Tytuł oryginału

Geschichte der Königlich Preußischen Armee bis zum Jahre 1807

Von den Anfängen bis 1740

© Copyright Curt Jany

© All Rights Reserved

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2020

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Bernard Lipka

Redakcja:

Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Projekt okładki:

Paulina Klimek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-8178-700-0

Bezpłatny fragment

Przedmowa

Księga pierwsza. Brandenburgia i Prusy przed wojną trzydziestoletnią

Rozdział I. Potencjał wojenny Marchii Brandenburskiej w XV i XVI wieku

1. Skład armii w XV wieku

2. Liczebność armii w XV wieku

3. Początki wojsk zaciężnych

4. Broń palna

5. Zmniejszenie znaczenia powszechnej mobilizacji w XVI wieku

6. Rozwój wojsk zaciężnych w XVI wieku

7. Nowe twierdze

8. Trabanci, „jednokonni”, szlachecka „gwardia”

Księga druga. Okres wojny trzydziestoletniej

Rozdział I. Wojna o sukcesję w Księstwie Jülich-Kleve

1. Zaciągi 1609 roku

2. Zaciągi 1614 roku

Podsumowanie

Księga trzecia. Utworzenie przez Wielkiego Elektora stałej armii

Rozdział I. Pierwsze lata rządów elektora Fryderyka Wilhelma (1640-1655)

1. Redukcja armii w 1641 roku

2. Nowe zbrojenia od 1644 roku

3. Konflikt z Palatynatem-Neuburgiem w 1651 roku

4. Redukcja armii w 1653 roku

5. Pruska obrona krajowa

6. Uchwała Sejmu Rzeszy z 1654 roku i groźba wojny

Podsumowanie

Rozdział II. Potencjał wojenny Księstwa Prus przed zjednoczeniem z Brandenburgią

Rozdział II. Zbrojenia w Marchii Brandenburskiej w latach 1610-1630

1. Zaciągi 1610 roku

2. Plany i projekty obrony kraju

3. Zaciągi 1620 roku

4. Zaciągi 1623 roku

5. Zaciągi 1626 roku. Wymarsz jednego korpusu do Prus

Rozdział III. Prusy w wojnie polsko-szwedzkiej (1626-1635)

Rozdział IV. Sytuacja w krajach nadreńsko-westfalskich w latach 1621-1632

Rozdział V. Sojusz Brandenburgii ze Szwecją w latach 1631-1635

1. Zaciągi 1631 roku. Korpus brandenburski na Śląsku w latach 1632-1633

2. Kampania 1634 roku i pokój praski

3. Uzbrojenie i sposób walki za panowania Gustawa Adolfa

Rozdział VI. Od pokoju w Pradze do śmierci elektora Jerzego Wilhelma (1635-1640)

1. Wielkie zbrojenia 1637 roku

2. Kampania 1638 roku

3. Ostatnie lata panowania Jerzego Wilhelma

Rozdział II. Armia brandenburska w wojnie północnej (1655-1660)

A. Liczebność, organizacja i dyslokacja armii

1. Powstanie armii w Księstwie Prus w 1655 roku

2. Armia pruska w wojnie przeciwko Polsce w 1656 roku

3. Zbrojenia w celu obrony Marchii Brandenburskiej i Pomorza

4. Rezultat wojny przeciwko Polsce i powrót elektora do Brandenburgii (1657)

5. Kampania w Szlezwiku-Holsztynie (1658)

6. Kampania w Danii i na Pomorzu Przednim (1659)

7. Armia w Księstwie Prus w latach 1658-1660

B. Organizacja i administracja armii

1. Głównodowodzący, sztab generalny, Komisariat

2. Oficerowie. Sztaby regimentowe i primaplana

3. Wojsko

4. Aprowizacja

5. Dyscyplina wojskowa i prawo

6. Artyleria

C. Uzbrojenie, wyposażenie, sposób walki

1. Piechota

2. Rajtaria i dragonia

3. Artyleria

D. Umocnienia

Rozdział III. Od pokoju w Oliwie do wojny z Ludwikiem XIV (1660-1672)

1. Redukcja armii po zawarciu pokoju

2. Korpus posiłkowy na wojnę przeciwko Turkom (1663-1664)

3. Niepokoje w Księstwie Münsteru (1665-1666)

Rozdział IV. Wojny lat 1672-1679

1. Wojna nad środkowym Renem i w Westfalii (1672-1673)

2. Posiłki dla Polski w latach 1672-1675

3. Kampania w Alzacji w 1674 roku

4. Najazd Szwedów na Marchię Brandenburską

5. Wojna o Pomorze

6. Kampania zimowa w Prusach (1678/1679)

7. Rezultaty wojny

Rozdział V. Stała armia w latach 1679-1688

A. Liczebność, organizacja i rozmieszczenie armii

1. Redukcja po traktacie w Saint-Germain. Sojusz Brandenburgii z Francją

2. Marynarka wojenna i kolonie

3. Brandenburskie posiłki dla armii polskiej na wojnę z Turcją w latach 1682-1685

4. Brandenburski korpus posiłkowy na Węgrzech w 1686 roku

5. Przyjęcie do armii réfugiés

6. Armia w momencie śmierci Wielkiego Elektora

B. Organizacja i administracja armii

1. Naczelne dowództwo i Komisariat

2. Oficerowie

3. Wojsko

4. Kwatery i aprowizacja

5. Uzbrojenie i wyszkolenie

6. Umundurowanie i wyposażenie

7. Artyleria i służba inżynieryjna

PRZEDMOWA

Historia pruskiej armii jest nieodłącznie związana z historią pruskiego państwa. To na jej zwycięstwach wyrosła królewska władza i potęga Niemiec. Brak jest jednak opartego na źródłach opracowania, który odpowiadałoby współczesnym wymaganiom. Owocem badań historii armii było wiele – niekiedy niezwykle wartościowych – prac poświęconych poszczególnym aspektom jej istnienia. Dzieje jej powstawania może jednak przedstawić dopiero kompleksowe opracowanie ukazujące tło historyczne i ściśle splątane z dziejami państwa oraz całokształtem rozwoju wojskowości. Dlatego nieodzowne jest zaprezentowanie również historii państwa i wojen. Odnosi się to szczególnie do okresu powstania stałej armii, gdy jej kształt i wewnętrzne struktury były jeszcze bardzo płynne. Takie potraktowanie zagadnienia zapewne nieco je ożywi i doda mu kolorów. Co do reszty, mam nadzieję, że prosta, oparta na dokumentach rozprawa nie wyda się zainteresowanemu czytelnikowi, do którego jest ona przede wszystkim adresowane, zbyt sucha.

Niniejsze opracowanie przedstawia okres od powstania pruskiej stałej armii aż do śmierci króla Fryderyka Wilhelma¹.

Autor dziękuje za udzieloną pomoc wszystkim archiwom i bibliotekom, w pierwszej kolejności Tajnemu Archiwum Państwowemu w Berlinie.

Curt Jany

KSIĘGA PIERWSZA

BRANDENBURGIA I PRUSY PRZED WOJNĄ TRZYDZIESTOLETNIĄ

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ I 

POTENCJAŁ WOJENNY MARCHII BRANDENBURSKIEJ W XV I XVI WIEKU

Od kiedy Marchia Brandenburska przeszła w ręce rodziny książęcej, która położyła fundamenty nowego państwa, minęło ponad 500 lat. W Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego istniało wiele bogatszych i gęściej zaludnionych państw. I chociaż już pierwsi Hohenzollernowie panujący w Marchii: Fryderyk I, Fryderyk II i Albrecht Achilles, cieszyli się wielkim poważaniem pozostałych książąt niemieckich, zawdzięczali to bardziej samym sobie niż sile rządzonego przez siebie elektorskiego państwa.

Po okresie, w którym nazwa Brandenburgii była bardzo poważana, kraj popadł w XVI wieku w sielankowe życie wiejskie. Ambitni władcy, jak panujący w latach 1499-1535 elektor Joachim I, nie mieli żadnych szans wobec powstającego w tym czasie habsburskiego mocarstwa. Heroiczne imiona władców Brandenburgii, na przykład Nestor albo Hektor, nie powinny nikogo mylić. Osłabiona podziałami dziedzicznymi Brandenburgia zamieniła się w małe, nieistotne państwo. Głowę elektora zaprzątały głównie spory religijne oraz problemy rodzinne i finansowe. W Grunewald, puszczy Schorfheide w okolicach Joachimsthal oraz lasach koło Köpenick często wówczas rozbrzmiewał wzywający pomocy sygnał olifanta¹. Panujący stracił władzę nad siłami państwa. Od czasu gdy za rządów Joachima II stany przejęły nie tylko długi nagromadzone przez władcę, ale i administrację wprowadzonych w celu ich spłaty podatków, stawiały one zacięty opór elektorowi. Na dodatek znacznie rozszerzone zostały prawa własnościowe rycerstwa. Elektor był panem tylko w swoich domenach i znaczył niewiele więcej niż szlachcic w swojej zagrodzie i na swojej ziemi. Nad dużą częścią ludności uzależnionej od posiadaczy ziemskich nie miał żadnej bezpośredniej władzy. Szerokie masy ludności miejskiej żyły zresztą teraz również w stosunkach poddańczych, uzależnione od małej kasty rajców miejskich. Miasta, niektóre dawniej dość zamożne, od czasu upadku Hanzy w XV wieku stały się mało znaczącymi miejscowościami. Prawie połowa z nich podlegała władzy magnata, instytucji kościelnej, innego miasta albo należała do elektorskiej domeny. W Brandenburgii istniało zaledwie około 40 miast niezależnych (Immediatstadt). Przed wojną trzydziestoletnią tylko siedem z nich było zamieszkałych przez więcej niż 4000-5000 dusz. W Starej Marchii liczbą ludności wyróżniało się jedynie Stendal (około 8000 mieszkańców), a w Marchii Środkowej Brandenburg nad Hawelą oraz posiadający port przeładunkowy Frankfurt nad Odrą (oba około 10 000 mieszkańców). Berlin-Cölln, gdzie znajdowała się elektorska rezydencja, liczył najwyżej 14 000 dusz, czyli mniej niż obecnie [tj. w pierwszej połowie XX wieku – przyp. tłum.] Neuruppin. Dla porównania – Norymbergę zamieszkiwało wówczas 40 000 – 50 000 ludzi². Liczbę ludności całej Marchii Elektorskiej krótko przed wybuchem wojny trzydziestoletniej szacuje się (bez Nowej Marchii) na najwyżej 400 000 ludzi, z czego jedna czwarta żyła w miastach. Nawet po uwzględnieniu Nowej Marchii liczba ta prawdopodobnie nie przekroczyłaby pół miliona.

1. SKŁAD ARMII W XV WIEKU

Główny ciężar życia państwowego ponosiło rycerstwo i mieszczaństwo. To przede wszystkim od ich możliwości i chęci zależało, czy kraj będzie zdolny do działań wojennych. W wojnach XV wieku elektorzy Brandenburgii, niezależnie od sprzymierzonych książąt i uzupełnień z frankońskich ziem rodzinnych, byli w stanie wystawić znaczną jak na owe czasy armię. Jej zasadniczą część stanowiło nadal rycerstwo. To ono tworzyło właściwe siły zbrojne. O sile armii decydowała liczba kopijników, to znaczy opancerzonych, uzbrojonych w kopie i dosiadających ciężkich wierzchowców rycerzy, którym towarzyszyli giermkowie. Z tego powodu również miasta wystawiały jak największą liczbę rycerzy.

W porównaniu z nimi wartość bojowa piechoty, nawet jeśli nielicznej³, była dość niska, szczególnie w otwartym polu. W drugiej połowie XV wieku w niemieckich krajach wschodnich nazywano ją przeważnie, bez względu na różnice w uzbrojeniu, trabantami (od niem. traben – biegać). Na przykład w 1477 roku elektor na wyprawę przeciwko księciu Janowi II Żagańskiemu zarządził:

„Trabanci mają być podzieleni na trzy grupy; jedna czwarta z nich ma być wyposażona w rusznice, jedna trzecia w kusze, a reszta posiadać topory albo halabardy”.

Brandenburscy piechurzy nie mieli jeszcze wtedy długich pik, którymi szwajcarscy pikinierzy i niemieccy landsknechci zakończyli bojową przewagę rycerstwa. Przed rozpowszechnieniem się tej broni, dzięki której Szwajcarzy przyczynili się do zwycięstw księcia Burgundii Karola Zuchwałego (1433-1477), wartość bojowa piechoty była niewielka. Pewną skuteczność mieli tylko strzelcy wyposażeni w kusze i rusznice, którzy mogli z odległości włączyć się w walki rycerzy albo przygotować natarcie. W decydującym starciu piechota posiadająca tylko broń ręczną nie mogła jednak wziąć udziału, o ile nie miała osłony terenowej w postaci moczarów, lasu czy wzgórz, gdzie jej rycerscy przeciwnicy byli zmuszeni do zatrzymania się lub zejścia z konia. W otwartym polu takie przeszkody terenowe mógł zastąpić szyk taborowy utworzony z wozów załadowanych wyposażeniem armii i zaprzężonych najczęściej w cztery konie. Szyk taki bardzo skutecznie stosowali husyci, wykorzystując go również jako punkt wyjściowy do natarcia. Podczas marszu w pobliżu nieprzyjaciela armia była przedzielona jadącymi w kilku kolumnach wozami.

Większe znaczenie piechota miała w trakcie walk o umocnione miejsca, podczas oblężeń, obrony zamków lub miejskich murów. W tamtych czasach tego rodzaju walki odgrywały wielką rolę, często stanowiły nawet zasadnicze działania wojenne. Przykładem może być będąca częścią długoletniego konfliktu granicznego z Pomorzanami wojna burgrabiego Fryderyka VI z Norymbergi⁴ przeciwko zamkom rodu Quitzow, w której trabanci brandenburskich miast oddali swojemu władcy duże przysługi.

Za panowania Albrechta Achillesa w Marchii Brandenburskiej do służby wojskowej wciągnięto również ludność chłopską, przede wszystkim do budowy szańców i dróg⁵. Stare zobowiązanie chłopów do służby transportowej (servitium curruum) nie zostało jeszcze powszechnie zastąpione pracą pańszczyźnianą na roli. Wozy oddawane do dyspozycji przez wiejskie wspólnoty stanowiły obok środków transportu poszczególnych miast ważną część wyposażenia armii⁶.

2. LICZEBNOŚĆ ARMII W XV WIEKU

O liczebności całej armii w znaczącym stopniu decydowały osobiste wpływy władcy i sytuacja polityczna. Określona była tylko liczba będących do dyspozycji rycerzy zobowiązanych do udziału w działaniach wojennych w oparciu o stosunek lenny. W czasach panowania silnych władców, na przykład Albrechta Achillesa, stanowili oni wszak jedynie rycerską część armii. Jej reszta pochodziła z miast, z którymi władca musiał za każdym razem pertraktować, ile mogą albo chcą oddać do dyspozycji konnych, trabantów i wozów. Pierwotnie nie istniały żadne prawne reguły określające liczebność wystawianych przez miasta kontyngentów. Podstawą do pertraktacji na ogół były dawne zwyczaje. Kontyngenty były utrzymywane na koszt miast, podczas gdy rycerstwo otrzymywało od władcy wyżywienie i paszę, czyli zaopatrzenie dla ludzi i koni. Wiele obwieszczeń podających stan liczebny wojska można znaleźć szczególnie z okresu panowania Albrechta Achillesa. W 1471 roku w piątek przed Zielonymi Świątkami elektor szacował siły Marchii Brandenburskiej na 2000 rycerzy, 1000 wozów po jednym knechcie każdy, 8000 piechurów i 1000 knechtów taborowych – w sumie 12 000 ludzi⁷. Podobnej liczby zażądał Albrecht od Marchii Brandenburskiej w 1477 roku na planowaną wyprawę przeciwko księciu Janowi Żagańskiemu: 2000 rycerzy, 1000 wozów z wyposażeniem po jednym knechcie każdy, 1000 robotników do kopania szańców oraz 8000 trabantów – łącznie 12 000 ludzi⁸. Również w 1479 roku w skład armii wchodziło 2000 rycerskich koni, a mianowicie:

- rycerstwo Starej Marchii – 400 koni,

- biskup Havelbergu i rycerstwo z Prignitz – 200 koni,

- książęta⁹, hrabiowie i rycerstwo Marchii Środkowej – 400 koni,

- rycerstwo marchii z drugiej strony Odry i okolic Cottbus – 200 koni,

- margrabia Jan i jego dwór – 200 koni,

- wszystkie miasta w całej Marchii¹⁰– 600 koni.

Na zjeździe w Berlinie w środę po Laetare [czwarta niedziela Wielkiego Postu – przyp. tłum.] tego samego roku postanowiono wystawić armię liczącą wraz ze spodziewanymi obcymi posiłkami 12 000 ludzi: 3000 konnych, 1000 wozów po jednym knechcie każdy, 8000 trabantów, z czego 2000 „gości” (najemników), 2000 ludzi od prałatów, hrabiów i rycerstwa oraz 4000 z miast¹¹.

3. POCZĄTKI WOJSK ZACIĘŻNYCH

Najemnictwo najprędzej rozpowszechniło się wśród trabantów miejskich. Działalność zawodowa mieszkańców miast nie pozwalała im na oddalanie się na dłuższy okres i większe odległości od miejsca zamieszkania. Służbę w przygranicznych zamkach potrzebujących stałej załogi musieli więc pełnić najemnicy. W czerwcu 1470 roku władze miast, które „na dwa lata oddały knechtów do Garz”, odmówiły dalszego ich utrzymywania. W tej sytuacji margrabia Jan, elektorski namiestnik w Marchii, na pół roku wziął na służbę rotmistrza Merteina z Frankfurtu i 100 trabantów, płacąc im miesięcznie 18 brandenburskich groszy jako żołd i zapewniając wikt. Połowa przyznanego im żołdu była wypłacana miesięcznie, resztę mieli otrzymać po zakończeniu służby¹². Elektor Albrecht Achilles oświadczył wprawdzie w 1471 roku przy podobnej okazji, że „podobnie jak Nasz ojciec również My nigdy nie daliśmy żołdu i jak Bóg pozwoli, nigdy nie damy”¹³, ale jeśli miasta z własnej inicjatywy opłacały wymaganych od nich trabantów, to znaczy przejmowały koszty ich utrzymania, to władca zapewne nie miał nic przeciwko temu. Gdy w 1489 roku nad Marchią zawisło niebezpieczeństwo najazdu Węgrów pod wodzą króla Macieja Korwina, elektor Jan uzgodnił z Berlinem i Cölln, że wypłacą najętym przez siebie trabantom żołd w wysokości pół guldena reńskiego, a pozostałym miastom zaproponował wypłacenie tej samej sumy i pozostawienie swoich knechtów w domu¹⁴. W tym właśnie kierunku postępował dalszy rozwój.

Także powoływanie do armii wasali było możliwe tylko w ograniczonym stopniu. Płacąc im żołd, władca nie mógł zbyt długo trzymać w służbie konnych lenników, bo ich utrzymanie było bardzo kosztowne. Zresztą zgodnie z obowiązującym, choć nieujętym prawnie zwyczajem byli oni zobowiązani do służby przede wszystkim w razie konieczności obrony kraju. W przypadku wypraw poza jego granice, szczególnie gdy miały one służyć jedynie polityce panującego, zawsze musiał on liczyć na ich dobrą wolę. Z tego powodu już ostatni margrabiowie z dynastii askańskiej¹⁵ preferowali w takich przypadkach zawieranie z własnymi lub obcymi rycerzami umów o żołd¹⁶. Stopniowo zaczęły wytwarzać się z tego trwałe formy służby wojskowej. Członkowie niższego, ale również wyższego stanu wstępowali za ustalony z góry żołd roczny do „wojska nadwornego”, czyli na osobistą służbę margrabiego. Na przykład burgrabia Fryderyk z Norymbergi wziął 29 marca 1413 roku na dwuletnią służbę swojego szwagra, księcia Ulryka z Meklemburgii, płacąc mu 600 reńskich guldenów rocznie i obiecując za obecność na dworze paszę dla 20 koni „jak innym służebnikom” oraz odszkodowanie za poniesione w służbie straty¹⁷. „Wojsko nadworne” w czasie wypraw wojennych stanowiło bezpośrednie otoczenie elektora. Jego członkowie byli zobowiązani do trzymania określonej liczby „uzbrojonych koni”, na których służyli stale na dworze albo tylko na wezwanie. Większość z nich posiadała jednego („jednokonni”) lub dwa wierzchowce („dwukonni”). W nominacjach dla wysokich urzędników dworskich i państwowych, elektorskich radców i służących umieszczano klauzulę zobowiązującą ich do wystawienia na żądanie władcy określonej liczby konnych knechtów¹⁸. Byli oni podporządkowani marszałkowi dworu. W rozporządzeniu dworskim z 1470 roku napisano:

„Wszyscy oni, towarzysząc Jego Wysokości, mają być przybrani w zbroje, żeby nie brano ich za kupców, a w szyku mają pozostać za ochmistrzem albo marszałkiem”¹⁹.

W wykazach pochodzących z czasów Albrechta Achillesa figuruje około 200 członków „wojska nadwornego”. Wyróżniali się oni ubiorem; w 1476 roku nosili czarno-szare kaftany, a na czarnych rękawach mieli litery z białego płótna²⁰. Wśród czeladzi dworskiej znajdowała się ponadto określona liczba konnych knechtów, posiadających jednego konia. Nie należy ich mylić ze wspomnianymi wyżej szlachetnymi „jednokonnymi”. Za panowania Albrechta Achillesa byli oni wykorzystywani do przeróżnych celów, na przykład jako posłańcy, eskorta albo policja krajowa. Również oni byli podporządkowani marszałkowi dworu.

4. BROŃ PALNA

Pierwsze „działa”, przypisywane według starego przekazu niemieckiemu mnichowi Bertholdowi Schwarzowi i święcące w Niemczech pierwsze sukcesy w latach 1320-1330, w XIV wieku pojawiły się także w Brandenburgii. Już na początku panowania Hohenzollernów pokazała się tam broń o tajemniczej nazwie „Leniwa Greta”, wielka bombarda, której lufa ważyła 90 centnarów, a kamienne kule 3 centnary²¹. Tego typu działa burgrabia Fryderyk z Norymbergi wypożyczył od zakonu krzyżackiego²² na oblężenie Friesack i Plaue (1414). W testamencie przekazał odlane z nich dzwony berlińskiemu kościołowi Najświętszej Marii Panny. Władcy Brandenburgii jednak przez długi czas posiadali bardzo niewiele broni palnej. Pierwsza wzmianka o zaangażowaniu elektorskiego puszkarza (Michela Haupta) pochodzi z wtorku przed świętem Trzech Króli 1454 roku. Miał on wraz ze swoim knechtem Piotrem „pilnować, naprawiać i utrzymywać w gotowości strzelby i proch Jego Wysokości”. W 1469 roku elektor Fryderyk II poprosił księcia Saksonii Albrechta o przysłanie mu „dobrego puszkarza, który potrafiłby strzelać z tej wielkiej broni”²³. W nowy rodzaj broni jako pierwsze zaopatrzyły się posiadające pieniądze miasta²⁴, dla obrony swoich murów. Jak wynika z wykazu sporządzonego przez stany Rzeszy podczas obrad Sejmu we Frankfurcie w 1427 roku, margrabia Brandenburgii miał przekazać na wojnę z husytami tylko jedną dużą bombardę, cztery taraśnice²⁵ i 20 bombard ręcznych oraz swojego puszkarza. W tym samym czasie bogata Norymberga mogła podobno wystawić jedną dużą bombardę na 2-centnarowe kule i 6 małych, a także 12 taraśnic i 60 bombard ręcznych oraz 6 puszkarzy²⁶. W 1488 roku Salzwedel, po stłumieniu buntu miast Starej Marchii przeciwko wprowadzeniu nowego podatku za piwo, musiało oddać cały swój sprzęt wojenny: 26 hakownic, 8 bombard i 3 wężownice²⁷ na żelazne kule²⁸. Armaty z miejskich cekhauzów były wykorzystywane także podczas kampanii w polu. W 1479 roku na wyprawę na Szczecin każde z dwunastu tzw. głównych miast Marchii Brandenburskiej oddało po „dwie haubice i jednym puszkarzu, który potrafił je obsługiwać”²⁹. Elektorskie rozporządzenia dla miast jeszcze przez długi czas (na przykład z lat 1515, 1524 i 1550) zawierały polecenie utrzymywania w gotowości bojowej swoich oddziałów, które miały „swoje posiadające koła armaty ustawić przed ratuszem”.

5. ZMNIEJSZENIE ZNACZENIA POWSZECHNEJ MOBILIZACJI W XVI WIEKU

Wraz z osłabieniem władzy w XVI wieku i zanikiem jakiegokolwiek zewnętrznego zagrożenia w tych spokojnych i przyjaznych latach, którymi w Marchii Brandenburskiej mogło cieszyć się kilka pokoleń, zakończyło się też mobilizowanie ludności wiejskiej na wojnę. Posiadacze ziemscy, którzy zdobywali nad nią coraz większą władzę, nie życzyli sobie oczywiście odciągania ich „poddanych” od pługa. Od dochodów z domen był uzależniony również elektorski dwór i dlatego w praktyce nie było już mowy o powoływaniu zatrudnionych w nich ludzi do służby wojskowej. Na wypadek grożącego niebezpieczeństwa władcy wprawdzie nadal mieli prawo zwoływania pospolitego ruszenia, ale w rzeczywistości na początku XVII wieku ludność wiejska nie była już prawie w ogóle brana pod uwagę. Nie odnosiło się to do ludności miast. Używane wówczas w odniesieniu do oddziałów zaciężnych dawne określenie „armia ludowa” jest więc nieco mylące. Znaczenie tego pojęcia wyjaśniała rezolucja deputowanych brandenburskich stanów z 11 lutego 1627 roku stwierdzająca, że „nie należy pod nim rozumieć niczego innego niż normalną służbę dla kraju, do której zobowiązane jest rycerstwo i miasta”.

Służba rycerska

Sekretarz do spraw lenn Nikolaus von Kötteritz 3 marca 1604 roku wyliczył, że rycerstwo oraz miasta są zobowiązane do wystawienia następującej liczby koni:

„Wykaz wszystkich służb rycerskich z całej Marchii Brandenburskiej

- 152½ konia rycerstwa z całej Starej Marchii włącznie z komturem Werben (2 konie);

- 93¼ konia rycerstwo Havellandu włącznie z kapitułą Brandenburga (4 konie);

- 2¼ konia z Ländchen Bellin;

- 16½ konia z powiatu Zaucha;

- 28¾ konia z powiatu Teltow;

- 19 koni z powiatu Niederbarnim;

- 30 koni z powiatu Hochbarnim;

- 30½ konia z Ziemi Lubuskiej włącznie z komturem Lietzen (4 konie);

- 104 konie rycerstwa Marchii Wkrzańskiej i Stolpe;

- 32¾ konia z Ruppina;

- 81½ konia rycerstwa i magnatów z Prignitz;

- 24 konie z majątków Beeskow i Storkow.

A teraz służby rycerskie z Nowej Marchii:

- 91 koni z okolic Krosna Odrzańskiego i Sulechowa³⁰;

- 36 koni ze Sternbergu;

- 79 koni z powiatów myśliborskiego, gorzowskiego i chojnowskiego;

- 101 koni z powiatów świdwińskiego, drawskiego, złocienieckiego³¹ i choszczeńskiego;

- 45½ konia z okręgu Cottbus;

- 15 koni zagranicznych wasali, w tym 8 koni hrabiów Stolbergu, 4 konie rodziny von Kanitz z Borka Strzelińskiego³² i 3 z lenna Derenburg³³.

Sumując wszystkie konie wystawione przez hrabiów, posiadaczy ziemskich i magnatów, otrzymamy 982½ konia.

Służby rycerskie wystawione przez miasta:

- 27 koni z wszystkich miast Starej Marchii;

- 61¼ konia z wszystkich miast Marchii Środkowej;

- 3 konie z miasta Wusterhausen.

Łącznie 91¼ konia³⁴.

Summa summarum całe rycerstwo i miasta wystawią 1073¾ konia”.

Jest to liczba znacznie mniejsza od wykazanej w spisach z czasów elektora Albrechta Achillesa. Wynika to z tego, że Nikolaus von Kötteritz ujął w wykazie jedynie zobowiązanych do służby wasali elektorskich. W rzeczywistości liczba koni wystawianych przez rycerstwo była znacznie wyższa. Również w odniesieniu do miast, które wówczas były zdolne do wystawienia ponad 600 konnych, elektorski sekretarz uwzględnił tylko konnych z posiadłości ziemskich należących do miast.

Niemniej spadła nie tylko liczebność, ale też zdolność bojowa armii. Celem jej sprawdzenia od panowania Joachima I wyznaczeni przez elektora inspektorzy przeprowadzali co pewien czas lustracje (popisy), a ich rezultaty umieszczali w raportach³⁵. Przeglądy te odbywały się w okolicach większych miejscowości poszczególnych części kraju. Rycerstwo otrzymywało w tym czasie paszę i wyżywienie albo pieniądze na utrzymanie w wysokości 12 srebrnych groszy na jednego konia. Inspektorzy, członkowie dworu i stanu rycerskiego, byli na każdy taki przegląd wyznaczani przez elektora. Z reguły stawiali się na niego wszyscy wyznaczeni, chociaż nierzadko dochodziło do sporów w kwestii wystawienia połowy albo ćwiartki konia. Na popisie prezentowano zaproponowanych przez magnatów oficerów i dokonywano podziału na oddziały. W przekazach jest nawet mowa o ćwiczeniach. Rzecz znamienna, że elektorscy wasale wprawdzie stawiali się jeszcze wtedy osobiście, ale swoje konie kazali prezentować knechtom. Służba lenna była obwarowana surowymi warunkami. Jak wynika z rozporządzenia elektora z 1610 roku (czasami jest też o tym informacja w raportach z popisu), w przypadku kalectwa lub innej fizycznej dolegliwości lennik musiał „wystawić na swoje miejsce inną osobę stanu rycerskiego”. Rycerzom towarzyszyli knechci w liczbie zależnej od obowiązującej ich do wystawienia liczby koni. Posiadacze mniejszych majątków często dołączali do orszaków znaczniejszych magnatów, których byli wasalami. We wspomnianym rozporządzeniu z 1610 roku elektor przypominał, aby przysyłać „porządnych knechtów na dobrych i silnych koniach, a nie woźniców, wójtów, rybaków i podobną hołotę na słabych szkapach”. Świadczy to o powszechnym spadku zdolności bojowej dużej części drobnej szlachty wynikającym ze zmiany ogólnej sytuacji.

Druga połowa XVI wieku była w Niemczech okresem pokoju, szczególnie na północnym wschodzie. Minęły czasy nieustannych konfliktów i zawirowań. Niejeden „szlachcic zagrodowy” wegetował na biednym, liczącym parę łanów ziemi „dworze rycerskim” (w niektórych wioskach były trzy, cztery lub nawet więcej takich „dworów”)³⁶. Służba lenna, zwłaszcza utrzymywanie kosztownych rycerskich koni, była dla niego wielkim obciążeniem, a na rycerskie ćwiczenia nie miał on wcale ochoty. Główną przyczyną niechęci szlachty do osobistego wypełniania wasalskich obowiązków były jednak przemiany w całej wojskowości i coraz bardziej rozpowszechniający się system wojsk zaciężnych. Dla szlacheckiej młodzieży z północno-wschodnich Niemiec, z Marchii Brandenburskiej i z Saksonii, wstępowanie do cudzoziemskich wojsk najemnych, szczególnie jazdy, było jedyną szansą na zdobycie wojskowego doświadczenia i otwierało drogę do zobaczenia świata i szukania tam szczęścia. W zależności od swojej aktualnej polityki władze tolerowały albo udaremniały werbunek. Wielka liczba zakazów wstępowania w szeregi oddziałów zaciężnych najlepiej świadczy o tym, jak często je przekraczano. Brandenburczycy walczyli na wszystkich polach bitew tamtych czasów, ich nazwiska można spotkać w wielu armiach niemieckich czasów Reformacji, w wojskach uczestniczących w wojnach z Turkami, walkach wyzwoleńczych w Niderlandach przeciwko Hiszpanom, a nawet wśród uczestników wojen hugenockich³⁷. W porównaniu z rycerskim pospolitym ruszeniem okresu feudalnego, które traciło na znaczeniu, szlachta o wiele chętniej obejmowała stanowiska dowódcze w armii najemnej, gdzie istniała większa szansa na zdobycie sławy i majątku. Wielu generałów i pułkowników wojny trzydziestoletniej pochodziło właśnie z Marchii Brandenburskiej! Mimo to, jak przekonamy się poniżej, rycerstwo w razie potrzeby coraz częściej preferowało ponoszenie kosztów wystawienia oddziałów najemnych zamiast osobistego ruszenia na wojnę. W ten sposób dawna służba wojskowa zamieniła się w opłaty pieniężne.

Piechota miejska

Jak wspomniano, w dawniejszych czasach miasta każdorazowo pertraktowały z władcą na temat liczebności wystawianych przez siebie kontyngentów. W wydawanych w XVI wieku rozkazach elektor często przypominał władzom miejskim o „zachowaniu gotowości”. Ten powszechny obowiązek służby wojskowej mieszkańców miast mógł oczywiście odnosić się wyłącznie do obrony własnych murów. W tym celu musieli oni posiadać broń, która należała do wyposażenia domostw. Rozporządzenie Joachima I z 1514 roku wyraźnie zakazywało usunięcia przypisanej do domu broni w przypadku jego sprzedaży lub przekazania spadkobiercom³⁸. Wielką popularnością cieszyły się wówczas ćwiczenia w strzelaniu z kuszy, a w wielu miejscowościach istniały nawet bractwa strzeleckie³⁹. Mieszkańcy wystawiali również straże miejskie. Liczba ludzi zdolnych do służby wojskowej była poddawana okresowym kontrolom, podobnie jak w przypadku rycerstwa. Na przykład w 1623 roku w rezydencjach elektorskich ich stan był następujący:

- w Berlinie: 1 kapitan miasta (Max Stainaich), 1 chorąży, 1 porucznik, 6 dowódców oddziału, 4 doboszy, 1 trębacz, 1 oboista, 264 muszkieterów, 167 pikinierów, 90 strzelców, 292 halabardników, 37 cieśli – łącznie, bez oficerów, 850 ludzi;

- w Cölln: 1 kapitan miasta (Jakob Franck), 1 chorąży, 1 porucznik, 2 dowódców oddziału, 2 doboszy, 110 muszkieterów, 102 pikinierów, 34 strzelców, 63 halabardników, 4 cieśli – łącznie, bez oficerów, 313 ludzi⁴⁰.

Od czasów Joachima I popisów dokonywali specjalni, wybrani przez elektora i opłacani przez miasta położone w poszczególnych częściach kraju „kapitanowie” albo „lustratorzy”, którzy również w przypadku działań wojennych mieli być „kapitanami nad piechotą”⁴¹. Mniej więcej pod koniec XVI wieku urząd lustratora wraz z obowiązkiem jego opłacania został przejęty przez dowódców „gwardii” (o której będzie jeszcze mowa) nowych twierdz. 31 października 1610 roku „naczelny urząd lustracyjny” całego elektoratu oraz pieczę nad jego finansami objął Levin Lübicke, kapitan gwardii Spandau. 12 listopada 1618 roku jego następca w tamtejszej twierdzy Georg Stenger został mianowany „naczelnym inspektorem popisów”. Po nim urząd ten 4 stycznia 1625 roku objął kapitan gwardii w Spandau Hans Georg von Ribbeck jako „generalny lustrator Naszych miast w Dolnej, Środkowej i Wkrzańskiej Marchii oraz Ruppinie”. Inspektorem popisów miast Nowej Marchii został kapitan gwardii Kostrzyna Joachim Senff. Były to ostatnie nominacje na ten urząd, wraz ze śmiercią Ribbecka w 1666 roku uległ on likwidacji. W czasie przeglądów wybierano także dowódców, którzy mieli nauczyć mieszkańców obchodzenia się z bronią. Sporządzone przy tej okazji rejestry popisowe były podstawą do ustalenia liczebności oddziałów wystawianych przez każdą miejscowość. Po zażądaniu przez elektora Jana Jerzego w 1583 roku od miast Nowej i Środkowej Marchii raportów zawierających „wykaz zobowiązanych do służby” i przeprowadzeniu w 1599 roku kolejnego przeglądu elektor Joachim Fryderyk ustalił w 1604 roku, że miasta powinny wystawić 4000 ludzi. Podstawą obliczeń była zasada przyjęta na Sejmie okręgowym w Zerbst w 1588 roku przez stany okręgu Górnej Saksonii⁴², do którego należała Brandenburgia, że na jednego rycerza ma przypadać czterech piechurów. Ponieważ w Marchii wasale musieli wystawić około 1000 konnych, to odpowiednia do nich liczba piechurów wynosiła właśnie 4000 ludzi. Według wykazu z 3 marca 1604 roku miasta miały wystawić:

Miejscowość

Ludzie

Stare Miasto Brandenburg

100

Spandau (100), Treuenbrietzen (60), Rathenow (25), Nauen (30), Beelitz (25),

Poczdam (12)

200

252

Berlin i Cölln włącznie z okolicznymi małymi miastami Bernau, Neustadt, Eberswalde, Straussberg, Wrietzen, Mittenwalde, Trebbin, Köpenick, Bötzow,

Liebenwalde, Oderberg

600

Frankfurt n. Odrą wraz z wioskami Drossen, Münchberg i Reppen

100

Prenzlau (100), Templin (25), Neu-Angermünde (30), Strassburg (13)

168

Neu-Ruppin (108), Gransee (40), Wusterhausen (25)

173

Stendal i pozostałe miasta Starej Marchii

1000

miasta w okręgu Prignitz: Perleberg, Pritzwalk, Kyritz, Havelberg, Lenzen

200

Wittstock (40), Fürstenwalde (50), Ziesar (10)

100

W sumie:

2893

Ponadto z Nowej Marchii:

„45 żołnierzy z Kostrzyna, 100 z miasteczka Dębno, 30 z Mieszkowic, 8 z Morynia, 3 z Cedyni, 55 z Chojna, 35 z Trzcińska, 55 z Myśliborza, 35 z Lipian, 44 z Barlinka, 80 z Choszczna, 38 z Drawska Pomorskiego, 35 ze Świdwina, 45 z Dobiegniewa, 10 z Drezdenka, 50 ze Strzelec Krajeńskich, 90 z Gorzowa Wielkopolskiego, 40 z Sulęcina, 85 z Sulechowa, 90 z Krosna Odrzańskiego, 50 z Lubska, 90 z Cottbus, 10 z miasteczka Peitz, 55 z Beeskow, 17 ze Storkow – łącznie: 1107. Tym samym piechota z całej Marchii i elektoratu Brandenburga będzie liczyć 4000 żołnierzy”.

Później kilkakrotnie sięgano do wykazu z 1604 roku. Zdarzały się jednak wypadki, że powoływano tylko część miejskiej piechoty. Już w 1600 roku zażądano wystawienia tylko „co dziesiątego”, w 1610 „co czwartego”, a w 1626 znowu „co dziesiątego” człowieka. Przeważnie jednak liczba żądanej z brandenburskich miast piechoty aż do czasów Wielkiego Elektora wynosiła 4000 ludzi.

Nie ulega wątpliwości, że mimo wszystkich lustracji i ćwiczeń strzeleckich zdolność bojowa mieszkańców miast, którzy dawniej tak skutecznie stawiali opór rabunkowym napadom szlachty, a we Frankfurcie i Bernau odparli atak husytów⁴³, w wolnych od wojen dziesięcioleciach epoki Reformacji znacznie spadła. Na dodatek funkcjonujące na starych zasadach miejskie kontyngenty, nawet jeśli rzeczywiście składały się z „żołnierzy”, nie posiadały absolutnie żadnej struktury organizacyjnej. Nie mając wystarczającej liczby odpowiednich dowódców, stałego podziału, jednorodnego uzbrojenia, odpowiedniego wyszkolenia oraz dyscypliny, ustępowały wyćwiczonym oddziałom, chociaż odważnie stawały w polu.

* * *

W starych rejestrach ciągle jeszcze były wymieniane czterokonne wozy na wyposażenie bojowe, chociaż szyk taborowy już dawno stracił militarne znaczenie. Miasta, kapituły katedr i klasztorów nadal miały obowiązek oddawania ich do dyspozycji. W wykazach wymienieni są ponadto zobowiązani do służby wójtowie z folwarków wasali. Ich konie różniły się jednak od wierzchowców uzbrojonych knechtów i były zwykłymi zwierzętami pociągowymi, których wartość w 1600 roku kancelaria lenna wyceniała na 300-400 talarów. Wyszkolone wierzchowce szlachty kosztowały wówczas ponad 12 000 talarów⁴⁴. W późniejszych czasach konie oddane do dyspozycji przez miasta i wójtów były wykorzystywane w zaprzęgach artylerii. Ten zwyczaj utrzymał się aż do upadku starego państwa pruskiego⁴⁵.

* * *

Wymienione wyżej składowe pospolitego ruszenia, czyli wynikająca ze stosunku lennego służba na koniu wasali i piechota miast, tworzyły siły zbrojne, którymi dysponował elektor około 1600 roku. Nie ulega wątpliwości, że ich wartość bojowa była bardzo niska. W Brandenburgii było jednak wystarczająco dużo ludzi, którzy wędrowali po świecie i doświadczyli w szeregach innych armii rozwoju wojennego rzemiosła, który dokonał się w dobie Reformacji. Żaden książę ani kraj nie decydował się z lekkim sercem na zaangażowanie tej kosztownej i w przypadku złej zapłaty niesubordynowanej „soldateski”, w której jak napisano w powstałej krótko po 1610 roku notatce, miano „w domu pół nieprzyjaciela i całego w drzwiach”. A jednak już wkrótce nie można było z niej zrezygnować.

6. ROZWÓJ WOJSK ZACIĘŻNYCH W XVI WIEKU

Konieczność werbowania najemnych oddziałów była rezultatem postanowień Sejmu Rzeszy oraz polityki elektorów w XVI wieku. Zobowiązania Rzeszy wobec cesarza o udzieleniu pomocy w odparciu zagrożenia ze strony Turków udawało się początkowo załatwić na drodze zapłacenia tzw. podatku tureckiego⁴⁶. Na niektórych posiedzeniach Sejmu Rzeszy, na przykład w 1521 roku w Wormacji, postanawiano pomóc cesarzowi „konnymi i pieszymi żołnierzami, a nie pieniędzmi”, i oddano do dyspozycji Karola V na okres sześciu miesięcy na wyprawę do Rzymu armię liczącą 4000 konnych i 20 000 pieszych⁴⁷. W tej samej formie udzielono cesarzowi pomocy w latach 1532 i 1542, podczas wojen z Turkami. Władcy cesarstwa z praktycznych powodów preferowali pomoc pieniężną, za którą mogli zwerbować żołnierzy zamiast czekać na przybycie wielu małych kontyngentów z bardzo odległych niekiedy państw Rzeszy⁴⁸. Wspomniany Sejm w Wormacji ustalił, że każdy konny ma otrzymać miesięcznie nie więcej niż 10 reńskich guldenów (później 12), a pieszy knecht nie więcej niż 4 guldeny „jako żołd, na utrzymanie i jako odszkodowanie za poniesione straty”.

Często kwestionowane później postanowienia wormackiego Sejmu przewidywały, że kontyngent brandenburski ma liczyć 60 konnych i 277 pieszych, czyli będzie kosztował elektora Brandenburgii miesięcznie 1728 guldenów (1 gulden = 21 srebrnych groszy) albo 1599½ talara (1 talar = 24 srebrne grosze)⁴⁹. Ten miesięczny koszt, nazywany „rzymskim miesiącem”, stał się później jednostką obliczeniową do wyznaczania wysokości podatku płaconego Rzeszy, szczególnie podczas wojen z Turkami. Liczebność kontyngentu z 1521 roku uważano za simplum (wielkość podstawową) i w razie konieczności ją powiększano. Na przykład w 1532 roku simplum podwojono i dodano jeszcze jedną czwartą. Na ówczesną kampanię, w której osobiście uczestniczył późniejszy elektor Joachim II, Brandenburgia nie wysłała pieniędzy, lecz wojska. Podobnie było w 1542 roku, gdy Joachim II sam był dowódcą armii Rzeszy⁵⁰. Ten rządzący w Brandenburgii od 1535 roku elektor udzielał cesarzowi pomocy również w wojnach wewnętrznych. W wojnie szmalkaldzkiej książę Jan Jerzy [syn Joachima II – przyp. tłum.] na czele 400 najemnych konnych dołączył do armii króla Ferdynanda oraz księcia Maurycego Saskiego i na polu bitwy pod Mühlbergiem w Niedzielę Wielkanocną 1547 roku został pasowany na rycerza przez cesarza Karola V. Joachim II udzielił też pomocy oblegającemu w latach 1550-1551 bezskutecznie Magdeburg Maurycemu Saskiemu [od sejmu w Augsburgu w 1548 roku był przeciwnikiem cesarza – przyp. tłum.], który w międzyczasie został elektorem Saksonii i otrzymał zadanie zmuszenia władz tego niezależnego miasta Rzeszy do uznania interimu augsburskiego. Z kolei brat elektora brandenburskiego, margrabia Jan z Kostrzyna, mimo przejścia na wiarę ewangelicką nadal popierał cesarza. W 1546 roku poprowadził 300 lansjerów dowodzonych przez rotmistrza Dietricha von Quitzowa i 400 arkebuzerów rotmistrza Achima von Riebena do armii cesarskiej. W 1552 roku oddanych przez niego do dyspozycji cesarza 2000 konnych brało udział w zakończonym powodzeniem oblężeniu Metzu, aczkolwiek nie pod jego rozkazami⁵¹.

Im powszechniejsze stawały się wojska zaciężne, tym ważniejsze było dla władców zapewnienie sobie w porę służby zdolnych dowódców, którzy w razie potrzeby mieli zająć się werbowaniem żołnierzy. Ich zaangażowanie odbywało się początkowo według starych form, czyli na drodze rocznych umów. Za ustalone roczne wynagrodzenie pułkownik albo rotmistrz zobowiązywał się do służby na czele pocztu złożonego z czterech, sześciu lub ośmiu koni. Późniejsze umowy, z lat 1580-1590, zawierają ponadto klauzule zobowiązujące pułkownika do zwerbowania w przypadku wojny 1000 żołnierzy, a rotmistrza 300-400.

W razie bezpośredniego zagrożenia zawierane umowy ograniczano jednak do ustalenia stawki miesięcznej (Wartegeld) obowiązującej zawsze tylko przez kilka miesięcy. Zaangażowani oficerowie dostawali z reguły 5 talarów miesięcznie za każdego konia i zobowiązywali się na piśmie do zwerbowania uzgodnionej liczby żołnierzy i utrzymywania ich za otrzymane pieniądze. 27 września 1550 roku margrabia Jan z Kostrzyna, który w przeciwieństwie do swego brata zamierzał udzielić poparcia Magdeburgowi, pisał, że ma „zamówionych” 3500 konnych i 4000 pieszych, a 21 stycznia 1551 roku podkreślał, że dodatkowo ma „zarezerwowanych” 1700 konnych⁵². Nie byli oni skoncentrowani w jednym miejscu, lecz oficerowie opłaceni przez margrabiego gwarantowali, że podlegli im ludzie są stale do dyspozycji. Po minięciu umówionego okresu i zaprzestaniu wypłat wszelkie zobowiązania traciły ważność⁵³. Ostatni taki angaż na zwerbowanie 1000 konnych w Brandenburgii otrzymał w 1610 roku pułkownik Izaak von Kracht.

7. NOWE TWIERDZE

W XVI wieku rozpoczęto budowę nowych twierdz, które miały zastąpić nieodporne na armatnie kule drewniane i murowane budowle średniowieczne. Pierwsze kroki zrobił margrabia Jan z Kostrzyna w otrzymanej po śmierci elektora Joachima I w 1535 roku Nowej Marchii. W listopadzie 1537 roku⁵⁴ zlecił on włoskiemu budowniczemu umocnienie miejsca wybranego przez siebie na rezydencję. Naturalną ochronę nowej twierdzy zbudowanej na wzór fortyfikacji sprawdzonych w wojnach w północnych Włoszech na przełomie wieków stanowiły nurty Warty i Odry oraz okoliczne rozległe bagna. Nowe umocnienia Kostrzyna miały kształt rozciągniętego prostokąta z czterema małymi bastejami w rogach oraz jedną większą pośrodku muru od strony wschodniej. Mur od strony Odry posiadał tylko jedną złamaną kurtynę⁵⁵. W 1557 roku margrabia rozpoczął w podobny sposób umacniać mały Peitz w należącej do niego brandenburskiej eksklawie Cottbus⁵⁶. Miejscowość ta była położona nad rzeką Malxe (dopływ Sprewy) między rozległymi lasami a jeziorami, w miejscu, gdzie spotykają się drogi prowadzące z Frankfurtu i Gubina do Cottbus oraz Łużyc. Po śmierci margrabiego w 1571 roku obie twierdze powróciły do Marchii Elektorskiej. W międzyczasie także tam rozpoczęto budowę nowych twierdz. Po zaakceptowaniu w 1559 roku planów przez Sejm krajowy (Landtag) rozpoczęto w 1560 roku umacnianie Spandau⁵⁷. W 1578 roku nadzór nad budową twierdzy przejął jeden z najlepszych budowniczych obiektów wojskowych tej epoki, hrabia Rochus Quirinus zu Linar⁵⁸, również Włoch z pochodzenia. Przez długi czas był on w służbie Francji, stracił oko podczas oblężenia Thionville w 1558 roku i wybudował cytadelę w Metz. Po przyłączeniu się do hugenotów był najpierw w służbie Palatynatu, a następnie Saksonii. „W czwartek po świętach Wielkiej Nocy” 1578 roku zaangażował go elektor Brandenburgii Jan Jerzy jako „Naszego generała i pułkownika artylerii, zbrojmistrza i budowniczego”⁵⁹. W Brandenburgii Linar pozostał aż do śmierci 22 grudnia 1596 roku.

Na wyspie na Haweli wybudował cytadelę Spandau, regularny czworobok z czterema potężnymi, wymurowanymi z cegły bastionami rogowymi. Ponadto pod jego kierownictwem powstał w okolicach Spandau młyn do mielenia prochu. Podczas jego pobytu w Brandenburgii cytadelą wzmocniono także twierdzę Peitz. Twierdza w Drezdenku, wybudowana na wzniesieniu nad Notecią, blisko granicy z niespokojnym Królestwem Polskim, pochodzi z późniejszego okresu. W 1603 roku zaczęto prace przy jej otaczaniu na niderlandzki sposób niskim wałem ziemnym i szeroką fosą, którymi na zlecenie elektora Joachima Fryderyka kierował holenderski budowniczy Mikołaj de Kampe⁶⁰.

Uzbrojenie nowych twierdz wymagało licznej artylerii. W najstarszym zachowanym zestawieniu stanu posiadania „Odlewni na wzgórzu” autorstwa Linara z 3 grudnia 1578 roku wymieniono 25 dział; najcięższe z nich to dwie armaty strzelające żelaznymi kulami ważącymi 90 funtów oraz dwie duże kartauny po 52 funty, zaś najlżejsze trzy 4-funtowe półfalkony na kołach. Rozwój artylerii bardzo intensywnie popierał margrabia Jan z Kostrzyna⁶¹. Umocniona przez niego mała twierdza Peitz posiadała w 1580 roku nie mniej niż 96 dział, wśród nich było jednak 57 starych bombard.

W tym czasie w Niemczech rozpoczęto też odlewanie kul z żelaza. W Hesji, Zagłębiu Saary i Harzu powstały pierwsze wielkie piece. Najstarszym potwierdzonym historycznie świadectwem odlewnictwa broni w Brandenburgii jest moździerz odlany w 1594 roku w Zehdenick. W istniejącej tam już w XV wieku kuźnicy hrabia Linar rozpoczął odlewanie pierwszych brandenburskich armat. W pierwszej połowie XVI wieku manufaktura żelaza znajdowała się też koło Peitz, gdzie z zalegającej w tamtejszej okolicy rudy darniowej odlewano kule armatnie, a w XVII wieku również armatnie lufy. Podobne manufaktury istniały już w Neumühle niedaleko Bötzow (Oranienburg), w Liebenwalde i Freienwalde. Nowa kuźnica powstała na polecenie elektora Jana Zygmunta w Hegermühle niedaleko Neustadt-Eberswalde. Jego następca Jerzy Wilhelm w tzw. Edykcie saletrowym z 15 sierpnia 1621 roku ogłosił, że wydobywanie rudy żelaza jest przywilejem państwa, i zapowiedział „odbudowanie dawnej kuźnicy w Hegermühle oraz wybudowanie nowej w okolicach Liebenwalde”. Dalszy rozwój przemysłu metalowego w Marchii Brandenburskiej zahamowały jednak zawirowania wojny trzydziestoletniej⁶².

Piecza nad drogocennym sprzętem artyleryjskim i zbudowane wysokim kosztem umocnienia wymagały utrzymywania stałych załóg. W ten sposób doszło do powstania pierwszych stałych oddziałów tzw. gwardii, czyli oddziałów pełniących służbę wartowniczą w twierdzach. W poniedziałek po dniu św. Mateusza (22 września) 1544 roku Sejm krajowy zezwolił na trzymanie w twierdzy Kostrzyn 20 knechtów do pełnienia służby wartowniczej. Później ich liczba została znacznie podwyższona⁶³. Ordynacja dworska margrabiego Jana z 1561 roku zawiera informację, że nadzór nad knechtami mają kapitan i dwóch wachmistrzów. Kapitan gwardii był podporządkowany komendantowi twierdzy. Wraz z powrotem Nowej Marchii do elektorskiego księstwa „gwardia twierdzy Kostrzyn” została 17 stycznia 1571 roku przyjęta na okres trzech lat na służbę elektora. Gwardziści otrzymywali żołd w wysokości 30 guldenów rocznie oraz „dobre ubranie i podszyty futrem płaszcz”.

W Peitz mniej więcej do 1592 roku stacjonowało 26 żołnierzy, którym margrabia Jan wydał w 1561 roku artykuły wojskowe. Później liczba ta wzrosła do 38. Kapitan gwardii był jednocześnie komendantem twierdzy. W Spandau w styczniu 1580 roku stacjonowało 24 gwardzistów, ale w 1598 roku było ich już zaledwie 12. Również tam kapitan gwardii od momentu śmierci hrabiego Linara podlegał komendantowi twierdzy. Twierdza Drezdenko tylko w latach 1603-1610 miała swoją gwardię, dowodzoną przez porucznika podporządkowanego tamtejszemu komendantowi. Później stacjonował tam oddział wydzielony z załogi Kostrzyna.

8. TRABANCI, „JEDNOKONNI”, SZLACHECKA „GWARDIA”

Do tych najstarszych stałych oddziałów należeli także trabanci pilnujący elektorskiego pałacu w Cölln nad Sprewą. Od powstania oddziałów landsknechtów XV-wieczne określenie „trabant” straciło swoje pierwotne ogólnikowe znaczenie i było teraz używane tylko w odniesieniu do osobistej straży i eskorty księcia lub głównodowodzącego⁶⁴. Udającemu się w 1521 roku na Sejm Rzeszy w Wormacji Joachimowi II towarzyszyło na przykład 18 trabantów⁶⁵. Wraz z nominacją z 26 marca 1542 roku na głównodowodzącego wojsk Rzeszy na wojnę z Turkami brandenburski elektor otrzymał zezwolenie na zaangażowanie dowodzonych przez kapitana „60 trabantów z żołdem jak każdy inny żołnierz”⁶⁶. Elektorowi Janowi Jerzemu prowadzącemu w czasie wojny szmalkaldzkiej wojska do króla Ferdynanda i Maurycego Saskiego towarzyszyło jako eskorta 8 trabantów ubranych na koszt miast w mundury koloru „popiołu”⁶⁷.

Również w czasach pokojowych na większości niemieckich dworów drugiej połowy XVI wieku przebywała określona liczba trabantów jako straż przyboczna władcy. W Brandenburgii zwyczaj ten, jak wynika z przekazu pochodzącego z 1567 roku, istniał już za rządów Joachima II⁶⁸. Elektor Jan Jerzy w dniu św. Łucji (13 grudnia) 1571 roku mianował Markusa Lindta dowódcą 12 trabantów będących jego osobistą „gwardią”. W 1585 roku ta „gwardia” albo mówiąc dokładniej, „gwardia przyboczna”, liczyła już 30 trabantów i strzelców. W dniu św. Michała (29 września) 1592 roku dowódcą „gwardii elektora Brandenburgii” został Levin Lüdicke⁶⁹. Podczas podróży elektora Jana Zygmunta do Prus w latach 1608-1609 towarzyszyło mu 24 żołnierzy: 12 trabantów i 12 przybocznych strzelców⁷⁰. Po raz ostatni o kapitanach i porucznikach trabantów wspomniano przy okazji pogrzebu elektora w 1620 roku. Trabanci jednak nadal przebywali na brandenburskim dworze. W 1632 roku było ich 18, a w 1636 roku 20, ubranych w niebieską „liberię”. W 1641 roku 12 trabantów otrzymywało stały żołd. W 1649 roku liczący 24 ludzi oddział trabantów otrzymał konie. W 1652 roku ich zadania przejęła konna straż przyboczna, którą już niebawem ponownie zaczęto nazywać trabantami.

* * *

O należących już w czasach Albrechta Achillesa do służby dworskiej „jednokonnych” wspominają często także źródła historyczne pochodzące z późniejszego okresu. We wspomnianej już nominacji Joachima II na głównodowodzącego wojsk Rzeszy w 1542 roku wymienionych jest wśród jego orszaku 10 „jednokonnych” knechtów. W środę po Misericordias Domini [druga niedziela po Wielkanocy – przyp. tłum.] 1572 roku elektor Jan Jerzy mianował Henniga von Möllendorffa kapitanem „jednokonnych”, których liczbę na okres sześciu miesięcy ustalił na „trzydziestu dzielnych, obeznanych z drogami ludzi”. W dniu św. Michała tego samego roku przedłużył ich służbę na następne 12 miesięcy⁷¹. Nosili oni „czarne ubrania, strzelby, zbroje oraz inne przynależne wyposażenie” i mieli „czekać na Naszą Osobę i służyć jako posłańcy”. Ponadto „jednokonni” mieli dodawać blasku elektorskiemu dworowi. W 1613 roku w trakcie uroczystego wjazdu elektora do Berlina w jego orszaku „znajdowało się 10 konnych knechtów ubranych w białe surduty z czarnym obramowaniem”⁷². Po śmierci elektora Jana Zygmunta nienależących już do elektorskiego dworu „jednokonnych” wykorzystywano tylko jako krajową policję.

Krótki żywot miała „szlachecka konna gwardia”, złożona z 24 szlachetnie urodzonych młodzieńców, których dowódcą w ósmą niedzielę po Trinitatis [po święcie Trójcy Świętej – przyp. tłum.] elektor Jan Jerzy mianował Hansa von Storckwitza. Gwardia ta miała „rotami pełnić straż przed Naszą sypialnią”. W dniu św. Michała 1596 roku, gdy jej dotychczasowy porucznik, Baltazar von Schönaich został awansowany do stopnia kapitana, elektor zredukował liczebność tej formacji do 12 ludzi włącznie z dwoma rotmistrzami⁷³. Po jego śmierci została ona rozwiązana.

* * *

Tak wyglądał stan elektorskiej armii, gdy na początku nowego wieku krótko po sobie miały miejsce dwa wydarzenia, które, jak stwierdził Fryderyk Wielki, sprawiły, że nurt brandenburskiej historii zaczął nadawać się do żeglugi: przyłączenie Prus Wschodnich oraz księstwa Kleve wraz z hrabstwami Mark i Ravensberg. Spokojnie i flegmatycznie przepływająca przez świerkowe lasy rzeka brandenburskiej historii połączyła się wówczas z mocno zapiaszczonym nurtem starej pruskiej historii, w której wodach ukrywały się jednak najwspanialsze lata niemieckiego osadnictwa na wschodzie za panowania tam zakonu krzyżackiego. Zaś od zachodu, z Dolnej Nadrenii, dołączyły do nich prądy, które wyrwały Brandenburgię z jej nostalgii i wciągnęły w problemy ówczesnej Europy.

KSIĘGA DRUGA

OKRES WOJNY TRZYDZIESTOLETNIEJ

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ I 

WOJNA O SUKCESJĘ W KSIĘSTWIE JÜLICH-KLEVE

1. ZACIĄGI 1609 ROKU

2. ZACIĄGI 1614 ROKU

PODSUMOWANIE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

KSIĘGA TRZECIA

UTWORZENIE PRZEZ WIELKIEGO ELEKTORA STAŁEJ ARMII

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ I 

PIERWSZE LATA RZĄDÓW ELEKTORA FRYDERYKA WILHELMA (1640-1655)

1. REDUKCJA ARMII W 1641 ROKU

2. NOWE ZBROJENIA OD 1644 ROKU

3. KONFLIKT Z PALATYNATEM-NEUBURGIEM W 1651 ROKU

4. REDUKCJA ARMII W 1653 ROKU

5. PRUSKA OBRONA KRAJOWA

6. UCHWAŁA SEJMU RZESZY Z 1654 ROKU I GROŹBA WOJNY

PODSUMOWANIE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ II

POTENCJAŁ WOJENNY KSIĘSTWA PRUS PRZED ZJEDNOCZENIEM Z BRANDENBURGIĄ

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ II

ZBROJENIA W MARCHII BRANDENBURSKIEJ W LATACH 1610-1630

1. ZACIĄGI 1610 ROKU

2. PLANY I PROJEKTY OBRONY KRAJU

3. ZACIĄGI 1620 ROKU

4. ZACIĄGI 1623 ROKU

5. ZACIĄGI 1626 ROKU. WYMARSZ JEDNEGO KORPUSU DO PRUS

ROZDZIAŁ III

PRUSY W WOJNIE POLSKO-SZWEDZKIEJ (1626-1635)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ IV

SYTUACJA W KRAJACH NADREŃSKO-WESTFALSKICH W LATACH 1621-1632

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ V

SOJUSZ BRANDENBURGII ZE SZWECJĄ W LATACH 1631-1635

1. ZACIĄGI 1631 ROKU. KORPUS BRANDENBURSKI NA ŚLĄSKU W LATACH 1632-1633

2. KAMPANIA 1634 ROKU I POKÓJ PRASKI

3. UZBROJENIE I SPOSÓB WALKI ZA PANOWANIA GUSTAWA ADOLFA

ROZDZIAŁ VI

OD POKOJU W PRADZE DO ŚMIERCI ELEKTORA JERZEGO WILHELMA (1635-1640)

1. WIELKIE ZBROJENIA 1637 ROKU

2. KAMPANIA 1638 ROKU

3. OSTATNIE LATA PANOWANIA JERZEGO WILHELMA

ROZDZIAŁ II

ARMIA BRANDENBURSKA W WOJNIE PÓŁNOCNEJ (1655-1660)

A. LICZEBNOŚĆ, ORGANIZACJA I DYSLOKACJA ARMII

1. POWSTANIE ARMII W KSIĘSTWIE PRUS W 1655 ROKU

2. ARMIA PRUSKA W WOJNIE PRZECIWKO POLSCE W 1656 ROKU

3. ZBROJENIA W CELU OBRONY MARCHII BRANDENBURSKIEJ I POMORZA

4. REZULTAT WOJNY PRZECIWKO POLSCE I POWRÓT ELEKTORA DO BRANDENBURGII (1657)

5. KAMPANIA W SZLEZWIKU-HOLSZTYNIE (1658)

6. KAMPANIA W DANII I NA POMORZU PRZEDNIM (1659)

7. ARMIA W KSIĘSTWIE PRUS W LATACH 1658-1660

B. ORGANIZACJA I ADMINISTRACJA ARMII

1. GŁÓWNODOWODZĄCY, SZTAB GENERALNY, KOMISARIAT

2. OFICEROWIE. SZTABY REGIMENTOWE I 

3. WOJSKO

4. APROWIZACJA

5. DYSCYPLINA WOJSKOWA I PRAWO

6. ARTYLERIA

C. UZBROJENIE, WYPOSAŻENIE, SPOSÓB WALKI

1. PIECHOTA

2. RAJTARIA I DRAGONIA

3. ARTYLERIA

D. UMOCNIENIA

ROZDZIAŁ III

OD POKOJU W OLIWIE DO WOJNY Z LUDWIKIEM XIV (1660-1672)

1. REDUKCJA ARMII PO ZAWARCIU POKOJU

2. KORPUS POSIŁKOWY NA WOJNĘ PRZECIWKO TURKOM (1663-1664)

3. NIEPOKOJE W KSIĘSTWIE MÜNSTERU (1665-1666)

ROZDZIAŁ IV

WOJNY LAT 1672-1679

1. WOJNA NAD ŚRODKOWYM RENEM I W WESTFALII (1672-1673)

2. POSIŁKI DLA POLSKI W LATACH 1672-1675

3. KAMPANIA W ALZACJI W 1674 ROKU

4. NAJAZD SZWEDÓW NA MARCHIĘ BRANDENBURSKĄ

5. WOJNA O POMORZE

6. KAMPANIA ZIMOWA W PRUSACH (1678/1679)

7. REZULTATY WOJNY

ROZDZIAŁ V

STAŁA ARMIA W LATACH 1679-1688

A. LICZEBNOŚĆ, ORGANIZACJA I ROZMIESZCZENIE ARMII

1. REDUKCJA PO TRAKTACIE W SAINT-GERMAIN. SOJUSZ BRANDENBURGII Z FRANCJĄ

2. MARYNARKA WOJENNA I KOLONIE

3. BRANDENBURSKIE POSIŁKI DLA ARMII POLSKIEJ NA WOJNĘ Z TURCJĄ W LATACH 1682-1685

4. BRANDENBURSKI KORPUS POSIŁKOWY NA WĘGRZECH W 1686 ROKU

5. PRZYJĘCIE DO ARMII

6. ARMIA W MOMENCIE ŚMIERCI WIELKIEGO ELEKTORA

B. ORGANIZACJA I ADMINISTRACJA ARMII

1. NACZELNE DOWÓDZTWO I KOMISARIAT

2. OFICEROWIE

3. WOJSKO

4. KWATERY I APROWIZACJA

5. UZBROJENIE I WYSZKOLENIE

6. UMUNDUROWANIE I WYPOSAŻENIE

7. ARTYLERIA I SŁUŻBA INŻYNIERYJNA

¹ Na temat historii pruskiej armii w XVIII wieku zob. trzytomowe opracowanie tego samego autora pt. Armia Fryderyka Wielkiego: t. I, Od wstąpienia Fryderyka Wielkiego na tron do wybuchu wojny siedmioletniej (Oświęcim 2016), t. II, Wojna siedmioletnia (Oświęcim 2017), t. III, Od zakończenia wojny siedmioletniej do śmierci Fryderyka Wilhelma II (Oświęcim 2018) (przyp. tłum.).

¹ Olifant – wykonany z kła słonia róg stosowany jako instrument sygnałowy (przyp. tłum.).

² J. Jastrow, Die Volkszahl deutsche Städte zu Ende des Mittelalters und zu Beginn der Neuzeit, Berlin 1886, s. 156-158, 209.

³ Uważany w XV wieku za normalny stosunek konnych do pieszych można znaleźć w kilku ówczesnych zestawieniach: 1467 rok: 5031 konnych, 13 208 pieszych, w tym jedna trzecia to strzelcy uzbrojeni w połowie w rusznice, a w połowie w kusze; 1471 rok: 1991 konnych, 4073 pieszych (Schmautz/v. Senckenberg, Sammlung der Reichsabschiede, Frankfurt/Main 1747, t. I, s. 222 i 244).

⁴ Burgrabia Norymbergi Fryderyk (1371-1440) objął w 1412 roku zarządzanie Marchii Brandenburskiej (przyp. tłum.).

⁵ L. v. Ledebur, Archiv für Geschichtskunde des preussischen Staates, Berlin 1830-1836, t. 1, s. 272; G.W. v. Raumer, Codex diplomaticus Brandenburgensis, Berlin/Stettin/Elbing 1831, t. 2, s. 33 i 38.

⁶ A.F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis, Berlin 1838-1869, cz. A, t. 11, s. 369.

⁷ F. Priebatsch, Politische Korrespondenz des Kurfürsten Albrecht Achilles, Stuttgart 1894-1898, t. 2, s. 664.

⁸ Kriegsgeschichtliche Einzelschriften, zesz. 3, s. 13-14. Według W. Brandt, Der märkische Krieg gegen Sagan und Pommern 1476 bis 1479, Greifswald 1898, s. 54, faktyczna liczebność brandenburskiej armii w wojnie 1478 roku nie przekroczyła 6000-8000 ludzi.

⁹ Biskupi Brandenburga i Havelbergu do XVI wieku byli prawnie uznawani za książąt (F. Holtze, Geschichte der Mark Brandenburg, Tübingen 1912, s. 5-6).

¹⁰ F. Priebatsch, op. cit., t. 3, s. 529.

¹¹ G.W. v. Raumer, op. cit., t. 2, s. 38-40.

¹² F. Priebatsch, op. cit., t. 1, s. 519; A.F. Riedel, Codex diplomaticus, op. cit., cz. A, t. 21, s. 496-498. Niedługo potem kasztelan Kostrzyna Werner von Pfuel wziął dla margrabiego na trzymiesięczną służbę 81 trabantów, a mianowicie Kaspara Karussa jako rotmistrza i 46 czeladników oraz Hansa Ottendorppa z 35 czeladnikami. Otrzymali oni identyczny żołd (A.F. Riedel, op. cit., cz. A, t. 18, s. 260-261).

¹³ F. Priebatsch, op. cit., t. 1, s. 238.

¹⁴ A.B. König, Versuch einer historischen Schilderung der Residenzstadt Berlin, Berlin 1792, t. I, s. 60-61; R. Wolff, Politik des Hauses Brandenburg im ausgehenden 15. Jahrhundert, Leipzig 1919, s. 22.

¹⁵ Ród panujący w Brandenburgii w XII i XIII wieku (przyp. tłum.).

¹⁶ H. Spangenberg, Hof- und Zentralverwaltung der Mark Brandenburg im Mittelalter, Leipzig 1908, s. 478 i 491.

¹⁷ A.F. Riedel, op. cit., cz. B, t. 3, s. 205; G.W. v. Raumer, op. cit., t. 1, s. 55.

¹⁸ W umowie o najęciu Albrechta von der Schulenburga jako rotmistrza Starej Marchii z 29 września 1503 roku zapisano: „Jak długo jest on naszym rotmistrzem, ma on także trzymać osiem wierzchowców oraz tyle samo uzbrojonych knechtów” (A.F. Riedel, op. cit., cz. A, t. 5, s. 494). Tę samą liczbę miał wystawić, zgodnie z umową z 19 kwietnia 1511 roku, starosta Nowej Marchii Christian von Borck (ibidem, cz. A, t. 18, s. 272).

¹⁹ A.F. Riedel, op. cit., cz. C, t. 2, s. 115; G. Schapper, Die Hofordnung von 1470, Leipzig 1912, s. 37.

²⁰ F. Priebatsch, op. cit., t. 2, s. 266. Wspomniane litery oznaczały imię i tytuł tego, komu służyli.

²¹  1 centnar (również cetnar) – stara jednostka masy odpowiadająca około 50 kilogramom (w dawnych Prusach 51,45 kilograma) (przyp. tłum.).

²² Wielki mistrz zakonu Heinrich von Plauen przesłał tę broń wyproszoną przez burgrabiego prawdopodobnie za pośrednictwem wielkiego komtura Friedricha von Zollerna przez komtura Nowej Marchii do Kostrzyna (E. Schnippel, „Hohenzollern Jahrbuch” 1912, s. 208-209; B. Rathgen, Die faule Greta, „Elbinger Jahrbuch” 1924, zesz. 4).

²³ A.F. Riedel, op. cit., cz. C, t. 3, s. 65-66.

²⁴ Norymberga posiadała własnego puszkarza już w 1356 roku.

²⁵ Działa wałowe na kołach.

²⁶ Schmautz/v. Senckenberg, op. cit., t. 1, s. 122.

²⁷ Hakownica – jeden z najstarszych rodzajów ręcznej broni palnej, składała się z lufy przymocowanej do drewnianego łoża. Jej nazwa pochodzi od umieszczonego przy łożu dużego haka służącego do podparcia; wężownica – rodzaj armaty o długiej lufie umieszczonej na lawecie (przyp. tłum.).

²⁸ Ph. W. Gercken, Codex diplomaticus Brandenburgensis, Salzwedel 1771, t. 3, s. 654-655.

²⁹ L. v. Ledebur, op. cit., t. 1, s. 259-260.

³⁰ W odniesieniu do miejscowości należących obecnie do Polski pominięto użyte przez autora stare niemieckie nazwy, ograniczając się do obowiązujących obecnie. W przypadku miejscowości położonych poza granicami Polski użyto polskich nazw historycznych (dotyczy to głównie obecnego rosyjskiego okręgu kaliningradzkiego), a w razie ich braku pozostawiono stare, użyte przez autora nazwy niemieckie obowiązujące do 1945 roku (przyp. tłum.).

³¹ Prawdopodobnie powinno być strzeleckiego. Strzelce Krajeńskie, Świdwin, Drawsko Pomorskie i Choszczno były tzw. tylnymi powiatami Nowej Marchii. Myślibórz, Gorzów Wielkopolski i Chojnów to trzy przednie powiaty. Złocieniec natomiast jest położony na wschód od Drawska.

³² Borek Strzeliński (Grossburg) na Śląsku był brandenburską enklawą.

³³ Derenburg, położony na północny wschód od Wernigerode, był posiadłością lenną rodziny von Veltheim i według starego prawa należał do Starej Marchii.

³⁴ Podobnie jak już w 1482 roku służby rycerskie miast Nowej Marchii zostały uwzględnione w zestawieniu tamtejszego rycerstwa.

³⁵ C. v. Eickstedt, Beiträge zu einem neueren Landbuch der Mark Brandenburg, Magdeburg 1840; A.F. Riedel, Die Brandenburgische Lehnsmiliz, „Märkische Forschung“, t. 1, s. 365.

³⁶ W 1602 roku w Marchii Elektorskiej było 887 dóbr rycerskich i około 1000 wiosek zamieszkałych przez wielką masę biednej szlachty. Spośród około 300 szlacheckich rodów zamożnych było tylko niewiele ponad 60 (M. Hass, Die kurmärkischen Stände im letzten Drittel des 16. Jahrhunderts, Leipzig 1913, s. 35-36).

³⁷ F. Priebatsch, Die Hohenzollern und der Adel in der Mark, „Historische Zeitschrift“, t. 88, Berlin 1892, s. 227-228; L. Eppenstein, Beiträge zur Geschichte des auswärtigen Kriegsdienstes der Deutschen in der zweiten Hälfte des 16. Jahrhunderts, „Forschungen zur brandenburgischen und preussischen Geschichte“, t. 32, s. 283.

³⁸ F. Priebatsch, Die Hohenzollern und der Adel, s. 268.

³⁹ H. Spangenberg, op. cit., s. 496.

⁴⁰ E. Fidicin, Historisch-diplomatische Beiträge zur Geschichte der Stadt Berlin, Berlin 1837, t. 3, s. 130.

⁴¹ A.F. Riedel, op. cit., cz. A, t. 9, s. 216, cz. B, t. 18, s. 435, cz. A, t. 23, s. 487.

⁴² W ramach reform administracyjnych Świętego Cesarstwa Narodu Niemieckiego przeprowadzonych na początku XVI wieku Rzeszę podzielono na okręgi posiadające własne instytucje samorządowe. Od 1517 roku istniały następujące okręgi: Górnej Nadrenii, Dolnej Nadrenii-Westfalii, Frankonii, Dolnej oraz Górnej Saksonii, bawarski, szwabski, austriacki, burgundzki i elektoratów reńskich (przyp. tłum.).

⁴³ R. Jecht, Der Zug der Hussiten nach der Mark in Jahre 1432, „Forschungen zur brandenburgischen und preussischen Geschichte“, t. 25, s. 25.

⁴⁴ E. Fidicin, op. cit., t. 5, s. 22.

⁴⁵  2 sierpnia 1763 roku minister wojny von Wedell przekazał królowi „wykaz koni artyleryjskich i prowiantowych spisany przed ostatnią wojną na podstawie rozporządzenia z 3 maja 1744 roku”. Wymieniono w nim:

„Nowa Marchia – 536. Z tej liczby miasta dostarczyły bezpłatnie 54 konie.

Marchia Elektorska – 1828. Z tej liczby miasta dostarczyły bezpłatnie 91 koni”.

Dokładnie te same liczby zawiera wykaz potrzebnych koni sporządzony przed mobilizacją w 1806 roku. Liczba 91 koni odpowiada jednak zapotrzebowaniu z 1604 roku.

⁴⁶ Podatek zarządzany przez cesarza podczas wojen z imperium osmańskim celem zwalczenia „tureckiego niebezpieczeństwa” (przyp. tłum.).

⁴⁷ Zezwolenie na powołanie armii na „wyprawę do Rzymu” oznaczało w rzeczywistości rozpoczęcie zbrojeń na wojnę z Francją, mającą na celu głównie wyparcie Francuzów z należącego do Rzeszy Księstwa Mediolanu.

⁴⁸ E. Heischmann, Die Anfänge des stehenden Heeres in Österreich, Wien 1925, s. 56.

⁴⁹ M. Hass, op. cit., s. 221.

⁵⁰ H. Traut, Kurfürst Joachim II und der Türkenfeldzug 1542, Gummersbach 1892; Chr. Meyer, Hohenzollernsche Forschungen, München 1902, t. 8, s. 102 i 153.

⁵¹ Märkische Forschungen, t. 13, s. 275 i 284; L.H. Mollwo, Markgraf Hans von Cüstrin, Hildesheim/Leipzig 1926, s. 167 i 299.

⁵² Märkische Forschungen, t. 13, s. 207, 221 i 223.

⁵³ E.O. Mentzel, Die Remontierung der preussischen Armee, Berlin 1845, zał. nr 3 i 4.

⁵⁴ „Märkische Forschungen“, t. 13, s. 67 i 493.

⁵⁵ S.J. Erhardt, Altes und neues Cüstrin, Glogau 1769; J.C. Seyffert (wyd.), Annalen der Stadt und Festung Cüstrin, 1801; K.W. Kutschbach (wyd.), Chronik der Stadt Cüstrin, 1849; G. Berg, Geschichte der Stadt und Festung Cüstrin, „Schriften des Vereins für Geschichte der Neumark“, zesz. 35 i 36. Plan twierdzy zob. M. Dögens, Kriegskunst, Amsterdam 1648.

⁵⁶ Zarys tych umocnień zob. M. Zeiller, Topographia Electoratus Brandenburgici, Frankfurt/Main 1652.

⁵⁷ J. Dilschmann, Diplomatische Geschichte der Stadt und Festung Spandow, Berlin 1784; A. Krüger (wyd.), Chronik der Stadt und Festung Spandau, Spandau 1867; O. Kuntzemüller, Urkundliche Geschichte der Stadt und Festung Spandau, Spandau 1881.

⁵⁸ R. Korn, Kriegsbaumeister Graf Rochus zu Linar, Dresden 1905.

⁵⁹ Tytuł „pułkownika artylerii, zbrojmistrza i budowniczego” Linar posiadał już w Saksonii (R. Korn, op. cit., t. 1, s. 16).

⁶⁰ Zarys twierdzy zob. M. Dögens, op. cit.

⁶¹ Wykaz znajdujących w 1562 roku w Kostrzynie dział zob. K.W. v. Schöning, Historisch-biografische Nachrichten zur Geschichte der brandenburgisch-preussischen Artillerie, Berlin 1844, t. 1, s. 16.

⁶² H. Cramer, Beiträge zur Geschichte des Bergbaus in der Provinz Brandenburg, Halle 1872-1885, zesz. 2, 3, 5, 6 i 8.

⁶³ K.W. Kutschbach, op. cit., s. 104. Załoga twierdzy została później powiększona do 60 knechtów. W 1567 roku składała się z trzech rot po 50 knechtów (J.C. Seyffert, op. cit., s. 60-61).

⁶⁴ L. v. Ledebur, „Zeitschrift für preussische Geschichte und Landeskunde“, t. 7, s. 509.

⁶⁵ A.F. Riedel, Codex diplomaticus, op. cit., cz. A, t. 9, s. 270.

⁶⁶ H. Traut, op. cit., s. 124-125.

⁶⁷ „Schriften des Vereins für die Geschichte Berlins“, roczn. 1870, zesz. 4, s. 17.

⁶⁸ G. Küster, Leuthingeri Opera omnia, Frankfurt/Oder 1729, s. 553.

⁶⁹ A.B. König, Alte und neue Denkwürdigkeiten der königlich preussischen Armee, Berlin 1787, s. 91.

⁷⁰ „Märkische Forschungen“, t. 19, s. 359 i 365.

⁷¹ A.B. König, Alte und neue Denkwürdigkeiten…, s. 87.

⁷² „Märkische Forschungen“, t. 20, s. 25-26.

⁷³ A.B. König, Alte und neue Denkwürdigkeiten…, s. 101.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.