. 75; Robb, The Discovery of France, s. 312.

⁵⁹ Colville, Footprints in Time, s. 161; Colville, The Fringes of Power, s. 492.

⁶⁰ John C. Raaen Jr, „Sir, the 5th Rangers Have Landed Intact”, maszynopis, 2000, MMD, s. 1.

⁶¹ Liebling, Mollie & Other War Pieces, s. 188.

⁶² Alter i Crouch, red., „My Dear Moon”, brak numeracji.

⁶³ Reynolds, How I Survived the Three First Wave Invasions, s. 89.

⁶⁴ Balkoski, Omaha Beach, s. 111, 163.

⁶⁵ Capa, Slightly Out of Focus, s. 139; Liebling, Mollie & Other War Pieces, s. 204.

⁶⁶ Arthur, Forgotten Voices of World War II, s. 305.

⁶⁷ K.G. Oakley, „Normandy ‘D’ Day 1944”, maszynopis, b.d., IWM, 96/22/1, s. 1-2.

⁶⁸ ALH, t. 2, s. 35-36; Hinsley, s. 466-467.

⁶⁹ Leppert, „Communication Plans and Lessons, Europe and Africa”, wykład, 30 października 1944, NARA RG 334, E 315, ANSCOL, box 199, L-7-44, s. 22-24; „The Invasion of Normandy”, USNAd, t. 5, s. 479-482; Arthur, Forgotten Voices of World War II, s. 290.

⁷⁰ Dear, red., The Oxford Companion to World War II, s. 333.

⁷¹ Allen, „Electronics Warfare”, wykład, 21 września 1944, NARA RG 334, E 315, ANSCOL, L-7-44, s. 4; Leppert, „Communication Plans and Lessons, Europe and Africa”, wykład, 30 października 1944, NARA RG 334, E 315, ANSCOL, box 199, L-7-44, s. 22-24; „The Invasion of Normandy”, USNAd, t. 5, s. 479-482.

⁷² DOB, s. 217-219; Sunset 592, 6 czerwca 1944, NARA RG 457, E 9026, SRS-1869.

⁷³ Martin J. Bollinger, „Warriors and Wizards: The Development and Defeat of Radio-Controlled Bombs of the Third Reich”, maszynopis, 2010, a.p., s. 326, 345-346; Orus Kinney, „Nazi Smart Bombs”, VHP, styczeń 2010, www.kilroywashere.org/003-Pages/03-OrusKinney.html.

⁷⁴ Stiles, Serenade to the Big Bird, s. 127.

⁷⁵ WaS, s. 42-43; Arthur, Forgotten Voices of World War II, s. 336.

⁷⁶ Philip Cole, „Air Planning for Overlord”, wykład, 28 października 1944, NARA RG 334, E 315, ANSCOL, box 199, s. 14-16; Mason, red., The Atlantic War Remembered, s. 403.

⁷⁷ Balkoski, Utah Beach, s. 87-91.

⁷⁸ Ibid., s. 92; Juliette Hennessy, „Tactical Operations of the Eighth Air Force”, 1952, AFHRA, opracowanie historyczne nr 70, s. 15-17.

⁷⁹ Memorandum, „Statement of Result of D-Day Bombing by 4- Engine Aircraft”, Eighth AF, 8 sierpnia 1944, NARA RG 407, AFIA, 2-3.7 BG; AAFinWWII, s. 190-193.

⁸⁰ Robert W. Ackerman, „The Employment of Strategic Bombers in a Tactical Role”, 1954, AFHRA, opracowanie nr 88, s. 78; Crane, Bombs, Cities & Civilians, s. 70-71; Memorandum, „Statement of Result of D-Day Bombing by 4-Engine Aircraft”, Eighth AF, 8 sierpnia 1944, NARA RG 407, AFIA, 2-3.7 BG.

⁸¹ Davis, Bombing the European Axis Powers, s. 357.

⁸² Naval Guns, s. 35-36; Breuer, Hitler’s Fortress Cherbourg, s. 83.

⁸³ IFG, s. 93.

⁸⁴ J.H. Patterson, maszynopis, b.d., IWM, 05/491, 1/7, s. 6.

⁸⁵ Ewing, 29 Let’s Go!, s. 37-39.

⁸⁶ Smith, The Big Red One at D-Day, s. 32.

⁸⁷ Dziennik, Cyrus C. Aydlett, 6 czerwca 1944, NWWIIM.

⁸⁸ „War Diary of Force ‘U’”, 6 czerwca 1944, SEM, NHHC, box 82, folder 46; Beevor, D-Day, s. 92.

⁸⁹ Raitberger, „French Remember D-Day Landings”, Reuters, 18 maja 1994.

⁹⁰ Yung, „Action This Day”, Naval History (czerwiec 2009), s. 20 n.; Yung, Gators of Neptune, s. 178; IFG, s. 96.

⁹¹ Naval Guns, s. 36-37.

⁹² „Notes on the Assault”, t. 1, maszynopis, b.d., akta Sidneya Negretto, MHI, box 4; VW, t. 1, s. 161; Wilson, red., D-Day 1944, s. 204.

⁹³ Naval Guns, s. 37; Liebling, Mollie & Other Pieces, s. 180.

⁹⁴ Baker, Ernest Hemingway, s. 501.

⁹⁵ Reynolds, Hemingway: The Final Years, s. 96-98, 102; Heinz, When We Were One, s. 10-11; McManus, The Americans at D-Day, s. 261.

⁹⁶ Lankford, red., OSS Against the Reich, s. 60-61.

⁹⁷ John F. Latimer, b.d., NARA RG 38, E 11, U.S. Navy WWII Oral Histories, s. 12; Dailey, Joining the War at Sea, 1939-1945, s. 314.

⁹⁸ Ryan, The Longest Day, s. 162.

⁹⁹ Raitberger, „French Remember D-Day Landings”, Reuters, 18 maja 1994.

¹⁰⁰ Zasłonę dymną w sektorze Corry’ego osłabiło zestrzelenie jednego ze stawiających ją samolotów. Buffetaut, D-Day Ships, s. 83; AR, U.S.S. Corry, 19 czerwca 1944, MMD; McKernon, Corry, s. 38-52.

¹⁰¹ Karig, Battle Report: The Atlantic War, s. 334.

¹⁰² W.H. Greear, wykład, b.d., NARA RG 334, E 315, ANSCOL, box 199, s. 7; Hinsley, s. 478; „The Invasion of Normandy”, USNAd, t. 5, s. 504; http://www.uss-corry-dd463.com/d-day_u-boat_photos/d-day_photos.htm. Przyczyna zatopienia Corry’ego budziła kontrowersje jeszcze długo po wojnie.

¹⁰³ AR, U.S.S. Corry, 19 czerwca 1944, NARA RG 38, CNO, 370/45/31/1, box 932, s. 5; Robert Beeman, „The Sinking of the U.S.S. Corry, June 6, 1944”, maszynopis, b.d., MMD.

¹⁰⁴ Memorandum, R.M. Allan, „U.S.S. Corry-Sinking of”, b.d., SEM, NHHC, box 81; OH, George D. Hoffman, CO, U.S.S. Corry, 11 lipca 1944, NARA RG 38, E 11, U.S. Navy WWII Oral Histories; Balkoski, Utah Beach, s. 214-215; Hinsley, s. 478; „The Invasion of Normandy”, USNAd, t. 5, s. 504.

¹⁰⁵ Yung, „The Planners’ Daunting Task”, Naval History (czerwiec 2009), s. 12 n.; WaS, s. 31-33; „Notes on the Assault”, t. 1, maszynopis, b.d., akta Sidneya Negretto, MHI, box 4; „Enemy Defenses and Beach Obstacles Above Highwater Mark”, biuletyn Y/23, listopad 1944, COHQ, CARL, N-6530-12, 7.

¹⁰⁶ Yung, Gators of Neptune, s. 209.

¹⁰⁷ AR, Don P. Moon, Force U, 26 czerwca 1944, NARA RG 498, ETO HD, admin file #217.

¹⁰⁸ Yung, „Action This Day”, Naval History (czerwiec 2009), s. 20 n.

¹⁰⁹ Wilmot, The Struggle for Europe, s. 220; Babcock, War Stories, s. 97.

¹¹⁰ Jeffers, In the Rough Rider’s Shadow, s. 236.

¹¹¹ Vining, red., American Diaries of World War II, s. 101.

¹¹² Liebling, Mollie & Other War Pieces, s. 221.

¹¹³ Howarth, Dawn of D-Day, s. 112-113.

¹¹⁴ Jeffers, In the Rough Rider’s Shadow, s. 4, 243; Morris, Colonel Roosevelt, s. 548.

¹¹⁵ Morris, Edith Kermit Roosevelt, s. 173, 307, 330, 461-463, 474, 487; AAAD, s. 85-86; DOB, s. 94-95; Hamilton, „Junior in Name Only”, Retired Officer (czerwiec 1981), s. 28 n.; http://www.loc.gov/rr/mss/text/roosvlt.html, TR, LOC MS Div; http://www.nps.gov/archive/elro/glossary/smith-al.htm.

¹¹⁶ Morris, Colonel Roosevelt, s. 509; Renehan, The Lion’s Pride, s. 239.

¹¹⁷ DOB, s. 160; Michael David Pearlman, „To Make Democracy Safe for the World”, praca doktorska, University of Illinois, 1978, s. 606.

¹¹⁸ Roosevelt, Day Before Yesterday, s. 450-451.

¹¹⁹ Eleanor Roosevelt do GCM, 7 lutego 1944, Biblioteka GCM, box 83, folder 31.

¹²⁰ TR do R.O. Bartona, 26 maja 1944, TR, LOC MS Div, box 39.

¹²¹ Jeffers, In the Rough Rider’s Shadow, s. 5.

¹²² TR do Eleanor, 11 lipca 1944, TR, LOC MS Div, box 10; IFG, s. 100.

¹²³ Balkoski, Utah Beach, s. 182; IFG, s. 98; Drez, red., Voices of D-Day, s. 172-173; Wilson, red., D-Day 1944, s. 231.

¹²⁴ Naval Guns, s. 44.

¹²⁵ Maynard D. Pederson et al., „Armor in Operation Neptune”, maj 1949, AS, Ft. K, s. 21.

¹²⁶ James A. Van Fleet, SOOHP, H. Williams, 1973, MHI, s. 55-56.

¹²⁷ „Combat Engineering”, CE, grudzień 1945, NARA RG 498, ETO HD, admin file #547, s. 19-21; Baker, Ernest Hemingway, s. 501.

¹²⁸ Ryan, The Longest Day, s. 179.

¹²⁹ Rollyson, Nothing Ever Happens to the Brave, s. 197.

¹³⁰ Astor, June 6, 1944, s. 229; Balkoski, Utah Beach, s. 236.

¹³¹ „Notes on Utah Beach and the 1st Engineer Special Brigade”, b.d., NARA RG 498, ETO HD, admin file #359A, s. 67; Fane i Moore, The Naked Warriors, s. 68.

¹³² OH, Herbert A. Peterson, Naval Combat Demolition, 1 października 1944, NARA RG 38, E 11, U.S. Navy WWII Oral Histories, s. 2-3.

¹³³ Royce L. Thompson, „American Strength in D-Day Landings”, b.d., CMH, 2-3.7 AE.P-5; Ingersoll, Top Secret, s. 126.

¹³⁴ Fowle, red., Builders and Fighters, s. 448-449.

¹³⁵ Balkoski, Utah Beach, s. 236.

¹³⁶ Maynard D. Pederson et al., „Armor in Operation Neptune”, maj 1949, AS, Ft. K, s. 28-29; Drez, red., Voices of D-Day, s. 181.

¹³⁷ Balkoski, Utah Beach, s. 254.

¹³⁸ Dziennik, Cyrus C. Aydlett, 10 czerwca 1944, NWWIIM.

¹³⁹ „D-Day Experience of Eugene D. Brierre”, maszynopis, 15 marca 1998, NWWIIM, 2001.160, s. 5-6.

¹⁴⁰ CCA, s. 283; Wilson, red., D-Day 1944, s. 233-234.

¹⁴¹ Babcock, War Stories, s. 52.

¹⁴² „War Diary of Force ‘U’”, 5-6 czerwca 1944, SEM, NHHC, box 82, folder 46; Chandler i Collins, red., The D-Day Encyclopedia, s. 373.

¹⁴³ Alter i Crouch, red., „My Dear Moon”, brak numeracji; John A. Moreno, „The Death of Admiral Moon”, b.d., a.p., s. 225 n.

¹⁴⁴ Bayfield, „Conference on the Operations of the VII Corps”, 16 maja 1946, SLAM, MHI, box 2; Collins, Lightning Joe, s. 200-201; CCA, s. 329. Historyk Joseph Balkoski twierdzi, że straty 4. Dywizji w dniu 6 czerwca wyniosły „z pewnością powyżej 300 ludzi”. Balkoski, Utah Beach, s. 322.

¹⁴⁵ „War Diary of Force ‘U’”, 5-6 czerwca 1944, SEM, NHHC, box 82, folder 46.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.