Tytuł oryginału

The Coming of the Third Reich

© Copyright 2003 Richard J. Evans

© All Rights Reserved

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2015

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Mateusz Grzywa

Redakcja:

Rafał Mazur

Korekta:

Artur Gajewski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Mapy:

Paweł Grysztar

Numer ISBN:  978-83-7889-544-2

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Dla Matthew i Nicholasa

O AUTORZE

Richard J. Evans ukończył Oxford, wykładał na Columbia University oraz na University of London, a obecnie jest profesorem historii współczesnej w Cambridge. Wśród jego książek znajdują się Death in Hamburg (laureatka Wolfson Literary Award for History), In Hitler’s Shadow, Rituals of Retribution (laureatka Fraenkel Prize in Contemporary History), In Defense of History oraz Lying About Hitler.

WSTĘP

I

Oto pierwszy z trzech tomów historii Trzeciej Rzeszy. Opisuje jej korzenie sięgające XIX-wiecznego imperium Bismarcka, I Wojny Światowej oraz gorzkich powojennych lat Republiki Weimarskiej, a następnie dojście nazistów do władzy dzięki połączeniu sukcesu wyborczego oraz potężnej dozy politycznej przemocy w latach wielkiego kryzysu gospodarczego, pomiędzy 1929 a 1933 rokiem. Motywem przewodnim tomu jest sposób, w jaki naziści zdołali ustanowić jednopartyjną dyktaturę w Niemczech w bardzo krótkim czasie, pozornie bez większego oporu ze strony narodu niemieckiego. Tom drugi opowie o rozwoju Trzeciej Rzeszy w latach 1933-1939. Zbada jej główne instytucje, opisze jak funkcjonowała, jak wyglądało życie w państwie Hitlera, a także przygotowanie narodu do wojny, która miała przywrócić Niemcom czołową pozycję w Europie. Sama wojna będzie tematem trzeciej i zarazem ostatniej książki, która opowie o dynamicznej radykalizacji polityki militarnych podbojów Trzeciej Rzeszy, społecznej i kulturowej mobilizacji, represjach, a także rasowej eksterminacji, aż do jej końca – totalnego upadku i zniszczenia w 1945 roku. Ostatni rozdział weźmie na warsztat pokłosie krótkich dwunastu lat historii Trzeciej Rzeszy oraz jej dzisiejsze i przyszłe dziedzictwo.

Te trzy książki są adresowane przede wszystkim do osób nieposiadających żadnej wiedzy w temacie lub do tych, którzy wiedzą trochę, a chcieliby się dowiedzieć więcej. Mam nadzieję, że specjaliści również znajdą w nich coś interesującego, ale to nie oni stanowią główne, docelowe grono czytelników. W ostatnich latach spuścizna Trzeciej Rzeszy była szeroko dyskutowana w mediach. Nadal przykuwa ona powszechną uwagę. Zadośćuczynienie i rekompensata, wina i przeprosiny, stały się delikatnymi kwestiami politycznymi oraz moralnymi. Symbole Trzeciej Rzeszy, muzea i pomniki zwracające uwagę na wpływ, jaki nazistowskie Niemcy wywierały na świat w latach 1933-1945, są wszędzie wokół nas. A jednak często zapomina się o tle historii Trzeciej Rzeszy. Celem tych trzech książek jest jego przybliżenie.

Każdy kto decyduje się na taki projekt musi rozpocząć od postawienia sobie pytania: czy naprawdę istnieje potrzeba napisania kolejnej historii nazistowskich Niemiec? Czyż nie mamy już dość? Czy na pewno napisano już tak wiele, że nie ma nic do dodania? Bez wątpienia niewiele zagadnień historycznych zostało poddanych tak intensywnym badaniom. Najnowsze wydanie sztandarowej bibliografii nazizmu, opublikowane przez niestrudzonego Michaela Rucka w 2000 roku, zawiera ponad 37 000 pozycji; pierwsze wydanie, które pojawiło się w 1995 roku, obejmowało jedynie 25 000. Ten uderzający wzrost liczby tytułów jest wymownym świadectwem ciągłego, nieprzerwanego zalewu publikacji na ten temat¹. Żaden historyk nie może liczyć, że opanuje pokaźną część tak przytłaczającej ilości literatury. I rzeczywiście, dla niektórych sama ilość dostępnych informacji okazywała się tak zniechęcająca i pozornie niemożliwa do ogarnięcia, że z rozpaczą ustawali w swych wysiłkach. W rezultacie podjęto zaskakująco niewiele prób napisania historii Trzeciej Rzeszy na wielką skalę. To prawda, że ostatnie lata były świadkiem publikacji znakomitych podsumowań i ogólnych przeglądów, zwłaszcza autorstwa Norberta Freia i Ludolfa Herbsta²; pobudzających umysł opracowań analitycznych, przede wszystkim Inside Nazi Germany Detleva Peukerta³; oraz bardzo użytecznych zbiorów dokumentów, wśród których na czoło wysuwa się świetna, czterotomowa anglojęzyczna antologia zredagowana i opatrzona wieloma uwagami przez Jeremy’ego Noakesa⁴.

Jednakże rozległe, ogólne historie nazistowskich Niemiec napisane z rozmachem dla szerokiego grona czytelników można policzyć na palcach jednej ręki. Pierwszą i zdecydowanie najbardziej poczytną była The Rise and Fall of the Third Reich Williama L. Shirera wydana w 1960 roku. Przez ponad cztery dekady od pojawienia się na rynku, książka Shirera prawdopodobnie sprzedała się w milionach egzemplarzy. Nigdy nie wypadła z obiegu i dla wielu ludzi poszukujących łatwej w odbiorze, ogólnej historii nazistowskich Niemiec pozostaje pierwszym adresem, pod który się udają. Sukces tej książki ma solidne podstawy. Shirer był amerykańskim dziennikarzem, który pracował jako korespondent w Niemczech do chwili przystąpienia Stanów Zjednoczonych do wojny w grudniu 1941 roku. Miał dziennikarskie oko do przytaczania szczegółów i rzucania światła na bieg wydarzenia. Jego książka jest pełna ciekawostek, zawiera wiele wciągających cytatów uczestników całego dramatu i jest napisana z talentem oraz stylem typowym dla doświadczonego reportera przesyłającego wieści z frontu. Niemniej jest również powszechnie krytykowana przez zawodowych historyków. Emigracyjny niemiecki naukowiec Klaus Epstein wyraził zdanie wielu, gdy wskazał, że książka Shirera przedstawia „niewiarygodnie surową” wersję niemieckiej historii i sprawia wrażenie, że wszystko nieuchronnie prowadziło do przejęcia władzy przez nazistów. Jej narracja zawiera „rażące luki”. W zdecydowanie zbyt dużym stopniu koncentruje się na wysokiej polityce, polityce zagranicznej oraz działaniach wojskowych, co nawet w 1960 r. „w żaden sposób nie przystawało do bieżących ustaleń naukowych na temat nazizmu”. Po pięćdziesięciu latach ta uwaga jest jeszcze bardziej usprawiedliwiona niż w czasach Epsteina. A zatem, pomimo wszystkich jej zalet, książka Shirera nie może być postrzegana jako opis dziejów nazistowskich Niemiec, który mógłby sprostać wymaganiom czytelnika z początku XXI wieku⁵.

Zupełnie inne spojrzenie proponuje The German Dictatorship niemieckiego politologa Karla Dietricha Brachera, opublikowana w 1969 roku. Było to podsumowanie pionierskich, i wciąż wartościowych badań autora nad upadkiem Republiki Weimarskiej i dojściem nazistów do władzy, a najmocniejszymi stronami książki są korzenie i rozwój nazizmu oraz jego miejsce w historii Niemiec, czyli dokładnie te obszary, w których Shirer był najsłabszy. Tym tematom poświęcono niemal połowę książki; pozostała część skupia się na nieco mniej dogłębnym omówieniu politycznej struktury Trzeciej Rzeszy, jej polityce zagranicznej, gospodarce i społeczeństwie, kulturze i sztuce, reżimie czasu wojny oraz załamaniu systemu nazistowskiego. Pomimo tej nierównowagi, narracja jest kunsztowna i miarodajna, a całość pozostaje klasyką. Ogromną zaletą opracowania Brachera jest jego analityczna przejrzystość, a także dążenie do wyjaśnienia, ocenienia i zinterpretowania wszystkich podejmowanych zagadnień. To książka, do której z pożytkiem można wielokrotnie powracać. Jednakże nie tylko nierówno traktuje poszczególne tematy, ale jest również zdecydowanie naukowa w swoim podejściu i nierzadko trudna dla czytelnika. Ponadto bez wątpienia przez ostatnie trzy i pół dekady badania na wielu obszarach przyćmiły zawarte w niej ustalenia⁶.

O ile Shirer reprezentował popularną, a Bracher naukową stronę pisarstwa na temat nazistowskich Niemiec, tak niedawno pewnemu autorowi udało się połączyć oba podejścia. Dwutomowe dzieło Hitler pióra brytyjskiego historyka Iana Kershawa z powodzeniem osadza życie Hitlera w najnowszej historii Niemiec i pokazuje w jaki sposób jego dojście do władzy i upadek były połączone z szerszymi czynnikami historycznymi. Ale Hitler Kershawa nie jest historią nazistowskich Niemiec. W rzeczy samej, wraz z coraz większą samoizolacją Hitlera podczas wojny, z kolejnymi stronami prezentowane w niej spojrzenie staje się w nieunikniony sposób coraz węższe. Skupia się na zagadnieniach, którym Hitler poświęcał najwięcej uwagi, czyli na polityce zagranicznej, wojnie i kwestii rasowej. Z założenia nie może przyjąć perspektywy zwykłych ludzi czy też przedstawić wielu kwestii, którymi Hitler bezpośrednio się nie interesował⁷. Przeto jednym z głównych celów niniejszej książki, a także dwóch kolejnych tomów, jest opisanie szerokiego spektrum najważniejszych aspektów historii Trzeciej Rzeszy: nie tylko polityki, dyplomacji i spraw wojskowych, ale również społeczeństwa, gospodarki, polityki rasowej, policji i wymiaru sprawiedliwości, literatury, kultury i sztuki w zakresie, którego z rozmaitych przyczyn zabrakło przy poprzednich próbach – zgromadzenie wszystkich tych zagadnień razem i ukazanie w jaki sposób się łączyły.

Sukces biografii Kershawa dowiódł, że badania nad nazistowskimi Niemcami są sprawą międzynarodową. Najnowsze ogólne opracowanie rzeczonego tematu na wielką skalę również jest dziełem brytyjskiego historyka: The Third Reich: A New History Michaela Burleigha. Już od samego początku, w zakresie, którego nie udało się osiągnąć w żadnej innej książce, autor uświadamia czytelnika o ogromnej przemocy tkwiącej w samym sercu reżimu nazistowskiego. Zbyt często, jak słusznie skarży się Burleigh, naukowcy kreują raczej bezkrwawy, wręcz abstrakcyjny obraz nazistów, jak gdyby teorie oraz debaty na ich temat były ważniejsze niż sami ludzie. Jego książka w spektakularny sposób przywraca równowagę na tym polu. Najważniejszym celem Burleigha było ogłoszenie moralnej historii Trzeciej Rzeszy. The Third Reich: A New History koncentruje się głównie na masowych mordach, oporze i kolaboracji, politycznej przemocy i przymusie, zbrodniach i okrucieństwach. W dążeniu do swego celu z impetem przywraca wizerunek nazistowskich Niemiec jako totalitarnej dyktatury, który w ostatnich latach zbyt często był bagatelizowany. Jednakże pomija wszelkie szczegółowe rozważania na temat polityki zagranicznej, strategii militarnej, gospodarki, zmian społecznych, kultury i sztuki, propagandy, kobiet i rodziny, oraz wielu innych badanych w minionych latach aspektów. Co więcej, oddając pierwszeństwo osądowi moralnemu, bagatelizuje również wyjaśnienie i analizę. Przykładowo nazistowska ideologia jest w tej książce zbyta jako „bzdury”, „pretensjonalny nonsens” i tak dalej, co ma podkreślać niemoralność Niemców, którzy zaniedbali swój moralny obowiązek myślenia. A jednak sporo przemawia za innym podejściem, jak na przykład tym Brachera, które traktuje te idee poważnie, niezależnie od tego jak odrażające i absurdalne mogą wydawać się współczesnemu czytelnikowi, oraz wyjaśnia jak i dlaczego tak wielu Niemców w nie uwierzyło⁸.

Niniejsze opracowanie stara się połączyć zalety wspomnianych poprzedników. Przede wszystkim, podobnie jak książka Shirera, jest opracowaniem narracyjnym. Ma na celu opowiedzenie dziejów Trzeciej Rzeszy w porządku chronologicznym i pokazać, jak jedna rzecz prowadziła do drugiej. W latach 70. i 80., kiedy to historycy na całym świecie skupiali się na podejściach analitycznych, wywodzących się w głównej mierze z nauk społecznych, historia narracyjna na długi czas „wyszła z mody”. A jednak obfitość napisanych niedawno historii narracyjnych o dużym rozmachu udowadnia, że da się takowe tworzyć bez poświęcania rygoru analitycznego czy wartości objaśniającej⁹. Ponadto, również podobnie jak dzieło Shirera, niniejsza książka stara się oddać głos ludziom żyjącym w opisywanych latach. Stronnicze wypaczenie niemieckiej historiografii pod rządami nazistów, kult jednostki oraz cześć oddawana przywództwu przez historyków w Trzeciej Rzeszy, sprawiły, że po II Wojnie Światowej niemieccy historycy zareagowali całkowicie wymazując poszczególne jednostki z historii. W latach 70. i 80., pod wpływem nowoczesnej historii społecznej, interesowali się przeważnie szerszymi strukturami i procesami¹⁰. Zrodzone w ten sposób prace niezmiernie pogłębiły nasze zrozumienie nazistowskich Niemiec. Jednak w tym pościgu za intelektualnym zrozumieniem, rzeczywiste istnienia ludzkie niemal zniknęły z horyzontu. Tak więc jednym z celów tej książki jest przywrócenie jednostek „do gry”; przez cały czas starałem się cytować jak najwięcej pism i wypowiedzi osób współczesnych wydarzeniom, oraz zestawiać ze sobą szerszą narrację i analizę z losami prawdziwych mężczyzn i kobiet, od samej wierchuszki reżimu po zwykłych ludzi będących elementem tych dramatycznych wydarzeń¹¹.

Relacjonowanie doświadczeń jednostek jak nic innego uzmysławia złożoność wyborów, których musieli dokonywać, a także skomplikowany, często niejasny charakter sytuacji, z którymi przyszło im się mierzyć. Współcześni nie mogli widzieć spraw tak dokładnie jak my, posiadający komfort spojrzenia wstecz z perspektywy czasu: w 1930 r. nie mogli wiedzieć co przyniesie rok 1933, a w 1933 r. nie mogli wiedzieć co czeka ich w 1939, 1942 i 1945 roku. Gdyby wiedzieli, bez wątpienia dokonywaliby innych wyborów. Jednym z największych problemów opisywania historii jest konieczność wyobrażenia sobie minionego świata, ze wszystkimi wątpliwościami i niepewnością, z którymi borykali się ludzie mierzący się z przyszłością, która dla historyka również odeszła już w przeszłość. Bieg wydarzeń, który z perspektywy wydaje się nieunikniony, w swoim czasie absolutnie takim nie był. Pisząc tę książkę wielokrotnie starałem się przypominać czytelnikowi, że w drugiej połowie XIX i pierwszej połowie XX wieku bieg spraw z łatwością mógł potoczyć się zupełnie inaczej niż w rzeczywistości. Ludzie tworzą własną historię, jak zauważył kiedyś Karol Marks, ale nie oni decydują w jakich warunkach się to dokonuje. Owe warunki obejmują nie tylko kontekst historyczny, w którym przyszło im żyć, ale również sposób w jaki myślą, założenia, w oparciu o jakie działają, a także zasady i przekonania wpływające na ich zachowanie¹². Głównym celem niniejszej książki jest odtworzenie wszystkich tych aspektów dzisiejszemu odbiorcy oraz przypomnienie czytelnikom że, cytując dobrze znany aforyzm o historii, „przeszłość to obcy kraj: tam wiele rzeczy robi się inaczej”¹³.

Z tych powodów wydaje mi się niestosownym, żeby w pracy nad historią dogadzano sobie i pozwalano na luksus moralnego osądu. Przede wszystkim jest to podejście ahistoryczne; ponadto jest aroganckie i zarozumiałe. Nie mogę wiedzieć jak sam bym się zachowywał, gdybym musiał żyć w Trzeciej Rzeszy, choćby tylko dlatego, że żyjąc wówczas byłbym innym człowiekiem, niż jestem teraz. Od początku lat 90. badania historyczne nad nazistowskimi Niemcami, a także coraz większą liczbą innych tematów, były naznaczone konceptami i podejściami czerpiącymi z moralności, religii oraz prawa. Te mogły być przydatne w wyrokowaniu czy poszczególnym grupom należy się zadośćuczynienie za cierpienia doświadczone z rąk nazistów, czy też, z drugiej strony, w przymuszaniu do rekompensat w tej lub innej formie, za cierpienia zadane innym. W tych wypadkach ich zastosowanie jest nie tylko słuszne, ale również istotne. Ale nie są one elementem pracy nad historią¹⁴. Jak zauważył Ian Kershaw: „dla kogoś z zewnątrz, kogoś spoza Niemiec, kto nigdy nie doświadczył nazizmu, krytykowanie, oczekiwanie standardów zachowań, których w ówczesnych okolicznościach raczej nie dało się wcielić w życie, jest być może zbyt łatwe”¹⁵. Dzisiaj ta sama zasada ma zastosowanie również wobec zdecydowanej większości Niemców. Tak więc, na ile było to możliwe, starałem się unikać języka niosącego ze sobą bagaż moralny, religijny czy etyczny. Celem tej książki jest wyjaśnienie: ocena należy do czytelnika.

Dzisiaj zrozumienie, jak i dlaczego naziści doszli do władzy jest równie ważne, a może, wraz z zanikaniem pamięci o tych wydarzeniach, ważniejsze niż kiedykolwiek wcześniej. Musimy wniknąć w umysły samych nazistów. Musimy odkryć, dlaczego ich przeciwnicy nie zdołali ich powstrzymać. Musimy pojąć charakter i działania nazistowskiej dyktatury, takiej, jaką była w chwili powstania. Musimy zrozumieć procesy, dzięki którym Trzecia Rzesza rzuciła Europę i resztę świata w wir wojny o bezprecedensowym okrucieństwie, wojny która zakończyła się jej własnym, katastrofalnym upadkiem. W pierwszej połowie XX wieku dochodziło również do innych kataklizmów, być może największym były rządy terroru rozpętane w latach 30. w Rosji przez Stalina. Ale żaden z nich nie przyniósł tak głębokich i długotrwałych skutków. Dzięki wyniesieniu dyskryminacji rasowej i nienawiści do roli jądra jej ideologii, dzięki rozpętaniu bezlitosnej i niszczycielskiej wojny agresywnej, Trzecia Rzesza w stopniu większym niż jakikolwiek inny reżim, być może na szczęście, zdołała zapracować sobie na miano sumienia nowoczesnego świata. Dzieje tego jak Niemcy, stabilne, nowoczesne państwo, w mniej niż jedno pokolenie doprowadziły Europę do fizycznej oraz moralnej ruiny i rozpaczy są dla nas wszystkich otrzeźwiającą nauką; ale ponownie, rolą autora nie jest wyłożenie owej nauki, czytelnik sam musi wynieść ją z lektury książki.

II

Wyjaśnianie jak do tego doszło zajmowało historyków i wszelkiego rodzaju komentatorów od samego początku. Dysydenci i emigracyjni intelektualiści tacy jak Konrad Heiden, Ernst Fraenkel i Franz Neumann już w latach 30. i 40. publikowali analizy Partii Nazistowskiej, z którymi nawet dziś warto się zapoznać, i które od dawna wskazują kierunki badań¹⁶. Lecz pierwsza prawdziwa próba umieszczenia Trzeciej Rzeszy w jej historycznym kontekście post factum została podjęta przez czołowego niemieckiego historyka owego okresu, Friedricha Meineckego, tuż po zakończeniu II Wojny Światowej. Meinecke obarczył winą za powstanie Trzeciej Rzeszy przede wszystkim narastającą niemiecką obsesję na punkcie światowej mocarstwowości, datowaną już na drugą połowę XIX wieku. Jej początki sięgały Bismarcka, a intensywności nabierała w czasach cesarza Wilhelma II i w latach I Wojny Światowej. Uważał, że Niemcy ogarnął militarystyczny duch, pozwalając armii wywierać złowrogo decydujący wpływ na sytuację polityczną. Niemcy posiadły imponującą siłę przemysłową; lecz osiągnięto ją dzięki nadmiernej koncentracji na wąskiej edukacji technicznej kosztem szerszego nauczania moralnego i kulturalnego. „Szukaliśmy ,pozytywów’ w dziele Hitlera”, napisał Meinecke o elicie wykształconej wyższej klasy średniej, do której sam należał; był przy tym na tyle szczery, że dodał, iż znaleźli coś, co, jak uznali, spełniało ich ówczesne potrzeby. Ale okazało się, że to wszystko było tylko złudzeniem. Wspominając życie wystarczająco długie, że pamiętał zjednoczenie Niemiec pod wodzą Bismarcka w 1871 r. oraz wszystko co wydarzyło się od tego czasu aż do upadku Trzeciej Rzeszy, Meinecke doszedł do ostrożnego wniosku, że na narodzie niemieckim już od samego powstania w 1871 r. ciążyła pewna skaza.

Przemyślenia Meineckego, opublikowane w 1946 r., były równie ważne ze względu na ich ograniczenia, jak i odważną próbę ponownego przemyślenia politycznych przekonań i aspiracji jego pokolenia. Stary historyk pozostał w Niemczech w latach Trzeciej Rzeszy, ale w przeciwieństwie do wielu innych, nigdy nie wstąpił do Partii Nazistowskiej, nigdy nie pisał i nie pracował na jej rzecz. Niemniej był ograniczony horyzontami liberalnego nacjonalizmu, w którym dorastał. Dla niego katastrofa, jak ujmuje to tytuł jego przemyśleń z 1946 r., była niemiecką katastrofą, a nie żydowską, europejską czy światową. Równocześnie, jak niemieccy historycy od dawna mieli w zwyczaju, oddał prymat dyplomacji i stosunkom międzynarodowym. To one, a nie czynniki społeczne, kulturowe czy ekonomiczne, miały sprowadzić klęskę. Według Meineckego problem zasadniczo nie leżał we wspominanym przezeń mimochodem „rasowym szaleństwie” ogarniającym Niemcy rządzone przez nazistów, ale w makiawelicznej polityce siły Trzeciej Rzeszy oraz w rozpoczęciu rozgrywki o światową dominację, która ostatecznie doprowadziła do jej zagłady¹⁷.

Pomimo wszystkich swoich niedostatków, podejmowane przez Meineckego próby zrozumienia zrodziły szereg kluczowych pytań, które, jak słusznie przewidział, frasują ludzi po dziś dzień. Jak to możliwe, że rozwinięty, również kulturowo, naród taki jak Niemcy mógł tak szybko i łatwo ulec brutalnej sile narodowego socjalizmu? Dlaczego nazistowskie przejęcie władzy natrafiło na tak niewielki realny opór? Jak mało znacząca, skrajnie prawicowa partia mogła dojść do władzy z tak spektakularną szybkością? Dlaczego tak wielu Niemców nie zdołało dostrzec potencjalnie katastrofalnych konsekwencji ignorowania gwałtownej, rasistowskiej i morderczej natury ruchu nazistowskiego¹⁸? Na przestrzeni lat odpowiedzi na te pytania znacznie się od siebie różniły, zależnie od historyków i komentatorów różnych narodowości oraz różnych opcji politycznych¹⁹. Nazizm był zaledwie jedną z wielu brutalnych, bezwzględnych dyktatur ustanowionych w Europie w pierwszej połowie XX wieku, ów trend był tak rozpowszechniony, że jeden z historyków nazwał Europę tego okresu „mrocznym kontynentem”²⁰. To z kolei stawia pytanie do jakiego stopnia nazizm był zakorzeniony w historii Niemiec, a w jakim zakresie był produktem szerszych europejskich prądów i w jakim stopniu najważniejsze cechy charakterystyczne jego korzeni i władzy przypominają inne reżimy europejskie owych czasów.

Tego rodzaju komparatywne rozważania stawiają pod znakiem zapytania założenie, że stoczenie się gospodarczo zaawansowanego i kulturowo wyrafinowanego społeczeństwa w otchłań przemocy i zniszczenia było w jakiś sposób mniej prawdopodobne, niż w przypadku społeczeństwa mniej rozwiniętego. To że Niemcy zrodziły Beethovena, Rosja Tołstoja, Włochy Verdiego a Hiszpania Cervantesa nie miało żadnego znaczenia wobec faktu, że wszystkie te państwa doświadczyły w XX wieku brutalnych dyktatur. Znakomite kulturalne osiągnięcia na przestrzeni wieków przełożyły się na polityczne barbarzyństwo w równie niewytłumaczalny sposób, jak byłoby to w przypadku ich braku; kultura i polityka po prostu nie ścierają się ze sobą w tak prosty i bezpośredni sposób. Jeżeli dzieje Trzeciej Rzeszy uczą nas czegokolwiek, to tego że umiłowanie wspaniałej muzyki, wielkiej sztuki i literatury nie gwarantuje ludziom żadnej moralnej czy politycznej odporności na przemoc, okrucieństwo i uległość dyktaturze. W rzeczy samej, już od lat 30. wielu lewicowych komentatorów dowodziło, że to właśnie rozwinięta natura niemieckiej kultury i społeczeństwa była jedną z głównych przyczyn triumfu nazizmu. Niemiecka gospodarka była najpotężniejsza w Europie, niemieckie społeczeństwo najlepiej rozwinięte. To w Niemczech kapitalistyczna przedsiębiorczość osiągnęła bezprecedensową skalę i stopień organizacji. Marksiści argumentowali, że oznaczało to, iż konflikt klasowy pomiędzy posiadaczami kapitału, a tymi, którzy byli przez nich wykorzystywani, wzbierał, aż w końcu osiągnął punkt krytyczny. Wielcy biznesmeni i ich sługusi, desperacko pragnący utrzymać władzę i zyski, wykorzystali całe swoje wpływy i wszelkie środki propagandowe znajdujące się w ich dyspozycji do stworzenia masowego ruchu służącego ich interesom – Partii Nazistowskiej – a następnie do wyniesienia go do władzy i czerpania z niej korzyści²¹.

Ten pogląd, wypracowany dzięki sporemu wyrafinowaniu całej rzeszy marksistowskich naukowców od lat 20. do 80., nie powinien być z góry odrzucany jako zwykła propaganda; przez wiele lat był inspiracją dla szerokiego spektrum badań historycznych po obu stronach Żelaznej Kurtyny dzielącej Europę podczas zimnej wojny, w latach 1945-1990. Jednakże jako szerokie, ogólne wyjaśnienie niesie ze sobą bardzo wiele pytań. W mniejszym lub większym stopniu ignoruje doktryny rasowe nazizmu i w żaden sposób nie wyjaśnia faktu, że naziści wymierzyli w Żydów tak zajadłą nienawiść nie tylko w słowach, ale również w czynach. Wziąwszy pod uwagę ogromne środki poświęcone przez Trzecią Rzeszę na prześladowanie i unicestwienie milionów ludzi, w tym wielu, którzy sami byli wzorowymi, produktywnymi i zamożnymi przedstawicielami klasy średniej, a nierzadko i kapitalistami, trudno przyjąć, że zjawisko nazizmu można by zredukować do produktu klasowej walki z proletariatem czy też próby obrony systemu kapitalistycznego, do którego wzmocnienia w Niemczech przyczyniło się tak wielu Żydów. Ponadto, jeżeli nazizm był owocem pojawienia się imperialistycznego kapitalizmu monopolistycznego, to jak wytłumaczyć fakt, że objawił się jedynie w Niemczech, a w innych, równie rozwiniętych gospodarkach kapitalistycznych, takich jak Wielka Brytania, Belgia czy Stany Zjednoczone, już nie²²?

Dokładnie o to wielu ludzi spoza Niemiec pytało w czasie II Wojny Światowej i przynajmniej niektórzy Niemcy tuż po niej. Przede wszystkim w państwach, które już wcześniej zaznały wojny przeciwko Niemcom, w latach 1914-1918, wielu komentatorów stało na stanowisku, że nadejście i triumf nazizmu było nieuniknionym produktem końcowym całych wieków niemieckiej historii. Zgodnie z tym poglądem, wysuniętym przez tak różnych autorów jak amerykański dziennikarz William L. Shirer, brytyjski historyk A. J. P. Taylor i francuski naukowiec Edmond Vermeil, Niemcy od zawsze odrzucali demokrację i prawa człowieka, padali na kolana przed silnymi przywódcami, sprzeciwiali się pojęciu aktywnego obywatela oraz pogrążali w nieuchwytnych, lecz niebezpiecznych marzeniach o światowej dominacji²³. W ciekawy sposób pobrzmiewało to echem nazistowskiej wersji historii, według której Niemcy dzięki jakiemuś pierwotnemu instynktowi rasowemu trwali przy tych fundamentalnych przymiotach, ale zostali od nich oderwani przez zewnętrzne wpływy, takie jak na przykład Rewolucja Francuska²⁴. Jednak, jak wskazało wielu krytyków, to uproszczone spojrzenie natychmiast rodzi pytanie, dlaczego Niemcy nie ulegli dyktaturze podobnej do nazistowskiej na długo przed 1933 r. Ignoruje ono fakt, że w niemieckiej historii istniały długie tradycje liberalne oraz demokratyczne, które znalazły swój wyraz w politycznych wstrząsach, takich jak rewolucja 1848 r., kiedy to autorytarne reżimy były obalane w całych Niemczech. Poza tym miast ułatwiać utrudnia wyjaśnienie, jak i dlaczego naziści doszli do władzy, ponieważ ignoruje szeroko rozpowszechnioną opozycję względem nazizmu, istniejącą nawet w 1933 r., a tym samym nie pozwala postawić nam kluczowego pytania: jak owa opozycja została przezwyciężona? Bez uznania istnienia opozycji wobec nazistów w samych Niemczech, dramatyczna opowieść o ich dojściu do władzy traci wszelką spektakularność: staje się po prostu realizacją nieuniknionego.

Spoglądanie wstecz na historię z punktu widzenia roku 1933 r. oraz interpretowanie niemal wszystkich jej wydarzeń jako wkładu w nadejście i triumf nazizmu, było dla historyków zdecydowanie zbyt łatwe. Doprowadziło to do rozmaitych wypaczeń, niektórzy historycy wyciągali wybrane przez siebie cytaty niemieckich myślicieli, takich jak Herder, apostoł nacjonalizmu z końca XVIII wieku, czy Marcin Luter, XVI-wieczny twórca protestantyzmu, chcąc zilustrować, jak twierdzili, wrodzone przymioty Niemców – pogardę dla innych nacji oraz ślepe posłuszeństwo wobec władz w granicach własnego państwa²⁵. A jednak gdy bliżej przyjrzymy się dziełom wymienionych myślicieli odkryjemy, że Herder nauczał tolerancji i współczucia dla innych narodów, a jak powszechnie wiadomo Luter nalegał na prawo sumienia do sprzeciwu względem władzy duchowej i intelektualnej²⁶. Co więcej, choć idee mają własną siłę, to zawsze są one obwarowane, choć pośrednio, uwarunkowaniami społecznymi i politycznymi. To fakt, o którym historycy uogólniający „niemiecki charakter” czy „niemiecki umysł” zdecydowanie zbyt często zapominają²⁷.

Inny prąd myślowy, czasami prezentowany przez tych samów autorów, nie akcentował znaczenia ideologii i przekonań dla niemieckiej historii, ale jego brak. Niemcy, stwierdzano czasami, tak naprawdę nie interesują się polityką i nigdy nie przywykli do kompromisu demokratycznej debaty politycznej. Jednakże ze wszystkich mitów na temat niemieckiej historii przywoływanych, by wytłumaczyć nadejście Trzeciej Rzeszy w 1933 r., żaden nie jest mniej przekonujący niż ten o „apolitycznych Niemczech”. Ten koncept, będący w znacznym stopniu tworem prozaika Thomasa Manna z czasów I Wojny Światowej, stał się później alibi dla wykształconej niemieckiej klasy średniej, mogącej uwolnić się od oskarżeń o wspieranie nazizmu, przyjmując krytykę za znacznie lżejszy grzech nie przeciwstawienia się nazizmowi. Najróżniejsi historycy twierdzili, że niemiecka klasa średnia wycofała się z aktywności politycznej po pogromie 1848 r. i znalazła azyl w zarabianiu pieniędzy, literaturze, kulturze i sztuce. Wykształceni Niemcy przedłożyli wydajność oraz sukces nad moralność i ideologię²⁸. A jednak, jak zobaczymy na dalszych stronach niniejszej książki, istnieje wiele dowodów świadczących przeciwko temu poglądowi. W latach 20. Niemcy cierpiały na wiele przypadłości, ale na pewno nie na brak politycznego zaangażowania i przekonań, a jeśli już, to na coś wręcz przeciwnego.

Nie może zaskakiwać, że niemieccy historycy uznali tak rozległe i nieprzyjazne uogólnienia na temat własnego narodu za bardzo nie na miejscu. W latach po II Wojnie Światowej robili co mogli, aby odeprzeć krytykę, wskazując na szersze europejskie korzenie nazistowskiej ideologii. Zwracali uwagę na fakt, że sam Hitler nie był Niemcem a Austriakiem i przedstawiali porównania do innych europejskich dyktatur tego okresu, od Włoch Mussoliniego po Rosję Stalina. Z całą pewnością, dowodzili, w świetle generalnego załamania europejskiej demokracji w latach 1917-1933, narodzin nazizmu nie należy postrzegać jako kulminacji długiego i wyjątkowego historycznego rozwoju Niemiec, a raczej jako upadek ustanowionego porządku w kraju, podobnie jak miało to miejsce gdzie indziej, pod katastrofalnym wpływem I Wojny Światowej²⁹. Według tego poglądu powstanie społeczeństwa przemysłowego po raz pierwszy wprowadziło masy na polityczną scenę. Wojna zniszczyła hierarchię społeczną, wartości moralne i stabilność ekonomiczną w całej Europie. Upadły imperia habsburskie, niemieckie, rosyjskie i osmańskie, a nowe państwa demokratyczne, które powstały na ich zgliszczach, szybko padły ofiarą demagogii pracowitych agitatorów podżegających masy do głosowania za własnym zniewoleniem. XX wiek stał się czasem totalitaryzmu, czego kulminacją były próby Hitlera i Stalina stworzenia nowego rodzaju politycznego ładu opierającego się na totalnej kontroli policji, terrorze oraz bezwzględnej likwidacji i morderstwach milionów prawdziwych i wyimaginowanych przeciwników z jednej strony, a także stałej mobilizacji mas oraz entuzjazmie wymuszonych przez wyrafinowane metody propagandowe z drugiej³⁰.

Jakkolwiek nietrudno dostrzec jak taka argumentacja służyła interesom zachodnich uczestników Zimnej Wojny w latach 50. i 60. poprzez dorozumiane lub jawne stawianie znaku równości pomiędzy stalinowską Rosją i hitlerowskimi Niemcami, pomysł jakoby obie dyktatury były odmianami tego samego zjawiska przeżywa ostatnio swego rodzaju odrodzenie³¹. Z całą pewnością w porównywaniu obu tych reżimów nie ma nic niewłaściwego³². Idea totalitaryzmu jako ogólnego zjawiska politycznego sięga aż do początku lat 20. W pozytywnym sensie była wykorzystywana przez Mussoliniego, który obok Hitlera i Stalina zapragnął całkowitej kontroli nad społeczeństwem, w tym skutecznego odtworzenia ludzkiej natury w formie „nowego” rodzaju istoty ludzkiej. Niemniej niezależnie od podobieństw owych reżimów, różnice pomiędzy siłami stojącymi za narodzinami, wzrostem w siłę, a w końcu triumfem nazizmu i stalinizmu są zbyt uderzająco odmienne, aby koncept totalitaryzmu mógł nam wiele wyjaśnić na tej płaszczyźnie. Koniec końców jest bardziej użyteczny do opisu niż wyjaśnienia i prawdopodobnie bardziej przydaje się, aby pomóc nam zrozumieć jak XX-wieczne dyktatury zachowywały się, gdy już osiągnęły władzę, niż wyjaśnić w jaki sposób ją zdobyły.

Z całą pewnością przed I Wojną Światową istniały pewne podobieństwa pomiędzy Niemcami i Rosją. Oba państwa były rządzone przez autorytarne monarchie opierające się na potężnej biurokracji oraz silnych elitach wojskowych i stawiające czoła dynamicznym zmianom społecznym wynikającym z uprzemysłowienia. Oba systemy polityczne zostały zniszczone przez głęboki kryzys wyrosły z porażki w I Wojnie Światowej, a następnie w obu przypadkach miał miejsce krótki okres targanej konfliktami demokracji. Owe konflikty zostały rozwiązane nadejściem dyktatury. Ale istniało również wiele kluczowych różnic, a główną jest fakt, że bolszewikom kompletnie nie powiodła się próba zdobycia masowego poparcia publicznego w wolnych wyborach, które zapewniły grunt dojścia do władzy nazistów. Rosja była zacofana, w przytłaczającej większości chłopska, brakowało jej podstawowych cech społeczeństwa obywatelskiego i tradycji reprezentacji politycznej. Całkowicie różniła się od rozwiniętych, dobrze wykształconych przemysłowych Niemiec, z ich z dawien dawna pielęgnowanymi tradycjami instytucji przedstawicielskich, rządów prawa i politycznie aktywnymi obywatelami. Nie można zaprzeczyć, że I Wojna Światowa zniszczyła stary porządek w całej Europie, ale ów porządek był znacząco odmienny w różnych państwach, był niszczony w inny sposób i z innymi konsekwencjami. Jeżeli szukamy drugiego kraju cechującego się porównywalną ścieżką rozwoju, to, jak zobaczymy, Włochy, drugie obok Niemiec niedawno zjednoczone państwo, są o wiele lepszym punktem wyjścia niż Rosja.

Poszukiwanie wyjaśnienia narodzin i rozwoju nazizmu w niemieckiej historii bez wątpienia niesie ze sobą ryzyko przedstawienia całego procesu jako nieuniknionego. Jednakże sprawy mogły potoczyć się inaczej na niemal każdym zakręcie dziejów. Triumf nazizmu był dalece niepewny aż do pierwszych miesięcy 1933 roku. Z drugiej strony nie był również jedynie „wypadkiem” historii³³. Ci, którzy argumentowali, że dojście nazistów do władzy było elementem zasadniczo wszecheuropejskiego zestawu czynników mają w pewnym stopniu rację. Niemniej zwrócili zdecydowanie za mało uwagi na fakt, że nazizm, choć z całą pewnością nie był nieuniknionym owocem biegu niemieckiej historii, na pewno oparł swój sukces na politycznych i ideologicznych tradycjach rozwoju, które w swym charakterze były typowo niemieckie. Owe tradycje mogły nie sięgać aż Marcina Lutra, ale bez dwóch zdań można dostrzec je w niemieckiej historii wieku XIX, a przede wszystkim w procesie, dzięki któremu w 1871 r. pod wodzą Bismarcka Niemcy przekształciły się w zjednoczone państwo. W związku z tym zasadne jest rozpoczęcie w tymże właśnie punkcie, podobnie jak uczynił to w swoich przemyśleniach z 1946 r. Friedrich Meinecke poszukujący przyczyn dojścia nazistów do władzy niewiele ponad sześć dekad później i pogrążenia Niemiec, Europy i świata w tak ogromnej pożodze, przy tak niewielkim sprzeciwie większości Niemców. Jak zobaczymy w niniejszej książce oraz w dwóch kolejnych tomach, istnieje wiele odpowiedzi na te pytania, począwszy od charakteru kryzysu, który opanował Niemcy na początku lat 30., po sposób w jaki naziści ustanowili i umocnili swoje rządy, gdy doszli już do władzy, a ich porównanie nie jest łatwym zadaniem. Niemniej ciężar niemieckiej historii bez wątpienia odegrał swoją rolę, a zatem to właśnie od niej musi rozpocząć się ta książka.

III

Początek XXI wieku jest wyjątkowo dobrym momentem na podjęcie projektu tego rodzaju. Od 1945 roku badania nad Trzecią Rzeszą przeszły przez trzy główne fazy. W pierwszej, trwającej od zakończenia konfliktu do połowy lat 60., usilnie koncentrowano się na poszukiwaniu odpowiedzi na pytania postawione przede wszystkim w tym tomie. Politolodzy i historycy tacy jak Karl Dietrich Bracher stworzyli ważne prace na temat upadku Republiki Weimarskiej i uchwycenia władzy przez nazistów³⁴. W latach 70. i 80. uwaga przesunęła się na lata 1933-1939 (temat drugiego tomu niniejszego studium), w czym pomógł powrót ogromnej liczby zdobytych dokumentów spod alianckiego nadzoru do niemieckich archiwów. W szczególności Martin Broszat i Hans Mommsen napisali szereg przełomowych opracowań o wewnętrznej strukturze Trzeciej Rzeszy, opowiadając się przeciwko dominującemu poglądowi, jakoby był to system totalitarny, w którym decyzje podejmowane na szczycie, przez Hitlera, były implementowane aż do jego najniższych szczebli, i analizując aglomerat ścierających się ośrodków władzy, których rywalizacja, jak dowodzili, zmusiła reżim do stosowania coraz to bardziej radykalnej polityki. Ich dzieło zostało uzupełnione przez ogrom nowych badań na temat historii życia codziennego pod rządami nazistów, skupiających się głównie na latach poprzedzających wybuch II Wojny Światowej³⁵. W latach 90. badania wkroczyły w trzecią fazę i skupiono się głównie na latach 1939-1945 (temat trzeciego tomu niniejszego studium). Odkrycie nowych dokumentów w archiwach byłego bloku komunistycznego, coraz większy publiczny rozgłos nadawany nazistowskim prześladowaniom i eksterminacji Żydów oraz innych ludzi, od homoseksualistów po osoby „aspołeczne”, od robotników przymusowych po upośledzonych, wygenerowały ogrom nowej, istotnej wiedzy³⁶. A zatem wydaje się, że nadszedł właściwy czas, żeby podjąć próbę stworzenia syntezy, która zgromadzi owoce tych trzech faz badań i wykorzysta kolosalną ilość nowych materiałów, od dzienników Josepha Goebbelsa i Victora Klemperera, po stenogramy ze spotkań niemieckiego gabinetu i notatnik Heinricha Himmlera, które niedawno zostały udostępnione.

Takie zadanie jest śmiałym, o ile nie nierozważnym czy wręcz szaleńczym przedsięwzięciem dla każdego historyka: podwójnie, jeżeli nie jest on Niemcem. Jednakże rozmyślałem nad historycznymi pytaniami postawionymi w tej książce od wielu lat. Moje zainteresowanie dziejami Niemiec po raz pierwszy zostało na poważnie rozbudzone przez Fritza Fischera. Jego wizyta w Oksfordzie w czasie gdy tam studiowałem, była dla mnie momentem o wielkim intelektualnym znaczeniu. Później, prowadząc w Hamburgu badania na potrzeby doktoratu, miałem możliwość otrzeć się o nadzwyczajne podniecenie wywołane przez Fischera i jego zespół. Poruszona przezeń kwestia ciągłości w historii nowożytnych Niemiec stworzyła rzeczywiste poczucie wrzenia, a wręcz krucjaty wśród młodszych niemieckich historyków, których zgromadził wokół siebie. W tym czasie, na początku lat 70., interesowałem się głównie korzeniami Trzeciej Rzeszy w Republice Weimarskiej i imperium wilhelmińskim; dopiero później zacząłem pisać o tym w jaki sposób nazistowskie Niemcy wzbudzały gorące kontrowersje w kręgach współczesnych historyków niemieckich, i sam podjąłem pewne badania archiwalne nad okresem 1933-1945, będące elementem większego projektu o karze śmierci w nowożytnej historii Niemiec³⁷. Przez wszystkie te lata miałem na tyle szczęścia, że na wiele sposobów pomagało mi szerokie grono niemieckich przyjaciół i współpracowników, a szczególnie Jürgen Kocka, Wolfgang Mommsen, Volker Ullrich i Hans-Ulrich Wehler. Liczne, nierzadko długie pobyty w Niemczech hojnie sponsorowane przez instytucje takie jak Alexander Humboldt Foundation czy German Academic Exchange Service pomogły mi, a przynajmniej mam taką nadzieję, wykształcić lepsze zrozumienie niemieckiej historii i kultury, niż to, z którym zaczynałem na początku lat 70. Niewiele krajów było bardziej szczodrych i otwartych dla cudzoziemców pragnących badać ich problematyczną, niewygodną przeszłość. Przez cały ten czas brytyjska społeczność specjalistów historii Niemiec była dla mnie stałym wsparciem; na początku, podczas studiów w Oksfordzie, Tim Mason był dla mnie źródłem szczególnej inspiracji, a Anthony Nicholas pewną ręką prowadził moje badania. Oczywiście nic nie jest w stanie zrównoważyć faktu, że nie jestem rodowitym Niemcem; lecz być może dystans będący nieuniknionym rezultatem tego, że jestem obcokrajowcem może zapewnić mi pewną bezstronność, lub przynajmniej odmienną perspektywę, która w pewnej mierze zrekompensuje tę oczywistą niedogodność.

Choć pisałem o korzeniach, wpływie i historiografii Trzeciej Rzeszy, badałem część jej dziejów w archiwach i prowadziłem powoli ewoluujący, oparty na dokumentach kurs dla studentów przez ponad dwadzieścia lat, to dopiero w latach 90. zostałem skuszony do całkowitego poświęcenia jej mojej uwagi. Przeto zawsze będę wdzięczny Anthony’emu Juliusowi za poproszenie mnie, bym pełnił rolę świadka-eksperta w procesie o zniesławienie wytoczonym przez Davida Irvinga Deborze Lipstadt i jej wydawcom, a także całemu zespołowi obrońców, a zwłaszcza głównemu adwokatowi Richardowi Ramptonowi QC³⁸, oraz moim asystentom badawczym Nikowi Wachsmannowi i Thomasowi Skelton-Robinsonowi, za wiele godzin owocnych i pobudzających dyskusji na temat rozmaitych aspektów historii Trzeciej Rzeszy, które pojawiły się w toku procesu³⁹. Możliwość uczestnictwa w procesie, którego znaczenie okazało się znacznie większe, niż ktokolwiek z nas oczekiwał, było wielkim przywilejem. Pomijając to, jedną z największych niespodzianek w czasie pracy przy procesie było odkrycie, że wiele aspektów spraw, którymi się zajmowaliśmy nadal było zaskakująco słabo udokumentowanych⁴⁰. Kolejną, nie mniej ważną, było to, że nie istniało prawdziwie wszechstronne, szczegółowe i całościowe opracowanie szerszego historycznego kontekstu nazistowskiej polityki wobec Żydów w ogólnej historii samej Trzeciej Rzeszy, pomimo istnienia wielu znakomitych opracowań tej polityki ujętych w węższych ramach. Owo poczucie narastającej fragmentaryzacji wiedzy o nazistowskich Niemczech wzmocniło się, gdy wkrótce później zostałem poproszony, żeby zasiąść w brytyjskim rządowym Spoliation Advisory Panel, zajmującym się roszczeniami o odzyskanie dóbr kulturowych niesprawiedliwie zagrabionych właścicielom w latach 1933-1945. Był to kolejny obszar, na którym szczegółowe kwestie czasami zależały od historycznej znajomości szerszego kontekstu, a jednak nie istniała ogólna historia nazistowskich Niemiec, do której mógłbym odesłać innych członków zespołu, aby pomóc im w tej kwestii. Równocześnie moja bezpośrednia styczność z tymi ważnymi, prawnymi i moralnymi wymiarami nazizmu poprzez pracę nad dwoma jakże różnymi od siebie kontekstami, przekonała mnie bardziej niż cokolwiek innego o zapotrzebowaniu na historię Trzeciej Rzeszy, której punktem odniesienia nie byłyby oceny moralne czy prawne.

Tak więc oto część powodów, dla których napisałem tę książkę. Mogą pomóc objaśnić niektóre z jej charakterystycznych cech. Przede wszystkim ważnym jest, żeby w tego rodzaju opracowaniu, skierowanym do szerokiego grona odbiorców, unikać specjalistycznego słownictwa. Jako że książka jest skierowana do czytelników anglojęzycznych, niemal we wszystkich wypadkach przełożyłem niemieckie terminy na ich angielskie odpowiedniki. Trwanie przy niemieckim byłoby formą mistyfikacji, a nawet romantyzacji, której należy unikać. Są tylko trzy wyjątki. Pierwszym jest „Rzesza” [w org. „Reich” – dop. tłum.], słowo, które jak wyjaśnia I rozdział, miało w niemieckim szczególny, niemożliwy do oddania w języku angielskim wydźwięk, dalece wykraczający poza jego angielski odpowiednik, czyli „imperium”, a także związany z nim termin Reichstag, odnoszący się do narodowego parlamentu Niemiec. To słowo powinno być znane każdemu anglojęzycznemu czytelnikowi, a przykładowo mówienie o „Trzecim Imperium” miast o „Trzeciej Rzeszy” byłoby sztuczne, podobnie jak o „pożarze parlamentu” zamiast o „pożarze Reichstagu”. Zachowano również tytuł „kajzer” miast przybliżonego angielskiego odpowiednika „cesarz” [w org. „Emperor” – dop. tłum.] ponieważ i to słowo rozbudza wyjątkowe, potężne wspomnienia historyczne. Niektóre inne niemieckie słowa i terminy związane z Trzecią Rzeszą również weszły do powszechnego użycia w języku angielskim, ale zostały przy tym oderwane od ich pierwotnego znaczenia: przykładowo Gauleiter oznacza po prostu nazistowskiego tyrana, tak więc, aby nadać temu słowu bardziej precyzyjne znaczenie, wszędzie przełożyłem je na „regionalny przywódca” [w org. „Regional Leader” – dop. tłum.]. Podobnie, w całej książce Hitler nie jest określany mianem Führer, lecz angielskim odpowiednikiem tego terminu, czyli „wódz” [w org. „Leader” – dop. tłum.]. A choć każdy zna tytuł książki Hitlera Mein Kampf, to prawdopodobnie niewielu, chyba, że znają niemiecki, wie, że oznacza on „Moja Walka” [w org. My Struggle – dop. tłum.]⁴¹.

Jedną z przyczyn tłumaczenia tych terminów jest chęć umożliwienia anglojęzycznym czytelnikom zrozumienia co tak naprawdę oznaczały; nie były to po prostu tytuły czy zwykłe słowa, niosły ze sobą ciężki bagaż ideologiczny. Niektóre niemieckie słowa nie mają w angielskim dokładnych odpowiedników, postanowiłem więc wprowadzić do mojego przekładu pewną niespójność, tłumacząc „national” jako „narodowy” lub „nacjonalistyczny” [w org. „national” i „nationalist” – dop. tłum.] (ma posmak obu znaczeń), a równie skomplikowany termin Volk jako „naród” albo „rasa” [w org. „people” i „race” – dop. tłum.], w zależności od kontekstu. Nie wszystkie przekłady są moim dziełem, ale tam, gdzie zapożyczałem je z istniejących już anglojęzycznych wersji, zawsze porównywałem odpowiednie fragmenty z wersją oryginalną i w niektórych przypadkach dokonywałem właściwych modyfikacji. Dla wyspecjalizowanych czytelników znających niemiecki prawdopodobnie to wszystko okaże się dość irytujące; radzę im zapoznać się z niemieckim wydaniem niniejszej książki, opublikowanym równocześnie pod tytułem Das Dritte Reich, I: Aufstieg przez Deutsche Verlags-Anstalt.

W podobny sposób, mając na uwadze, że nie jest to specjalistyczna monografia naukowa, na ile było to możliwe starałem się ograniczyć przypisy. Ich głównym zadaniem jest umożliwienie czytelnikowi zweryfikowania stwierdzeń zawartych w tekście; nie mają zawierać pełnych odniesień bibliograficznych dotyczących omawianych zagadnień, ani też, z nielicznymi wyjątkami, prezentować dyskusji nad szczegółowymi kwestiami o drugorzędnym znaczeniu. Niemniej podjąłem próbę wskazania zainteresowanemu czytelnikowi dalszych lektur, dzięki którym będzie mógł zagłębić się w dany temat bardziej niż w niniejszej książce. Jeżeli istnieją angielskie przekłady niemieckich książek, to starałem się cytować właśnie te wydania, a nie niemieckojęzyczne oryginały. Aby zawrzeć przypisy w rozsądnych granicach, przedstawiłem jedynie informacje niezbędne do zlokalizowania poszczególnych źródeł, czyli nazwisko autora, tytuł i podtytuł dzieła oraz miejsce i datę jego wydania. Współczesna branża wydawnicza to globalny biznes, a najwięksi gracze mają swoje siedziby w wielu różnych krajach, tak więc podano jedynie główne miejsce wydania danego źródła.

Jednym z największych problemów pisania o nazistowskich Niemczech jest przenikanie języka owego okresu przez nazistowską terminologię, jak dawno temu zauważył Victor Klemperer w swym klasycznym studium nazwanym przezeń Lingua tertii Imperii, Język Trzeciej Rzeszy⁴². Niektórzy historycy dystansują się od tego umieszczając wszelkie nazistowskie terminy w cudzysłowie, lub dodając do nich potępiające epitety: stąd „Trzecia Rzesza”, a nawet „tak zwana Trzecia Rzesza”. Jednakże w pozycji takiej jak ta, zastosowanie któregokolwiek z tych rozwiązań poważnie utrudniłoby lekturę. Choć nie trzeba tego podkreślać, nie zaszkodzi, jeżeli zauważę w tym miejscu, iż nazistowska terminologia stosowana w niniejszej książce po prostu odzwierciedla jej zastosowania w omawianym okresie: nie należy postrzegać tego jako akceptacji, czy wręcz aprobaty względem tego, że dany termin jest właściwym sposobem opisywania tego, do czego się odnosi. Gdy chodzi o partię nazistowską, używałem wielkiej litery w słowie „Partia”, gdy miałem na myśli inne partie, stosowałem małą; podobnie jak Kościół jest formalną organizacją chrześcijan, a kościół budynkiem; Faszyzm oznacza włoski ruch, na którego czele stał Mussolini, a faszyzm ogólne zjawisko polityczne.

Jeżeli wszystko to sprawi, że dalsza część książki będzie bardziej przejrzysta i przystępna w odbiorze, to spełni swój cel. A jeżeli, na co liczę, sama książka jest przystępną lekturą, to sporą część zasług należy oddać moim przyjaciołom oraz współpracownikom, którzy uprzejmie zgodzili się szybko przeczytać jej wstępny szkic, wskazali wiele niefortunnych sformułowań i wyplenili błędy, w szczególności Chrisowi Clarkowi, Christinie L. Corton, Bernhardowi Fuldzie, sir Ianowi Kershawowi, Kristin Semmens, Adamowi Tooze, Nikowi Wachsmannowi, Simonowi Winderowi oraz Emmie Winter. Bernhard Fulda, Christian Goeschel i Max Horster przebili się przez notatki i zlokalizowali oryginalne dokumenty; Caitlin Murdock zrobiła to samo w sprawie autobiografii „szturmowców” przechowywanych w Hoover Institution. Bernhard Fulda, Liz Harvey i David Welch życzliwie zaopatrzyli mnie w pewne kluczowe dokumenty. Mam wobec nich wszystkich ogromny dług za udzieloną mi pomoc. Andrew Wylie jest świetnym agentem, a jego moc przekonywania pozwoliła zapewnić niniejszej książce najlepszego wydawcę; Simon Winder z Penguina był prawdziwą opoką w Londynie, a bliska z nim współpraca okazała się czystą przyjemnością. W Nowym Yorku Scott Moyers podsycił mój entuzjazm i bardzo pomógł swymi bystrymi uwagami do maszynopisu, a w Niemczech Michael Neher dokonał organizacyjnego cudu, tak szybko przygotowując niemieckie wydanie. Przyjemnością była również ponowna współpraca z tłumaczami, Holgerem Fliessbachem i Udo Rennertem, a także z Andrásem Bereznáyem, który stworzył mapy. Jestem wdzięczny także Chloe Campbell z Penguina, która włożyła tak wiele wysiłku w pomoc w wyszukiwaniu ilustracji, zdobywała pozwolenia na ich wykorzystanie i docierała do ich oryginałów, Simonowi Taylorowi, za jego wielką pomoc w zapewnieniu ilustracji, Elizabeth Stratford za jej skrupulatną redakcję techniczną ostatecznej wersji tekstu, a także ekipom produkcyjnym i projektowym obu wydawnictw za złożenie książki w całość.

Wreszcie, największy dług, jak zawsze, mam wobec mojej rodziny, Christine L. Corton za jej praktyczne wsparcie oraz fachowe opinie wydawnicze, oraz jej i moim synom Matthew i Nicholasowi, którym dedykowane są owe tomy, za podtrzymywanie mnie na duchu podczas pracy nad projektem skupiającym się na tak trudnych, często przerażających wydarzeniach. Wszyscy mamy szczęście, że nie doświadczyliśmy im podobnych za naszego życia.

Cambridge, lipiec 2003.

¹ Michael Ruck, Bibliographie zum Nationalsozialismus, 2 tomy, Darmstadt 2000 [1995].

² Norbert Frei, National Socialist Rule in Germany: The Führer State 1933-1945, Oxford 1993 [1987]; Ludolf Herbst, Das nationalsozialistische Deutschland 1933-1945, Frankfurt am Main 1996. A wśród wielu innych krótszych opracowań, solidnymi syntezami są: Hans-Ulrich Thamer, Verführung und Gewalt: Deutschland 1933-1945, Berlin 1986; Jost Dülffer, Nazi Germany 1933-1945: Faith and Annihilation, London 1996 [1992] oraz Bernd-Jürgen Wendt, Deutschland 1933-1945: Das Dritte Reich. Handbuch zur Geschichte, Hannover 1995.

³ Detlev J. K. Peukert, Volksgenossen und Gemeinschaftsfremde – Anpassung, Ausmerze, Aufbegehren unter dem Nationalsozialismus, Cologne 1982; wyd. ang., Inside Nazi Germany: Conformity, Opposition and Racism in Everyday Life, London 1989.

⁴ Jeremy Noakes i Geoffrey Pridham (red.), Nazism 1919-1945 (4 tomy, Exeter, 1983-1998 [1974]).

⁵ William L. Shirer, The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany, New York 1960; recenzja Klausa Epsteina znajduje się w Review of Politics, nr 23 (1961), s. 130-145.

⁶ Karl Dietrich Bracher, The German Dictatorship: The Origins, Structure, and Consequences of National Socialism, New York 1970 [1969].

⁷ Ian Kershaw, Hitler, t. I: 1889-1936: Hubris, London 1998; idem, Hitler, t. II: 1936-1945: Nemesis, London 2000.

⁸ Michael Burleigh, The Third Reich: A New History, London 2000.

⁹ Mam tu na myśli prace takie jak: Orlando Figes, A People’s Tragedy: The Russian Resolution 1891-1924, London 1996, czy Margaret Macmillan, Peacemakers: The Paris Conference of 1919 and its Attempt to End War, London 2001.

¹⁰ Zaczynając od Martin Broszat, Der Staat Hitlers: Grundlegung und Entwicklung seiner inneren Verfassung, München 1969, kolejnej książki, która świetnie znosi próbę czasu. To podejście jest reprezentowane przede wszystkim przez znakomite eseje Hansa Mommsena, zebrane w jego Der Nationalsozialismus und die deutsche Gesellschaft: Ausgewählte Aufsätze, Reinbek 1991, oraz From Weimar to Auschwitz: Essays in German History, Princeton 1991.

¹¹ Podążam i rozwijam metodę wykorzystaną już w moich wcześniejszych książkach Death in Hamburg: Society and Politics in the Cholera Years 1830-1910, Oxford 1987, oraz Rituals of Retribution: Capital Punishment in Germany 1600-1987, Oxford 1996.

¹² Karl Marx, The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte (1852), w Lewis Feler (red.), Marx and Engels: Basic Writings on Politics and Philosophy, New York 1959, s. 360.

¹³ L. P. Hartley, The Go-Between, London 1953, wstęp.

¹⁴ Zobacz Richard J. Evans, „History, Memory, and the Law: The Historian as Expert Witness”, History and Theory, nr 41 (2002) s. 277-296; oraz Henry Rousso, The Haunting Past: History, Memory, and Justice in Contemporary France, Philadelphia 2002 [1998].

¹⁵ Ian Kershaw, Popular Opinion and Political Dissent in the Third Reich: Bawaria 1933-1945, Oxford 1983, s. vii.

¹⁶ Konrad Heiden, Geschichte des Nationalsozialismus: Die Karriere einer Idee, Berlin 1932; idem, Adolf Hitler: Das Zeitalter der Verantwortungslosigkeit. Eine Biographie, Zurich 1936; Ernst Fraenkel, The Dual State, New York 1941; Franz Neumann, Behemoth: The Structure and Practice of National Socialism, New York 1942.

¹⁷ Friedrich Meinecke, Die deutsche Katastrophe, Wiesbaden 1946, dostępne w komicznie dosłownym przekładzie angielskim: Sidney B. Fay, The German Catastrophe: Reflections and Recollections, Cambridge Mass., 1950. Jeżeli chodzi o wysoce krytyczne jej omówienie, zobacz Imanuel Geiss, „Kritischer Rückblick auf Friedrich Meinecke”, w idem, Studien über Geschichte und Geschichtswissenschaft, Frankfurt am Main 1972, s. 89-107. Jeżeli chodzi o obronę, zobacz Wolfgang Wippermann, „Friedrich Meineckes ,Die deutsche Katastrophe’: Ein versuch zur deutschen Vergangenheitsbewaltigung”, w Michael Erbe (red.), Friedrich Meinecke heute: Bericht über ein Gedenk-Colloquium zuseinem 25. Todestag am 5. und 6. April 1979, Berlin 1981, s. 101-121.

¹⁸ Katalog pytań postawionych na początku klasycznej pracy Karla Dietricha Brachera Stufen der Machtergreifung, t. I, Karl Dietrich Bracher et al., Die nationalsozialistische Machtergreifung: Studien zur Errichtung des totalitdren Herrschaftssystems in Deutschland 1933/34, Frankfurt am Main 1974 [1960], s. 17-18.

¹⁹ Spośród wielu solidnych omówień historiografii nazizmu i Trzeciej Rzeszy, zobacz zwłaszcza krótki przegląd Jane Caplan, „The Historiography of National Socialism”, w Michael Bentley (red.), Companion to Historiography, London 1997, s. 545-590, oraz dłuższe studium Iana Kershawa, The Nazi Dictatorship: Problems and Perspectives of Interpretation, 4. wyd., London 2000 [1985].

²⁰ Mark Mazower, Dark Continent: Europe’s Twentieth Century, London 1998.

²¹ Jeżeli chodzi o solidny przegląd marksistowskich interpretacji, ulokowany w ich ówczesnym kontekście politycznym, zobacz Pierre Ayçoberry, The Nazi Question: An Essay on the Interpretations of National Socialism (1922-1975), New York 1981 [1979].

²² Jeżeli chodzi o prace wschodnioniemieckie, zobacz omówienie w Andreas Dorpalen, German History in Marxist Perspective: The East German Approach, Detroit 1988. Reprezentatywny wybór, opatrzony świetnym komentarzem, znajduje się w Georg G. Iggers (red.), Marxist Historiography in Transformation: New Orientations in Recent East, German History, Oxford 1992. Jednym z najlepszych i najbardziej subtelnych marksistowskich historyków Trzeciej Rzeszy był Tim Mason: zobacz zwłaszcza jego Nazism, Fascism and the Working Class: Essays by Tim Mason, (red. Jane Caplan), Cambridge 1995, oraz Social Policy in the Third Reich: The Working Class and the ‘National Community’, (red. Jane Caplan), Providence, RI 1993 [1977]).

²³ Shirer, The Rise and Fall; Alan J. P. Taylor, The Course of German History, London 1945; Edmond Vermeil, Germany in the Twentieth Century, New York 1956.

²⁴ Ayçoberry, The Nazi Question, s. 3-15.

²⁵ Rohan d‘Olier Butler, The Roots of National Socialism 1783-1933, London 1941, jest klasycznym przykładem tego rodzaju propagandy czasu wojny; kolejnym jest Fossey J. C. Hearnshaw, Germany the Aggressor throughout the Ages, London 1940. Jeżeli chodzi o inteligentną odpowiedź z epoki, zobacz Harold Laski, The Germans – are they Human?, London 1941.

²⁶ Jeżeli chodzi o ogólne omówienie tych kwestii, zobacz Richard J. Evans, Rethinking German History: Nineteenth-Century Germany and the Origins of the Third Reich, London 1987, zwłaszcza s. 1-54. Istnieje również znakomity, zwięzły zbiór dokumentów opatrzonych komentarzem w John C. G. Rohl (red.), From Bismarck to Hitler: The Problem of Continuity in German History, London 1970. Kiedy byłem studentem zapoznałem się z tymi kontrowersjami dzięki poręcznemu kompendium cytatów z John L. Snell (red.), The Nazi Revolution – Germany’s Guilt or Germany’s Fate?, Boston 1959.

²⁷ Tyczy się to nawet względnie wyrafinowanych dzieł Niemców zmuszonych do wygnania przez władze Trzeciej Rzeszy, takich jak Hans Kohn, zwłaszcza The Mind of Germany: The Education of a Nation, London 1961, oraz Peter Viereck, Metapolitics: From the Romantics to Hitler, New York 1941.

²⁸ Keith Bullivant, „Thomas Mann and Politics in the Weimar Republic”, w idem (red.), Culture and Society in the Weimar Republic, Manchester 1977, s. 14-38; Taylor, The Course, s. 92-93.

²⁹ Gerhard Ritter, „The Historical Foundations of the Rise of National-Socialism”, w Maurice Beaumont et al., The Third Reich: A Study Published under the Auspices of the International Council for Philosophy and Humanistic Studies with the Assistance of UNESCO, New York 1955, s. 381-416; idem, Europa und die deutsche Frage: Betrachtungen über die geschichtliche Eigenart des deutschen Staatsgedankens, München 1948,; Christoph Cornelissen, Gerhard Ritter: Geschichtswissenschaft und Politik im 20. Jahrhundert, Düsseldorf 2001; argumenty Rittera można datować wstecz na rok 1937, kiedy to były ujęte w raczej mniej negatywny sposób (ibid., s. 524-530). Jeżeli chodzi o wiele innych poglądów, zobacz Hans Kohn (red.), German History: Some New German Views, Boston 1954. Wczesną, ale jedynie częściowo udaną próbą przełamania schematów przez niemieckiego historyka było: Ludwig Dehio, Germany and World Politics, London, 1959 [1955]), gdzie wciąż podkreśla się pierwszeństwo czynników międzynarodowych.

³⁰ Zobacz, wśród wielu innych opracowań tematu, Karl Dietrich Bracher, Die totalitäre Erfahrung, München 1987, oraz Leonard Shapiro, Totalitarianism, London 1972. Klasycznym, mocno krytykowanym wyłożeniem podstawowej teorii, jest Carl J. Friedrich i Zbigniew K. Brzezinski, Totalitarian Dictatorship and Autocracy, New York 1963, oraz pionierski filozoficzny tekst Hanny Arendt, The Origins of Totalitarianism, New York 1958.

³¹ Eckard Jesse (red.), Totalitarismus im 20. Jahrhundert, Baden-Baden 1996, oraz Alfons Söllner (red.), Totalitarismus: Eine Ideengeschichte des 20. Jahrhunderts, Berlin 1997.

³² Zobacz zwłaszcza owocne porównania w Ian Kershaw i Moshe Lewin (red.), Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison, Cambridge 1997, oraz użyteczne i przemyślane omówienie w Kershaw, The Nazi Dictatorship, s. 20-46.

³³ Jeżeli chodzi o analizę tego argumentu: Jürgen Steinle, „Hitler als ,Betriebsunfall in der Geschichte’”, w Geschichte in Wissenschaft und Unterricht, nr 45 (1994), s. 288-302.

³⁴ Karl Dietrich Bracher, Die Auflösung der Weimarer Republik: Eine Studie zum Problem des Machtverfalls in der Demokratie, 3. wyd., Villingen 1960 [1955]; idem, et al., Die nationalsozialistische Machtergreifung.

³⁵ Broszat, Der Staat Hitlers; idem, et al. (red.), Bayern in der NS-Zeit, 6 tomów, München 1977-1983; Peukert, Inside Nazi Germany; zobacz również użyteczny komentarz odnośnie rozwoju badań w najnowszym niemieckim wydaniu zwięzłej historii pióra Norberta Freia, Der Führerstaat: Nationalsozialistische Herrschaft 1933 bis 1945, München 2001 [1987], s. 282-304. Ostatnie próby delegitymizacji pracy Broszata, w oparciu o to, że podobnie jak wielu historyków jego pokolenia za młodu należał do Hitlerjugend i wraz z wieloma innymi został wpisany do Partii Nazistowskiej (choć bez swojej wiedzy), są nieprzekonujące, między innymi dlatego, że nie są w stanie stwierdzić, co tak naprawdę napisał jako historyk, Nicolas Berg, Der Holocaust und die westdeutschen Historiker: Erforschung und Erinnerung, Köln 2003, zwłaszcza s. 613-615.

³⁶ Spośród wielu opracowań i zbiorów artykułów, zobacz przykładowo Robert Gellately i Natan Stoltzfus (red.), Social Outsiders in Nazi Germany, Princeton 2001; Michael Burleigh i Wolfgang Wippermann, The Racial State: Germany 1933-1945, Cambridge 1991; Henry Friedlander, The Origins of Nazi Genocide: From Euthanasia to the Final Solution, Chapel Hill, NC 1995; Wolfgang Ayass, ‘Asoziale’ im Nationalsozialismus, Stuttgart 1995; Peter Longerich, Politik der Vernichtung: Eine Gesamtdarstellung der nationalsozialistischen Judenverfolgung, München 1998; Ulrich Herbert, Hitler’s Foreign Workers: Enforced Foreign Labor in Germany under the Third Reich, Cambridge 1997 [1985].

³⁷ Richard J. Evans, In Hitler’s Shadow: West German Historians and the Attempt to Escape from the Nazi Past, New York 1989; idem, Rituals.

³⁸ Queen’s Counsel – honorowy tytuł nadawany członkom brytyjskiej palestry (przyp. tłum.).

³⁹ Richard J. Evans, Telling Lies About Hitler: The Holocaust, History, and the David Irving Trial, London 2002.

⁴⁰ Peter Longerich, Der ungeschriebene Befehl: Hitler und der Weg zur ‘Endlösung’, München 2001, s. 9-20.

⁴¹ W polskim przekładzie, zgodnie z utartą w rodzimej historiografii praktyką, stosowane będą określenia „cesarz”, „gauleiter”, „Führer” i Mein Kampf (przyp. tłum.).

⁴² Victor Klemperer, LTI: Notizbuch eines Philologen, Leipzig 1985 [1946].

ROZDZIAŁ I SPUŚCIZNA PRZESZŁOŚCI

NIEMIECKIE OSOBLIWOŚCI

I

Czy można zacząć od Bismarcka? Na kilku płaszczyznach był kluczową postacią dla nadejścia Trzeciej Rzeszy. Po pierwsze, kult pamięci Żelaznego Kanclerza w latach po jego śmierci sprawiał, że wielu Niemców tęskniło za silnym przywództwem, symbolizowanym przez jego nazwisko. Po drugie, jego działania i polityka w drugiej połowie XIX wieku pomogły stworzyć złowróżbną spuściznę dla niemieckiej przyszłości. Niemniej na wiele sposobów był osobowością złożoną i pełną sprzeczności. Był zarówno Europejczykiem, jak i Niemcem, zarówno postacią nowoczesną, jak i tradycyjną. Także on stanowi przykład zagmatwanej mieszanki nowego i starego, jakże charakterystycznej dla Trzeciej Rzeszy. Warto w tym miejscu przypomnieć, że stworzenie niemieckiego imperium przez Bismarcka w 1871 roku i wyborcze triumfy nazistów z lat 1930-1932 dzieli ledwie półwiecze. Raczej nie da się zaprzeczyć, że istniał związek pomiędzy tymi wydarzeniami. To właśnie tutaj, a nie w odległych kulturach religijnych i hierarchicznych systemach reformacji czy XVIII-wiecznego „absolutyzmu oświeconego”, znajdujemy pierwszy moment niemieckiej historii, który rzeczywiście możemy bezpośrednio powiązać z nadejściem Trzeciej Rzeszy w roku 1933¹.

Urodzony w 1815 r., Otto von Bismarck zasłynął jako „barbarzyńca” niemieckiego konserwatyzmu, skłonny do brutalnych słów i gwałtownych działań, który nigdy nie obawiał się stwierdzać z pełną siły klarownością to, co bardziej ostrożni lękali się wypowiadać na głos. Pochodził z tradycyjnego arystokratycznego środowiska, mającego korzenie zarówno w junkierskiej klasie posiadaczy ziemskich, jak i szlachcie służącej państwu, a dla wielu wydawał się reprezentować prusactwo w skrajnej formie, z jego wszystkimi cnotami i przywarami. Jego dominacja w niemieckiej polityce drugiej połowy XIX wieku była brutalna, butna i całkowita. Nie był w stanie ukryć swej pogardy dla liberalizmu, socjalizmu, parlamentaryzmu, egalitaryzmu oraz wielu innych aspektów nowoczesnego świata. Niemniej wydaje się, że nie wyrządziło to żadnej szkody jego wręcz mitycznej reputacji twórcy imperium niemieckiego, której dorobił się po śmierci. W setną rocznicę jego urodzin, w 1915 r., kiedy to Niemcy znajdowały się w samym środku zaciekłych zmagań I Wojny Światowej, humanistyczny liberał, taki jak historyk Friedrich Meinecke, mógł znaleźć pociechę, a nawet inspirację w wizerunku Żelaznego Kanclerza, człowieka pełnego siły i potęgi: „To duch Bismarcka”, napisał, „nie pozwolił nam poświęcić naszych żywotnych interesów i zmusił nas do heroicznej decyzji o podjęciu kolosalnych zmagań ze Wschodem i Zachodem, jak ujął to Bismarck: ,niczym silny człek, dysponujący dwiema solidnymi pięściami, po jednej dla każdego rywala’”². Oto był wielki, stanowczy przywódca, a wielu Niemców boleśnie odczuwało jego brak w owym kluczowym momencie dziejów ich państwa. W latach po zakończeniu wojny mieli odczuwać nieobecność takiego lidera jeszcze bardziej dotkliwie.

Niemniej w rzeczywistości Bismarck był postacią o wiele bardziej złożoną niż ten surowy wizerunek, pielęgnowany przez jego akolitów po śmierci kanclerza. Nie był lekkomyślnym ryzykantem z późniejszej legendy. Zbyt mało Niemców pamiętało, że to Bismarck zdefiniował politykę jako „sztukę możliwości”³. Zawsze upierał się, że jego metoda polega na ocenie biegu wydarzeń, a następnie wykorzystaniu ich do własnych celów. Sam ujął to bardziej poetycko: „Sam mąż stanu nie może nic kreować. Musi czekać i słuchać aż usłyszy kroki Boga pobrzmiewające przez historię; a następnie skoczyć i schwycić w garść rąbek jego szaty”⁴. Bismarck wiedział, że nie może naginać biegu wydarzeń do jakiegokolwiek z pożądanych przez siebie wzorców. Jeżeli zatem – by odwołać się do innej z jego ulubionych metafor – sztuka polityki polegała na nawigowaniu statkiem-państwem przez prąd dziejów, to w którym kierunku płynął ów prąd w XIX-wiecznych Niemczech? Przez ponad tysiąc lat poprzedzających początek wieku Europa Środkowa była rozbita na miriady niezależnych państw. Niektóre z nich były silne i dobrze zorganizowane, jak Saksonia czy Bawaria, inne niewielkimi lub średnimi „wolnymi miastami”, mikroskopijnymi księstwami oraz dobrami rycerskimi, składającymi się ledwie z zamku i skromnych, otaczających go przyległości. Wszystkie były zebrane w tak zwanym Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego⁵, stworzonym przez Karola Wielkiego w 800 r., a rozwiązanym przez Napoleona w roku 1806. To właśnie była owa „Tysiącletnia Rzesza”, której naśladowanie ostatecznie stanie się ambicją nazistów. Gdy nadszedł czas jej upadku pod ciężarem napoleońskiej inwazji, Rzesza była w opłakanym stanie; próby ustanowienia mającego większe znaczenie zakresu władzy centralnej zawiodły, a jej potężne i ambitne państwa członkowskie, jak Austria oraz Prusy, miały skłonność do coraz częstszych prób narzucania własnej dominacji, tak jakby Rzesza nie istniała.

Gdy w 1815 roku osiadł kurz po klęsce Napoleona pod Waterloo, europejskie kraje powołały organizację mającą być sukcesorką Rzeszy, Związek Niemiecki, której granice były z grubsza podobne i, tak jak poprzednio, obejmowały Niemcy oraz czeskojęzyczne obszary Austrii. Przez pewien czasy policyjny system ustanowiony w Europie Środkowej przez austriackiego kanclerza księcia Metternicha z powodzeniem utrzymywał pokrywę nad wrzącym kotłem liberalnej oraz rewolucyjnej działalności, wprawionej w ruch w szeregach wykształconej mniejszości przez Francuzów przed rokiem 1815. Niemniej do połowy lat 40. wyrosło nowe pokolenie intelektualistów, prawników, studentów oraz lokalnych polityków niezadowolonych z ówczesnej sytuacji. Uwierzyli oni, że najszybszym sposobem na pozbycie się z Niemiec potężnych i maleńkich tyranów jest zniesienie poszczególnych państw członkowskich Związku i zastąpienie ich jednym Państwem Niemieckim opartym na instytucjach przedstawicielskich oraz gwarantującym elementarne prawa i wolności – wolność słowa, pracy, etc. – których nadal brakowało w tak wielu zakątkach Niemiec. Otrzymali swoją szansę dzięki powszechnemu niezadowoleniu wywołanemu przez ubóstwo i głód „chudych lat 40.”. W roku 1848 rewolucja wybuchła w Paryżu i szybko rozgorzała na całym kontynencie. Rządy funkcjonujące dotychczas w Niemczech zostały przez nią zmiecione, a do władzy doszli liberałowie⁶.

Rewolucjoniści szybko zorganizowali wybory w Związku Niemieckim, w tym także w Austrii, i powołali parlament narodowy, który zebrał się we Frankfurcie. Po długich debatach deputowani przegłosowali listę fundamentalnych praw i ustanowili niemiecką konstytucję zgodną z liberalnym duchem. Jednak nie byli w stanie objąć kontroli nad siłami zbrojnymi dwóch najważniejszych państw, Austrii oraz Prus, i to okazało się decydujące. Jesienią 1848 roku monarchowie i generałowie obu krajów odzyskali rezon. Odmówili zatwierdzenia nowej konstytucji i, po fali radykalnie demokratycznych działań rewolucyjnych, która przetoczyła się przez Niemcy wiosną, siłą rozpędzili parlament frankfurcki i odesłali deputowanych do domów. Rewolucja dobiegła końca. Związek Niemiecki został przywrócony, a czołowi rewolucjoniści aresztowani i uwięzieni lub wygnani. Kolejne dziesięciolecie było powszechnie postrzegane przez historyków jako okres głębokiej reakcji, kiedy to liberalne wartości i swobody obywatelskie zostały zmiażdżone żelaznym butem niemieckiego autorytaryzmu.

Wielu historyków uznawało porażkę rewolucji 1848 roku za kluczowe wydarzenie współczesnej historii Niemiec – za znanym sformułowaniem historyka A. J. P. Taylora, był to moment, w którym „Niemcy dotarły do punktu zwrotnego i nie udało im się zawrócić”⁷. Jednak Niemcy nie ruszyły po 1848 r. prostą, jednoznaczną „wyjątkową ścieżką” ku agresywnemu nacjonalizmowi i politycznej dyktaturze⁸. Po drodze miało dojść do wielu nieoczywistych wolt i zakrętów. Przede wszystkim, na początku lat 60. XIX wieku losy liberałów przeszły jeszcze jeden dramatyczny zwrot. Porewolucyjne porozumienie, dalekie od powrotu do starego porządku, starało się zaspokoić liczne żądania liberałów, przy równoczesnej niechęci do zjednoczenia narodowego czy suwerenności parlamentu. Jawne procesy sądowe, równość wobec prawa, swoboda przedsiębiorczości, zniesienie najbardziej gorszących form państwowej cenzury literatury i prasy, prawo do zgromadzeń i zrzeszania się, oraz wiele innych, niemal w całych Niemczech weszły w życie do końca lat 60. I, co najważniejsze, wiele krajów związkowych powołało zgromadzenia przedstawicielskie, na których wybieralni deputowani mogli swobodnie debatować i korzystać z niewielkiej inicjatywy ustawodawczej, oraz posiadali wpływ na dochody państwa.

To właśnie to ostatnie prawo zostało wykorzystane w Prusach w 1862 r. przez ponownie wzrastających w siłę liberałów do zablokowania podniesienia podatków, do czasu aż armia zostanie objęta kontrolą legislatury, czego, z fatalnym skutkiem, nie udało się osiągnąć w roku 1848. Stanowiło to poważne zagrożenie dla finansowania pruskiej machiny wojennej. Chcąc poradzić sobie z tym kryzysem, pruski król postawił na człowieka, który miał zdominować niemiecką politykę na najbliższych trzydzieści lat – Otto von Bismarcka. Do tego czasu liberałowie słusznie uznali, że, tak jak w 1848 r., nie ma szans na zjednoczenie Niemiec w formie obejmującej niemieckojezyczną Austrię. Oznaczałoby to zerwanie z monarchią habsburską, złożoną z ogromnych terytoriów, od Węgier po północne Włochy, leżących poza granicami Związku Niemieckiego i zamieszkiwanych przez miliony ludzi władających językami innymi niż niemiecki. Jednak liberałowie uznali również, że oto, po zjednoczeniu Włoch z lat 1859-1860, nadszedł ich czas. Jeżeli Włosi zdołali stworzyć własne państwo narodowe, to Niemcom z całą pewnością także się to uda.

Bismarck należał do pokolenia europejskich polityków, takich jak Benjamin Disraeli w Wielkiej Brytanii, Napoleon III we Francji czy Camillo Cavour we Włoszech, którzy byli gotowi zastosować radykalne, a nawet rewolucyjne środki do osiągnięcia zasadniczo konserwatywnych celów. Zdawał sobie sprawę, że nacjonalistycznych prądów nie uda się opanować. Jednak dostrzegał również, że po frustracji roku 1848 wielu liberałów, aby spełnić swoje aspiracje, będzie skłonnych poświęcić przynajmniej część zasad na ołtarzu jedności narodowej. Bismarck wykonał szereg szybkich, bezwzględnych ruchów. Najpierw sprzymierzył się z Austriakami, aby odebrać sporne księstwa Szlezwiku i Holsztynu Królestwu Danii, a następnie doprowadził do wojny pomiędzy Prusami i Austrią o administrowanie tymi terenami, która zakończyła się całkowitym zwycięstwem wojsk pruskich. Związek Niemiecki się rozpadł, a jego miejsce zastąpiła instytucja nieobejmująca Austriaków ani ich południowoniemieckich sojuszników, nazwana przez Bismarcka poszukującego określenia bardziej działającego na wyobraźnie, Związkiem Północnoniemieckim. Większość pruskich liberałów, czując, że powstanie państwa narodowego jest na wyciągnięcie ręki, natychmiast wybaczyła Bismarckowi jego politykę (prowadzoną przez ostatnie cztery lata z wyniosłą pogardą dla uprawnień parlamentu) poboru podatków i finansowania armii bez zgody parlamentu. Wiwatowali na jego cześć, gdy doprowadził do kolejnej wojny, tym razem z Francuzami, słusznie obawiającymi się, że powstanie zjednoczonych Niemiec będzie oznaczało koniec ich przewagi w europejskiej polityce mocarstw, którą cieszyli się przez minione półtorej dekady⁹.

Po zmiażdżeniu francuskich armii pod Sedanem i na innych polach bitew, nadszedł czas na proklamowanie powstania nowego imperium niemieckiego w sali lustrzanej byłego pałacu królów Francji w Wersalu. Zbudowany przez „Króla Słońce”, Ludwika XIV, w szczycie jego potęgi niemal dwa wieki wcześniej, pałac stał się poniżającym symbolem francuskiej nieudolności i klęski. Był to kluczowy moment dla nowoczesnych Niemiec oraz całej historii Europy. Dla liberałów wydawał się spełnieniem marzeń, ale przyszło im zapłacić zań słoną cenę. Kilka cech dzieła Bismarcka miało złowrogie skutki dla przyszłości. Przede wszystkim decyzja o nazwaniu nowego państwa „Rzeszą Niemiecką” w nieuchronny sposób przywoływała pamięć o jego tysiącletniej poprzedniczce, potędze dominującej nad Europą przez tak wiele stuleci. W rzeczy samej, niektórzy mówili o tworze Bismarcka jako o „Drugiej Rzeszy”. Zastosowanie tego słowa dawało również do zrozumienia, że tam gdzie Pierwsza Rzesza nie podołała, nie opierając się francuskiej inwazji, Druga odniosła sukces. Spośród wielu elementów jego dzieła, które przetrwały upadek Rzeszy Bismarcka w 1918 roku, dalsze wykorzystanie terminu „Rzesza Niemiecka” przez Republikę Weimarską i wszystkie jej instytucje, miało bardzo duże znaczenie. Wyraz „Rzesza” roztaczał przed wykształconymi Niemcami wizję dalece wykraczającą poza strukturę instytucjonalną stworzoną przez Bismarcka: następczyni Cesarstwa Rzymskiego; obraz Boskiego Imperium na Ziemi; uniwersalizm roszczeń jej zwierzchności; w bardziej prozaicznym, lecz nie mniej przemożnym znaczeniu, był to koncept państwa niemieckiego, które obejmie wszystkich mieszkańców Europy Środkowej posługujących się językiem niemieckim – „jeden Lud, jedna Rzesza, jeden Wódz”, jak ujmował to nazistowski slogan¹⁰. Jednakże w Niemczech byli również tacy, którzy uważali dzieło Bismarcka jedynie za częściową realizację idei prawdziwej Niemieckiej Rzeszy. Początkowo ich głos zaginął w euforii po zwycięstwie, ale z czasem stawali się coraz głośniejsi¹¹.

Konstytucja zaprojektowana przez Bismarcka dla nowej Rzeszy Niemieckiej w 1871 r. na wielu płaszczyznach była bardzo odległa od ideałów wyśnionych przez liberałów w 1848 r. W przeciwieństwie do innych nowoczesnych niemieckich konstytucji, nie zawierała żadnych deklaracji dotyczących podstawowych zasad praw człowieka oraz swobód obywatelskich. Ujmując rzecz formalnie, nowa Rzesza była luźną konfederacją niezależnych państw, podobnie jak jej poprzedniczka. Jej tytularnym przywódcą był Cesarz, czyli Kajzer. Był to tytuł przejęty od dawnych przywódców Świętego Cesarstwa Niemieckiego, wywodzący się od łacińskiego imienia Caesar. Dysponował szerokimi uprawnieniami, w tym prawem wypowiadania wojny i zawierania pokoju. Instytucje nowej Rzeszy były silniejsze niż starej. Powstał wybieralny parlament, Reichstag – jego nazwa, wywodząca się ze Świętego Cesarstwa Niemieckiego, również przetrwała rewolucyjne podziały 1918 roku – oraz szereg centralnie zarządzanych instytucji, zwłaszcza Ministerstwo Spraw Zagranicznych, które z czasem miało się bardzo rozrosnąć. Jednak konstytucja nie dawała parlamentowi narodowemu prawa wyboru lub odwoływania rządu oraz ministrów, a kluczowe aspekty politycznego procesu decyzyjnego, przede wszystkim kwestie związane z wojną i pokojem, zostały zarezerwowane dla władcy i jego najbliższego otoczenia. Ministrowie rządu, w tym szef administracji cywilnej, kanclerz Rzeszy – Bismarck stworzył ten urząd i piastował go przez prawie dwadzieścia lat – byli urzędnikami państwowymi, a nie politykami partyjnymi, i byli odpowiedzialni przed cesarzem, a nie obywatelami czy ich przedstawicielami w parlamencie. Z czasem wpływ Reichstagu wzrastał, choć nieznacznie. Wielki myśliciel rewolucyjny Karol Marks, z niewielką przesadą opisał Rzeszę Bismarcka zwięzłym zdaniem celnie ujmującym jej wewnętrzne sprzeczności, jako „zbudowany na biurokracji despotyzm wojskowy, przybrany w parlamentarną formę, zmieszany z elementami feudalizmu, a równocześnie znajdujący się pod wpływem burżuazji”¹².

II

Znaczenie sił zbrojnych, a zwłaszcza pruskiego korpusu oficerskiego, nie było po prostu produktem czasu wojny. Wynikało z długiej tradycji historycznej. W XVII i XVIII wieku rozrastające się państwo pruskie w znacznej mierze organizowało się na wojskową modłę. Neofeudalny system posiadaczy ziemskich – sławetnych junkrów – i podległego im chłopstwa zgrabnie pasował do systemu rekrutacji oficerów oraz żołnierzy dla armii¹³. Ten system został zdemontowany przez koniec poddaństwa, a tradycyjny prestiż armii doznał poważnego uszczerbku na skutek pasma miażdżących klęsk podczas wojen napoleońskich. W 1848 i ponownie w 1862 roku pruscy liberałowie byli bliscy objęcia sił zbrojnych kontrolą parlamentu. W 1862 roku Bismarck został powołany na stanowisko przede wszystkim, żeby ochronić autonomię pruskiego korpusu oficerskiego przed wpływem liberałów. Natychmiast obwieścił, że „o wielkich sprawach naszych czasów nie będą decydować przemowy i większościowe rezolucje – co było wielkim błędem 1848 i 1849 roku – ale żelazo i krew”¹⁴. Bismarck pozostał wierny swoim słowom. Wojna 1866 roku zniszczyła Królestwo Hanoweru, które zostało włączone do Prus oraz „wyrzuciła” z Niemiec Austrię i Czechy po wiekach odgrywania ważnej roli w kształtowaniu ich losów, a wojna lat 1870-1871 odebrała Francji Alzację i Lotaryngię, oddając te tereny pod bezpośrednią zwierzchność Rzeszy Niemieckiej. To że Bismarck był nazywany „białym rewolucjonistą” znajduje pewne uzasadnienie¹⁵. Rzeszę stworzyły siły zbrojne i działania wojskowe; a czyniąc to odsunęły w cień prawnie usankcjonowane instytucje, wytyczyły granice państwa na nowo oraz obaliły długowieczne tradycje z radykalnością i bezwzględnością, które rzuciły długi cień na dalszy rozwój Niemiec. Skutkiem tego zalegitymizowały zastosowanie siły do osiągania celów politycznych w zakresie dalece wykraczającym poza praktykę przyjmowaną w innych państwach, nie licząc ich spojrzenia na imperialne podboje w odległych zakątkach świata. Militaryzm państwa oraz społeczeństwa miał odegrać istotną rolę w podkopywaniu niemieckiej demokracji w latach 20., a także w narodzinach Trzeciej Rzeszy.

Bismarck zadbał o to, żeby siły zbrojne stały się praktycznie rzecz biorąc państwem w państwie z bezpośrednim dostępem do cesarza oraz własnym systemem samozarządzania. Reichstag miał jedynie prawo zatwierdzać ich budżet co siedem lat, a minister wojny był odpowiedzialny przed armią, a nie władzą ustawodawczą. Oficerowie cieszyli się różnorakimi przywilejami społecznymi i innymi, oraz oczekiwali od cywilów wyrazów szacunku, gdy spotykali ich na ulicy. Nie może zaskakiwać, że dla wielu członków burżuazji ambicją było dopuszczenie do stopnia oficerskiego w rezerwie armii; a obowiązkowa służba wojskowa sprawiała, że masy były dobrze zaznajomione z wojskowymi zasadami postępowania, ideałami i wartościami¹⁶. W okresach kryzysu armia miała prawo wprowadzić stan wojenny i zawiesić wolności obywatelskie, był to ruch tak często rozważany w czasach wilhelmińskich, że niektórzy historycy z usprawiedliwioną przesadą opisywali polityków i parlamentarzystów tego okresu jako ludzi żyjących w stałym zagrożeniu odgórnego zamachu stanu¹⁷.

Armia wpływała na społeczeństwo na wiele sposobów. Najbardziej intensywnie w Prusach, a następnie po 1871 roku, bardziej pośrednio, poprzez pruski przykład, także na inne państwa niemieckie. Jej prestiż, osiągnięty dzięki oszałamiającym zwycięstwom w wojnach zjednoczeniowych, był ogromny. Podoficerowie, czyli mężczyźni, którzy zostawali w armii, gdy już minął okres ich służby obowiązkowej i pozostawali w niej na wiele kolejnych lat, posiadali prawo do automatycznej posady państwowej, gdy wreszcie opuszczą szeregi sił zbrojnych. Oznaczało to, że zdecydowaną większość policjantów, pracowników poczty i kolei oraz innych niższych urzędników państwowych stanowili byli żołnierze – ukształtowani w armii i zachowujący się na wojskową modłę, do której przywykli. Zbiór zasad instytucji takiej jak siły policyjne koncentrował się na wymuszaniu wojskowych modeli zachowań, kładł nacisk na zachowanie odrębności względem reszty społeczeństwa i zapewnienie, aby podczas ulicznych marszów czy masowych demonstracji, tłum był traktowany bardziej jak wrogie siły niż zgromadzenie obywateli¹⁸. Wojskowe pojęcie honoru było tak rozpowszechnione, że zapewniło dalszą żywotność pojedynkowaniu się wśród cywilów, nawet mężczyzn z klasy średniej, co było typowe również dla Francji oraz Rosji¹⁹.

Z biegiem czasu utożsamianie się korpusu oficerskiego z pruską arystokracją osłabło, a arystokratyczny kodeks wojskowy został poszerzony o nowe formy powszechnego militaryzmu, w tym, w pierwszych latach XX wieku, o Stowarzyszenie Floty Niemieckiej oraz kluby weteranów²⁰. Do wybuchu I Wojny Światowej większość kluczowych stanowisk w korpusie oficerskim została obsadzona przez zawodowców, a arystokracja utrzymała dominującą pozycję głównie na obszarach tradycyjnie związanych ze społecznym prestiżem i snobizmem, takich jak kawaleria czy gwardia, zresztą podobnie było również w innych państwach. A jednak profesjonalizacja korpusu oficerskiego, przyśpieszona przez pojawienie się nowych technologii wojskowych, od karabinu maszynowego i drutu kolczastego po samolot i czołg, nie sprawiła, że stał się bardziej demokratyczny. Wręcz przeciwnie, militarna arogancja została wzmocniona przez doświadczenia nabyte w koloniach, gdzie niemieckie siły zbrojne bezlitośnie dławiły powstania miejscowych ludów, takich jak Hererowie w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej (obecnie Namibia)²¹. W latach 1904-1907, w akcie świadomego ludobójstwa, niemiecka armia zmasakrowała tysiące mężczyzn, kobiet i dzieci ludu Hererów, a o wiele więcej wypędziła na pustynię, gdzie czekał ich głód. W rezultacie tych działań, z populacji liczącej przed wojną ok. 80 000 ludzi, do 1911 r. Hererów zostało jedynie 15 000²². W okupowanych częściach Rzeszy, takich jak Alzacja i Lotaryngia odebrane Francji w 1871 r., armia często zachowywała się niczym zdobywcy stawiający czoła wrogiej i opornej ludności. Najbardziej rażące przypadki takiej postawy doprowadziły do gorącej debaty w Reichstagu w 1913 r., podczas której deputowani przegłosowali wotum nieufności wobec rządu. Oczywiście nie zmusiło go to do rezygnacji, niemniej jednak pokazało coraz większą polaryzację opinii na temat miejsca sił zbrojnych w niemieckim społeczeństwie²³.

W owym czasie wielu ludzi nie zdawało sobie sprawy ze stopnia, w jakim Bismarck zdołał okiełznać dzikie zapędy armii oraz utrzymać w ryzach jej pragnienie potężnych aneksji terytorialnych będące pokłosiem jej zwycięstw. W rzeczy samej, zwłaszcza po jego wymuszonej rezygnacji w 1890 r., narodził się mit – w sporym stopniu wzmacniany przez niezadowolonego byłego kanclerza i jego popleczników – o Bismarcku, który jako charyzmatyczny przywódca bezwzględnie przecinał polityczne węzły gordyjskie i siłą rozwiązywał wielkie problemy swoich czasów. W publicznej świadomości utrwaliły się wojny rewolucyjne Bismarcka z lat 60. XIX wieku, a nie dwie następne dekady, w czasie których starał się utrzymać pokój w Europie pozwalający Rzeszy Niemieckiej okrzepnąć. Dyplomata Ulrich von Hassell, lider konserwatywnej antyhitlerowskiej opozycji w 1944 r., zapisał w swoim dzienniku podczas wizyty w starej rezydencji Bismarcka w Friedrichsruh:

„Jest godnym pożałowania jak fałszywy obraz jego miejsca w świecie, bezwzględnego polityka pełnego przemocy, sami stworzyliśmy, znajdując dziecinną przyjemność w fakcie, że oto nareszcie ktoś przywrócił Niemcom wpływową pozycję. Tak naprawdę jego największym talentem była dyplomacja na najwyższym szczeblu oraz umiarkowanie. Doskonale wiedział jak zdobyć sobie zaufanie świata, dokładnie przeciwnie [w stosunku do tego co dzieje się – dop. tłum.] dzisiaj”²⁴.

Mit dyktatorskiego przywództwa nie był wyrazem pradawnych, głęboko zakorzenionych cech niemieckiego charakteru; był tworem o wiele nowszym.

Na początku XX wieku był napędzany przez pamięć o twardej postawie Bismarcka wobec tych, których postrzegał jako wewnętrznych wrogów Rzeszy. W latach 70., reagując na papieskie próby wzmocnienia władzy nad wspólnotą katolicką poprzez Syllabus Errorum (1864) i ogłoszenie dogmatu o nieomylności papieża (1871²⁵), Bismarck rozpoczął, jak okreslili to liberałowie, „zmagania o kulturę”. Wprowadził szereg praw i rozwiązań policyjnych obliczonych na objęcie Kościoła katolickiego kontrolą państwa pruskiego. Katolicki kler nie chciał stosować się do praw wymagających odeń przechodzenia szkoleń w instytucjach państwowych czy przedkładania nominacji na stanowiska kościelne do zatwierdzenia władzom państwowym. Niebawem łamiący nowe zasady mieli być tropieni przez policję, aresztowani i zamykani w więzieniach. Do połowy lat 70. 989 parafii było nieobsadzonych, 225 księży przebywało w więzieniach, wszystkie zakony katolickie, nie licząc tych zaangażowanych w opiekę nad chorymi, zostały zniesione, dwóch arcybiskupów oraz trzech biskupów usunięto z urzędów, a biskup Trewiru zmarł wkrótce po zwolnieniu, po dziewięciu miesiącach aresztu²⁶. Jeszcze bardziej niepokojący był fakt, że ten potężny zamach na swobody obywatelskie około 40% mieszkańców Rzeszy znalazł poklask wśród niemieckich liberałów, którzy mieli katolicyzm za tak poważne zagrożenie dla cywilizacji, że usprawiedliwiali tego typu skrajne metody.

Owe zmagania ostatecznie wygasły, a wspólnota katolicka wyszła z nich jako zaciekły wróg liberalizmu oraz nowoczesności, zdeterminowana, by udowodnić swą lojalność względem państwa, zwłaszcza poprzez partię polityczną, którą pierwotnie sformowała, by bronić się przed prześladowaniami, tak zwaną Partię Centrum. Lecz jeszcze zanim ten proces dobiegł końca, Bismarck zadał kolejny cios wolnościom obywatelskim za pomocą ustawy antysocjalistycznej, zatwierdzonej przez Reichstag po dwóch zamachach na sędziwego cesarza Wilhelma I w 1878 r. W rzeczywistości raczkujący niemiecki ruch socjalistyczny nie miał nic wspólnego z niedoszłymi zabójcami i był praworządną organizacją pokładającą wiarę w dojście do władzy ścieżką parlamentarną. Jednakże liberałowie ponownie zostali nakłonieni do porzucenia swoich zasad na rzecz czegoś, co przedstawiono im jako interes narodowy. Zjazdy socjalistów zostały zakazane, socjalistyczne gazety i czasopisma zamknięte, a partia socjalistyczna wyjęta spod prawa. Przywrócono, uprzednio zawieszoną w Prusach, a także wszystkich większych państwach niemieckich karę śmierci. Następnym krokiem były masowe aresztowania i wtrącanie socjalistów do więzień²⁷.

Konsekwencje ustawy antysocjalistycznej były jeszcze bardziej dalekosiężne niż zmagań z Kościołem katolickim. Również nie osiągnęła swego bezpośredniego celu, czyli nie zdusiła rzekomych „wrogów Rzeszy”. Socjalistom nie można było prawnie zabronić startowania w wyborach jako pojedynczym jednostkom, a jako że niemiecka industrializacja nabierała tempa, a przemysłowa klasa robotnicza, jeszcze szybciej, stawała się coraz liczniejsza, socjalistyczni kandydaci otrzymywali coraz to większy odsetek głosów. Po tym, gdy w 1890 r. ustawie pozwolono wygasnąć, socjaliści zreorganizowali się w łonie Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. W przeddzień I Wojny Światowej partia liczyła ponad milion członków, będąc największą organizacja polityczną na świecie. W wyborach 1912 r., na przekór stronniczości systemu wyborczego, w którym przewagę miały konserwatywne, wiejskie okręgi wyborcze, wyprzedziła Partię Centrum i stała się największym samodzielnym ugrupowaniem w Reichstagu. Represje okresu ustawy antysocjalistycznej zepchnęły ją bardziej w lewą stronę, a począwszy od lat 90. partia była wierna sztywnemu marksistowskiemu kredo, zgodnie z którym funkcjonujące wówczas instytucje kościelne, państwowe i społeczne, od monarchii i korpusu oficerskiego armii po wielki biznes i giełdę, zostaną obalone przez rewolucję proletariatu, która zrodzi republikę socjalistyczną. Wsparcie ustawy antysocjalistycznej przez liberałów sprawiło, że socjaldemokraci nie ufali żadnym „burżuazyjnym” partiom politycznym i odrzucali wszelkie pomysły związane ze współpracą z politycznymi orędownikami kapitalizmu czy też zwolennikami tego, co uznawali za jedynie powierzchowną reformę istniejącego systemu politycznego²⁸. Liczny, wysoce zdyscyplinowany, nietolerujący wewnętrznych rozłamów i pozornie niemożliwy do powstrzymania w swym marszu ku wyborczej dominacji, ruch socjaldemokratyczny zasiał grozę w sercach szacownych przedstawicieli klasy średniej i wyższej. Pomiędzy socjaldemokratami z jednej, a wszystkimi partiami „burżuazyjnymi” z drugiej strony, pojawiła się ogromna przepaść. Ten niedający się przezwyciężyć polityczny podział miał przetrwać do głębokich lat 20. i odegrać kluczową rolę w kryzysie, który koniec końców umożliwi dojście do władzy nazistom.

Jednak przez cały ten czas partia z pełną determinacją robiła wszystko co mogła, by nie łamać prawa i nie dać żadnego pretekstu do wiszącego nad jej głową przywrócenia ustawy zakazującej jej funkcjonowania. W rzadkim przebłysku poczucia humoru Lenin miał kiedyś stwierdzić, że niemieccy socjaldemokraci nigdy nie wznieciliby udanej rewolucji w swoim kraju, ponieważ gdyby przyszło im szturmować dworce kolejowe, to ustawiliby się w zgrabne kolejki, aby najpierw nabyć bilety na perony. Partia wyrobiła sobie nawyk oczekiwania na wydarzenia, zamiast podejmować działania mające je kreować. Jej potężnie rozbudowana struktura organizacyjna, z instytucjami kulturalnymi, gazetami i czasopismami, piwiarniami, barami, klubami sportowymi i aparatem edukacyjnym, zdążyła zapewnić swym członkom kompletny sposób bycia oraz stworzyć zbiór wykształconych zainteresowań i niewielu w partii było gotowych uczynić coś, co mogłoby im zagrozić. Jako praworządna organizacja, partia wierzyła, że sądy zapobiegną prześladowaniom. A jednak funkcjonowanie w granicach prawa nie było rzeczą prostą, nawet po 1890 roku. Małostkowe szykany policji były wspierane przez konserwatywnych sędziów i prokuratorów, a sądy nadal postrzegały socjaldemokratów jako niebezpiecznych rewolucjonistów. Niełatwo było znaleźć socjaldemokratycznych mówców czy redaktorów partyjnej gazety, którzy przed 1914 r. nie mieliby za sobą kilku odsiadek za obrazę majestatu lub zniewagę urzędników państwowych; krytykowanie monarchy lub policji, a nawet członków administracji publicznej odpowiedzialnych za bieżące funkcjonowanie państwa, zgodnie z literą prawa nadal było przestępstwem. Przed 1914 rokiem walka z socjaldemokratami stała się sprawą całego pokolenia sędziów, prokuratorów, szefów policji i urzędników państwowych. Ci ludzie, a także większość ich zwolenników z klasy średniej oraz wyższej, nigdy nie pogodzili się z tym, że socjaldemokracja to legalny ruch polityczny. Według nich zadaniem prawa było wspieranie istniejących instytucji państwowych oraz społecznych, a nie działanie w roli bezstronnego rozjemcy pomiędzy zwalczającymi się ugrupowaniami politycznymi²⁹.

Liberałowie z całą pewnością nie pomagali zaradzić tej sytuacji. W latach 80. i 90. sami stracili wiele głosów i miejsc w Reichstagu, choć zdołali utrzymać spore poparcie w niemieckich miastach i miasteczkach. Jednym z ich większych problemów był fakt, że pod koniec XIX wieku przeszli wiele podziałów, a nawet po tym jak w 1910 r. ich bardziej lewicowo zorientowane ugrupowania ponownie zjednoczyły siły, nadal istniały dwie partie liberalne głównego nurtu, Narodowo-Liberalna i Postępowa³⁰. Różnice między nimi sięgały czasów, gdy ta druga nie była skłonna wybaczyć Bismarckowi zbierania podatków w Prusach w latach 60. bez zgody parlamentu. Niemniej podobne podziały były widoczne również z prawej strony sceny politycznej, gdzie istniała nie jedna, a dwie Partie Konserwatywne, bowiem ci, którzy wspierali scalanie Prus z Rzeszą przez Bismarcka w roku 1871 – zaciekli przeciwnicy twardogłowej pruskiej szlachty, junkrów – pielęgnowali własną tożsamość określając się mianem „Wolnych Konserwatystów”. Co więcej, te dwie w znacznej mierze protestanckie, północnoniemieckie partie musiały stawać w szranki z jeszcze większym prawicowym ugrupowaniem politycznym, Partią Centrum, której antymodernizm oraz poparcie dla istnienia Rzeszy mieszały się z orędowaniem za opieką społeczną i krytyczną postawą wobec niemieckich rządów kolonialnych w Afryce. A zatem przed 1914 r. w Niemczech były nie dwie, a sześć partii głównego nurtu – socjaldemokraci, dwie partie liberalne, dwa ugrupowania konserwatywne oraz Partia Centrum, co odzwierciedlało między innymi regionalne, religijne i społeczno-klasowe podziały niemieckiego społeczeństwa³¹. W sytuacji, w której silna władza wykonawcza nie była bezpośrednio odpowiedzialna przed władzą ustawodawczą, szanse, że polityka partyjna będzie miała decydujące znaczenie w państwie, były niewielkie.

III

Rywalizacja tych wszystkich partii zdecydowanie nie była powodem powszechnego rozczarowania polityką. Pomogła podgrzewać polityczną atmosferę, aż w końcu w 1914 r. ta osiągnęła pozytywnie rozgorączkowany poziom. Powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn w wyborach do Reichstagu, a także mniej lub bardziej tajne głosowanie oraz ścisłe zasady dotyczące okręgów wyborczych sprawiły, że elektorat miał pełne zaufanie wobec systemu wyborczego. W wyborach do Reichstagu z 1912 r. frekwencja osiągnęła zadziwiające 85% uprawnionych do głosowania³². Wszystko wskazuje na to, że głosujący potraktowali swój obowiązek poważnie i dokładnie zastanawiali się nad tym, jak pogodzić swoje stanowisko ideologiczne z szerszym scenariuszem politycznym, gdy dojdzie, jak to często bywało, do drugiego głosowania w wyborczej dogrywce przewidywanej przez system przedstawicielstwa proporcjonalnego przyjęty przez niemiecką konstytucję na potrzeby wyborów do Reichstagu. System wyborczy, chroniony przez prawne zabezpieczenia i przepisy, otwierał pole dla debaty demokratycznej i przekonał miliony Niemców o rozmaitym zabarwieniu politycznym, że polityka należy do ludzi³³. Ponadto, w Cesarstwie Niemieckim prasa codzienna była niemal całkowicie upolityczniona, każda gazeta była jednoznacznie związana z tą czy inną partią i wykładała jej punkt widzenia niemalże we wszystkich tekstach³⁴. Polityka przestała być jedynie pożywką dla debat elit i klasy średniej, ale stała się również główną osią dyskusji w piwiarniach i barach klasy robotniczej, wpływała nawet na to, co ludzie decydowali się robić w czasie wolnym³⁵.

Na początku XX wieku dyskusje i debaty polityczne częściej zbaczały ku pozycji Niemiec w Europie i świecie. Niemcy w coraz większym stopniu zdawali sobie sprawę, że tworzenie Rzeszy przez Bismarcka na wielu płaszczyznach nie zostało dokończone. Przede wszystkim obejmowała duże mniejszości etniczne i kulturowe, co było dziedzictwem całych wieków terytorialnego rozrostu państwa oraz konfliktów etnicznych. Na północy zamieszkiwali Duńczycy, w Alzacji i Lotaryngii ludność francuskojęzyczna, a w środkowych Niemczech niewielka grupa słowiańska zwana Serbołużyczanami; ale co najważniejsze w Rzeszy żyły również miliony Polaków, zamieszkujących obszary dawnego Królestwa Polskiego zaanektowane przez Prusy w XVIII wieku. Już pod władzą Bismarcka państwo coraz bardziej usilnie starało się germanizować owe mniejszości, atakując stosowanie ich rodzimych języków w szkołach oraz aktywnie zachęcając do osadnictwa etnicznych Niemców na ich terenach. W przeddzień I Wojny Światowej posługiwanie się językiem niemieckim było obowiązkowe na zebraniach publicznych w całej Rzeszy, a ustawy rolne zmodyfikowano w taki sposób, aby pozbawić Polaków fundamentalnych praw ekonomicznych³⁶. Pogląd jakoby mniejszości etniczne miały prawo być traktowane w taki sam sposób jak większość był podzielany przez maleńki i stale kurczący się odsetek Niemców. Przed 1914 r. nawet socjaldemokraci postrzegali Rosję i słowiański wschód jako obszar zacofania oraz barbarzyństwa, i w niewielkim lub wręcz żadnym stopniu sympatyzowali z wysiłkami polskojęzycznych pracowników w Niemczech na rzecz obrony ich praw³⁷.

Spoglądając poza Niemcy i Europę na szeroki świat, kanclerze Rzeszy piastujący ten urząd po Bismarcku postrzegali własny kraj jako państwo drugiej kategorii, gdy porównywali je z Wielką Brytanią oraz Francją i ich ogromnymi zamorskimi imperiami opasającymi kulę ziemską. Opóźnione na tym polu Niemcy były w stanie jedynie zebrać resztki i okruszki pozostawione przez inne europejskie mocarstwa kolonialne, które już na starcie miały nad nimi przewagę. Tanganika, Namibia, Togoland, Kamerun, Nowa Gwinea, rozmaite wyspy na Pacyfiku oraz chiński port traktatowy w Jiaozhou, to praktycznie rzecz biorąc wszystkie terytoria składające się na niemieckie imperium zamorskie w przeddzień wybuchu I Wojny Światowej. Bismarck uważał je za mało istotne i niechętnie przystał na ich opanowanie. Jednak jego następcy mieli na to inne spojrzenie. Prestiż i światowa pozycja Niemiec wymagały, jak ujął to Bernahrd von Bülow, minister spraw zagranicznych pod koniec lat 90., a następnie do 1909 r. kanclerz Rzeszy, właściwego „miejsca pod słońcem”. Rozpoczęto budowę potężnej marynarki wojennej. Jej długofalowym celem miało być uzyskanie kolonialnych ustępstw od Brytyjczyków, władców największego imperium zamorskiego na świecie, poprzez groźbę, a może i jej urzeczywistnienie, sparaliżowania lub zniszczenia głównych sił floty brytyjskiej w tytanicznym starciu na Morzu Północnym³⁸.

Coraz bardziej ambitne marzenia o światowej potędze były artykułowane przede wszystkim przez samego cesarza Wilhelma II, pompatycznego, zarozumiałego i skrajnie gadatliwego człowieka, który rzadko przepuszczał okazję, by wyrazić swe potępienie demokracji i praw obywatelskich, pogardę wobec zdania innych oraz własną wiarę w wielkość Niemiec. Cesarz, podobnie jak wielu jego admiratorów, dorastał już w zjednoczonych Niemczech. Miał niewielką świadomość tego jak niepewna i ryzykowna była droga, którą obrał Bismarck, by zjednoczyć państwo w 1871 roku. Podążając za pruskimi historykami swoich czasów, uważał, że cały ten proces był historycznie przesądzony. Nie miał pojęcia o pełnej nerwów obawie o przyszłość Niemiec, która skłoniła Bismarcka do postawienia na tak ostrożną politykę zagraniczną w latach 70. i 80. Bezsprzecznie cesarz miał zbyt kapryśny charakter i zbyt chwiejną osobowość, by mógł wywrzeć jakikolwiek spójny wpływ na bieg spraw państwa, a jego ministrowie zdecydowanie zbyt często musieli działać wbrew jego naciskom, niż wcielać w życie jego życzenia. Jego nieustanne deklaracje, iż jest potrzebnym Niemcom wielkim przywódcą, jedynie zwracały uwagę na jego niedostatki na tym polu, a także odegrały pewną rolę w cementowaniu nostalgicznego mitu stanowczości oraz sprytu Bismarcka. Wielu Niemców zaczęło przeciwstawiać bezwzględność amoralnego sterowania państwem Bismarcka, gdzie cel uświęcał środki, a mąż stanu mógł mówić jedno, równocześnie czyniąc lub szykując się do czynienia czegoś innego, z żywiołową emfazą i nieprzemyślanym brakiem taktu Wilhelma³⁹.

Pomijając już konkretne osobowości, wszystkie wykreowane przez Bismarcka cechy Niemiec w mniejszym lub większym stopniu można było dostrzec również w innych państwach. We Włoszech charyzmatyczny przykład Garibaldiego, lidera sił popularnych, które w 1859 r. pomogły zjednoczyć naród, zapewnił wzorzec dla późniejszego dyktatora Mussoliniego. W Hiszpanii armia była podobnie pozbawiona kontroli co w Niemczech, a we Włoszech, tak samo jak w Niemczech, odpowiadała raczej przed tronem niż przed parlamentem. W Austro-Węgrzech administracja publiczna była równie silna, a prerogatywy instytucji parlamentarnych jeszcze bardziej ograniczone. We Francji szalał konflikt pomiędzy państwem a Kościołem, swą zaciekłością niewiele ustępujący niemieckim „zmaganiom o kulturę”. W Rosji w polityce wewnętrznej oraz stosunkach z najbliższymi sąsiadami odwołano się do konceptu podobnego do tego z Rzeszy⁴⁰. Reżim carski w Rosji gnębił socjalistów jeszcze bardziej dotkliwie niż jego niemiecki odpowiednik i ani na krok nie ustępował niemieckim władzom w dążeniu do asymilacji Polaków, których miliony żyły także pod jego władzą. Przed rokiem 1914 liberalizm, jakkolwiek definiowany, był słaby we wszystkich większych państwach Europy Środkowej i Wschodniej, a nie tylko w Rzeszy. We Włoszech scena polityczna była bardziej rozczłonkowana niż w Niemczech, a przekonanie, że wojna jest usprawiedliwionym środkiem osiągania celów politycznych, zwłaszcza utworzenia imperium lądowego, było wspólne dla wielu europejskich mocarstw, co wybuch I Wojny Światowej w sierpniu 1914 roku miał udowodnić z tak przerażającą klarownością. Na całym kontynencie coraz liczniejsze siły demokratyczne zagrażały hegemonii konserwatywnych elit. Koniec XIX i początek XX wieku był czasem nacjonalizmu nie tylko w Niemczech, ale w całej Europie, a do „nacjonalizacji mas” doszło również w wielu innych państwach⁴¹.

Niemniej oprócz Niemiec w żadnym innym kraju Europy wszystkie te warunki nie były obecne w tym samym czasie oraz w takim stopniu. Co więcej, Niemcy nie były po prostu jednym z wielu europejskich państw. Historycy napisali bardzo wiele na temat rozmaitych aspektów rzekomego wstecznictwa Niemiec w tym okresie, domniemanego braku wartości obywatelskich, pozornie przestarzałej struktury społecznej, ponoć tchórzliwej klasy średniej oraz najwidoczniej neofeudalnej arystokracji. Jednakże ludzie żyjący w tym okresie mieli na to inne spojrzenie. Na długo przed wybuchem I Wojny Światowej Niemcy były najbardziej zasobną, najpotężniejszą i najbardziej zaawansowaną gospodarką na kontynencie. W ostatnich latach pokoju Niemcy odpowiadały za dwie trzecie europejskiej produkcji stali, połowę wydobycia węgla kamiennego i brunatnego oraz wytwarzały o 20% więcej energii elektrycznej niż Wielka Brytania, Francja i Włochy razem wzięte⁴². W 1914 r., dzięki populacji ok. 67 milionów, imperium niemieckie zarządzało znacznie większymi zasobami ludzkimi niż jakiekolwiek inne europejskie mocarstwo kontynentalne z wyjątkiem Rosji. Dla porównania, w tym czasie Wielka Brytania, Francja oraz Austro-Węgry miały pomiędzy 40 a 50 milionów ludności. Niemcy były światowym liderem w najnowocześniejszych gałęziach przemysłu, takich jak chemia, farmaceutyka czy elektryka. W rolnictwie masowe wykorzystanie nawozów sztucznych oraz maszyn do 1914 r. zmieniło oblicze wydajności areałów ziemskich na północy i wschodzie. Przykładowo w tym czasie Niemcy odpowiadały za jedną trzecią światowej produkcji ziemniaków. Począwszy od przełomu wieków, a być może jeszcze wcześniej, dynamicznie podnosił się standard życia. Produkty wielkich niemieckich przedsiębiorstw przemysłowych, takich jak Thyssen i Krupp, Siemens i AEG, Hoechst i BASF, na całym świecie słynęły ze swej jakości⁴³.

Postrzegane z nostalgią z perspektywy wczesnych lat międzywojnia, dla wielu Niemcy sprzed 1914 r. były rajem pokoju, pomyślności i harmonii społecznej. A jednak pod powierzchnią dostatku i pewności siebie, Niemcy były nerwowe, niepewne i udręczone wewnętrznymi napięciami⁴⁴. Dla wielu już samo tempo zmian ekonomicznych oraz społecznych było przerażające i oszałamiające. Stare wartości zdawały się zanikać w galimatiasie materializmu i nieokiełznanej ambicji. Kultura modernistyczna, od malarstwa abstrakcyjnego po muzykę atonalną, w niektórych kręgach społeczeństwa zwiększała poczucie dezorientacji⁴⁵. Prastara dominacja pruskiej arystokracji ziemskiej, którą Bismarck tak bardzo starał się zachować, została podkopana przez pęd niemieckiego społeczeństwa ku nowoczesności. Burżuazyjne wartości, zwyczaje i wzorce zachowań do 1914 r. zatriumfowały w wyższej i średniej klasie społeczeństwa; lecz równocześnie i one musiały stawić czoła coraz większej pewności siebie przemysłowej klasie robotniczej, zorganizowanej w potężny ruch socjaldemokratyczny ludzi pracy. Niemcy, w przeciwieństwie do innych krajów Europy, stały się państwem narodowym nie przed rewolucją przemysłową, lecz w jej apogeum; ale nie na gruncie jednego państwa a federacji wielu różnych państw, których niemieccy obywatele byli związani głównie wspólnym językiem, kulturą oraz etnicznością. Presja i napięcia wywołane przez dynamiczne uprzemysłowienie splotły się ze sprzecznymi wyobrażeniami na temat natury państwa i narodu niemieckiego oraz ich miejsca w szerszym kontekście europejskim i światowym. Niemieckie społeczeństwo nie wkroczyło w erę państwowości w 1871 r. w pełni stabilnym stanie. Było rozdarte przez coraz głębsze konflikty wewnętrzne, które w coraz większym stopniu przekładały się na nierozwiązane napięcia systemu politycznego stworzonego przez Bismarcka⁴⁶. Owe napięcia znalazły ujście w coraz bardziej wrzaskliwym nacjonalizmie przemieszanym z niepokojąco donośnymi dawkami rasizmu oraz antysemityzmu, które miały pozostawić po sobie złowróżbne dziedzictwo na przyszłość.

PIEŚNI NIENAWIŚCI

I

Pod koniec 1889 roku dyrektor berlińskiej szkoły podstawowej, Hermann Ahlwardt, stanął przed perspektywą ruiny finansowej. Urodzony w zubożałej pomorskiej rodzinie w 1846 r., przekonał się, że dochód ze skromnego w hierarchii pruskiej edukacji stanowiska jest zbyt niski, aby pokryć jego spore bieżące wydatki. W rozpaczy popełnił zbrodnię, która, jak się zdawało, została wręcz celowo zaplanowana tak, aby wstrząsnąć wrażliwością jego przełożonych: ukradł pieniądze z funduszy gromadzonych na zapłatę za przyjęcie bożonarodzeniowe dzieci z jego szkoły. Wkrótce przestępstwo zostało odkryte, a on zwolniony z posady. Pozbawiło go to ostatniego źródła dochodów. Wielu ludzi byłoby załamanych taką katastrofą i przytłoczonych poczuciem winy oraz wyrzutami sumienia. Ale nie Hermann Ahlwardt. „Dyrektor”, pod takim mianem stanie się wkrótce znany opinii publicznej, przeszedł do ofensywy. Poszukując kogoś na kogo mógłby zrzucić winę za swe nieszczęścia, szybko skupił uwagę na Żydach⁴⁷.

W tym okresie niemiecka społeczność żydowska była mocno zakulturowaną, święcącą sukcesy grupą, wyróżniającą się na tle innych Niemców głównie religią⁴⁸. W XIX wieku nierówności obywatelskie narzucone niechrześcijanom w państwach niemieckich były stopniowo uchylane, podobnie jak w innych państwach, gdzie zniesiono formalną dyskryminację ze względu na religię – na przykład w Wielkiej Brytanii, poprzez emancypację katolików z 1829 r. Ostatnie prawne przeszkody stojące na drodze pełnego zrównania praw zostały zlikwidowane przez zjednoczenie Niemiec w 1871 r. Teraz, gdy w całych Niemczech w miejsce ceremonii religijnych wprowadzono śluby cywilne, liczba małżeństw mieszanych pomiędzy żydami a chrześcijanami zaczęła szybko rosnąć. Przykładowo we Wrocławiu w 1915 r. zawierano 35 małżeństw żydowsko-chrześcijańskich na każde 100 małżeństw czysto żydowskich, podczas gdy pod koniec lat 70. XIX wieku zaledwie dziewięć. Bardzo nieliczni chrześcijańscy partnerzy w takich związkach pochodzili z nawróconych rodzin żydowskich, a tego rodzaju małżeństwa były obecne na wszystkich szczeblach społecznych. W 1904 r. 19% żydowskich mężczyzn z Berlina oraz 13% kobiet związało się węzłem małżeńskim z chrześcijańskimi partnerami. W Düsseldorfie w połowie pierwszej dekady XX wieku jedna czwarta wszystkich Żydów poślubiła chrześcijańskich partnerów, a w 1914 r. była to już jedna trzecia. W przededniu I Wojny Światowej na każde sto czysto żydowskich małżeństw przypadało 38 ślubów mieszanych; w Hamburgu owa liczba wynosiła aż 73. Coraz liczniejsi Żydzi zaczynali również przechodzić na chrześcijaństwo; w pierwszych siedemdziesięciu latach XIX wieku było 11 000 konwertytów, a w pozostałych trzech dekadach aż 11 500. Pomiędzy 1880 a 1919 r. ochrzczono około 20 000 niemieckich Żydów. Sukces powoli prowadził do rozkładu tożsamości społeczności żydowskiej jako zamkniętej grupy religijnej⁴⁹.

Około 600 000 praktykujących Żydów żyjących w imperium niemieckim było maleńką mniejszością religijną w zdecydowanie zdominowanym przez chrześcijan społeczeństwie, stanowiąc ok. 1% ogółu ludności. Przez wieki byli odcięci od tradycyjnych źródeł bogactwa, takich jak posiadanie ziemi, i pozostawali poza szeregami establishmentu Rzeszy, bowiem nieformalna dyskryminacja społeczna nadal nie pozwalała im zająć miejsca w kluczowych instytucjach, takich jak armia, uniwersytety czy najwyższe stanowiska administracji publicznej; zaiste, ich dostęp do tych instytucji w latach 90. i w pierwszej dekadzie XX wieku wręcz zmalał⁵⁰. Nawróceni Żydzi tak cierpieli przez codzienny antysemityzm, że wielu z nich zmieniło nazwiska na brzmiące nieco bardziej chrześcijańsko⁵¹. Aż 100 000 niemieckich Żydów zareagowało na dyskryminację w XIX wieku emigracją, głównie do Stanów Zjednoczonych; ale większość została, zwłaszcza że pod koniec XIX wieku gospodarka zaczęła przeżywać rozkwit. Ci, którzy pozostali skupili się głównie w większych miasteczkach oraz wielkich miastach. W 1910 r. jedna czwarta niemieckich Żydów mieszkała w Berlinie, a do 1933 r. ów odsetek wzrósł do niemal jednej trzeciej. W obrębie owych miast koncentrowali się w poszczególnych dzielnicach; w 1885 r. niemal połowa hamburskich Żydów zamieszkiwała w dwóch dzielnicach klasy średniej, w Harvestehude i Rotherbaum, w 1900 r. prawie dwie trzecie frankfurckich Żydów żyło w czterech z czternastu dzielnic miasta; w 1925 r. 70% berlińskich Żydów mieszkało w pięciu centralnych i zachodnich dystryktach, w zdecydowanej większości były to dzielnice klasy średniej. Nawet w miastach o największej żydowskiej populacji – w Berlinie, Wrocławiu i Frankfurcie – Żydzi stanowili naprawdę niewielką mniejszość, odpowiednio 4,3%, 6,4% i 7,1% ich ludności w 1871 roku⁵².

Wielu Żydów znalazło sobie miejsce w biznesie i w wolnych zawodach. U boku wielkiej rodziny bankierskiej Rothschildów wyrosło wiele innych żydowskich domów finansowych, jak na przykład firma bankowa Bleichrödera, której Bismarck powierzył swoje osobiste finanse⁵³. Nowe formy handlu detalicznego, takie jak domy towarowe, których przed I Wojną Światową w Niemczech było ok. 200, również często miały żydowskich właścicieli, na przykład rodzinę Tietz czy braci Wertheimów⁵⁴. Żydzi byli szczególnie silnie reprezentowani w medycynie, prawie, nauce, nauczaniu akademickim, dziennikarstwie oraz w sztuce⁵⁵. Społeczność żydowska powoli przekształcała się ze znajdującej się na marginesie mniejszości religijnej w jedną z wielu grup etnicznych coraz bardziej wielokulturowego społeczeństwa, obok innych mniejszości, Polaków, Duńczyków, Alzatczyków, Serbołużyczan oraz pozostałych. Podobnie jak inne grupy posiadała własne, coraz bardziej świeckie instytucje przedstawicielskie, na czele z Centralnym Stowarzyszeniem Obywateli Niemieckich Wyznania Żydowskiego stworzonym w 1893 roku. Jednakże w przeciwieństwie do innych grup, Żydzi ogólnie rzecz biorąc odnosili sukcesy ekonomiczne, nie posiadali również własnej partii politycznej, a miast tego jej członkowie skłaniali się ku dołączaniu, a czasami zajmowaniu czołowych stanowisk, w partiach politycznych głównego nurtu, zwłaszcza na lewicy oraz w centrum sceny politycznej. Większość Żydów silnie identyfikowała się z niemieckim nacjonalizmem, a jeżeli partie liberalne były dla nich szczególnie atrakcyjne, to w sporej mierze właśnie ze względu na jednoznaczne poparcie utworzenia narodowego państwa niemieckiego⁵⁶. A zatem ogólnie rzecz biorąc dzieje Żydów pod koniec XIX wieku to opowieść o sukcesie, a sami Żydzi byli związani przede wszystkim z najbardziej nowoczesnymi i postępowymi dziedzinami społecznego, kulturowego oraz ekonomicznego rozwoju⁵⁷.

To właśnie rozwój na tych płaszczyznach sprawił, że Żydzi stali się celem niezadowolonych, pozbawionych skrupułów mącicieli, takich jak Hermann Ahlwardt. Dla zniechęconych i nieudaczników, którzy czuli się zepchnięci na boczny tor przez taran industrializacji i tęsknili za prostszym, bardziej uporządkowanym, bezpiecznym oraz bardziej zhierarchizowanym społeczeństwem, takim jak to, które według ich wyobrażeń funkcjonowało w nieodległej przeszłości, Żydzi symbolizowali kulturową, finansową i społeczną nowoczesność. Nigdzie nie było to prawdą bardziej niż w Berlinie, mieście, które „usynowiło” Ahlwardta. W 1873 roku, kiedy gorączkowy ciąg wydatków i inwestycji towarzyszący euforii po utworzeniu Rzeszy spotkał gwałtowny koniec, gospodarka miasta doznała potężnego ciosu. Światowy kryzys gospodarczy, wywołany przez klęskę inwestycji kolejowych w Stanach Zjednoczonych, doprowadził do masowych bankructw oraz niepowodzeń biznesowych w całych Niemczech. Wyjątkowo mocno ucierpiały niewielkie przedsiębiorstwa i zakłady. Nie pojmując potężnych sił rujnujących ich środki do życia, ci którzy ucierpieli najbardziej bez trudu dawali wiarę słowom katolickich i konserwatywnych dziennikarzy, obwiniających za wszystko żydowską finansjerę.

Kryzys trwał, a do dziennikarzy przyłączył się kapelan sądowy Adolf Stocker. Był człowiekiem skromnego pochodzenia, który ruszył na krucjatę mającą wyrwać klasę robotniczą spod wpływu socjaldemokratów. Stocker stworzył Partię Chrześcijańsko-Społeczną, która w wyborach 1880 r. walczyła pod jednoznacznie antysemickimi hasłami. Nową sprawę poparł Max Libermann von Sonnenberg, który w 1880 r. pomógł zorganizować narodową petycję o usunięcie Żydów ze stanowisk publicznych. Do wyjątkowych radykałów zaliczał się Ernst Henrici. Jego retoryka była tak zajadła, że wywołała zamieszki w pomorskim Szczecinku. Ich kulminacją było spalenie synagogi. To właśnie w stronę tego ruchu skłaniał się pod koniec lat 80. Hermann Ahlwardt, mszcząc się za doznaną hańbę książką obwiniającą machinacje żydowskich lichwiarzy za jego finansowe tarapaty oraz sugerującą, że Żydzi są w niemieckim społeczeństwie wszechmocni. Niestety dla niego, dowody, które dostarczył na poparcie swoich hipotez, dokumenty ujawniające, że niemiecki rząd jest opłacany przez żydowskiego bankiera Gersona von Bleichrödera, okazały się być spreparowane przez samego Ahlwardta, za co został skazany na cztery miesiące więzienia. Ledwie wyszedł, a już stworzył kolejny zestaw tyleż sensacyjnych, co bezpodstawnych pretensji. Tym razem obwieścił, że żydowski wytwórca broni celowo zaopatrzył armię w wadliwe karabiny, bowiem francusko-żydowska konspiracja miała na celu podkopanie skuteczności niemieckich sił zbrojnych. Można było łatwo przewidzieć, że Ahlwardt zapracuje tym sobie na kolejny wyrok, tym razem pięciomiesięczny⁵⁸.

Ale nigdy go nie odbył, bowiem w międzyczasie udało mu się nakłonić chłopów z wiejskiego okręgu wyborczego w Brandenburgii, by wybrali go do Reichstagu. Podróżując od gospodarstwa do gospodarstwa opowiadał, że ich nieszczęścia, w rzeczywistości spowodowane przez światowy kryzys w cenach płodów rolnych, zostały wywołane przez Żydów, egzotyczną, dla nich tajemniczą mniejszość religijną, która mieszkała daleko, w wielkich miastach i centrach finansowych Europy oraz Rzeszy. Miejsce w Reichstagu zapewniło Ahlwardtowi immunitet parlamentarny. Jego sukces był świadectwem popularności tego rodzaju demagogii wśród wiejskiego elektoratu i w rzeczy samej, inni antysemici, jak na przykład heski bibliotekarz Otto Böckel, także zostali wybrani, również dlatego, że przedstawili chłopom konkretne kroki mające na celu przezwyciężenie ich trudności ekonomicznych, takie jak spółdzielnie. Na początku lat 90. zagrożenie ze strony antysemitów dla wyborczej hegemonii Niemieckiej Partii Konserwatywnej w okręgach wiejskich uznano za tak poważne, że sama partia, zaalarmowana polityką rządu, która zdawała się jeszcze bardziej godzić w interesy rolników, na konferencji w Tivoli z 1893 r. opowiedziała się za włączeniem do swojego programu żądania walki z „bardzo niepokojącym i sprzyjającym rozkładowi wpływem Żydów na nasze życie ludowe”⁵⁹.

Koniec końców okazało się to być punktem zwrotnym w dziejach pstrokatego i rozdrobnionego środowiska antysemickiego w Niemczech. Choć inny antysemicki wichrzyciel, Theodor Fritsch, podjął poważną próbę scalenia rozmaitych odłamów politycznego antysemityzmu oraz skierowania ruchu ku ekonomicznie niezadowolonej miejskiej niższej klasie średniej, to egoizm postaci takich jak Böckel zapobiegł powstaniu jakiejkolwiek realnej unii, a antysemici nadal byli targani zaciekłymi sporami. Fritsch miał wywrzeć wpływ w inny sposób. Stale publikował niezliczone popularne traktaty antysemickie, które aż do jego śmierci we wrześniu 1933 r., kiedy to z ramienia Partii Nazistowskiej zasiadał w Reichstagu, a nawet później, były bardzo poczytne. Niemniej przed wojną był postacią politycznego marginesu. W pierwszych latach XX wieku antysemici zostali osłabieni przez skuteczną koalicję berlińskiego ruchu Chrześcijańsko-Społecznego z Partią Konserwatywną, a na obszarach katolickich ich rozwój został zablokowany przez ochocze zaangażowanie Partii Centrum w podobną, antysemicką retorykę. Niezależni, tacy jak Böckel i Ahlwardt stracili mandaty, a ich ugrupowania, wraz z organizacjami antysemickimi posiadającymi oparcie w miastach, jak ta Fritscha, osunęły się w niebyt. Ahlwardt gwałtownością swego języka zraził sobie nawet innych antysemitów. Na pewien czas odpłynął do Stanów Zjednoczonych, a po powrocie poświęcił się zwalczaniu zła wolnomularstwa. W 1909 roku ponownie znalazł się w więzieniu, tym razem za szantaż; ewidentnie jego nieprzemijające problemy finansowe popchnęły go do poszukiwania jeszcze bardziej jawnie przestępczych rozwiązań niż wcześniej. Ostatecznie, co może wydawać się nieco zaskakujące, zginął w wypadku drogowym w 1914 roku⁶⁰.

II

Ahlwardt był skrajnym, lecz w pewien sposób dość typowym przedstawicielem nowego rodzaju antysemityzmu, który rodził się w Niemczech oraz innych częściach Europy pod koniec XIX wieku. Tradycyjny antysemityzm skupiał się na niechrześcijańskiej religii Żydów i czerpał swą polityczną moc z autorytetu Biblii. Nowy Testament obwinia Żydów za śmierć Chrystusa, skazuje ich na wieczną hańbę stwierdzając, że chętnie pozwolili, aby jego krew znalazła się na rękach ich oraz ich spadkobierców. Jako niechrześcijańska mniejszość w społeczeństwie, którego życie regulowały chrześcijańskie wierzenia oraz chrześcijańskie instytucje, Żydzi stawali się oczywistym i dogodnym celem powszechnej nienawiści w okresach kryzysów takich jak Czarna Śmierć z połowy XIV wieku, kiedy to w całej Europie rozszalały motłoch winił Żydów za zarazę, która dotknęła tak dużą część ludności i wywarł swą pomstę w niezliczonych aktach przemocy i zniszczenia. To nie przypadek, że historia nowoczesnego antysemityzmu w Niemczech rozpoczęła się od kaznodziei Adolfa Stockera. Chrześcijańska wrogość względem Żydów zapewniła nowoczesnemu antysemityzmowi niezbędną odskocznię, również dlatego, że często kryła w sobie silny element rasowych uprzedzeń i na wiele sposobów była powiązana z rasowym antysemityzmem. Jednak pod koniec XIX wieku stawała się coraz bardziej przestarzała, przynajmniej w swej najczystszej i najbardziej tradycyjnej formie, szczególnie dlatego, że Żydzi przestawali być łatwą do zidentyfikowania mniejszością religijną i w coraz szybszym tempie zaczynali się nawracać, a poprzez związki małżeńskie integrować z chrześcijańskim społeczeństwem. Poszukując kozła ofiarnego odpowiedzialnego za ich ekonomiczne trudności w latach 70., demagodzy i pismaki niższej klasy średniej zwrócili się ku Żydom, ale nie jako mniejszości religijnej, lecz rasowej i zaczęli sprzeciwiać się całkowitej asymilacji Żydów z niemieckim społeczeństwem, a orędować za ich totalnym wykluczeniem⁶¹.

Zasługę za tę zmianę, o ile zasługa to w tym przypadku dobre słowo, zasadniczo przypisuje się mało znanemu pisarzowi Wilhelmowi Marrowi. Jego broszura Zwycięstwo żydowskości nad niemieckością z niewyznaniowego punktu widzenia opublikowana w 1873 r. była pierwszą, która podkreślała, że, jak ujął to w jednej z późniejszych prac: „Gdy jest to sprawa rasy i gdy różnice leżą we ,krwi’, nie może być mowy o obnoszeniu się z religijnymi uprzedzeniami”⁶². Dokonując zapożyczeń z modnych teorii francuskiego rasisty, hrabiego Josepha Arthura de Gobineau, Marr nie przeciwstawił Żydów chrześcijanom, lecz Niemcom, upierając się, że są to dwie odmienne rasy. Żydzi, stwierdził, uzyskali przewagę w rasowej walce i praktycznie rzecz biorąc sterują państwem; przeto nie może dziwić, iż uczciwi niemieccy rzemieślnicy i mali przedsiębiorcy doznają cierpień. Marr poszedł dalej, „wynalazł” słowo „antysemityzm”, a w 1879 r. założył Ligę Antysemicką, pierwszą organizację na świecie, która miała ów termin w swej nazwie. Jak sam stwierdził, jej zadaniem było zmniejszenie żydowskich wpływów w życiu Niemiec. Jego pisma uderzały w apokaliptycznie pesymistyczną nutę. W swym „Testamencie” ogłosił, że: „kwestia żydowska jest osią, wokół której kręci się koło dziejów świata”, a dalej posępnie przelał na papier swój pogląd: „Cały nasz społeczny, handlowy i przemysłowy rozwój jest zbudowany na żydowskim światopoglądzie”⁶³.

Zwątpienie Marra również wynikało z jego osobistych doświadczeniach. Był w ciągłych tarapatach finansowych i mocno ucierpiał w wyniku kryzysu lat 70. Jego druga żona, Żydówka, wspierała go finansowo aż do swej śmierci w 1874 r.; jego trzecia żona, z którą rozwiódł się po krótkim, tragicznym związku, była pół-Żydówką, którą częściowo obwiniał za swój brak pieniędzy, bowiem musiał łożyć wysokie sumy na ich wspólne dziecko. Marr wyciągnął z tego wniosek – odważnie przekładając swoje osobiste doświadczenia na ogólne zasady rządzące historią świata – że czystość rasowa jest rzeczą godną podziwu, a mieszanie się ras wiedzie do nieszczęść. Biorąc pod uwagę bardzo osobiste korzenie jego antysemityzmu nie może dziwić, że Marr nie związał się blisko z aktywną polityką; Związek Antysemicki okazał się porażką, a on odmówił poparcia antysemickim partiom, ponieważ uważał je za zbyt zachowawcze⁶⁴. Niemniej szerokie grono innych pisarzy szybko dołączyło do niego jako propagandzisty nowego rasowego antysemityzmu. Przykładowo rewolucjonista Eugen Dühring postawił znak równości pomiędzy kapitalizmem a Żydami i dowodził, że celem socjalizmu musi być pozbawienie ich finansowych i politycznych wpływów. Nacjonalistyczny historyk Heinrich von Treitschke argumentował, że Żydzi podkopują niemiecką kulturę i spopularyzował powiedzenie „Żydzi są naszym nieszczęściem”, słowa, które w kolejnych latach staną się hasłem wielu antysemitów, w tym także nazistów. Autorzy tego pokroju nie byli postaciami z marginesu, jak choćby Hermann Ahlwardt. Na przykład Eugen Dühring wywierał na ruch socjalistyczny na tyle duży wpływ, że w 1878 r. Fryderyk Engels napisał swój słynny traktat Anti-Dühring będący udaną próbą zwalczania owego wpływu na ruch socjalistyczny. Historia Heinricha von Treitschkego była jedną z najchętniej czytanych historii Niemiec w całym XIX wieku, a jego diatryby przeciwko żydowskiemu materializmowi i nieuczciwości wzbudziły powszechną reakcję berlińskich profesorów, w tym badacza starożytności Theodora Mommsena, patologa Rudolfa Virchowa oraz historyka Gustava von Droysena, którzy wraz z wieloma innymi przedstawicielami niemieckiego świata akademickiego jednoznacznie potępili „rasową nienawiść i fanatyzm” swego współpracownika⁶⁵.

Tego rodzaju reakcje przypominały, pomimo szybko rosnącego znaczenia antysemickich pisarzy, że zdecydowana większość szanowanej opinii w Niemczech, na lewicy i prawicy, w klasie średniej oraz robotniczej, sprzeciwiała się tej formie rasizmu. Próby przyciągnięcia narodu niemieckiego do antysemickich idei ogólnie osiągnęły niewielki sukces. Zwłaszcza niemiecka klasa robotnicza oraz jej główna przedstawicielka polityczna, Partia Socjaldemokratyczna (największa organizacja polityczna w Niemczech dysponująca większą liczbą miejsc w Reichstagu niż jakakolwiek inna partia po 1912 r., a znacznie wcześniej największą liczbą głosów w wyborach narodowych) stanowczo sprzeciwiały się antysemityzmowi, który postrzegały jako wsteczny i niedemokratyczny. Nawet szeregowi członkowie partii odrzucili jego pełne nienawiści hasła. W 1898 roku agent policji przysłuchujący się politycznym dysputom w piwiarniach i barach Hamburga, usłyszał jak pewien robotnik stwierdził:

„Uczucia narodowe nie mogą przerodzić się w wywyższenie jednego narodu nad inne. Jeszcze gorzej jeżeli ktoś uznaje Żydów za pośledniejszą rasę, a tym samym walczy z rasą. Co Żydzi mogą poradzić na to, że mają inny rodowód? Od czasu rozproszenia (po całym świecie), zawsze byli prześladowani. Socjaldemokrata w oczywisty sposób pragnie równości wszystkich w ludzkim duchu. Żydom daleko do najgorszych”⁶⁶.

Przy wielu okazjach słyszano jak inni robotnicy ciskają gromy na antysemitów, potępiają ich zajadłość i wyrażają poparcie dla pragnienia obywatelskiej równości Żydów. Przed 1914 r. tego rodzaju poglądy były w środowisku ruchu robotniczego czymś zupełnie normalnym⁶⁷.

Najgorsze o co można oskarżyć socjaldemokratów, to nie potraktowanie zagrożenia stwarzanego przez antysemitów wystarczająco poważnie i dopuszczenie, by część antysemickich stereotypów przedostała się do kilku komiksów drukowanych w ich czasopismach rozrywkowych⁶⁸. Na niektórych obszarach socjaldemokraci i antysemici wspierali się w dogrywkach wyborczych, ale nie oznaczało to, że obie grupy aprobowały wzajemnie swoje poglądy, a wynikało jedynie z chęci walki o wspólny cel partii będących w opozycji wobec elit⁶⁹. W kilku zacofanych miasteczkach oraz wioskach, głównie na głęboko wiejskim wschodzie, od czasu do czasu przeciwko miejscowym Żydom wyciągano średniowieczne oskarżenia o rytualne mordy, które znajdowały sobie pewne poparcie, a czasami nawet wzniecały demonstracje i protesty. Żadne z tych oskarżeń nie zostało potwierdzone przez sądy. Mali przedsiębiorcy, sklepikarze, rzemieślnicy oraz chłopscy rolnicy częściej skłaniali się ku otwartemu antysemityzmowi, co było kontynuacją tradycji zorganizowanego antysemityzmu w niektórych rejonach sięgającej przynajmniej rewolucji 1848 r., choć nie przybierał on nowoczesnej, rasistowskiej formy⁷⁰. Lecz nie-żydowscy przedsiębiorcy i przedstawiciele wolnych zawodów z wykształconej klasy średniej przeważnie współpracowali ze swoimi żydowskimi kolegami z radością. Ich reprezentacja w liberalnych partiach politycznych była na tyle silna, że uniemożliwiała tym ugrupowaniom przyjęcie jakichkolwiek głównych argumentów lub postaw antysemitów. Partie antysemickie pozostały peryferyjnym zjawiskiem związanym z buntem i w większości zniknęły na przełomie wieków.

Niemniej jednak ich dogorywanie i upadek były w pewnej mierze zwodnicze. Jedną z przyczyn ich zaniku było przyjęcie antysemickich poglądów przez partie głównego nurtu, których wyborcami byli między innymi ekonomicznie zagrożeni przedstawiciele niższej klasy średniej, do których antysemityzm pierwotnie się odwoływał – Partię Konserwatywną oraz Partię Centrum. Konserwatyści trwali przy antysemickich poglądach zawartych w ich programie z Tivoli z 1893 r. i nadal domagali się zmniejszenia, jak uważali, przewrotnego wpływu Żydów na życie publiczne. Ich antysemickie uprzedzenia odwoływały się do dużych grup ludności w protestanckim, wiejskim społeczeństwie północnych Niemiec, a także rzemieślników, sklepikarzy i małych przedsiębiorców reprezentowanych przez chrześcijańsko-społeczne skrzydło partii. Dla znacznie większej, choć w Rzeszy prawdopodobnie mniej wpływowej Partii Centrum, Żydzi, a raczej ich zniekształcone, kontrowersyjne wyobrażenie, symbolizowali liberalizm, socjalizm i modernizm – czyli wszystko co odrzucał Kościół. To spojrzenie odwoływało się do licznego grona chłopów oraz rzemieślników w partii i było szerzone przez autonomiczne grupy niezadowolonych funkcjonujące wśród katolickiego chłopstwa, których poglądy przypominały te Otto Böckela; podzielało je również wielu hierarchów kościelnych, przeważnie z tych samych powodów. W Watykanie religijny i rasowy antysemityzm połączył się w kilku antyżydowskich diatrybach opublikowanych przez duchownych autorów w bardziej bezkompromisowych, ultramontańskich gazetach i czasopismach⁷¹.

Co więcej, antysemickie uprzedzenia były na tyle silne w wyższych kręgach społeczeństwa, w sądach, administracji publicznej, armii i na uniwersytetach, że stale przypominały Żydom, iż nie są równoprawnymi członkami narodu niemieckiego⁷². Antysemitom udało się umieścić „kwestię żydowską” w politycznej agendzie, tak więc kwestia obecności Żydów w najważniejszych instytucjach wciąż była przedmiotem dyskusji i debat. Niemniej to wszystko odbywało się na relatywnie niskim szczeblu, nawet jak na ówczesne standardy. Pewien historyk rozważał swego czasu co by się stało, gdyby podróżnik w czasie przeniósł się z 1945 roku do Europy tuż sprzed I Wojny Światowej i powiedział inteligentnemu, dobrze poinformowanemu człowiekowi żyjącemu w tym okresie, że za niecałe trzydzieści lat pewien europejski naród podejmie systematyczną próbę wybicia wszystkich Żydów na kontynencie, a w swym dążeniu uda mu się unicestwić niemal sześć milionów ludzi. Gdyby przybysz z przyszłości poprosił współczesnego, by ten zgadł o jakim państwie mowa, to istniałaby duża szansa, że ten wskazałby Francję, gdzie sprawa Dreyfusa doprowadziła niedawno do potężnego wybuchu zjadliwego, powszechnego antysemityzmu. Mogłaby to być również Rosja, gdzie carskie „Czarne Sotnie” zmasakrowały wielu Żydów po nieudanej rewolucji 1905 roku⁷³. Raczej nie przyszłoby mu do głowy, aby to Niemcy z ich wysoce zakulturowaną społecznością żydowską i względnym brakiem otwartego lub gwałtownego antysemityzmu politycznego, były państwem, które rozpęta tę kampanię eksterminacji. Antysemiccy politycy nadal znajdowali się głównie na marginesie, lecz część antysemickiej propagandy zaczynała zdobywać przychylnych słuchaczy w politycznym głównym nurcie – przykładowo pogląd jakoby coś nazwanego „żydowskim duchem” było w jakiś sposób „przewrotne”, lub też, że Żydzi mieli rzekomo „nadmierny” wpływ na płaszczyznach społecznych takich jak dziennikarstwo czy prawo. Ponadto partie antysemickie zapoczątkowały nowy, opierający się na podburzaniu tłumów, demagogiczny styl uprawiania polityki, który wyrwał się z okowów powszechnie przyjętych ograniczeń „dobrych manier”. To również nie wykroczyło poza margines, lecz pojawiła się możliwość wyrażania nienawiści i uprzedzeń podczas sesji parlamentu czy spotkań wyborczych, co w połowie XIX wieku zostałoby uznane za absolutnie niewłaściwe w debacie politycznej⁷⁴.

Oprócz „udomowienia” antysemityzmu, lata 80. i początek lat 90. XIX wieku zasadniczo były świadkami gromadzenia się na obrzeżach życia politycznego oraz intelektualnego składników, które później stworzą potężny, eklektyczny wywar ideologiczny narodowego socjalizmu. Kluczową rolę w tym procesie odgrywali antysemiccy autorzy, tacy jak popularny prozaik Julius Langbehn. W swojej książce Rembrandt jako wychowawca (wydanej w 1890 r.) oświadczył, że holenderski artysta był klasycznym przedstawicielem rasy nordyckiej i apelował o powrót niemieckiej sztuki do jej rasowych korzeni, tworząc kulturowy imperatyw, który później z takim entuzjazmem zostanie podchwycony przez nazistów. W swoich diatrybach przeciwko Żydom owi autorzy rozwinęli nowy język zaciekłości i przemocy. Według Langbehna Żydzi byli „dla nas trucizną i jako tacy będą musieli być traktowani”; „Żydzi są jedynie przelotną plagą i zarazą”, jak ujął to w 1892 roku. Książka Langbehna doczekała się czterdziestu dodruków w niewiele ponad rok, a jeszcze długo później była bestsellerem. Łączyła w sobie rynsztokowe ataki na, jak ujął to autor, „Żydów i idiotów, Żydów i łajdaków, Żydów i dziwki, Żydów i profesorów, Żydów i berlińczyków”, z wezwaniami o przywrócenie hierarchicznego społeczeństwa kierowanego przez „tajemniczego cesarza”, który pewnego dnia wyjdzie z cienia i przywróci Niemcom dawną chwałę⁷⁵.

Tego rodzaju poglądy były podejmowane i rozwijane przez krąg ludzi zgromadzony wokół wdowy po kompozytorze Richardzie Wagnerze w Bayreuth. Wagner mieszkał w tym północnobawarskim mieście aż do swej śmierci w 1883 r., a jego epickie dramaty muzyczne były co roku grane w operze, którą specjalnie po to zbudował. Jednym z ich celów było propagowanie pseudogermańkich mitów narodowych, w których heroiczne postaci z nordyckich legend miały służyć za wzór przyszłych przywódców Niemiec. Sam Wagner był kulturowym antysemitą już na początku lat 50., kiedy to dowodził w swej osławionej książce Judaizm w muzyce, że „żydowski duch” jest wrogiem muzycznej głębi. Jego lekarstwem była całkowita asymilacja Żydów z niemiecką kulturą oraz zastąpienie religii żydowskiej, a w zasadzie wszystkich religii, świeckim natchnieniem estetycznym, podobnym do tego, jaki wlewał do swych dramatów muzycznych. Jednak pod koniec życia jego poglądy nabrały bardziej rasistowskiego tonu pod wpływem drugiej żony Cosimy, córki kompozytora Franza Liszta. W późnych latach 70. zapisała w swym pamiętniku, że spojrzenie Wagnera w tym okresie na cywilizację było wyraźnie pesymistyczne, czytał antysemicki traktat Wilhelma Marra z 1873 r. i zasadniczo się z nim zgadzał. W wyniku tej zmiany stanowiska Wagner nie chciał już asymilacji Żydów z niemieckim społeczeństwem, ale ich wykluczenia. W 1881 r. omawiając klasyczny dramat Lessinga Natan Mędrzec oraz katastrofalny pożar w wiedeńskim Ringtheater, w którym zginęło ponad czterystu ludzi, w tym wielu Żydów, Cosima zapisała, że jej mąż „poczynił ostrą uwagę, że wszyscy Żydzi powinni zgorzeć na przedstawieniu ,Natana’”⁷⁶.

Po śmierci Wagnera jego żona przekształciła Bayreuth w coś na wzór świątyni, w której oddani wyznawcy mieli kultywować świętą pamięć zmarłego Mistrza. Poglądy kręgu, który zgromadziła wokół swojej osoby w Bayreuth były wściekle antysemickie. Środowisko robiło wszystko co w jego mocy, aby interpretować opery kompozytora jako zmagania nordyckich herosów z żydowskimi nikczemnikami, choć oczywiście jego muzyka mogła być interpretowana na wiele innych sposobów. Wśród czołowych figur tego towarzystwa znajdował się Ludwig Schemann, domorosły uczony, który w 1898 r. przełożył na niemiecki rozprawę na temat nierówności rasowej autorstwa Gobineau, a także Anglik Houston Stewart Chamberlain, urodzony w 1855 r., który poślubił jedną z córek Wagnera, a następnie opublikował pełną podziwu biografię wielkiego teścia. Podczas gdy Cosima i jej przyjaciele propagowali swoje poglądy poprzez cykliczne wydawanie Bayreuther Blätter, Schemann objeżdżał kraj organizując antysemickie spotkania i tworząc szereg radykalnych organizacji rasistowskich, przede wszystkim Towarzystwo Gobineau w 1894 r. Żadna z nich nie odniosła większego sukcesu, jednak usilne propagowanie poglądów francuskiego teoretyka rasizmu przez Schemanna ogromnie przyczyniło się do upowszechnienia terminu „aryjskość” wśród niemieckich rasistów. Pierwotnie wykorzystywany do określania wspólnych przodków ludzi posługujących się językami germańskimi, na przykład Anglików i Niemców, termin szybko znalazł bardziej nowoczesne zastosowanie, gdy Gobineau wysunął pogląd, że przetrwanie rasy może być zagwarantowane jedynie poprzez czystość rasową, rzekomo zachowaną u niemieckich czy też „aryjskich” chłopów, i że przenikanie się ras jest równoznaczne z kulturalnym i politycznym upadkiem⁷⁷.

Jednak największy wpływ wywarł Chamberlain dzięki swojej książce The Foundations of the Nineteenth Century wydanej w 1900 roku. W tej pełnej bzdur, mistycznej pracy Chamberlain sportretował historię w kategoriach zmagań o supremację pomiędzy rasą germańską i żydowską, jedynymi, które zachowały pierwotną czystość w świecie rasowych krzyżówek. Heroicznym i kulturalnym Niemcom przeciwstawieni są bezwzględni, mechanistyczni Żydzi, których Chamberlain wynosi tym samym do roli uniwersalnego zagrożenia dla ludzkiej społeczności, miast po prostu zbyć ich jako marginalną i gorszą grupę. Z walką rasową połączone było starcie religii. Chamberlain poświęcił wiele wysiłku starając się dowieść, że chrześcijaństwo zasadniczo jest germańskie, a Jezus, na przekór wszelkim dowodom, wcale nie był Żydem. Praca Chamberlaina zaimponowała licznym czytelnikom odwołaniami do nauki w poszukiwaniu poparcia wytoczonych w niej argumentów; jej największym wkładem na tym polu było scalenie antysemityzmu oraz rasizmu z darwinizmem społecznym. Angielski badacz Karol Darwin utrzymywał, że królestwa roślin i zwierząt podlegają prawu doboru naturalnego, według którego przetrwają najsilniejsi, a najsłabszych i najgorzej przystosowanych czeka koniec, co zapewnia gatunkom rozwój. Darwinizm społeczny zastosował ten model również wobec rasy ludzkiej⁷⁸. A zatem w tym miejscu zebrano część kluczowych poglądów, które później zostaną podjęte przez nazistów.

III

Chamberlain nie był jedynym, który wysuwał takie poglądy. W latach 90. wielu pisarzy, naukowców i innych przyczyniło się do powstania nowego, brutalnego, selektywnego wariantu darwinizmu społecznego, który kładł nacisk na walkę o przetrwanie, a nie pokojową ewolucję. Charakterystycznym przedstawicielem owej szkoły myśli był antropolog Ludwig Woltmann, który w 1900 r. dowodził, że rasa aryjska czy też germańska stanowi szczyt ludzkiej ewolucji i tym samym jest lepsza od innych. W związku z tym, twierdził, „niemiecka rasa została wybrana, żeby panować nad światem”⁷⁹. Utrzymywał przy tym, że inne rasy starają się do tego nie dopuścić. Według niektórych Niemcy potrzebowali więcej „przestrzeni życiowej” – po niemiecku Lebensraum – a ta musiała zostać zdobyta kosztem innych, najpewniej Słowian. Nie wynikało to z tego, że państwo niemieckie było przeludnione w dosłownym znaczeniu – nie było żadnych świadczących o tym dowodów – ale z tego, że ci, którzy wysuwali owe poglądy, brali pojęcie terytorialności z królestwa zwierząt i odnosili je do społeczeństwa ludzi. Zaalarmowani rozrostem niemieckich burżuazyjnych miast, pragnęli odnowienia wiejskich ideałów, zgodnie z którymi niemieccy osadnicy będą panować nad „stojącymi niżej” słowiańskimi chłopami, jak dawniej, w Europie Środkowej i Wschodniej w wiekach średnich, o czym historycy zaczynali ich informować⁸⁰. Tego rodzaju wizje polityki międzynarodowej jako areny zmagań pomiędzy różnymi rasami o panowanie lub przetrwanie, stały się przed I Wojną Światową powszechne w kręgach niemieckich elit politycznych. Ludzie tacy jak minister wojny Erich von Falkenhayn, sekretarz marynarki wojennej Alfred von Tirpitz, doradca kanclerza Rzeszy Bethmanna-Hollwega Kurt Riezler, czy szef gabinetu cesarskiej marynarki wojennej, Georg Alexander von Müller, wszyscy postrzegali wojnę jako środek pozwalający bronić lub umacniać pozycję rasy niemieckiej względem rasy latyńskiej i Słowian. Wojna, jak w słynnych słowach ujął to generał Friedrich von Bernhardi w swej książce z 1912 r., jest „biologiczną koniecznością”: „Bez wojny gorsze czy pogrążone w rozkładzie rasy bez trudu zduszą rozwój zdrowych, kiełkujących elementów, a pójdzie za tym powszechna dekadencja”. Polityka zagraniczna nie miała już być prowadzona pomiędzy państwami, lecz pomiędzy rasami. W tym miejscu rozpoczęło się deprecjonowanie znaczenia państwa, które miało odegrać tak ważną rolę w nazistowskiej polityce zagranicznej⁸¹.

Sukces wojenny, po przełomie wieków zagadnienie w coraz większym stopniu pochłaniające niemieckich przywódców i polityków od centrum do prawej strony sceny politycznej, wymagał również (według niektórych) podjęcia pozytywnych działań mających na celu udoskonalenie rasy. Jednym z aspektów selekcjonistycznego zwrotu w darwinizmie społecznym, do którego doszło w latach 90., było silniejsze niż wcześniej zaakcentowanie „selekcji negatywnej”. Niektórzy argumentowali, że lepsze warunki mieszkaniowe, troska o zdrowie, higiena oraz poprawa warunków sanitarnych, a także inne podobne działania, mają spory wpływ na doskonalenie rasy. Ale w niewielkiej mierze będą w stanie przeciwdziałać skutkom odejścia przez społeczeństwo od zasad walki o przetrwanie poprzez troskę o słabych, chorych i nieprzystosowanych. Takie rozwiązania, dowodzili niektórzy lekarze, których poglądy wzmocniło pojawienie się raczkującej genetyki, odpowiadały za coraz większą degenerację rasy ludzkiej. Należało temu przeciwdziałać poprzez naukowe podejście stawiające na rozmnażanie, które wyeliminuje lub zredukuje liczbę słabych, a wzmocni i zwielokrotni liczbę silnych. Pośród hołdujących tym poglądom był Wilhelm Schallmayer. Jego esej opowiadający się za eugenicznym podejściem do polityki społecznej wygrał pierwszą nagrodę w narodowym konkursie zorganizowanym przez przemysłowca Alfreda Kruppa w 1900 roku. Alfred Ploetz był kolejnym lekarzem, który uważał, że póki co szczyt ludzkiej ewolucji został osiągnięty przez Niemców. Sugerował, że gdy nastanie wojna gorsi „przedstawiciele gatunku” powinni zostać wysłani na front, żeby słabsi zostali wyeliminowani jako pierwsi. Najbardziej poczytny był Ernst Haeckel. Jego popularyzatorska praca na temat poglądów Darwina, Zagadka świata, stała się ogromnym bestsellerem, gdy została wydana w 1899 roku⁸².

Jednakże założenie, że tego rodzaju poglądy tworzyły spójną czy jednolitą ideologię byłoby błędem. Tym bardziej nie tworzyły ideologii, która byłaby prostą ścieżką wiodącą do nazizmu. Na ten przykład Schallmayer nie był antysemitą i zdecydowanie odrzucał wszelkie poglądy głoszące przewagę rasy „aryjskiej”. Woltmann również nie był wrogi Żydom, a jego z gruntu pozytywna postawa wobec Rewolucji Francuskiej (której przywódcy, jak stwierdził w dość mało przekonujący sposób, należeli do rasy germańskiej, podobnie jak wszystkie wielkie postaci historii) była obca nazistom. Haeckel ze swojej strony z całą pewnością dowodził, że kara śmierci powinna być wykorzystywana na wielką skalę do eliminacji kryminalistów z łańcucha dziedziczenia. Orędował również za zabijaniem osób psychicznie chorych za pomocą chemicznych zastrzyków oraz porażeń prądem. Haeckel był również rasistą; zawyrokował, że żadna rasa o kręconych włosach nie osiągnęła niczego o historycznym znaczeniu. Lecz z drugiej strony uważał, że wojna byłaby eugeniczną katastrofą, ponieważ przyniosłaby śmierć najlepszych i najdzielniejszych młodych mężczyzn w państwie. W konsekwencji uczniowie Haeckela, zorganizowani w samozwańczą „Ligę Monistów”, stali się pacyfistami całkowicie odrzucającymi ideę wojny – nie była to doktryna, która zyskałaby poklask nazistów. Wielu z nich miało srogo cierpieć za swoje przekonania, gdy w 1914 roku wojna wreszcie nadeszła⁸³.

Najbliżej zapowiedzi ideologii nazistowskiej były pisma Ploetza, który doprawił swoje teorie dużą dozą antysemityzmu oraz współpracował z grupami głoszącymi dominację rasy nordyckiej. Niemniej istnieje mało dowodów wskazujących na to, by przed I Wojną Światową sam Ploetz postrzegał rasę „aryjską” za lepszą od innych, choć z pewnością uważał tak jeden z jego najbliższych współpracowników, Fritz Lenz. Ploetz obrał bezwzględnie merytokratyczną linię odnośnie planowania eugenicznego. Argumentował przykładowo, że zespół lekarzy powinien być obecny podczas wszystkich porodów i oceniać czy dziecko zasługuje na przetrwanie, czy też powinno być zabite jako zbyt słabe i nieodpowiednie. Darwinista Alexander Tille otwarcie bronił likwidowania psychicznie oraz fizycznie nieprzystosowanych i zgadzał się z Ploetzem oraz Schellmayerem, że choroby dziecięce nie powinny być leczone, żeby słabe jednostki zostały wyeliminowane z łańcucha dziedziczenia. W 1905 r. Ploetz i jego niegdysiejszy szwagier, myślący podobnie Ernst Rüdin, chcąc propagować swe poglądy, założyli Towarzystwo Higieny Rasowej. Organizacja szybko zdobyła wpływy wśród przedstawicieli zawodów związanych z medycyną i opieką społeczną. Gobineau był na wiele sposobów konserwatystą i uważał, że arystokracja była ucieleśnieniem eugenicznego ideału. Owi niemieccy myśliciele obrali o wiele twardszą i potencjalnie bardziej rewolucyjną linię, gdyż wielu z nich uważało, że cechy dziedziczne w znacznej mierze nie są zależne od klasy społecznej⁸⁴.

Do przedednia I Wojny Światowej ich ideały rozprzestrzeniły się w tej czy innej formie na polach takich jak medycyna, opieka społeczna, kryminologia oraz prawo. Społeczni dewianci, jak na przykład prostytutki, alkoholicy, drobni złodzieje, włóczędzy i im podobni, coraz częściej byli uważani za dziedzicznie skażonych, a apele ekspertów nakłaniające do przymusowego sterylizowania takich ludzi stały się już zbyt donośne, by nadal mogły umykać uwadze. Te poglądy odbiły się tak głośnym echem wśród grup popierających świadczenia socjalne, że nawet socjaldemokraci mogli wziąć na poważnie propozycję Alfreda Grotjahna, aby połączyć poprawę warunków mieszkaniowych oraz świadczeń socjalnych z obowiązkową sterylizacją szaleńców, „bumelantów” i alkoholików⁸⁵. Owe pomysły odzwierciedlały wzrastający wpływ środowiska lekarskiego na inne rozwijające się branże, takie jak kryminologia czy opieka społeczna. Triumfy niemieckiej medycyny, na przykład odkrycie bakterii wywołujących cholerę czy gruźlicę, w XIX wieku przyniosły jej niezrównany prestiż intelektualny, a przypadkiem wyposażyły antysemitów w kompletny, nowy język, za pomocą którego mogli wyrażać swą nienawiść oraz lęk przed Żydami. W rezultacie doprowadziły do szerokiej „medykalizacji” społeczeństwa. Zwykli ludzie, a wśród nich coraz większy odsetek klasy robotniczej, zaczęli stosować higieniczne postawy – regularne mycie, dezynfekcja łazienek, gotowanie wody pitnej, i tak dalej. Pojęcie higieny zaczęło się rozprzestrzeniać od medycyny na inne obszary życia. Obejmowało nie tylko „higienę społeczną”, ale, co kluczowe, także „higienę rasową”.

Pomimo wszystkich dyskusji i debat nad tymi kwestiami, przed 1914 r. ich oddziaływanie na politykę rządów oraz jej implementację z całą pewnością było niewielkie. Poza środowiskiem naukowym, krzewiciele wyhodowania blond aryjskiej superrasy, tacy jak mieniący się nazwiskiem Lanz von Liebenfels, redaktor Ostara: czasopismo dla blondwłosych, odwoływali się jedynie do półświatka radykalnych polityków oraz maleńkich, ekscentrycznych sekt politycznych⁸⁶. Niemniej jednak na przekór ograniczeniom, narodziny tych idei połączone z ich coraz większym znaczeniem w debacie publicznej było ważnym elementem korzeni ideologii nazistowskiej. Kilka fundamentalnych zasad łączyło dosłownie wszystkich członków tej pstrokatej zbieraniny naukowców, lekarzy oraz propagatorów higieny rasowej. Pierwsza głosiła, że dziedziczenie odgrywa ważną rolę w określaniu charakteru i zachowania człowieka. Druga, wynikająca z pierwszej, stwierdzała, że społeczeństwo prowadzone przez państwo powinno „zarządzać” populacją w celu zwiększenia sprawności narodowej. „Silni” muszą zostać skłonieni, lub zmuszeni, do częstszego rozmnażania się, a „słabsi” do rzadszego. Po trzecie, jakkolwiek ten termin był rozumiany, ruch higieny rasowej wprowadził złowrogo racjonalną i naukową kategoryzację ludzi na „wartościowych” i „bezwartościowych” dla narodu. Termin „niska jakość” – po niemiecku brzmiał minderwertig, czyli dosłownie „gorszy” – przed I Wojną Światową stał się określeniem używanym przez pracowników społecznych i przedstawicieli środowiska medycznego wobec wielu rodzajów osób społecznie nieprzystosowanych. Szufladkując ludzi w ten sposób, zwolennicy higieny rasowej otworzyli drogę ku kontroli, prześladowaniu, a w końcu eksterminacji „bezwartościowych” przez państwo, poprzez metody takie jak przymusowa sterylizacja czy nawet eksterminacja, której przynajmniej część z nich broniła przed 1914 rokiem. I wreszcie, tego rodzaju technokratycznie racjonalistyczne podejście do zarządzania populacją zakładało całkowicie świeckie, instrumentalne spojrzenie na moralność. Zasady chrześcijaństwa, takie jak świętość małżeństwa i rodzicielstwa czy równość wszystkich istot obdarzonych nieśmiertelną duszą, zostały wyrzucone do kosza. Czymkolwiek były te pomysły, z całą pewnością nie zaliczały się do idei tradycyjnych czy wstecznych. W gruncie rzeczy niektórzy z ich zwolenników, na przykład Woltmann i Schallmayer, uważali się za ludzi lewej, a nie prawej strony sceny politycznej, choć ich poglądy były podzielane przez niewielu socjaldemokratów. Zasadniczo higiena rasowa zrodziła się w wyniku nowego dążenia ku społeczeństwu zarządzanemu zgodnie z naukowymi zasadami, niezależnymi od żadnych innych względów. Reprezentowała nowy wariant niemieckiego nacjonalizmu, którego nie mógł być podzielany przez konserwatystów ani reakcjonistów, czy też aprobowany przez Kościoły chrześcijańskie, a prawdę mówiąc przez żadną formę zorganizowanej, ugruntowanej religii⁸⁷.

Zarówno antysemityzm, jak i higiena rasowa były kluczowymi elementami ideologii nazistowskiej. Były częścią ogólnej sekularyzacji myśli końca XIX wieku, aspektami o wiele szerszego sprzeciwu wobec czegoś, co coraz większa liczba autorów oraz myślicieli zaczynała postrzegać jako powściągliwe i ogłupiające samozadowolenie liberalnych, burżuazyjnych postaw panujących w Niemczech od połowy stulecia. Samozadowolenie tak wielu wykształconych i pochodzących z klasy średniej Niemców ze zdobycia państwowości w 1870 r. oddawało pole wielu objawom niezadowolenia zrodzonym z poczucia, że duchowy i polityczny rozwój Niemiec został wyhamowany i musi ponownie zostać wprawiony w ruch. Te uczucia z całą mocą wyrażono podczas wykładu inauguracyjnego socjologa Maxa Webera, który zjednoczenie 1871 r. ochrzcił mianem „młodzieńczego wybryku” narodu niemieckiego⁸⁸. Najbardziej wpływowym krzewicielem tych poglądów był filozof Friedrich Nietzsche, który w swej potężnej, poruszającej prozie szydził z etycznego konserwatyzmu swoich czasów. Na wielu płaszczyznach był postacią porównywalną z Wagnerem, którego przez większość życia ogromnie podziwiał. Podobnie jak Wagner był on złożoną osobowością, a jego prace mogły być interpretowane na bardzo wiele sposobów. W swym pismach opowiadał się za uwolnieniem jednostki z konwencjonalnych ograniczeń moralnych XIX wieku. Przed 1914 r. jego dzieła były powszechnie odbieranie jako wezwanie do osobistej emancypacji. Wywarły wpływ na wiele liberalnych i radykalnych ugrupowań, w tym na przykład na ruch feministyczny. Jedna z jego najbardziej pełnych wyobraźni członkiń, Helene Stöcker, popełniła wiele esejów w sub-nietzscheańskiej prozie, oświadczając, że przesłaniem mistrza była konieczność pozwolenia kobietom na rozwijanie własnej seksualności poza małżeństwem, przy wsparciu mechanicznych środków antykoncepcyjnych oraz równość praw nieślubnych dzieci⁸⁹.

Inni wyciągnęli z pism wielkiego filozofa zupełnie odmienne wnioski. Nietzsche był energicznym przeciwnikiem antysemityzmu, przyjmował głęboko krytyczną postawę wobec wulgarnego kultu potęgi i sukcesu, która (w jego oczach) wynikła ze zjednoczenia Niemiec dzięki sile militarnej w 1871 r., a jego najsłynniejsze koncepty, takie jak „wola mocy” i „nadczłowiek” miały odnosić się jedynie do sfery myśli i idei, a nie do polityki czy działań. Jednak siła jego prozy sprawiała, że te stwierdzenia mogły być łatwo ograniczane do sloganów, wyrywane z ich filozoficznego kontekstu i stosowane w sposób, który on sam z całą mocą by potępił. Jego koncept idealnego bytu ludzkiego, uwolnionego z moralnych ograniczeń, triumfującego nad słabością dzięki woli mocy, mógł bez większego problemu zostać zawłaszczony przez tych, którzy w przeciwieństwie do niego wierzyli w „hodowlę” rasy ludzkiej zgodną z rasowymi oraz eugenicznymi kryteriami. Bardzo ważny dla takiej interpretacji był wpływ jego siostry, Elisabeth Förster, która uprościła i spopularyzowała jego poglądy, podkreślając ich brutalne, elitarystyczne aspekty i sprawiła, że rozsmakowali się w nich skrajnie prawicowi nacjonaliści. Pisarze tacy jak Ernst Bertram, Alfred Bäumler i Hans Günther, sprowadzili Nietzschego do pozycji proroka siły, a jego pojęcie nadczłowieka do apelu o nadejście wielkiego niemieckiego przywódcy nieskrępowanego ograniczeniami moralnymi czy teologią chrześcijańską⁹⁰.

Inni, opierając się na niemieckich badaniach antropologicznych tubylczych społeczności Nowej Gwinei oraz innych zakątków niemieckiego imperium kolonialnego, posunęli elitaryzm duchowy Nietzschego o krok dalej i wzywali do stworzenia nowego społeczeństwa rządzonego przez „braterstwo”, elitę pełnych wigoru młodych mężczyzn, którzy panowaliby w państwie niczym średniowieczny zakon rycerski. W tym głęboko mizoginistycznym spojrzeniu na świat jedyną rolą kobiet miało być rodzenie przyszłych elit. To przekonanie w mniej radykalny sposób podzielało wielu zwolenników eugeniki i higieny rasowej. Pisarze ze środowisk akademickich, tacy jak Heinrich Schurtz, propagowali ideologię braterstwa w licznych publikacjach, ale największy wpływ wywarła na przykład na ruch młodzieżowy, gdzie młodzi ludzie, głównie z klasy średniej, poświęcali się turystyce, obcowaniu z naturą, śpiewaniu nacjonalistycznych pieśni wokół obozowych ognisk i miotaniu gromów na statecznych polityków, pełną hipokryzji moralność oraz społeczną sztuczność typową dla świata dorosłych. Autorzy tacy jak Hans Blüher, będący pod silnym wpływem ruchu młodzieżowego, posunęli się do jeszcze większych skrajności w swych apelach o zreorganizowanie państwa według niedemokratycznych wzorców i oddanie go władzy zżytej ze sobą grupy bohaterskich mężczyzn, zjednoczonych homoerotycznymi więzami miłości i przywiązania. Obrońcy tych idei zaczęli zakładać pseudo-monastyczne, konspiracyjne organizacje już przed I Wojną Światową, szczególnie Zakon Germański, powołany do życia w 1912 roku. „Aryjski” symbolizm i rytuały odgrywały centralną rolę w świecie tych maleńkich świeckich sekt. Ich członkowie uznali, że runy oraz czczenie słońca są kluczowymi przejawami germańskości, a z inspiracji monachijskiego poety Alfreda Schulera oraz teoretyka ras Lanza von Liebenfelsa, który w 1907 r. zatknął flagę ze swastyką nad swoim zamkiem w Austrii, przyjęli hinduski symbol swastyki jako godło „aryjskości”. Choć te idee wydają się dziwaczne, nie należy lekceważyć ich wpływu na wielu młodych mężczyzn z klasy średniej, którzy przed I Wojną Światową przewinęli się przez organizacje młodzieżowe. Choćby dlatego, że przyczyniły się do szeroko rozpowszechnionego sprzeciwu wobec burżuazyjnego sposobu życia pokolenia urodzonego w latach 90. XIX wieku i w pierwszej dekadzie XX wieku⁹¹.

Te prądy myślowe podkreślały wyraźny kontrast wobec burżuazyjnych cnot trzeźwości myślenia i samoograniczenia, oraz diametralny sprzeciw względem zasad, na których opierał się liberalny nacjonalizm, takich jak swoboda myśli, rządy przedstawicielskie, tolerancja wobec opinii innych oraz fundamentalne prawa jednostki. Na przełomie wieków zdecydowana większość Niemców najpewniej nadal wierzyła w te wszystkie ideały. Z całą pewnością najbardziej popularna niemiecka partia polityczna, Socjaldemokracja, uważała się za strażniczkę zasad, w których obronie niemieccy liberałowie, przynajmniej według socjaldemokratów, ponieśli tak sromotną klęskę. Sami liberałowie nadal byli siłą, z którą należało się liczyć, a w ostatnich latach pokoju przed 1914 r. pojawiały się nawet skromne sygnały liberalnego odrodzenia⁹². Jednakże już w tym czasie rozpoczęły się poważne próby scalenia niektórych pomysłów skrajnych nacjonalistów, antysemityzmu i sprzeciwu wobec konwenansów w nową całość i nadania jej organizacyjnego kształtu. Polityczna wichura radykalnych ideologii, z której ostatecznie wyłoni się nazizm, potężnie wiała już na długo przed I Wojną Światową⁹³.

DUCH ROKU 1914

I

Po drugiej stronie granicy, w niemieckojęzycznej Austrii, Georg Ritter von Schönerer, syn inżyniera kolejowego, który otrzymał tytuł szlachecki z rąk habsburskiego cesarza w uznaniu jego zasług dla państwa, zaprezentował kolejną wersję skrajnego antysemityzmu. W rok po klęsce z ręki Prus w 1866 r., monarchia habsburska przekształciła się w państwo złożone z dwóch równych części, Austro-Węgry, związanych osobą cesarza, Franciszka Józefa, a także centralną administracją w Wiedniu. Owa administracja w przytłaczającej większości była obsadzona przez ludzi posługujących się językiem niemieckim, a około sześć milionów „austro-niemców” pogodziło się z „wydaleniem” ze Związku Niemieckiego, ponieważ silnie identyfikowali się z Habsburgami i uważali się za grupę rządzącą cesarstwem. Ale Schönerera to nie zadowalało. „Gdybyśmy tylko należeli do Cesarstwa Niemieckiego!”, zawołał w austriackim parlamencie w 1878 roku. Radykalny, bogacący się ziemianin Schönerer był zwolennikiem powszechnego prawa wyborczego dla mężczyzn, całkowitej sekularyzacji systemu edukacji, nacjonalizacji kolei – co być może było odzwierciedleniem zawodu wykonywanego przez jego ojca – oraz pomocy państwa dla drobnych rolników i rzemieślników. Postrzegał Węgrów i inne narodowości monarchii habsburskiej jako hamulcowych postępu Niemców, którzy, jak wierzył, z ekonomicznego i społecznego punktu widzenia radziliby sobie o wiele lepiej w unii z Rzeszą Niemiecką⁹⁴.

Z biegiem czasu wiara Schönerera w niemiecką wyższość rasową zaczęła iść ręka w rękę z coraz bardziej zaciekłą formą antysemityzmu. W 1885 r. rozbudował swój jedenastopunktowy, niemiecko-nacjonalistyczny Program z Linzu z 1879 r. o dodatkowy, dwunasty punkt, domagając się w nim „zlikwidowania żydowskiego wpływu na wszelkie sfery życia publicznego”, co miało być koniecznym warunkiem reform, do których dążył. To, że Schönerer zasiadał w austriackim parlamencie pozwalało mu zwalczać żydowskie wpływy, na przykład w przedsiębiorstwach kolejowych, i dawało mu immunitet chroniący go przed oskarżeniami za potępianie ich przy zastosowaniu bardzo niewybrednego języka. Założył szereg organizacji lansujących jego poglądy, a jednej z nich, Stowarzyszeniu Pangermańskiemu, w 1901 r. udało się wprowadzić do parlamentu dwudziestu jeden deputowanych. Wkrótce się rozpadło w wyniku zaciekłych sporów personalnych w jego kierownictwie, ale jego przykład był światłem przewodnim dla innych organizacji antysemickich. Nieprzerwane atakowanie rzekomo diabelskich wpływów Żydów ułatwiło cynicznemu politykowi, takiemu jak chrześcijańsko-społeczny konserwatysta Karl Lueger wykorzystanie antysemickiej demagogii do zgromadzenia poparcia wystarczającego do zajęcia stanowiska burmistrza Wiednia z ramienia wzrastającej w siłę prawicowej Partii Chrześcijańsko-Społecznej w 1897 r. Lueger piastował tę funkcję aż do następnej dekady i dzięki mieszance poruszającego motłoch populizmu oraz kreatywnych, społecznie postępowych reform komunalnych, wywarł trwały wpływ na to miasto⁹⁵.

Schönerer nigdy nie cieszył się tak dużym poparciem, ale podczas gdy antysemityzm Luegera, choć wpływowy, był zasadniczo oportunistyczny – „To ja decyduję kto jest Żydkiem” powiedział kiedyś, gdy spotkał się z krytyką za spożywanie posiłku ze znaczącymi Żydami w Wiedniu – antysemityzm Schönerera pochodził z głębi jego trzewi i był nieprzejednany. Swego czasu okrzyknął wręcz antysemityzm „największym osiągnięciem stulecia”⁹⁶. Z biegiem czasu jego poglądy stawały się coraz bardziej radykalne. Mówiąc o sobie, że jest poganinem, Schönerer przewodził antykatolickiemu ruchowi pod hasłem „z dala od Rzymu” i ukuł pseudośredniowieczne przywitanie Heil! posługując się nim w parlamencie, ku powszechnej wściekłości deputowanych, w 1902 roku, kiedy to zakończył przemówienie deklarując swą lojalność względem niemieckiej, a nie austriackiej rodziny królewskiej – „Chwała i cześć Hohenzollernom!”. Zwolennicy Schönerera nazywali go Wodzem (Führerem), był to kolejny termin wprowadzony do politycznego słownika skrajnej prawicy prawdopodobnie przez jego ruch. Zaproponował, aby dorocznym świętom oraz miesiącom roku nadać germańskie nazwy, na przykład „Julfest” (Boże Narodzenie) czy „Heumonat” (czerwiec). Jeszcze bardziej ekscentryczny był jego pomysł wprowadzenia nowego kalendarza liczącego lata od klęski rzymskiej armii z germańskimi Cymbrami w bitwie pod Noreią w 118 r. p.n.e. Schönerer był nawet gospodarzem święta (obchody nie okazały się sukcesem) inauguracji nowego milenium w roku 2001 n.N. (inicjały oznaczały nach Noreia, po Noreii)⁹⁷.

Schönerer był bezkompromisowym, rasistowskim antysemitą. Jedno z jego typowych, chwytliwych haseł brzmiało: „Religia nie ma znaczenia, to wina rasy”. Jego ekstremizm wielokrotnie ściągnął nań kłopoty ze strony władz, zwłaszcza w 1888 r., kiedy to fałszywe doniesienie jednej z gazet na temat śmierci cesarza Wilhelma I skłoniło go do wtargnięcia do biur winnego czasopisma i fizycznego zaatakowania pracowników jego redakcji. Po tym jak publicznie wznosił toasty na cześć Wilhelma, „naszego wspaniałego cesarza”, wściekły cesarz habsburski, Franciszek Józef, pozbawił go tytułu szlacheckiego, a z kolei parlament uchylił mu immunitet, tak więc mógł odsiedzieć czteromiesięczny wyrok w więzieniu. Nie przeszkodziło mu to w oświadczeniu po wyjściu na wolność, że „nie może się doczekać dnia, w którym niemiecka armia wkroczy do Austrii i ją zniszczy”. Tak skrajna postawa sprawiła, że Schönerer nigdy tak naprawdę nie opuścił marginesu sceny politycznej. W rzeczy samej, w 1907 r. nie udało mu się obronić miejsca w austriackim parlamencie, a liczba deputowanych, która popierała jego poglądy skurczyła się do trzech. Być może Schönerera bardziej interesowało propagowanie swoich idei niż walka o władzę. Na tym polu miał mieć później znaczący wpływ na nazizm⁹⁸.

Austriacki antysemityzm absolutnie nie był zjawiskiem odrębnym od swego niemieckiego odpowiednika. Wspólny język i wspólna z Niemcami kultura, oraz fakt, że przez ponad tysiąc lat Austria była częścią „Świętego Cesarstwa Narodu Niemieckiego”, a następnie Związku Niemieckiego, aż do jej obcesowego wyrzucenia z tej konfederacji przez Bismarcka w 1866 r., oznaczały, że intelektualne i polityczne prądy bez większych trudności przenikały przez granicę. Przykładowo Schönerer był zdeklarowanym uczniem niemieckiego antysemity Eugena Dühringa. Obywatele Rzeszy Niemieckiej, zwłaszcza z katolickiego południa, którzy poszukiwali inspiracji w Wiedniu, nie mogli nie zauważyć połączenia reform społecznych, wierności katolicyzmowi oraz retoryki antysemickiej prezentowanego przez Luegera. Rasowa definicja Żydów Schönerera, jego kult „aryjskiego” mitu, zaprzysięgłe pogaństwo i odraza do chrześcijaństwa, jego wiara w dominację Niemców i pogarda wobec innych ras, zwłaszcza Słowian, częściowo były podzielane przez co bardziej skrajnych antysemitów w Rzeszy. Żaden z jego poglądów nie może być postrzegany jako „cudzoziemski”; zasadniczo były częścią tego samego skrajnego prądu myślowego. Pangermanizm Schönerera skazał go na porażkę, podczas gdy monarchia habsburska nadal trwała. Lecz gdyby kiedykolwiek miała upaść, to wówczas jej niemieckojęzyczna mniejszość stanęłaby w obliczu bardzo trudnego pytania: czy pragnie połączyć się z Rzeszą Niemiecką czy też stworzyć odrębne, własne państwo? W tej sytuacji pangermanizm znalazłby uzasadnienie.

II

Tymczasem w Rzeszy Niemieckiej wstąpienie na tron cesarza Wilhelma II w 1888 r. szybko doprowadziło do poważnego osłabienia Bismarcka jako kanclerza. Gdy poróżnili się w kwestii odnowienia wygasającej ustawy antysocjalistycznej, z jej rozlicznymi ograniczeniami swobód obywatelskich, Bismarck został zmuszony do ustąpienia ze stanowiska. Wygaśnięcie ustawy dało początek wachlarzowi ruchów społecznych oraz politycznych na całej scenie politycznej. Pojawiały się na niej nowe, pełne kolorytu postaci, kontrastujące z monotonnymi następcami Bismarcka na stanowisku kanclerza, Caprivim i Hohenlohem. Wśród nich był przynajmniej jeden człowiek, który wzbudzał podziw jako dokładnie taki bohater, za jakim rozglądali się niemieccy nacjonaliści. Carl Peters był klasycznym przykładem kolonialnego poszukiwacza przygód schyłku XIX wieku, a jego wyczyny szybko zostały owiane legendą. Gdy w 1884 roku Bismarck niechętnie zgodził się na formalne nabycie kolonii, Peters był już gotów do przekształcenia swych podbojów „palcem po mapie” w prawdziwe. Po dobiciu do brzegów Afryki Wschodniej zorganizował ekspedycję i wyruszył w głąb lądu, gdzie zawarł szereg traktatów z lokalnymi władcami. Co charakterystyczne, zaniedbał konsultacji z niemieckim rządem w tych sprawach, a gdy Bismarck usłyszał o owych traktatach, jednoznacznie się od nich odżegnał. Peters wpadł w dalsze tarapaty gdy okazało się, że nie tylko maltretował swoich tragarzy, ale również nawiązywał kontakty seksualne z afrykańskimi kobietami. Doniesienia o jego wątpliwym prowadzeniu się zaszokowały burżuazyjną opinię publiczną, ale nie powstrzymało to Petersa przed dalszym dążeniem do stworzenia niemieckiego imperium kolonialnego w Afryce⁹⁹.

Bujna wyobraźnia i niezłomny duch Petersa skłoniły go do założenia kilku organizacji, w tym Towarzystwa Kolonizacji Niemieckiej w 1884 r., które w 1887 r. połączyło się z inną, podobnie ukierunkowaną grupą dając początek Niemieckiemu Towarzystwu Kolonialnemu. Znaczenie Petersa, połączone z wpływami jego zwolenników, wzrosło na tyle, że Bismarck poczuł się zobligowany do uznania jego wschodnioafrykańskiego przedsięwzięcia i ogłoszenia niemieckiego protektoratu nad eksplorowanymi przezeń obszarami, co było pierwszym krokiem na drodze do stworzenia niemieckiej kolonii Tanganiki. Jednakże w 1890 r. następca Bismarcka, Leo von Caprivi, przystał na oddanie części terenów zajętych przez Petersa, przede wszystkim Zanzibaru, Brytyjczykom w zamian za odstąpienie Niemcom wyspy Helgoland położonej na Morzu Północnym. Oburzony Peters przewodził spotkaniu zorganizowanemu na początku 1891 r. przez grupę nacjonalistów. Był wśród nich młody członek administracji państwowej Alfred Hugenberg, który później miał odegrać znamienną rolę w narodzinach i triumfie nazizmu. Założyli Generalną Ligę Niemiecką, w 1894 r. przemianowaną na Ligę Pangermańską. Celem nowej organizacji było energiczne dążenie do ekspansji Niemiec za granicą oraz germanizacji mniejszości narodowych w kraju. W 1894 r. w tych działaniach wsparło ją Towarzystwo do spraw Marchii Wschodniej; owo ugrupowanie, które w porównaniu do Ligi Pangermańskiej miało dość bliskie kontakty z rządem, poświęciło się zniszczeniu tożsamości Polaków we wschodnich prowincjach Niemiec. Kolejną podobną organizacją, zawiązaną w 1881 r. w odpowiedzi na przepychanki dotyczące języków oficjalnych w monarchii habsburskiej, było Niemieckie Stowarzyszenie Szkolne, którego celem stała się ochrona języka niemieckiego na obszarach niemieckiego osadnictwa poza granicami Rzeszy; później, w uznaniu rozszerzenia jego kompetencji na wszystkie aspekty niemieckiej kultury na całym świecie, zostało przemianowane na Związek Niemieckości Poza Granicami¹⁰⁰.

Wkrótce miały pojawić się kolejne stowarzyszenia nacjonalistyczne. Prawdopodobnie najważniejszym z nich był Niemiecki Związek Floty, założony w 1898 r. dzięki funduszom producenta broni Kruppa, w którego oczywistym interesie w owym czasie leżało zatwierdzenie budowy wielkiej niemieckiej marynarki wojennej przez Reichstag. W przeciągu dekady przerósł inne ugrupowania nacjonalistyczne, a licząc wraz ze stowarzyszonymi z nimi organizacjami, Związek Floty liczył ponad 300 000 członków. Z drugiej strony innym nacjonalistycznym grupom nacisku rzadko udawało się zgromadzić więcej niż 50 000 członków, wydawało się, że pangermanie nigdy nie zdołali przekroczyć granicy 20 000¹⁰¹. Większość tych grup nacisku była kierowana przez zawodowych wichrzycieli, takich jak August Keim, oficer armii, któremu działalność dziennikarska przeszkodziła w awansie. W stowarzyszeniach nacjonalistycznych było bardzo wielu ludzi tego pokroju, co zapewniało im radykalną siłę napędową; na przykład Keim był wiodącą postacią zarówno w Związku Floty, jak i Związku Obrony, a także założonych później, mniej znanych stowarzyszeniach, takich jak Niemiecki Związek Zapobiegania Emancypacji Kobiet (1912 r.,) mający na celu skierowanie kobiet z powrotem do domów, by rodziły więcej dzieci dla Rzeszy¹⁰².

U boku tych skrajnych działaczy usadowiło się całe spektrum niezadowolonych notabli poszukujących nowych obszarów dla swej działalności politycznej w coraz bardziej demokratycznym świecie, w którym szacunek dla zasobnych i wykształconych będących podporą wyborczych sukcesów narodowych liberałów oraz innych partii prawicowych od lat 60. do 80. XIX wieku przestał przynosić wymierne korzyści. Wielu tych agitatorów osiągnęło swój status dzięki ciężkiej pracy i zdobyciu stopni uniwersyteckich, a następnie powolnemu pnięciu się w górę szczebli kariery w mniej modnych zawodach służby cywilnej. I w tym przypadku stopień niezadowolenia społecznego był ważnym motorem napędowym. Identyfikacja, być może nadmierna, z narodem niemieckim dawała wszystkim czołowym postaciom stowarzyszeń nacjonalistycznych, niezależnie od tego jakie były ich korzenie, poczucie dumy i przynależności, a także cel własnego zaangażowania i mobilizacji¹⁰³. Równoczesne członkostwo w rozmaitych organizacjach nie było niczym niezwykłym, podobnie jak to, że dwaj lub więcej przywódcy stawali ramię w ramię w poszczególnych bojach politycznych, na przekór częstym personalnym i politycznym swarom.

Obok konkretnych celów, do których dążyła każda z tych organizacji, i niezależnie od nierzadko nękających je wewnętrznych awantur, zasadniczo stowarzyszenia nacjonalistyczne były zgodne, iż dzieło budowy narodu niemieckiego Bismarcka jest żałośnie niekompletne i koniecznie musi zostać doprowadzone do końca. Ponadto coraz częściej uważały, że władze Rzeszy nie wypełniają swego obowiązku na tym polu. Przekonania nacjonalistów zostały ujawnione w wyjątkowo spektakularny sposób w roku 1912, kiedy to przewodniczący Ligi Pangermańskiej, prawnik Heinrich Class, pisząc pod pseudonimem opublikował manifest pod przykuwającym uwagę tytułem: Gdybym był cesarzem. Jego cele trudno uznać za skromne. Class informował, że gdyby dysponował władzą dzierżoną przez Wilhelma II, to przede wszystkim rozprawiłby się z wrogami wewnętrznymi Rzeszy, socjaldemokratami i Żydami. Grzmiał, że wyborcze zwycięstwo socjaldemokratów odniesione wcześniej w tymże roku było owocem żydowskiego spisku, mającego na celu podkopanie narodu. Żydzi niszczyli niemiecką sztukę i kreatywność, deprawowali niemiecką ludność. Class napisał, że gdyby był cesarzem, to natychmiast straciliby prawa obywatelskie i zostali uznani za cudzoziemców. Socjaldemokraci zostaliby zdelegalizowani, a ich czołowi oficjele, deputowani, wydawcy gazet oraz sekretarze związkowi zostaliby wydaleni z Niemiec. Ordynacja wyborcza do Reichstagu zostałaby zmodyfikowana, tak aby więcej do powiedzenia mieli wykształceni i zamożni, a do piastowania urzędów zostali dopuszczeni tylko najlepsi. Zjazdy narodowe i święta patriotyczne skupiałyby masy wokół sprawy narodu¹⁰⁴.

Nacjonaliści twierdzili, że wewnętrzna pacyfikacja obejmie poskromienie kultur mniejszości, na przykład Polaków ze wschodnich prowincji Prus, poprzez wyrugowanie ich z ziemi, zakaz stosowania ich języka i, jeżeli zajdzie taka konieczność, doprowadzenie rzekomo gorszych, niecywilizowanych „Słowian” do posłuszeństwa siłą. Prowadzeni przez Classa pangermanie oraz ich sojusznicy orędowali za potężnymi zbrojeniami, jeszcze większymi niż te rozpoczęte w wyniku ustaw o marynarce wojennej od 1898 roku. W ślad za nimi miała pójść wojna, w wyniku której Niemcy ujarzmią Europę i zaanektują niemieckojęzyczne obszary, takie jak Szwajcaria, Holandia, Belgia, Luksemburg i Austria. W ogóle nie zważali na inne narodowości zamieszkujące te tereny i przemilczeli różnice językowe oraz kulturowe sprawiające, że istniało niewielkie prawdopodobieństwo, by doczekali się poparcia choćby ze strony belgijskich Flamandów, nie wspominając nawet o politycznych dysydentach innych narodowości. Z przyczyn strategicznych do listy dopisali również Rumunię. Zauważyli także, że belgijskie i holenderskie posiadłości zamorskie, w tym na przykład Kongo, zapewnią podstawę potężnego nowego imperium kolonialnego, które zdecydowanie prześcignie imperium brytyjskie. Zapożyczając i kompilując Nietzschego, Langbehna, Darwina, Treistchkego oraz innych autorów, spłycając przy tym ich poglądy i wyrywając je z kontekstu, czy też upraszczając w stopniu, który zmieniał je nie do poznania, pangermanie i ich nacjonalistyczni zausznicy stworzyli własną ideologię. Jądrem jej światopoglądu stały się walka, konflikt, „aryjska” wyższość etniczna, antysemityzm i wola mocy¹⁰⁵.

Jednakże snując te niemal nieograniczone ambicje o niemieckiej dominacji nad światem, Liga Pangermańska i inne stowarzyszenia nacjonalistyczne równocześnie uderzały w ton zdecydowanie alarmistyczny, a wręcz przygnębiający, jeżeli chodzi o ówczesny stan Niemiec i ich perspektywy na przyszłość. Uważali, że naród niemiecki jest osaczony przez wrogów. Od „Słowian” i „Latynów” otaczających Niemcy od zewnątrz, po Żydów, jezuitów, socjalistów oraz rozmaitych wywrotowych wichrzycieli i konspiratorów podkopujących państwo od środka. Ich język wyrażał pangermański rasizm. Każdy naród redukowali do prostego, ujednoliconego bytu rasowego – „niemieckości”, „słowiańskości”, „anglosaskości” czy „żydowskości”. Inne rasy były liczniejsze niż niemiecka i mogły ją „zalać”; lub też, jak Francuzi, znajdowały się w fazie upadku, a tym samym wywierały negatywny wpływ poprzez swoją dekadencję. Skrajni nacjonaliści mienili się głosem wołającego na puszczy, a jeżeli nie zostaną wysłuchani, będzie za późno. Rozpaczliwe niebezpieczeństwo wymagało rozpaczliwych środków zaradczych. Sytuację mógł uratować jedynie powrót do obecnych wśród chłopstwa, niezależnych rzemieślników oraz małych przedsiębiorców korzeni rasy niemieckiej oraz tradycyjnego jądra rodziny. Wielkie miasta tonęły w nie-niemieckim braku moralności i nieporządku. Przywrócenie porządku, obyczajności i odpowiednio niemieckiego pojęcia kultury wymagało stanowczych działań. Jeżeli naród miał zostać ocalony, to potrzebny był nowy Bismarck, człek twardy, bezwzględny, niecofający się przed agresywną polityką w kraju i za granicą¹⁰⁶.

Z biegiem czasu stowarzyszenia nacjonalistyczne coraz głośniej krytykowały niemiecki rząd za to, co postrzegały jako słabość w stosunkach wewnętrznych i zagranicznych. Natchnione do radykalnych działań zwycięstwem wyborczym socjaldemokratów z 1912 r. oraz wcześniejszym, według nich poniżającym dla Niemiec wynikiem kryzysu marokańskiego z roku 1911, zazwyczaj skłonne do swarów stowarzyszenia nacjonalistyczne połączyły siły popierając nowo utworzony Związek Obrony, którego celem było oddanie armii tej samej przysługi, którą Związek Floty oddał marynarce wojennej. Nowa organizacja była znacznie bardziej niezależna od rządu niż Związek Floty; w pełni podzielała poglądy pangermanów i w dwa lata od utworzenia w 1912 r. zrzeszała już 90 000 członków, dając pangermanom coś w rodzaju masowej bazy, której nigdy nie udało im się stworzyć samym. Tymczasem pangermanie wraz z Towarzystwem Kolonialnym rozpoczęli wspólną kampanię mającą nakłonić rząd do zaprzestania uznawania legalności małżeństw pomiędzy niemieckimi osadnikami a czarnymi mieszkańcami kolonii afrykańskich. Z pangermanami zaczęli współpracować prominentni członkowie Partii Konserwatywnej. W październiku 1913 r. Związek Agrarny, gigantyczna grupa nacisku dużych i małych posiadaczy ziemskich, mający bardzo bliskie kontakty z konserwatystami, dołączył do Centralnego Stowarzyszenia na rzecz Uprzemysłowienia Niemiec oraz narodowej organizacji rzemieślników i rękodzielników, tworząc „Kartel Majątków Wytwórczych”. Kartel nie tylko zrzeszał miliony członków, ale również przyjął wiele głównych celów i przekonań pangermanów, w tym odsunięcie na boczny tor lub likwidację Reichstagu, zwalczanie socjaldemokratów oraz dążenie do agresywnej polityki międzynarodowej z rozpoczęciem wielkiej wojny agresywnej włącznie¹⁰⁷.

Te skrajnie nacjonalistyczne grupy nacisku nie były owocem żadnej manipulacyjnej strategii wilhelmińskich elit; były prawdziwie populistycznymi ruchami cechującymi się oddolną mobilizacją polityczną. Lecz nie miały żadnego poparcia w klasie robotniczej; najniżej na skali społecznej, poparcie wobec nich sięgało niskich urzędników i pracowników w „białych kołnierzykach”. Jeden z ich związków zawodowych, zajadle antysemicki Niemiecki Narodowy Związek Pracowników Handlu, pomstował na żydowskie przedsiębiorstwa, które rzekomo przyczyniały się do zaniżania poborów jego członków oraz atakował „wtargnięcie” kobiet na stanowiska w administracji i sekretariatach jako skutek żydowskich dążeń do zniszczenia niemieckiej rodziny¹⁰⁸. Niemniej nowo zdobyty rozgłos stowarzyszeń nacjonalistycznych po 1912 r. wywarł silną presję na niemiecki rząd. Ta jeszcze się wzmogła, gdy pangermanie pozyskali nowego przyjaciela, prawicową prasę. Jeden ze zwolenników pangermanizmu, emerytowany generał Konstantin von Gebsattel, będąc pod wrażeniem Gdybym był cesarzem, spłodził długie memorandum wzywające do walki „z żydowskimi machinacjami oraz podburzającymi motłoch przywódcami socjaldemokratów”, stworzenia „nieparlamentarnej” Rzeszy cesarza, który miast być figurantem naprawdę będzie rządził i prowadził agresywną politykę zagraniczną „pancerną pięścią”, a także prawa wyborczego, które ograniczy znaczenie mas do minimum.

Zgodnie z propozycjami wysuniętymi w memorandum, Żydzi mieli być traktowani jak cudzoziemcy, pozbawieni prawa nabywania ziemi, a w wypadku emigracji także swych majątków. Mieli zostać wyłączeni z dziedzin zawodowych związanych z rządzeniem krajem, takich jak administracja państwowa, wymiar sprawiedliwości, szkolnictwo wyższe i siły zbrojne. Oczywiście w oczach Gebsattela chrzest nie zmieniał faktu, że ktoś jest Żydem; każdy kto w żyłach miał więcej niż jedną czwartą „żydowskiej krwi” miał być traktowany jak Żyd, a nie jak Niemiec. „Żydowska prasa” miała zostać zlikwidowana. Jak stwierdził, wszystko to było niezbędne, ponieważ całe życie Niemiec zostało zdominowane przez „żydowskiego ducha”, powierzchownego, negatywnego, niszczycielsko krytycznego i materialistycznego. Nadszedł czas odrodzenia prawdziwie niemieckiego ducha – głębokiego, pozytywnego i idealistycznego. Wszystko to miało dokonać się dzięki skutecznemu, odgórnemu zamachowi stanu, zabezpieczonemu ogłoszeniem wojskowego stanu oblężenia oraz wprowadzeniem stanu wojennego. Gebsattel i jego przyjaciel, przywódca pangermanów Heinrich Class, uznali memorandum za umiarkowane w swym tonie. Rzekome umiarkowanie nie zostało zachowane bez przyczyny; planowano przesłać memorandum kronprinzowi Fryderykowi Wilhelmowi, następcy tronu, znanemu z sympatyzowania z nacjonalizmem. On z kolei z zapałem przedstawił je ojcu oraz człowiekowi, który wówczas zajmował dawne stanowisko Bismarcka, kanclerzowi Rzeszy Theobaldowi von Bethmann-Hollwegowi¹⁰⁹.

Bethmann i cesarz uprzejmie, lecz stanowczo odrzucili pomysły Gebsattela, uznając je za mało praktyczne, a w gruncie rzeczy również niebezpieczne dla stabilności monarchii. Kanclerz Rzeszy przyznał, że „kwestia żydowska jest obszarem, z którym wiążą się wielkie zagrożenia dla przyszłego rozwoju Niemiec”, ale, jak dodał, drakońskich rozwiązań Gebsattela nie da się traktować poważnie. Cesarz wylał więcej lodowatej wody na te propozycje przestrzegając syna, że Gebsattel jest „dziwnym zapaleńcem”, a jego pomysły często są „na wskroś dziecinne”. Niemniej i on przyznał, że choć pozbycie się Żydów z Niemiec byłoby nierozważne z ekonomicznego punktu widzenia, to istotne jest „wykluczenie żydowskich wpływów z armii oraz administracji, i na ile to możliwe ograniczenie ich na wszystkich polach związanych ze sztuką i literaturą”. Uważał, że również w prasie „żydostwo znalazło niezwykle niebezpiecznie pomyślny teren łowiecki”, choć sądził przy tym, że proponowane przez Gebsattela ogólne ograniczenie wolności prasy przyniosłoby skutek odwrotny do zamierzonego. A zatem antysemickie stereotypy przeniknęły na najwyższe szczeble władzy, a w przypadku cesarza zostały ugurntowane po lekturze The Foundations of Nineteenth Century Houstona Stewarta Chamberlaina, które to dzieło wychwalał jako sygnał do przebudzenia narodu niemieckiego. Co więcej, wraz z tym jak pangermanie niezmordowanie intensyfikowali zarówno jawną, jak i zakulisową krytykę kanclerza, Bethmann czuł się coraz bardziej zobowiązany do przyjmowania twardej linii w polityce zagranicznej. Zaowocowało to fatalnym kryzysem, który doprowadził do wybuchu I Wojny Światowej w sierpniu 1914 roku¹¹⁰.

III

Podobnie jak inne państwa, Niemcy wkroczyły w I Wojnę Światową z optymizmem, zdecydowanie licząc na zwycięstwo i to najpewniej względnie szybkie. Wojskowi, jak minister wojny Erich von Falkenhayn, spodziewali się dłuższego konfliktu, a nawet obawiali się, że ostatecznie Niemcy mogą zostać pokonane, lecz ich fachowe spojrzenie nie przebiło się do świadomości ogółu, czy też nawet świadomości wielu polityków, w których rękach leżał los państwa¹¹¹. Nastrój niezwyciężoności został podsycony potężnym wzrostem niemieckiej gospodarki w minionych dekadach i rozpalony oszałamiającymi zwycięstwami niemieckiej armii na froncie wschodnim w latach 1914-1915. Szybka inwazja Rosjan na Prusy Wschodnie skłoniła szefa Sztabu Generalnego do oddania dowództwa w kampanii emerytowanemu generałowi Paulowi von Hindenburgowi, urodzonemu w roku 1847 weteranowi wojny 1870-1871 r. Pomagać miał mu jego szef sztabu, Erich Ludendorff, ekspert techniczny i wojskowy inżynier o nieszlacheckim pochodzeniu, który wyrobił sobie reputację atakiem na Liege na początku wojny. Dwaj generałowie zwabili nacierające armie rosyjskie w potrzask i unicestwili je, za czym poszło pasmo dalszych zwycięstw. Do końca września 1915 r. Niemcy opanowali Polskę, zadali ogromne straty rosyjskim armiom i odrzucili je o ponad 400 km w stosunku do pozycji, jakie zajmowały w poprzednim roku.

Dzięki tym osiągnięciom Hindenburg zyskał sobie opinię dosłownie niezwyciężonego generała. Szybko rozwinął się wokół niego kult bohatera, a jego potężna, pozbawiona emocji osobowość zdawała się wprowadzać element stabilności do zmiennych losów wojny. Lecz w rzeczywistości był człowiekiem o ograniczonej wyobraźni politycznej i zdolnościach. W wielu przypadkach spełniał rolę fasady dla swego pełnego energii podwładnego, Ludendorffa. Jego spojrzenie na prowadzenie wojny było dalece bardziej radykalne i bezwzględne niż Hindenburga. Triumfy tej pary na wschodzie wyraźnie kontrastowały z patem na zachodzie, gdzie już po kilku miesiącach od wybuchu wojny około osiem milionów żołnierzy stało naprzeciw siebie w ponad 720-kilometrowym pasie okopów ciągnącym się od Morza Północnego do granicy szwajcarskiej i nie było w stanie w istotnym stopniu spenetrować linii przeciwnika. Miękki grunt pozwalał im budować kolejne linie głębokich okopów obronnych. Zasieki z drutu kolczastego utrudniały natarcia nieprzyjaciela, a gniazda karabinów maszynowych rozmieszczone wzdłuż całego frontu kosiły wszystkich żołnierzy drugiej strony, którym udało się podejść na tyle blisko, że można było otworzyć do nich ogień. Obie strony angażowały w to bezowocne starcie coraz więcej zasobów. W 1916 r. wyczerpanie zaczęło dawać o sobie znać.

We wszystkich najważniejszych państwach toczących wojnę doszło do zmiany przywódców w czasie jej trwania, co było odzwierciedleniem dostrzeganej potrzeby o wiele bardziej energicznego i bezwzględnego mobilizowania narodu oraz jego zasobów. We Francji do władzy doszedł Clemenceau, w Wielkiej Brytanii Lloyd George. W Niemczech, co charakterystyczne, nie był to jakiś radykalny, cywilny polityk, lecz dwóch generałów odnoszących największe sukcesy, Hindenburg i Ludendorff, którzy uchwycili stery władzy w 1916 roku. „Program Hindenburga” próbował pobudzić i zreorganizować niemiecką gospodarkę, by zaprząc ją do nadrzędnego celu, jakim było zwycięstwo. Ministerstwo Wojny, kierowane przez kolejnego generała z klasy średniej, Wilhelma Groenera, włączyło związki zawodowe oraz cywilnych polityków do wysiłku mobilizacyjnego, ale było to nie w smak przemysłowcom i innym generałom. Groenera wkrótce się pozbyto. Spychając cywilnych polityków na boczny tor, Hindenburg i Ludendorff ustanowili w Niemczech „cichą dyktaturę” z zakulisową władzą wojskową, dotkliwymi ograniczeniami swobód obywatelskich, centralną kontrolą nad gospodarką oraz generałami decydującymi o celach wojny i polityce zagranicznej. Ten obrót spraw miał być ważnym precedensem dla bardziej drastycznego losu, który spotkał niemiecką demokrację i wolność obywatelską niecałe dwie dekady później¹¹².

Zwrot ku bardziej bezwzględnemu kontynuowaniu wojny na wielu płaszczyznach okazał się mało skuteczny. Ludendorff nakazał systematyczną eksploatację ekonomiczną obszarów Francji, Belgii oraz Europy Środkowo-Wschodniej okupowanych przez niemieckie oddziały. Pod koniec wojny pamięć okupowanych państw o tej postawie miała Niemcy drogo kosztować. Sztywne i ambitne cele wojskowe generałów zraziły wielu Niemców z liberalnego centrum oraz lewicy, a decyzja o rozpoczęciu nieograniczonej wojny podwodnej na Atlantyku mająca na celu odcięcie amerykańskiego zaopatrzenia Wielkiej Brytanii z początku 1917 r. jedynie sprowokowała Amerykanów do przystąpienia do wojny u boku aliantów. Począwszy od 1917 r. mobilizacja najbogatszej gospodarki świata zaczęła bardzo poważnie działać na korzyść aliantów, a pod koniec roku coraz więcej amerykańskich żołnierzy zaczynało napływać na front zachodni. Z niemieckiego punktu widzenia jedynym jasnym punktem były dalsze sukcesy militarne na wschodzie.

Ale i one miały swoją cenę. Nieubłagany napór niemieckich armii oraz ich sojuszników na wschodzie na początku 1917 r. przyniósł skutek w postaci upadku nieskutecznej i niepopularnej administracji cara Mikołaja II oraz zastąpienia jej Rządem Tymczasowym kierowanym przez rosyjskich liberałów. Jednakże ten okazał się równie niezdolny do zmobilizowania ogromnych zasobów Rosji dla udanego prowadzenia wojny co władza carska. Nad krajem pojawiło się widmo głodu, administracja była pogrążona w chaosie, na froncie dochodziło do kolejnych porażek, sytuacja stawała się rozpaczliwa, tak więc nastroje w Moskwie i Petersburgu były coraz mniej przychylne wojnie, a już wcześniej niepewna legitymacja Rządu Tymczasowego zaczęła rozpływać się w powietrzu. Na tej sytuacji najbardziej skorzystało jedyne rosyjskie ugrupowanie, które konsekwentnie, od samego początku sprzeciwiało się wojnie: Partia Bolszewicka – skrajne, sztywno zorganizowane, drakońsko zdeterminowane ugrupowanie marksistowskie, którego lider, Włodzimierz Iljicz Lenin, przez cały czas dowodził, że klęska w wojnie jest najszybszą drogą do rewolucji. Łapiąc w garść okazję, jesienią 1917 r. zorganizował szybki przewrót, który zrazu niemal nie napotkał oporu.

Wkrótce „Rewolucja Październikowa” pogrążyła się w krwawym zamęcie. Kiedy przeciwnicy bolszewików podjęli próbę przejęcia władzy, nowy reżim odpowiedział brutalnym „czerwonym terrorem”. Wszystkie inne partie zostały zdelegalizowane. Ustanowiono scentralizowaną dyktaturę pod wodzą Lenina. Nowo powołana Armia Czerwona dowodzona przez Lwa Trockiego toczyła zażartą wojnę domową z „Białymi”, stawiającymi sobie za cel odbudowanie władzy carskiej. Ich wysiłków nie mógł wspomóc sam car, szybko zamordowany przez bolszewików wraz z całą rodziną. Bolszewicka policja polityczna, Czeka, bezlitośnie prześladowała wszystkich przeciwników reżimu z każdego zakamarka sceny politycznej, od umiarkowanych socjalistów mienszewików, anarchistów oraz chłopskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów na lewicy, po liberałów, konserwatystów i zwolenników cara na prawicy. Tysiące ludzi było torturowanych, mordowanych lub brutalnie więzionych w pierwszych obozach, które do lat 30. miały stać się częścią ogromnego systemu więzień¹¹³.

Reżim Lenina ostatecznie zatriumfował. Pozbył się „Białych” oraz ich zwolenników i objął kontrolą większość dawnego imperium carskiego. Przywódca bolszewików i jego następcy zabrali się za budowę własnej wersji państwa i społeczeństwa komunistycznego, obejmującego socjalizację gospodarki reprezentującą, przynajmniej w teorii, wspólną własność, likwidację religii gwarantującą świecką, socjalistyczną świadomość, konfiskatę własności prywatnej, mającą przyczynić się do stworzenia społeczeństwa pozbawionego klas, a także wprowadzenie „centralizmu demokratycznego” oraz planowanej gospodarki dających bezprecedensową, dyktatorską władzę moskiewskiej administracji centralnej. Jednakże, o czym Lenin wiedział, wszystko to działo się w państwie i społeczeństwie zacofanym gospodarczo i pozbawionym nowoczesnych zasobów. Bardziej zaawansowane gospodarki, jak na przykład niemiecka, w jego mniemaniu miały lepiej rozbudowane systemy społeczne, a co za tym idzie rewolucja była w nich jeszcze bardziej prawdopodobna niż w Rosji. W rzeczy samej Lenin uważał, że rewolucja rosyjska ma niewielkie szanse na przetrwanie, jeżeli w innych państwach nie dojdzie do podobnych, udanych rewolt¹¹⁴.

A zatem bolszewicy stworzyli Międzynarodówkę Komunistyczną („Komintern”) propagującą ich wersję rewolucji w pozostałych częściach świata. Czyniąc to mogli wykorzystać fakt, że w wielu krajach ruchy socjalistyczne uległy podziałom w wyniku kwestii podniesionych przez wojnę. Zwłaszcza w Niemczech, niegdyś monolityczna Partia Socjaldemokratyczna, która początkowo wspierała wojnę jako zasadniczo obronną operację przeciwko niebezpieczeństwu ze wschodu, zaczęła być targana coraz większymi wątpliwościami, gdy wyraźnie widoczna stała się skala aneksji, jakich domagał się rząd. W 1916 r. partia podzieliła się na frakcje pro i antywojenną. Większość nadal, choć z zastrzeżeniami, popierała wojnę i propagowała umiarkowane reformy, a nie powszechną rewolucję. Nieliczni członkowie mniejszości, „Niezależnych Socjaldemokratów”, którym przewodzili Karl Liebknecht i Róża Luksemburg, w grudniu 1918 r. założyli Komunistyczną Partię Niemiec. Na początku lat 20. ostatecznie dołączyła do nich większość zwolenników mniejszości¹¹⁵.

Trudno byłoby przesadzić w opisie lęku i grozy, jakie te wydarzenia wywołały w wielu grupach ludności zachodniej i środkowej Europy. Członkowie średniej i wyższej klasy byli zaalarmowani radykalną retoryką komunistów i widzieli, jak ich odpowiednicy z Rosji tracili swoją własność i znikali w izbach tortur oraz obozach Czeka. Socjaldemokraci byli przerażeni, że jeżeli komuniści dojdą do władzy w ich kraju, to czeka ich los umiarkowanych socjalistów mienszewików oraz chłopskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów z Moskwy i Petersburga. Wszyscy demokraci już od samego początku mieli świadomość, że celem komunizmu jest ukrócenie praw człowieka, zniesienie instytucji przedstawicielskich i zlikwidowanie swobód obywatelskich. Terror sprawił, że nabrali przekonania, iż komuniści w ich państwach muszą zostać powstrzymani za wszelką cenę, nawet z wykorzystaniem brutalnych metod i poprzez naruszenie tych samych wolności obywatelskich, do których obrony nawoływali. W oczach prawicy komuniści i socjaldemokraci stanowili awers i rewers tej samej monety, a jedni wydawali się takim samym zagrożeniem jak drudzy. Na Węgrzech krótkotrwały reżim komunistyczny Béli Kuna objął władzę w 1918 r., starał się zlikwidować Kościół i został szybko obalony przez monarchistów kierowanych przez admirała Miklósa Horthy’ego. Reżim kontrrewolucyjny zaprowadził „biały terror”, tysiące bolszewików i socjalistów zostało aresztowanych, było brutalnie maltretowanych, więzionych i mordowanych. Wydarzenia na Węgrzech dały Europie Środkowej pierwszą próbkę nowego poziomu przemocy politycznej oraz konfliktu, który miał wyłonić się z napięć stworzonych przez wojnę¹¹⁶.

W samych Niemczech na początku 1918 r. niebezpieczeństwo komunizmu wydawało się jeszcze stosunkowo odległe. Lenin i bolszewicy szybko wynegocjowali jakże im potrzebne porozumienie pokojowe, dające im chwilę wytchnienia konieczną do umocnienienia świeżo zdobytej władzy. Niemcy postawiły twarde warunki, anektując na mocy traktatu z Brześcia Litewskiego z początków 1918 r. ogromne połacie rosyjskiego terytorium. Gdy ogromne liczby niemieckich oddziałów zostały przerzucone z już uspokojonego frontu wschodniego, by wzmocnić nową ofensywę wiosenną na zachodzie, ostateczne zwycięstwo zdawało się czekać tuż za rogiem. W swoim dorocznym orędziu do narodu niemieckiego z sierpnia 1918 r., cesarz zapewnił wszystkich, że to co najgorsze podczas tej wojny jest już za nimi. W zasadzie była to prawda, ale nie w sensie, który cesarz miał na myśli¹¹⁷. Ogromny upust krwi jaki wiosenna ofensywa Ludendorffa sprawiła niemieckiej armii otworzył aliantom, wzmocnionym ogromnymi liczbami „świeżych” amerykańskich żołnierzy i zaopatrzenia, drogę do przełamania niemieckich linii i dynamicznego natarcia na froncie zachodnim. Morale w niemieckiej armii zaczęło się załamywać, a coraz więcej żołnierzy dezerterowało lub poddawało się aliantom. Ostateczne ciosy spadły gdy sojusznik Niemiec, Bułgaria, poprosiła o pokój, a habsburskie armie na południu zaczęły topnieć w obliczu wznowionych uderzeń Włochów¹¹⁸. Pod koniec września Hindenburg i Ludendorff musieli poinformować cesarza, że porażka jest nieunikniona. Ogromne zaostrzenie cenzury zagwarantowało, że gazety pisały o perspektywie ostatecznego zwycięstwa jeszcze przez jakiś czas po tym, gdy w rzeczywistości dawno nie było po niej śladu. Skutkiem tego wstrząs wywołany przez wieść o klęsce Niemiec był zdecydowanie potężniejszy¹¹⁹. Miał okazać się zbyt silny dla resztek systemu politycznego imperium utworzonego przez Bismarcka w 1871 roku.

To właśnie w tym kotle wojny i rewolucji wykuto nazizm. Porażkę Niemiec z 1918 r. od narodzin Trzeciej Rzeszy w 1933 r. dzieli zaledwie piętnaście lat. A jednak po drodze miało dojść do licznych zwrotów i zakrętów. W 1918 r. triumf Hitlera absolutnie nie był nieunikniony, a już na pewno nie był z góry narzucony przez miniony bieg historii Niemiec. Stworzenie Rzeszy Niemieckiej, jej dojście do gospodarczej potęgi oraz statusu wielkiego mocarstwa wśród wielu ludzi zrodziło duże oczekiwania. Oczekiwania, których, co w tym czasie było już oczywiste, Rzesza i jej instytucje nie były w stanie spełnić. Przykład Bismarcka, rzekomo bezwzględnego, twardego przywódcy nielękającego się odwoływać do przemocy i podstępu, by osiągnąć swe cele, trwał w umysłach wielu, a determinacja z jaką dążył do zlikwidowania demokratyzującego się niebezpieczeństwa politycznego katolicyzmu oraz ruchu socjalistyczno-robotniczego była powszechnie podziwiana przez protestancką klasę średnią. „Cicha dyktatura” Hindenburga i Ludendorffa wcieliła w życie wzorzec bezwzględnej, autorytarnej władzy w chwili ogromnego narodowego kryzysu 1916 r. i stworzyła złowrogi precedens na przyszłość.

Spuścizna niemieckiej przeszłości na wielu polach niosła ze sobą ogromny ciężar, ale nie sprawiała, że nadejście i zwycięstwo nazizmu było nieuniknione. Cienie rzucane przez Bismarcka koniec końców mogły zostać rozproszone. A jednak jeszcze zanim I Wojna Światowa dobiegła końca, stały się znacznie gęstsze. Skutki wojny nieskończenie pogorszyły problemy pozostawione niemieckiemu systemowi politycznemu przez Bismarcka i jego następców; a do tych problemów doszły kolejne, zwiastujące jeszcze więcej kłopotów w przyszłości. Bez wojny nazizm nie narodziłby się jako poważna siła polityczna, a tak wielu Niemców nie poszukiwałoby rozpaczliwie autorytarnej alternatywy dla cywilnych polityków, którzy w godzinie próby bardzo zawiedli Niemcy. W latach 1914-1918 wszyscy grali o tak wysokie stawki, że zarówno prawica, jak i lewica były gotowe podejmować kroki tak skrajne, że w latach poprzedzających wojnę śniły o nich jedynie postacie z marginesu sceny politycznej. Zaciekłe wzajemne obwinianie się o odpowiedzialność za klęskę Niemiec jedynie pogłębiało konflikt polityczny. Poświęcenie, ubóstwo, śmierć na ogromną skalę sprawiły, że Niemcy o każdym zabarwieniu politycznym z goryczą poszukiwali przyczyn. Niemal niewyobrażalne wydatki na wojnę zrodziły wielki ciężar ekonomiczny dla światowej gospodarki, którego nie udało się pozbyć przez kolejnych trzydzieści lat, a najbardziej ciążył on Niemcom. Orgie narodowej nienawiści, którym oddawały się wszystkie narody biorące udział w wojnie pozostawiły po sobie przerażające dziedzictwo żalu. A jednak, gdy niemieckie armie maszerowały do domu, a reżim cesarza niechętnie szykował się do przekazania władzy swemu demokratycznemu następcy, nadal wydawało się, że możliwe są wszystkie opcje.

OSUNIĘCIE SIĘ W CHAOS