Tytuł oryginału

A History of the Peninsular War - Volume I

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2022

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Katarzyna Mróz-Mazur

Redakcja:

Mariusz Promis

Tłumaczenie fragmentów francuskich:

Anna Haberko (Cz. I-IV), Marcin Baranowski (Cz. V-VIII)

Tłumaczenie fragmentów hiszpańskich:

Brunella Di Francesca i Krzysztof Polak

Przygotowanie wydania drugiego:

Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-8320-342-3

WSTĘP DO POLSKIEGO WYDANIA

Wojna w Hiszpanii od wielu lat przyciąga uwagę Polaków, choćby ze względu na udział naszych żołnierzy walczących w szeregach Legii Nadwiślańskiej, Dywizji Księstwa Warszawskiego czy szwoleżerach Gwardii. Bogata spuścizna pamiętnikarska, opisująca wybitne wyczyny, jak również znakomite prace Kirkora i Kujawskiego wydane na emigracji powodują, że nie sposób przejść obojętnie wobec konfliktu na Półwyspie Iberyjskim. Zarówno zwolennicy, jak i przeciwnicy cesarza Francuzów do dziś spierają się o słuszność użycia naszych sił w tej wojnie, która z punktu widzenia Hiszpanów była „sprawiedliwa”.

Zostawiając jednak na boku polityczne racje oraz naszych rodaków, należy zwrócić uwagę, że wojna w Hiszpanii była najdłuższym konfliktem wojen napoleońskich, który miał swój lądowy front działań, zmuszający Napoleona do ciągłej uwagi¹. Sukcesy przeplatały się tam z porażkami, ale w żadnym z momentów nie udało się podbić całego półwyspu. Nic dziwnego, że konflikt dorobił się określenia „hiszpański wrzód”, a Napoleon żałował potem na Wyspie Świętej Heleny swojego długotrwałego zaangażowania w tym rejonie. Przy okazji jest to jeden z nielicznych obszarów, gdzie Francuzi przez szereg lat spotykali się z Anglikami, będącymi sprawcami wielu koalicji antynapoleońskich, i próbowali sobie wzajemnie udowodnić przewagę w taktyce oraz wyższej sztuce wojennej. Nic zatem dziwnego, że ta wojna szczególnie silnie działała na wyobraźnię wyspiarzy, zwłaszcza że mogli sycić swoją dumę sukcesami odnoszonymi przez ich wodza Arthura Wellesleya, który przeszedł do historii pod przydomkiem, jaki otrzymał wraz z tytułem za bitwę pod Talaverą.

Sposób walki Wellingtona oraz jego armia były przedmiotem poprzedniej pracy Charlesa Omana wypuszczonej na nasz rynek przez Wydawnictwo Napoleon V². Nie trzeba przedstawiać angielskiego historyka, który jest znany nie tylko czytelnikom wspominanego dzieła, ale i każdemu badaczowi epoki, a szczególnie tym, którzy interesują się walkami w Hiszpanii. History of the Peninsular War jest bez wątpienia jego najwybitniejszą pracą, dlatego z wielką dumą prezentujemy jej polskie wydanie. Oman stanął przed nie lada wyzwaniem, albowiem w Wielkiej Brytanii ukazało się wcześniej sporo dzieł na temat tej wojny, m.in. opracowanie Williama Napiera, który miał tą przewagę, że uczestniczył w walkach na półwyspie i wiele wydarzeń widział na własne oczy. Niemniej jak to bywa w historii, osobista perspektywa nie zawsze jest pomocna w opisywaniu wojny. Oksfordzki profesor z szacunkiem, lecz dobitnie wypunktował słabe punkty monografii oficera lekkiej piechoty i trudno się nie zgodzić z jego zarzutami. Oczywiście dzieła zarówno Napiera, jak i Omana są znakomite, jednak praca tego ostatniego ma więcej zalet, gdyż opiera się na znacznie szerszej bazie źródłowej. Jej autor korzystał również z większej liczby opracowań i materiałów archiwalnych, do których nie udało się dotrzeć Napierowi bądź zwyczajnie jeszcze się wtedy nie ukazały. Wysiłki brytyjskiego profesora zaowocowały siedmioma tomami, które stały się podstawą do badań nad wojną w Hiszpanii i dziś nikt nie może zajmować się tym konfliktem, nie sięgając „do Omana”.

Tworząc w czasach istniejącego jeszcze potężnego imperium, autor był niewątpliwie pod wpływem jego ideologii, wychodząc z założenia, że Wielka Brytania uratowała cały świat, a zwłaszcza Europę przed zagrożeniem, jakie niósł ze sobą i swoimi żołnierzami „korsykański karzeł”. To nastawienie jest widoczne w wielu momentach niniejszego opracowania i czasem osiąga wręcz karykaturalne rozmiary, jak we fragmencie, kiedy profesor porównuje francuskiego cesarza do średniowiecznych wiedźm, których moc ulatnia się wraz z kontaktem z wodą… Nie omieszka karcić swojego poprzednika za zgoła odmienne stanowisko w tej sprawie, a wszelkie wątpliwości w ocenie źródeł i ich wiarygodności rozstrzyga bezlitośnie na niekorzyść Napoleona, który przecież wiadomo, że jeśli tylko mógł, to kłamał, jak jego biuletyny.

Mimo tej wady Oman ma znakomite pióro, toteż jego dzieło czyta się płynnie i z przyjemnością. Wspominany już znakomity warsztat i obszerne cytaty ze źródeł, a także korzystanie z hiszpańskich i francuskich opracowań tylko wzbogacają obraz, który maluje przed naszymi oczami. Polskiego odbiorcę na pewno powinien zachęcić fakt, iż omawiany konflikt jest stosunkowo rzadko poruszany w naszej literaturze, pomijając oczywiście udział naszych żołnierzy. Dotychczasowe prace opublikowane w języku polskim pokazywały jedynie wycinek wojny. Tymczasem brytyjski profesor omawia cały konflikt i nie skupia się wyłącznie na działaniach swoich rodaków. Znakomitym uzupełnieniem są liczne aneksy, zawierające bardzo dokładne ordre de bataille, wraz z analizą sił, jak również źródła w postaci listów czy zawartych konwencji. Część stanów jednostek, które autor wstawiał pod głównym tekstem, przeniosłem do załączników, jednak większość krótkich spisów pozostała na swoim miejscu.

Pomijając zwykłe u Omana przytyki, kierowane pod adresem Napoleona, uwagę zwraca opis walk pod Somosierrą. Ponieważ angielski profesor uznał rzeczywisty przebieg wydarzeń za nierealny i oparł się nieomal w całości na relacji Ségura (zwłaszcza w kwestii liczebności szwoleżerów), lektura tego fragmentu na pewno wywoła uśmiech politowania. Tytułem komentarza zamieściłem jedynie spis prac, w których należy szukać informacji na temat tego starcia, gdyż zadaniem redaktora nie jest aż tak silna ingerencja w tekst, szczególnie że tutaj trzeba by poświęcić temu kilka stron.

Mimo że od czasu pierwszego wydania pracy minęło ponad 100 lat, większość przypisów pozostawiono w niezmienionej formie, ponieważ ciężko byłoby ustalić, z którego wydania źródła lub opracowania korzystał autor. Jeśli chodzi o kwestie czysto techniczne, to zapis jednostek wojskowych jest stosowany tradycyjnie, w naprzemienny sposób (bataliony rzymskimi cyframi, zaś pułki arabskimi itd.), z wyjątkiem jednostek samodzielnych lub nie wchodzących w skład oddziału następnego szczebla. Nazwy jednostek hiszpańskich podane są w oryginalnym brzmieniu i pisane kursywą (poza kilkoma wyjątkami). Wszystkie nazwy obcojęzyczne oddziałów pisane są kursywą, podobnie jak cytaty i wtręty z języków obcych. Natomiast w cudzysłowie zapisano określenia kolokwialne, przenośnie lub stwierdzenia ironiczne. Zwrot ciaśnina, który występuje dość często w tym tomie, jest dawnym określeniem zwężenia terenowego, kanalizującego atak jednej ze stron. Nazwy geograficzne wymagają szczególnej uwagi, np. León występuje zarówno w znaczeniu krainy (dawnego Królestwa Leónu), jak i miejscowości³.

Jak zwykle proszę o wyrozumiałość za błędy i życzę przyjemnej lektury. Mam nadzieję, że niniejsza praca wzbogaci wiedzę o epoce, udowadniając, że można pisać historię w sposób zajmujący i jednocześnie rzetelny. Wierzę też, że dzięki niej może uda się skłonić kogoś do badań, a w przyszłości być może wydania własnego dzieła.

Mariusz Promis

PRZEDMOWA

Upłynęło wiele lat, odkąd w Anglii podjęto próbę opracowania ogólnej historii dziejów wojny na Półwyspie. Niedawno opublikowano kilkanaście interesujących i cennych dzienników oraz pamiętników oficerów, którzy brali udział w tej wielkiej wojnie⁴, ale żaden z dzisiejszych autorów nie odważył się zmierzyć z trudnym zadaniem przedstawienia wszystkich szczegółów całego, siedmioletniego konfliktu, od powstania Dos de Mayo po bitwę pod Tuluzą. Od 60 lat prym w tym względzie wiedzie wspaniała praca Napiera. Tymczasem nagromadziła się masa cennych materiałów w języku angielskim, francuskim i hiszpańskim, które pozostają praktycznie niewykorzystane. Dostępne są dziś dokumenty publiczne i prywatne, których istnienie tylko podejrzewano w latach 30.; niezliczone autobiografie i wspomnienia, które spoczywały zapomniane na dnie szuflady, a po 50 czy 60 latach ujrzały światło dzienne, pomogły wypełnić wiele luk w naszej wiedzy. Wydana została co najmniej jedna praca o dziejach wojny, mająca pierwszorzędne znaczenie: jest to dzieło generała Arteche y Moro. Przypuszczam, że w Anglii tych 11 tomów jest w zasadzie nieznanych, chociaż są one niemal tak samo cenne, jak Guerra de la Independencia Toreno, gdyż podobnie jak ta ostatnia praca pozwalają nam zrozumieć punkt widzenia Hiszpanów.

W związku z tym wierzę, że próba podsumowania w tej publikacji wyników pracy nad źródłami, prowadzonej od około 10 lub 15 lat, nie zostanie tu uznana za przejaw zarozumialstwa, albowiem sądzę, że nawet czytelnik, który poświęcił już wiele uwagi tematyce wojny na Półwyspie, znajdzie na tych stronicach sporo nowego materiału.

Do decyzji, aby podjąć się napisania ogólnej historii wojny, zmotywował mnie w dużej mierze fakt przekazania Kolegium Wszystkich Świętych⁵ dokumentacji dyplomaty sir Charlesa Vaughana, jednego z najwybitniejszych członków tej instytucji. Vaughan miał nie tylko wyjątkowe możliwości obserwowania przebiegu pierwszych lat wojny na Półwyspie, ale też wykorzystał je jak najlepiej, zapisując wszelkie swoje spostrzeżenia. Przypuszczam, że rzadko trafiają się ludzie o większym zamiłowaniu do zbierania i segregowania informacji. Wśród dokumentacji znajdują się jego dzienniki i korespondencja, a także niezliczone notatki sporządzone przez jego hiszpańskich przyjaciół, dotyczące spraw, w których chciał być biegły. Można w nich znaleźć również masę ulotek, proklamacji, gazet i tabel statystycznych, ułożonych w starannie związane paczki; o ile dobrze rozumiem, nie były one otwierane od śmierci Vaughana aż do dnia, gdy przeszły w posiadanie dawnego kolegium na mocy testamentu jego ostatniego żyjącego krewnego. Vaughan wylądował w La Coruñie we wrześniu 1808 roku w towarzystwie Charlesa Stuarta, pierwszego angielskiego wysłannika do Najwyższej Junty Centralnej. Wraz ze Stuartem udał się do Madrytu i Aranjuez, po drodze zaś notował wszystko, od treści rzymskich inskrypcji po poglądy lokalnych alcaldes [burmistrzów – przyp. tłum.] i księży na bieżącą politykę. Udało mu się porozmawiać z wieloma ważnymi osobistościami. Dowiedział się na przykład od samego Cuesty o jego zdradzieckim spisku w celu obalenia junty. Odbył także długą rozmowę z generałem Castañosem na temat kapitulacji pod Bailén, z której pozyskałem kilka zupełnie nowych informacji o tym wydarzeniu. Następnie pojechał do Aragonii, gdzie przebywał przez trzy tygodnie w towarzystwie kapitana generalnego José de Palafoxa. Dokładnie „przesłuchał” go w sprawie szczegółów prowadzonej przez niego słynnej obrony Saragossy, a ponadto skłonił San Genisa (pułkownika, który prowadził prace inżynieryjne podczas tych operacji), żeby sporządził dla niego 12-stronicową notatkę na temat charakteru i systemu swojej pracy. W listopadzie Vaughan razem z Palafoxem udał się na front, ale opuścił Armię Aragonii w przeddzień bitwy pod Tudelą. Usłyszawszy o klęsce od uciekinierów z armii Castaňosa, zdecydował się zawieźć tę nowinę do Madrytu. Jadąc na łeb, na szyję do stolicy, przedarł się przez pozycje kawalerii Neya pod Agredą, zdołał umknąć pościgowi, po czym cały i zdrowy dotarł do celu. Po przybyciu do Madrytu otrzymał raporty dla sir Johna Moore’a i zawiózł je do Salamanki. To właśnie przywiezione przez niego wieści skłoniły brytyjskiego generała do zarządzenia zakończonego katastrofą odwrotu do Portugalii. Moore powierzył Vaughanowi nie tylko list do sir Davida Bairda z rozkazem wycofania się do Galicji, ale i raporty dla lorda Castlereagh, które natychmiast należało dostarczyć do Londynu. Vaughan popędził zatem co tchu do przebywającego w Astordze Bairda, a następnie do La Coruñy. Dotarł tam 11 dni po wyruszeniu z Tudeli, wsiadł na pokład statku płynącego do Anglii i przywiózł brytyjskiemu rządowi wieści o klęskach w Hiszpanii.

Przez jakiś czas pozostał w kraju, gdzie jednak nie próżnował. Napisał krótką relację o oblężeniu Saragossy, która w tamtym czasie cieszyła się wielką popularnością, i zebrał nowe informacje z zupełnie nieoczekiwanego źródła. Oto generał Lefebvre-Desnouettes, który dowodził pierwszym oblężeniem Saragossy, trafił do Anglii w charakterze jeńca. Vaughan natychmiast udał się do Cheltenham, gdzie zamieszkiwał Francuz po tym, jak zwolniono go na słowo honoru, i odbył z nim długą rozmowę na temat szczegółów oblężenia, której treść starannie porównał z opowieścią Palafoxa. Zapewne nikt inny nie miał możliwości zebrania informacji z pierwszej ręki na temat tej słynnej operacji. Miłośnicy romantycznego pierwiastka historii będą zadowoleni z wiadomości, że Vaughan został przedstawiony przez Palafoxa Agustinie, sławnej „Dziewicy z Saragossy”, i że usłyszał o jej wyczynie od kapitana generalnego mniej niż trzy miesiące po tym, jak do niego doszło⁶. Treść dziennika tego obytego w świecie członka Kolegium Wszystkich Świętych całkowicie rozwiewa wszelkie wątpliwości Napiera i innych autorów co do istnienia Agustiny.

Pod koniec 1809 roku Vaughan wrócił do Hiszpanii i przez większą część wojny pełnił służbę u różnych ambasadorów angielskich w Sewilli i Kadyksie. Jego dokumenty i zbiory z późniejszych lat walk są niemal tak samo interesujące i pełne informacji, jak dokumentacja z 1808 roku, którą wykorzystałem w tym tomie.

Pracując w archiwach nad brytyjskimi dokumentami urzędowymi z pierwszych lat wojny, poświęciłem szczególną uwagę wynotowaniu wszystkich ustępów z listów Moore’a i innych brytyjskich generałów, które pominięto w druku. Fragmenty te, zawsze umieszczone w nawiasach zakreślonych ołówkiem, zawierają wiele użytecznego materiału. Są to głównie uwagi krytyczne na temat różnych osób, których ujawnianie w okresie publikacji tych dokumentów nie byłoby roztropne. W zbiorze znajduje się spora liczba przechwyconych rozkazów wydanych przez Francuzów i nieco korespondencji z Hiszpanami, zawierającej na ogół nieznane fakty i liczby. Do najbardziej interesujących pozycji należą listy generała Leitha przydzielonego do sztabu Blake’a; znalazłem w nich zdecydowanie najlepszy opis działań Armii Galicji z okresu październik-listopad 1808 roku, na jaki dotąd natrafiłem.

Co do opublikowanych już źródeł informacji, przeczytałem wszystkie dokumenty brytyjskiego parlamentu z lat 1808-1809, cały plik Madrid Gazette, a ponadto dziesiątki pamiętników i dzienników autorów francuskich, angielskich i hiszpańskich. Sądzę, że mojej uwadze nie umknęła żadna ważna książka angielska ani francuska. Muszę jednak wyznać, że część dzieł hiszpańskich cytowanych przez generała Arteche okazała się nie do zdobycia zwrówno w Londynie, jak i w Paryżu. Jeśli chodzi o ten dział, Biblioteka Muzeum Brytyjskiego⁷ w żadnym wypadku razie nie obfituje w źródła; brakuje nawet tak oczywistych pozycji, jak monografie Saint-Cyra i Cabanesa poświęcone wojnie w Katalonii⁸. Do pamiętników weteranów obu stron konfliktu często trzeba podchodzić z wielką ostrożnością; części z nich nie wolno ufać, gdy chodzi o informacje o wszystkich wydarzeniach, których piszący nie widzieli na własne oczy. Inne powstały na tyle długo po odnotowanych w nich wydarzeniach, że nie można na nich polegać nawet co do faktów, których autorzy byli naocznymi świadkami. Na przykład generał Marbot utrzymuje, że to on przywiózł do Bajonny list Murata do Napoleona powiadamiający o madryckim powstaniu Dos de Mayo, i podaje ze szczegółami, w jaki sposób cesarz przyjął tę wieść. Na podstawie listu Murata oraz odpowiedzi Napoleona pewne jest jednak, że dokument został przewieziony i dostarczony przez kapitana Hannecourta; sędziwa pamięć Marbota spłatała mu figla. Zdarzają się też gorsze przypadki, kiedy to naoczny świadek, pisząc o niedawnych wydarzeniach, podaje wersję, o której z całą pewnością wie, że jest nieprawidłowa, żeby okryć niezasłużoną chwałą siebie samego lub jednego z przyjaciół. Tego rodzaju występków wielokrotnie dopuszczali się Thiébault i Le Noble. Wydaje się, że sporządzone przez pierwszego z nich opisy niektórych wydarzeń w Portugalii i bitwy pod Aldeia da Ponte, a także relacja Le Noble’a na temat bitwy pod La Coruñą zostały celowo zafałszowane. Znalazłem też jedno źródło angielskie, co do którego można żywić identyczne podejrzenia. Jednak w przypadku obu stron konfliktu większość błędów popełniają albo ci autorzy, którzy opisują to, czego osobiście nie widzieli, albo sędziwi narratorzy, którzy pisali swoje opowieści 20, 30 albo 40 lat po zakończeniu wojny. Ich dzienniki z tamtego okresu często zapewniają nieocenione poprawki do pamiętników czy monografii stworzonych po upływie czasu. Na przykład dziennik Foya w formie „surowej”, opublikowany ostatnio przez Giroda de l’Ain, zawiera parę stwierdzeń na temat Wellingtona i armii brytyjskiej sformułowanych w sposób o wiele bardziej odpowiedni niż którykolwiek z fragmentów jego oficjalnej historii pierwszych kampanii 1808 roku.

W tomie drugim mam nadzieję zamieścić bibliografię wszelkich przydatnych prac dotyczących dwóch pierwszych lat wojny. Ponieważ pierwszy tom rozrósł się już nadmiernie, niemożliwe stało się dołączenie do niego listy wiarygodnych źródeł, która zajmuje wiele stron.

Należy zauważyć, że dodane przeze mnie załączniki zawierają kilkanaście obszernych tabel przedstawiających organizację armii francuskich i hiszpańskich w 1808 roku. Część z nich zawdzięczam dziełu generała Arteche, ale większość ułożyłem sam, kosztem ogromnej ilości czasu i pracy, na podstawie rozproszonych dokumentów z tamtego okresu – zestawień statystycznych, które można znaleźć w najprzeróżniejszych miejscach (część najważniejszych statystyk hiszpańskich zachowała się jedynie w naszych archiwach albo w dokumentach Vaughana, a inne wyłącznie w Madrid Gazette). O ile mi wiadomo, nikt dotąd nie spróbował stworzyć kompletnego zestawienia zawierającego dane na temat armii hiszpańskiej za październik ani też ustalić dokładnego składu Wielkiej Armii Napoleona z tego samego miesiąca⁹. Mam zatem nadzieję, że moje załączniki okażą się tu cokolwiek przydatne.

W ciągu ostatnich paru miesięcy niejeden z moich przyjaciół zadał mi pytanie, czy warto pisać na nowo historię wojny na Półwyspie, skoro powszechnie dostępne jest wielkie dzieło Napiera. Mogę jedynie odrzec, że nie marzę, aby moja książka zajęła miejsce nieśmiertelnych tomów tego wielkiego, starego wojaka – podobnie jak doktor S.R. Gardiner, przystępując do pisania późniejszych tomów o rządach Karola I, nie marzył, by zajęły one miejsce History of the Great Rebellion Clarendona. Książki Napiera i Clarendona z pewnością pozostaną najważniejszymi współczesnymi pozycjami, stworzyli je jednak ludzie, którzy widzieli wyraźnie tylko jedną stronę opisywanych przez siebie wydarzeń. W obu tych pracach bardzo istotny jest czynnik osobisty, a polityczne i personalne sympatie i antypatie historyków wpłynęły na obraz całego dzieła. Nikomu, kto chciałby zapoznać się z bezstronnym opisem charakteru i kariery Olivera Cromwella, nie przyszłoby na myśl, żeby sięgać w tym celu po pracę Clarendona. Nie wydaje mi się jednak, aby powszechnie zdawano sobie sprawę, iż sięganie do Napiera po relację na temat celów i przedsięwzięć hiszpańskich junt czy rządów torysów z lat 1808-1814 jest równie ryzykowne. Jest on niedościgniony, gdy opowiada o wydarzeniach wojny; żaden czytelnik nie jest w stanie zapomnieć jego poruszających opisów natarcia Brygady Fizylierów pod Albuerą, ataku na Wielki Wyłom podczas oblężenia Badajoz czy szturmu na pozycje Soulta pod Rhune. Te i setki innych potoczystych ustępów jego dzieła przetrwają na zawsze jako arcydzieła angielskiej prozy, pisanej żywym językiem.

Gdy jednak Napier zbacza w rejony polityki angielskiej czy hiszpańskiej, staje się przewodnikiem mniej godnym zaufania. Wszystko postrzega przez pryzmat zaciętej wrogości, jaką żywił wobec współczesnych mu torysów. Będąc krewnym nie tylko Charlesa Jamesa Foxa, ale też lorda Edwarda Fitzgeralda, nigdy nie potrafił spoglądać bez uprzedzeń na ich przeciwników politycznych. Uważał Canninga i Spencera Percevala za zdolnych do wszelkiego zła i bezzasadnego uporu. Ogromne usługi, jakie oddał Anglii Castlereagh, zostały zbagatelizowane; bazując na treści stronic Peninsular War, niepodobna byłoby się dowiedzieć, że to on wybrał Wellingtona na dowódcę armii w Hiszpanii i że zatrzymał go tam mimo wszystkich sprzeciwów niechętnych temu ludzi. Na tym jednak nie koniec: Napier należał do tego osobliwego gatunku Anglików, którzy niezależnie od wszelkich naocznych dowodów uważali, że Napoleon Bonaparte był dobroczyńcą Europy, a uparty i małostkowy sprzeciw brytyjskiego rządu pokrzyżował plany jej odnowy. W swojej przedmowie wspomniany autor posuwa się wręcz do stwierdzenia, że torysi walczyli z cesarzem nie dlatego, że był niebezpiecznym wrogiem Imperium Brytyjskiego, ale z tej przyczyny, że był obrońcą demokracji, a oni obrońcami systemu kastowego, utrzymującego przywileje wśród wyższych warstw społeczeństwa. Czytelnicy autobiografii Napiera pamiętają, że po otrzymaniu wieści o śmierci Napoleona na Wyspie Świętej Heleny rzucił się na sofę i szlochał przez trzy godziny! Pisząc zatem o rządach torysów, zawsze staje się on surowym krytykiem, czepiającym się szczegółów, natomiast wobec cesarza okazuje szacunek, który wydaje się bardzo osobliwy w przypadku zapalonego sympatyka wolności politycznej. Każdy, kto przeczytał pierwsze rozdziały jego wielkiego dzieła, z pewnością dostrzegł, że Bonaparte otrzymuje stosunkowo niewielką przyganę za jego potworny akt zdrady w Bajonnie i za jeszcze ohydniejsze postępowanie w poprzednich miesiącach, kiedy to markował przyjaźń. Nie szczędząc pogardy dla Karola IV i Ferdynanda VII – głupiego ojca i buntowniczego syna, których kłótnie dostarczyły cesarzowi okazji do działania – Napier zapomina okazać stosownie wielkie oburzenie, gdy zajmuje się fałszywym przyjacielem, który zdradził ich obu. Pisze nieomal tak, jak gdyby fakt, że ofiara jest imbecylem, bigotem albo nieposłusznym synem, usprawiedliwiał jej obrabowanie czy porwanie. Jego stronniczość sięga tak daleko, że usiłuje nawet uzasadniać oczywiste polityczne i militarne błędy popełnione przez cesarza podczas wojny na Półwyspie, zrzucając całą winę na sposób wykonywania jego rozkazów przez marszałków i „zapominając” wskazać, że były one niewykonalne.

Z drugiej strony Napier jest dokładnie tak samo zbyt surowy wobec Hiszpanów, jak nadmiernie pobłażliwy w stosunku do Bonapartego. Należał on do tych starych oficerów-weteranów wojny na Półwyspie, którzy nie potrafili wyprzeć ze swego umysłu wspomnień o pewnych sprawach, jakie widzieli lub o jakich zasłyszeli. Okrucieństwa popełniane przez gerylasów, haniebna panika, jaka wybuchła w przeddzień bitwy pod Talaverą, idiotyczna duma i upór Cuesty, a także tchórzostwo Imaza i La Peñy uprzedziły go do ich rodaków. Napuszona elokwencja hiszpańskich proklamacji, po których pojawiła się proza życia w postaci nieudolnych działań ich armii, wywoływała u niego obrzydzenie. Zawsze przyjmuje on raczej francuską niż hiszpańską wersję wydarzeń, zapominając, że Bonaparte i jego oficjalni kronikarze to źródła informacji, które wcale nie bardziej niż ich przeciwnicy zasługują na to, żeby wierzyć im bez zastrzeżeń. Pisząc o pojedynczych Hiszpanach (za przykład możemy tu wziąć José de Palafoxa albo nieszczęsnych Daoiza i Velarde’a), jest tak niesprawiedliwy, że aż skrajnie okrutny. Na zdumiewające oszczerstwo rzucone przez niego na armię La Romany miałem okazję dokładniej zwrócić uwagę w drugim tomie tej pracy. Napier nieodmiennie wyolbrzymia klęski Hiszpanów i pomniejsza ich sukcesy. Przesadza, podając informacje o stanie liczebnym ich sił w bitwach czy o stratach poniesionych podczas klęski. Wyraźnie nie zadaje sobie trudu sięgnięcia do starannie opracowanego zbioru raportów dziennych armii i do innych urzędowych dokumentów, jakie hiszpańskie Ministerstwo Wojny opublikowało kilka lat przed napisaniem przez niego pierwszego tomu. Wszystkie dane zapożycza od francuskich marszałków, którzy nie obliczają ich rzetelnie. Mogłoby się zdawać, że to zbyt ostre słowa w stosunku do tak wielkiego autora, jednak szczegółowe badanie dowodzi, że niemal wszystkie stwierdzenia Napiera odnośnie do bitew z udziałem Hiszpanów zostały zaczerpnięte ze źródeł francuskich. Ignoruje on natomiast wersję strony hiszpańskiej. Oburzony arogancją i uporem, za sprawą których Hiszpanie często utrudniali działanie jego bohaterowi Wellingtonowi, Napier nie chce dostrzegać okoliczności, które często tłumaczą czy nawet usprawiedliwiają ich postępowanie. Po lekturze jego relacji należy sięgnąć do prac Arguellesa, Toreno lub Arteche i zapoznać się z ich obroną działań rodaków, a dopiero potem wyrobić sobie zdanie na temat faktów. Krótko mówiąc, każdy badacz wojny na Półwyspie musi przeczytać pracę Napiera, ale nie wolno mu sądzić, że po zakończeniu tej lektury poznał w pełni znaczenie i wagę tej wielkiej wojny.

Detale topograficzne większości moich map zostały zaczerpnięte ze wspaniałego atlasu opublikowanego przez hiszpańskie Ministerstwo Wojny w ciągu ostatnich 20 lat, ale szczegóły rozmieszczenia wojsk opracowałem sam. Baczną uwagę poświęciłem tworzeniu map Vimeiro i La Coruñy, wskazując pozycje zajmowane przez każdy z francuskich i angielskich batalionów.

Szczególne podziękowania jestem winny trzem osobom za ich niezmiernie uprzejmą pomoc przy powstawaniu tego tomu. Pierwsza z nich wykonała korektę pracy, a następnie ułożyła do niej indeks. Z kolei pan C.E. Double dostarczył mi wielu sugestii co do poprawek, które też uwzględniłem. Natomiast pan C.T. Atkinson z kolegium Exeter podzielił się ze mną swoją obszerną wiedzą o historii brytyjskich pułków i naprowadził mnie na wiele drobiazgowych informacji o organizacji armii Wellesleya i Moore’a. Tak więc wszystkim trzem pomocnikom jestem bezgranicznie zobowiązany.

C. Oman

Kolegium Wszystkich Świętych

31 marca 1902 roku

CZĘŚĆ I

NAPOLEON I HISZPAŃSCY BURBONOWIE

ROZDZIAŁ I

TRAKTAT W FONTAINEBLEAU

Nie jestem spadkobiercą Ludwika XIV, lecz Karola Wielkiego, napisał Napoleon w jednym z tych momentów, w których zdobywał się na zwięzłe wyznania o swojej osobie, a które są tak cenne dla badaczy zarówno najbardziej interesującej epoki, jak i najciekawszej osobowości w dziejach nowożytnych¹⁰. Niektórzy historycy doszukiwali się przyczyn wybuchu wojny na Półwyspie w odległej przeszłości, a konkretnie w odwiecznym i nieuniknionym konflikcie między demokracją a systemem opartym na władzy uprzywilejowanych warstw społecznych¹¹. Inni, przyjmując wersję wydarzeń cesarza, przedstawiali ją jako przypadkową pochodną jego planu narzucenia blokady kontynentalnej całej Europie. Nam osobiście wydaje się, że nie trzeba tu sięgać w czasie dalej niż poza ten moment, w którym Bonaparte wyraził pogląd, iż nie jest następcą największego z Burbonów, lecz założyciela Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Czym innym jest utrzymywać, że jest się pierwszym wśród monarchów europejskich, a czym innym, że jest się królem królów. Ludwik XIV miał dalekosiężne ambicje wobec siebie i własnego rodu, ale to na podstawie swojej niezbyt głębokiej i rzetelnej wiedzy o Karolu Wielkim Napoleon powziął pomysł stworzenia jednego cesarstwa obejmującego całą Europę. Była to idea stania się monarchą, którego rozkaz będzie obowiązywał w Paryżu i Moguncji, w Mediolanie i Hamburgu, w Rzymie i Barcelonie, a wasalni książęta będą płacić daninę ze wszystkich ziem nad Odrą, Łabą i środkowym Dunajem¹².

Nie ma tu potrzeby śledzić rozwoju powyższej koncepcji przed zimą przełomu 1805 i 1806 roku, czyli momentem, gdy po zwycięstwie pod Austerlitz i zawładnięciu po raz pierwszy Europą Środkową, Bonaparte zaczął wcielać w życie swój imponujący plan uczynienia z wszystkich królestw kontynentu państw wasalnych Cesarstwa Francuskiego. Wymusił on na Franciszku II zrzeczenie się skromnych praw do korony Świętego Cesarstwa Rzymskiego, które straciły już wartość, ponieważ zamierzał zastąpić ten cień przeszłości nowym i realnym tworem. Koncepcja, według której mógłby stać się cesarzem Europy, a nie tylko Francuzów, była już wówczas opracowana, mimo że wciąż jeszcze trzeba było skarcić Prusy oraz powstrzymać Rosję i zmusić ją do skierowania swojej ekspansji na wschód. Fundamenty pod budowę Związku Reńskiego położono po Austerlitz, ale przed bitwami pod Jeną i Auerstädt¹³. W tym samym czasie cesarz przystąpił do tworzenia kolejnych królestw, które miały mu podlegać i znajdować się pod rządami władców z jego własnego rodu. Ostatnim etapem tego procesu miało być powstanie nowego królestwa Hiszpanii pod rządami Józefa Napoleona I. Latem 1806 roku cały system był już dobrze rozwinięty. Jego pierwszym eksperymentem było osadzenie w czerwcu 1805 roku w Księstwie Lukki i Piombino siostry cesarza Elizy i jej nie liczącego się w polityce małżonka. Potem, w lutym 1806 roku, Józefowi Bonapartemu podarowano Królestwo Neapolu, należące przedtem do Burbonów, a w czerwcu przekształcono Republikę Batawską w Królestwo Holandii, rządzone przez Ludwika Bonapartego. W marcu tego samego roku szwagier cesarza Joachim Murat został wielkim księciem Bergu, a siostra Napoleona Paulina księżną Guastalli. Cesarz bez wątpienia miał na oku całą Europę, zwracając uwagę na wszystkie te rejony, które można by wykorzystać do dalszej rozbudowy systemu państw lennych.

Pewne jest, że jego oczy musiały od dłuższego czasu spoglądać pożądliwie na nieudolnie rządzone królestwa Hiszpanii i Portugalii. Napoleon żywił wobec domu Burbonów ten rodzaj urazy, jaki zawsze czuje się wobec ludzi, którym wyrządziło się krzywdę. Wiedział, że nie będą oni nigdy w stanie darować zawodu doznanego w 1799 roku ani też zabójstwa księcia d’Enghien, bez względu na to, jak starannie ukryją swoje uczucia pod maską nikczemnej służalczości. To, co naprawdę czuli, można było odgadnąć po zdradzieckim postępowaniu ich krewnych z Neapolu, których Napoleon właśnie przegnał z kontynentu. Burbonowie hiszpańscy byli w tym czasie najbardziej służalczymi i najbardziej wykorzystywanymi z jego sojuszników. Karol IV pod wpływem idiotycznych rad swojego faworyta Godoya od 1795 roku konsekwentnie trzymał się przymierza z Francją i tym samym sprowadził na swoje królestwo niewymowne nieszczęścia. Niemniej Napoleon i tak był głęboko niezadowolony ze sposobu, w jaki spełniał on rolę sojusznika. Danina w postaci 72 milionów franków, jaką cesarz rokrocznie wymuszał od zubożałego sąsiada, wydawała mu się zaledwie nieznaczącym drobiazgiem. Główną korzyścią, jakiej się spodziewał, kiedy w 1804 roku zmuszał Hiszpanię do wojny z Anglią, było wsparcie jej floty. Zamierzał za jej pomocą zyskać kontrolę nad wodami oddzielającymi Wielką Brytanię od Europy i zapanować nad kanałem La Manche na tyle długo, żeby móc rozpocząć planowaną inwazję na brzegi Kent i Sussex. Okazało się jednak, że nie można polegać na hiszpańskiej marynarce, która zawsze była groźniejsza na papierze niż w walce. Jej kwiat został wcześniej zniszczony pod Trafalgarem, a w 1806 roku pozostało jej tylko parę okrętów; gniły one w przystaniach Kadyksu, Kartageny i Ferrol, a z powodu ścisłej blokady Collingwooda nie były nawet w stanie dokonać koncentracji. Napoleona złościła bezradność sojusznika i już wtedy rozmyślał nad tym, że w rękach człowieka zdolniejszego i bardziej energicznego niż Karol IV Hiszpania mogłaby mu udzielić zupełnie innego rodzaju pomocy. W późniejszych latach wspominano, że już w 1805 roku cesarz skarżył się ponuro swoim zausznikom, iż Burbon na tronie hiszpańskim jest bardzo męczącym sąsiadem, zbyt słabym jako sojusznik, a jednak groźnym jako potencjalny wróg¹⁴. Mimo całej służalczości okazywanej przez Karola IV wierzył bowiem – całkiem słusznie – że każdy z Burbonów musi w głębi serca nienawidzić tego sprzecznego z naturą sojuszu zawartego z dziecięciem rewolucji. Jednak w 1806 roku Bonaparte miał w perspektywie wojnę z Prusami i brakowało mu czasu, żeby ingerować w sprawy Półwyspu. Uznał, że Hiszpania może poczekać, i jest mało prawdopodobne, że miał już opracowany konkretny plan, jak się nią zająć.

Niewątpliwie czynnikiem, który zadecydował o jego późniejszych poczynaniach, było zachowanie hiszpańskiego rządu jesienią 1806 roku, podczas kampanii pruskiej. Tuż przed stoczeniem decydujących bitew pod Jeną i Auerstädt opinia publiczna Europy spodziewała się, że wojska francuskie zostaną powstrzymane, ponieważ Prusy nadal cieszyły się wielką renomą pod względem militarnym. Co do Rosji, to dobrze wiedziano, że do bitwy pod Austerlitz nie zdążyła zmobilizować całości swoich sił. Wierzono, że te dwa państwa działające razem będą dla Napoleona zbyt twardym orzechem do zgryzienia. W chwili gdy pogląd ten był jeszcze aktualny, król Hiszpanii, czy raczej jego faworyt Godoy, przedstawił osobliwą proklamację, dowodzącą, jak krucha jest więź wierności łącząca jego kraj z Francją i jak puste są jego słowa o lojalności wobec cesarza, którą tak się szczycił¹⁵. Był to płomienny apel do narodu hiszpańskiego, aby en masse [masowo – przyp. tłum.] chwycił za broń i dopomógł rządowi, nie szczędząc ludzi, koni i pieniędzy. Przybywajcie, głosiła proklamacja, drodzy rodacy, przybywajcie i składajcie przysięgę na wierność pod sztandarami najbardziej łaskawego z suwerenów. Bóg zwycięstwa miał uśmiechnąć się do narodu, który sam sobie dopomoże, a rezultatem tych energicznych starań miał być trwały i przynoszący szczęście pokój. Na obronę Karola IV można było przywołać argument, że cała treść odezwy była bardzo mglista, a niewymienionym z imienia wrogiem, którego miano zmiażdżyć, mogła być równie dobrze Anglia. Jednak tak się nieszczęśliwie składało, że całe trzy zdania proklamacji poświęcono żądaniom zapewnienia koni i natychmiastowego zwiększenia liczebności kawalerii w hiszpańskiej armii. Twierdzenia, że kawalerzystów zamierzano użyć do walki przeciw angielskiej flocie, praktycznie nie dawało się bronić na poważnie – natomiast o siłach marynarki w proklamacji nie padło ani jedno słowo.

Dokument wydano 5 października 1806 roku, a niedługo potem do Madrytu dotarła wieść o bitwach pod Jeną i Auerstädt oraz o zajęciu Berlina. Dla księcia Pokoju informacja, że jego oczekiwania się nie spełniły, a Napoleon odniósł pełny triumf, stanowiła zupełny szok. Pospiesznie odwołał swoje siły zbrojne i zasypał cesarza listami z wyjaśnieniami i przeprosinami, wskazując, że wrogiem, do którego odnoszono się w proklamacji, nie mógł być przecież sojusznik, którego darzy się takim szacunkiem. Dokument dotarł do Napoleona, gdy był na polu bitwy pod Jeną, i wywołał u dostojnego czytelnika silny napad wściekłości¹⁶. Skoro jednak miał jeszcze walczyć z Rosją, chwilowo stłumił gniew i udał, że zadowala go treść służalczych listów z wyjaśnieniami od Godoya. Niemniej w zasadzie nie możemy żywić wątpliwości, iż w tym oto momencie cesarz podjął decyzję, że ród Burbonów musi zakończyć swoje rządy w Hiszpanii. Z pewnością rozmyślał nad niebezpieczeństwem, jakiego uniknęła południowa Francja: 100 000 Hiszpanów mogło pomaszerować na Bordeaux czy Tuluzę w chwili, gdy toczyły się walki pod Jeną i Auerstädt, a na niestrzeżonej granicy w Pirenejach nie było żadnej armii, która by ich zatrzymała. Oczywiste jest, że gdyby tę ostatnią batalię odwleczono o miesiąc lub gdyby na pierwszym etapie walki z Prusami nie stoczono żadnej decydującej bitwy, Godoy zdecydowałby się na otwartą wojnę. Cios w plecy, nawet jeśli zadany za pomocą broni tak marnej, jak zdezorganizowana armia hiszpańska, bez wątpienia pokrzyżowałby wszystkie plany Napoleona i zmusiłby go do skierowania na południe tych rezerw, które miały zasilić Wielką Armię. Jasne było, że nie wolno pozwolić, aby taka sytuacja się powtórzyła. Siłą rzeczy należało się spodziewać, że z chwilą zakończenia wojny z lat 1806-1807 Napoleon zwróci się przeciwko Hiszpanii i zdetronizuje Karola IV albo przynajmniej zażąda zwolnienia Godoya ze stanowiska. Cesarz sam wyznał to podczas pobytu na Wyspie Świętej Heleny. Jak wówczas stwierdził, właściwym posunięciem byłoby wypowiedzieć Hiszpanii otwartą wojnę zaraz po podpisaniu traktatu w Tylży¹⁷.

Po doświadczeniach ośmiu lat sojuszu z Napoleonem rządzący Hiszpanią powinni byli wiedzieć, że jego milczenie w trakcie kampanii przeciwko Rosji i Prusom nie wróży im nic dobrego. Ówczesne zamiary francuskiego cesarza umknęły jednak ich uwadze i pośpiesznie rzucili się, żeby odpokutować wydanie proklamacji z 5 października, w służalczy sposób wykonując wszelkie wydane przez niego rozkazy. Najważniejszy z nich dotyczył mobilizacji i wysłania na Bałtyk 15 000 najlepszych wojsk hiszpańskich (w marcu 1807 roku), co też niezwłocznie wykonano, zwiększając stan osłabionych batalionów i szwadronów, tak aby posiadały komplet żołnierzy. W tym celu uzupełniano je ludźmi i końmi z licznych jednostek, które miały pozostać w kraju, co doprowadziło do dezorganizacji tych ostatnich¹⁸. Domniemana przyczyna wydania tego rozkazu, w postaci zagrożenia desantem szwedzkim i angielskim na tyły Wielkiej Armii, była wiarygodna, ale nie ulega też wątpliwości, że prawdziwym celem było pozbawienie Hiszpanii znacznej części posiadanych sił, i to tych najbardziej efektywnych. Gdyby Godoy mógł przysłuchiwać się rozmowom Napoleona i Aleksandra w Tylży, byłby przerażony bezceremonialnością, z jaką cesarz zaproponował carowi, że odbierze Hiszpanii Baleary i odda je Ferdynandowi Neapolitańskiemu, jeśli ten zgodzi się przekazać Sycylię Józefowi Napoleonowi¹⁹. Ograbienie sojusznika było z pewnością posunięciem w stylu Bonapartego (Godoy na pewno nie zapomniał, co stało się z Trynidadem i Cejlonem), jednak nigdy przedtem nie sugerował on, aby oderwać od Hiszpanii już nie jej odległą kolonię, lecz prowincję przez wieki należącą do Królestwa Aragonii. Szczegóły planu zawarto w tajnych i dodatkowych klauzulach traktatu w Tylży, których treść Napoleon życzył sobie zachować w sekrecie, póki nie przyjdzie właściwy czas.

Dopiero po powrocie Bonapartego do Francji z długiej kampanii w Polsce sprawy Półwyspu Iberyjskiego zaczęły wysuwać się na pierwszy plan. Cesarz przybył do Paryża pod koniec lipca 1807 roku. Można byłoby oczekiwać, że w tym momencie wyciągnie rózgę, aby wymierzyć chłostę, na którą rządzący Hiszpanią zasłużyli sobie wydaniem w poprzednim roku absurdalnej proklamacji. Nic jednak nie sygnalizowało, aby miał taki zamiar. Wprawdzie na początku sierpnia pod Bajonną zaczęła koncentrować się spora ilość francuskich sił²⁰, ale Bonaparte otwarcie ogłosił, że planuje ich użyć nie przeciw Hiszpanii, a Portugalii. Jeden z artykułów traktatu w Tylży oznajmiał, że Szwecja i Portugalia, jako ostatnie mocarstwa w Europie nie biorące udziału w blokadzie kontynentalnej, powinny zostać zmuszone – w razie potrzeby także siłą – do przystąpienia do niej oraz do zamknięcia angielskim kupcom dostępu do swoich portów. Należało się zatem spodziewać, że podobnie jak w 1801 roku Francja wyśle kontyngent, żeby pomóc Hiszpanii wywrzeć nacisk na jej mniejszego sąsiada. Godoy i jego pan trzymali się tej myśli i nadal – tak samo, jak przez długi czas przedtem – nie chcieli dostrzegać „znaków czasu”. Rozkazali hiszpańskiemu ambasadorowi w Lizbonie, aby we wszelkich sprawach ściśle współdziałał ze swoim francuskim kolegą.

Wobec tego 12 sierpnia przedstawiciele dyplomatyczni Hiszpanii i Francji dostarczyli Janowi, księciu regentowi Portugalii (pełniącemu tę funkcję z powodu choroby psychicznej jego matki, królowej Marii), noty prawie identycznej treści. Oświadczali w nich, że poproszą o paszporty i opuszczą Lizbonę, jeśli do 1 września regent nie wypowie Anglii wojny, nie rozkaże swojej flocie dołączyć do floty państw sprzymierzonych, nie skonfiskuje wszystkich brytyjskich towarów znajdujących się w jego portach i nie aresztuje wszystkich brytyjskich poddanych przebywających w granicach jego królestwa. Książę, człowiek lękliwy i nieudolny, którego jedynym pragnieniem było zachowanie neutralności, odpowiedział, że jest gotowy zerwać stosunki dyplomatyczne z Anglią i zamknąć porty dla brytyjskich statków, ale zatrzymanie ludzi i zajęcie własności brytyjskich kupców bez uprzedniego wypowiedzenia wojny byłoby sprzeczne z zasadami prawa międzynarodowego i moralności. Przez krótki czas miał nadzieję, że ten półśrodek zadowoli Napoleona i że on sam będzie mógł przystąpić do blokady kontynentalnej bez konieczności wypowiadania wojny Wielkiej Brytanii. Jednak po wymianie listów między francuskim ministrem de Raynevalem a jego mocodawcą w Paryżu przyszła odpowiedź, że oferta regenta jest niezadowalająca, w związku z czym przedstawiciele dyplomatyczni Francji i Hiszpanii otrzymali rozkaz natychmiastowego opuszczenia Lizbony. Uczynili to 30 września, choć bez oficjalnego wypowiedzenia wojny.

18 października armia francuska nosząca „niewinną” nazwę Korpus Obserwacyjny Żyrondy, która od początku sierpnia koncentrowała się pod Bajonną, przekroczyła rzekę Bidasoa pod Irun i weszła do Hiszpanii. Dowodził nią Junot, jeden z najczynniejszych i najenergiczniejszych dowódców Napoleona, który nie należał jednak do wielkich wodzów w rodzaju Massény, Soulta czy Davouta. Był dobrym żołnierzem, ale poślednim wodzem, a nominację otrzymał, ponieważ posiadał już pewną wiedzę na temat Portugalii – w 1805 roku zajmował stanowisko ambasadora w Lizbonie. Obiecano mu tytuł książęcy i buławę marszałka, jeśli wykona zadanie tak, żeby jego pan był w pełni usatysfakcjonowany.

Oczywiste jest, że Napoleon od samego początku zaplanował wszystko w taki sposób, aby Portugalia odmówiła wykonania haniebnych rozkazów wydanych księciu regentowi. Gdyby cesarz życzył sobie jedynie ostatecznie rozciągnąć blokadę kontynentalną na całą południową Europę, sposób, w jaki rząd portugalski zaoferował się spełnić jego żądania, w zupełności by mu wystarczył. Dążył jednak do aneksji, a nie tylko do samego utwierdzenia swojego zwierzchnictwa nad Portugalią. Fakt, że przystąpił do skoncentrowania wojsk pod Bajonną, jeszcze zanim zagroził regentowi, dostatecznie dowodzi jego zamiarów. Nie potrzebował armii, aby zastraszyć Portugalczyków: byłoby niewiarygodne, gdyby wobec ówczesnej sytuacji panującej w Europie odważyli się zaryzykować wojnę z Francją i Hiszpanią, niewzruszenie popierając sprawę Anglii. Regent był człowiekiem bojaźliwym i było pewne, że się podporządkuje. Napoleon zadbał jednak o to, żeby podyktowane przez niego warunki brzmiały dostatecznie napastliwie i aby rząd portugalski chciał błagać o zmianę szczegółowych postanowień, ale ze smutkiem pogodził się z koniecznością wyrażenia zgody na główny punkt, jakim było prowadzenie wojny z Anglią i udział w blokadzie kontynentalnej. Jak można się było spodziewać, książę regent spróbował bez przekonania targować się w sprawie bardziej upokarzających detali, przez co Napoleon wycofał ambasadora i „spuścił ze smyczy” swoje armie.

Wkrótce po tym, jak Junot przekroczył Bidasoę, w Fontainebleau podpisano ów osławiony tajny traktat; tym samym rozpoczął się drugi etap intryg cesarza przeciw krajom Półwyspu. Traktat przygotowali marszałek dworu Napoleona Duroc i agent Godoya Eugenio Izquierdo, albowiem oficjalny ambasador Hiszpanii w Paryżu książę Masserano nie został wtajemniczony przez swojego pana w tę sprawę²¹. Wszelkimi delikatnymi kwestiami zajmował się osobisty przedstawiciel hiszpańskiego faworyta, osobistość tajemnicza, lecz przebiegła, a mianowicie dyrektor Ogrodów Botanicznych w Madrycie. Jego status potwierdzał dokument podpisany przez samego króla; dawał on wspomnianemu przedstawicielowi uprawnienia do prowadzenia negocjacji z Francją w charakterze pełnomocnika. Manuel jest twoim protektorem i rób, co ci każe; służąc jemu, służysz także mnie, oświadczył stary król, udzielając tego pełnomocnictwa.

Traktat w Fontainebleau to osobliwy dokument. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że ma on na celu przede wszystkim zadowolenie Godoya. Składa się z 14 artykułów²², z których najważniejsze zawierają szczegółowe informacje na temat planowanego podziału Portugalii. Kraj miał zostać rozdzielony na trzy części. Porto i północna prowincja Entre-Douro-e-Minho miały stać się Królestwem Północnej Luzytanii i zostać przekazane Burbonowi, młodziutkiemu królowi Etrurii, którego Napoleon właśnie zmuszał do opuszczenia jego przyjemnej siedziby we Florencji. Cała południowa Portugalia, ogromna prowincja Alentejo i wybrzeże Algarve, miała stanowić niezależne księstwo, oddane Godoyowi, który miał otrzymać tytuł księcia Algarve²³. Pozostałe części państwa, Lizbona oraz prowincje Beira, Estremadura i Trás-os-Montes, miały być oddzielone od reszty ziem i pozostawać pod rządami i administracją Francuzów, póki nie zostanie zawarty powszechny pokój. Ostatecznie układające się strony miały rozstrzygnąć, czy przywróci się je rodowi Bragança.

Zamiast zostać ukaranym za swój wybryk z jesieni 1806 roku Godoy miał z woli Napoleona zostać udzielnym księciem! Jednak sama Hiszpania odnosiła niewielki zysk z podpisania tego niezwykłego traktatu: Karol IV mógł w ciągu następnych trzech lat przyjąć pompatyczny tytuł Cesarza Obu Ameryk i miał otrzymać część zamorskich posiadłości Portugalii, ale w międzyczasie – bez względu na to, czy i jakie traktaty podpisano – i tak te ziemie musiały wpaść w ręce Wielkiej Brytanii, która w przeciwieństwie do Napoleona panowała na morzach.

Jest mało prawdopodobne, aby Bonaparte żywił kiedykolwiek poważny zamiar zrealizowania postanowień traktatu w Fontainebleau. Jak zastrzegał artykuł XIV, nie miały one nawet zostać podane do wiadomości publicznej, póki Napoleon sobie tego nie zażyczy. Godoy bardzo sobie u niego „nagrabił”, a cesarz nigdy nie należał do gatunku ludzi skłonnych do wybaczania. Jak wkrótce wykażemy, pozycja i rola królewskiego faworyta były tak haniebne i budziły tak wielką nienawiść, że trzeba było mieć jeszcze więcej cynizmu niż Napoleon, aby obalać stare i wielkie królestwo w celu zrobienia z tego człowieka udzielnego księcia. Zbyt absurdalne byłoby nieustanne pozowanie na odnowiciela Europy, strzegącego jej przed perfidnymi intrygami Wielkiej Brytanii, a potem jako narzędzie tej odnowy użycie zepsutego i sprzedajnego faworyta nikczemnej, starej królowej Hiszpanii. Nawet przy rosnącym samouwielbieniu, w jakie już popadał Napoleon w 1807 roku, jego przenikliwy umysł kazałby mu odrzucić ten pomysł. Jaki zysk można było odnieść z oddania królestwa fałszywemu przyjacielowi, którego uznano winnym potajemnego dopuszczenia się nielojalności, a który jest nieudolny, powszechnie znienawidzony i cieszy się złą sławą?

Jeśli jednak przypiszemy traktatowi w Fontainebleau inne znaczenie, zobaczymy go też w zupełnie odmiennym świetle. Jeżeli przyjmiemy hipotezę, że celem Bonapartego w rzeczywistości było zapewnienie pretekstu, dzięki któremu armie francuskie będą mogły wmaszerować do Hiszpanii, nie budząc podejrzeń, sens wszystkich tych klauzul staje się jasny. Ten książę Pokoju, stwierdził Napoleon w jednej z chwil szczerości, ten majordomus jest znienawidzony przez naród; oto łotr, który sam otworzy dla mnie bramy Hiszpanii²⁴. Nieistniejące księstwo, którym machano Godoyowi przed oczami, miało jedynie odwrócić jego uwagę, kiedy armie Francji będą wlewać się do Hiszpanii przez Pireneje. Wątpliwe, czy cesarz zamierzał pozwolić na ujawnienie planu utworzenia Księstwa Algarve – a jeśli już, to z pewnością tylko po to, żeby patriotycznie nastawieni Hiszpanie czuli jeszcze większą odrazę w stosunku do faworyta, gdy cesarskie ramię będzie miało jednym ruchem usunąć jego i jego pana. Sam traktat dowodzi, że Napoleon już w październiku szykował kolejne siły, oprócz korpusu dowodzonego przez Junota, i że we właściwym momencie zamierzał pobić i zająć Hiszpanię. Do dokumentu załączona jest konwencja regulująca szczegóły inwazji na Portugalię. Klauzula VI tego dokumentu wspomina, że cesarz miał zamiar skoncentrować pod Bajonną jeszcze 40 000 żołnierzy, na wypadek gdyby Wielka Brytania zagroziła zbrojnym desantem na Portugalię, i że ta armia miała być gotowa do przekroczenia Pirenejów przed 20 listopada. Napoleon wysłał tam nie 40 000, ale 100 000 ludzi i rzucił ich do Hiszpanii, mimo że żadna inwazja angielska na Portugalię nie nastąpiła ani nawet nie była planowana. Czy można w takich okolicznościach choć przez chwilę myśleć, że działał w dobrej wierze, czy raczej należy uznać, że traktat w Fontainebleau był wyłącznie pułapką?

Ludzie tacy jak Talleyrand czy Fouché, którzy najlepiej potrafili osądzić, co dzieje się w głębi cesarskiego umysłu, przejrzeli plany Napoleona na długo przed podpisaniem traktatu. Talleyrand oświadcza w swoich pamiętnikach²⁵, że został pozbawiony teki ministra spraw zagranicznych w sierpniu 1807 roku, ponieważ nie podobał mu się pomysł dokonania inwazji na Hiszpanię w tak zdradziecki sposób, i że ostrzegał swojego pana przed jego realizacją. Prawdopodobieństwa słuszności tego oskarżenia nie umniejsza fakt, iż podczas pobytu na Wyspie Świętej Heleny Napoleon kilkakrotnie stwierdzał, że to Talleyrand jako pierwszy wpadł na powyższy pomysł i że doradzał mu go, jednocześnie intrygując, tak aby za granicą utrwaliła się opinia, że sam był przeciwny planowi. Z drugiej strony nie jesteśmy przekonani o niewinności księcia Benewentu wyłącznie ze względu na to, iż w swojej autobiografii napisał, że aktywnie przeciwstawiał się realizacji tego projektu. Według niego cesarz powiedział mu o całej intrydze zaraz po powrocie z Tylży, deklarując, że nigdy więcej nie narazi się na niebezpieczeństwo ciosu w plecy, w chwili gdy będzie zajęty w Europie Środkowej²⁶. Talleyrand dodaje, że sam zwalczał ten plan, używając wszelkich możliwych argumentów, ale nie był w stanie nawet odrobinę odwieść swojego pana od jego zamiaru. Zapewne jest to prawdą – jednak wierzymy w to nie dlatego, że autor tak napisał (jego weksle wymagają indosowania przez mecenasa o mniej zszarganej reputacji), a z tej przyczyny, że cała hiszpańska afera została przeprowadzona w iście napoleońskim stylu. Owa przygotowana w fachowy sposób mieszanka przemocy i oszustwa jest w oczywisty sposób dziełem tej samej ręki, która pokierowała upadkiem Republiki Weneckiej i detronizacją papieża Piusa VII. Nikomu innemu nie da się przypisać obmyślenia tej intrygi.

ROZDZIAŁ II

DWÓR HISZPAŃSKI

Armia Junota zbliżała się do granicy Portugalii, a w Bajonnie już zaczynała koncentrować się kolejna siła (pod nazwą II Korpusu Obserwacyjnego Żyrondy), gdy na dworze hiszpańskim doszło do zaskakujących wydarzeń. 27 października, w dniu podpisania traktatu w Fontainebleau, książę Asturii Ferdynand został aresztowany przez własnego ojca i umieszczony w odosobnieniu pod zarzutem zdrady stanu – spiskowania w celu detronizacji czy wręcz zamordowania sędziwego króla. Za ten zdumiewający rozwój sytuacji nie trzeba winić Napoleona. Niektórzy historycy uznali, że rozmyślnie podsycał kolejne konflikty rodzinne w Madrycie, ale wszelkie czynniki sprzyjające powstaniu problemu i tak już istniały, a postać, jaką przybrał, nie była specjalnie dogodna dla ówczesnych planów cesarza. Jego źródłem był nieunikniony i od dawna spodziewany bunt przeciw dominacji Godoya.

Już samo to, że tak nieudolny parweniusz był w stanie sprawować kontrolę nad zagraniczną i wewnętrzną polityką Hiszpanii od 1792 roku, wystarczająco dobrze dowodzi, w jak żałosnym stanie znajdował się kraj. Godoy był jedynie dworskim faworytem najgorszego gatunku. Porównanie z Buckinghamem byłoby dla niego o wiele za pochlebne, a nawet Piers Gaveston, choć był próżnym i pretensjonalnym głupcem, przynajmniej posiadał bystry umysł i niemałe umiejętności rycerskie²⁷. Możemy tu przypomnieć, że po paru latach pierwszego z nich spotkała śmierć od sztyletu, a drugiego od topora, i to przy pełnej aprobacie angielskiej opinii publicznej. Jednak Godoy świetnie prosperował przez 16 lat, uhonorowany tytułami oraz stanowiskami i obładowany łupami – wyłącznie dzięki jawnemu upodobaniu, jakie żywiła do niego królowa, jak również pragnieniu starego zidiociałego króla, aby ktoś uwolnił go od ciężaru jego kłopotów. Każdy rozumny mieszkaniec Hiszpanii nienawidził faworyta, postrzegając jego osobę jako jawny symbol korupcji na wysokich stanowiskach. Każdy patriota dostrzegał, że ów rzekomy mąż stanu, który najpierw przypochlebiał się Barrasowi, a potem Bonapartemu, i obydwu służył jako pionek, aż doszło do ostatecznego upadku i bankructwa królestwa, powinien zostać usunięty. Nie widać było jednak żadnych oznak działań przeciwko niemu, pomijając ukryte intrygi, które knuto w otoczeniu następcy tronu. Możliwe, że gdyby nie ingerencja Napoleona w sprawy Hiszpanii, książę Pokoju jeszcze przez wiele lat cieszyłby się władzą. Oto cena, jaką płaci naród, który pozwala jedynowładcy sprawować rząd nad ciałami, a swoje dusze daje „tresować” przez trzy stulecia Świętej Inkwizycji.

Zdaje się, że warto dać dokładniejsze wyobrażenie o tej niesympatycznej rodzinie rezydującej w Madrycie. Król Karol IV był wtedy mężczyzną 60-letnim, całkowitym ignorantem i człowiekiem zupełnie nieporadnym aż do tego stopnia, że bez zbytniej przesady można uznać go za niemal imbecyla. Jego starszy brat Filip w tak oczywisty sposób szwankował na umyśle, że musiano umieścić go w odosobnieniu i pozbawić możliwości dziedziczenia tronu. Mogłoby przyjść nam do głowy, że dobrze by się stało dla Hiszpanii, gdyby Karol udał się za nim do tego domu wariatów. Musimy jednak pamiętać, że korona przypadłaby wówczas Ferdynandowi I Burbonowi, który chociaż obdarzony większą inteligencją, pod względem moralnym był jeszcze mniej wart niż jego brat. Karol aż do osiągnięcia wieku 40 lat był całkowicie tłamszony przez despotycznego ojca i pozostawał pod jego kuratelą. Po wstąpieniu na tron nigdy nie wykształcił w sobie silnej woli ani nie nauczył się myśleć samodzielnie, pozostając jedynie narzędziem w rękach ludzi ze swojego otoczenia i ich sługą. Można go opisać jako dobrodusznego i życzliwego idiotę, nie był okrutny, złośliwy czy rozwiązły, ani też skłonny do ekstrawaganckich kaprysów. Jedyne większe zainteresowanie wzbudzały w nim polowania. Był w pełni szczęśliwy, kiedy mógł umknąć przed swoimi ministrami do jednego z wiejskich pałacyków i spędzić cały dzień na powietrzu z psami, ze strzelbą i w towarzystwie łowczych. Trzeba przypomnieć, że jego brat rezydujący w Neapolu miał dokładnie takie samo hobby. Nie znajdziemy u tego starego króla ani śladu jakichkolwiek innych upodobań, pomijając tę odrobinę zainteresowania, jakim darzył majsterkowanie (podobnie jak jego kuzyn Ludwik XVI). Był bardzo brzydki, ale nie była to ta sama surowa brzydota inteligentnego oblicza, co u jego ojca Karola III, a brzydota imbecyla: okropnie łysiejące czoło, wielki nos i cofnięta dolna szczęka, a na twarzy zwykle szeroki uśmiech nieszkodliwego idioty. Nie orientował się w sprawach gospodarki ani polityki, ale był w pełni zdolny wygłosić przemówienie albo wziąć udział w uroczystości, jeśli go uprzednio właściwie do tego przygotowano i nakłoniono. Nawet jego prywatną korespondencją zajmowali się żona i faworyt. Karol IV miał akurat tyle rozumu, żeby odczuwać dumę ze swojej pozycji i urazę w sytuacji, gdy usłyszał coś, co uznał za atak na swoją godność, na przykład wzmiankę o starych prawach konstytucyjnych i przywilejach czy aluzje do Kortezów. W istocie lubił czuć się władcą absolutnym i podobało mu się, gdy go tak nazywano, nawet jeśli pragnął przekazać wszelkie obowiązki i kłopoty związane z królewskim urzędem żonie i wybranym sługom. W przeciwieństwie do tego, co było przyjęte w Hiszpanii, często umieszczał imię Marii Ludwiki obok własnego na państwowych dokumentach, a poddani nierzadko nazywali ich oboje los Reyes [królowie – przyp. tłum.], tak jak 300 lat wcześniej określano Ferdynanda i Izabelę.

Królowa była w zasadzie ostatnią osobą w Europie, jaka powinna zasiadać na tronie u boku tak zidiociałego człowieka. Była jego kuzynką pierwszego stopnia, córką jego stryja Filipa, księcia Parmy; po kądzieli także wywodziła się z rodu Burbonów, jako że jej matką była córka Ludwika XV, króla Francji. Maria Ludwika była pewna siebie, kapryśna, nierozważna i całkowicie pozbawiona sumienia. Jej osławiony portret pędzla Goi od razu daje nam pojęcie, jaką była kobietą: śmiałą, pozbawioną wstydu, rozmiłowaną w przyjemnościach i tak zepsutą, jak tylko pozwala na to moralność cechująca dwór na południu Europy – co też sporo o niej mówi. Od razu poznała się na swoim głupim mężu. Ponieważ posiadała silniejszą wolę, zapanowała nad nim, czyniąc z niego wyłącznie rzecznika jej własnych poglądów i w praktyce sama rządziła królestwem, usuwając go z pałacu i wyprawiając na łowy, kiedy zarządzała ministrami i ambasadorami.

Przez poprzednich 20 lat jej gorszące upodobanie do Manuela Godoya było tajemnicą poliszynela. W chwili wstąpienia Karola IV na tron Godoy był zaledwie szeregowym gwardii królewskiej, pewnego rodzaju straży przybocznej złożonej ze szlachty i pełniącej rolę „dekoracyjną”. Pochodził z podupadłej rodziny szlacheckiej; był 21-letnim młodzieńcem, dobrze zbudowanym, przystojnym i wyglądającym efektownie. Jego krytycy mawiali, że ledwo umiał czytać i pisać, ale za to dobrze śpiewał i grał. W ciągu czterech lat od dnia, w którym przyciągnął wzrok królowej, został kolejno grandem, diukiem, a potem także pierwszym ministrem króla! Ożeniony był z księżniczką krwi, infantką Teresą, kuzynką króla; był to bezprecedensowy mezalians w dziejach rodu Burbonów. Trzy lata później, dla upamiętnienia roli, jaką Godoy odegrał w zawarciu haniebnego pokoju w Bazylei, nadano mu nietypowy tytuł księcia Pokoju (Príncipe de la Paz). Żaden z hiszpańskich poddanych nie został wcześniej odznaczony tytułem wyższym niż diuk²⁸. W 1808 roku Godoy miał 40 lat i po okresie tak dobrego – czy też złego – życia zaczął tyć i łysieć, ale wciąż był człowiekiem o przyjemnej powierzchowności. Trzymał w ukryciu ogromny majątek, do którego doszedł nie tylko dzięki podarkom od króla i królowej, ale także poprzez handlowanie urzędami i patentami oficerskimi, wszelkiego rodzaju lichwę oraz (co stanowiło być może najgorszy ze wszystkich objawów zepsucia) spekulacje na giełdzie na ogromną skalę. Francuski ambasador zanotował, że musiał trzymać w sekrecie informację o traktacie pokojowym z 1802 roku przez trzy dni po jego podpisaniu, żeby Godoy przed rozejściem się tej wiadomości mógł zakończyć skupowanie akcji, których cena miała wzrosnąć²⁹. Królewski faworyt był człowiekiem zepsutym i rozwiązłym, ale nie okrutnym i nawet nie despotycznym. Mimo swojej głębokiej ignorancji był na tyle próżny, żeby pozować na mecenasa sztuki i nauki. Miał pewną słabostkę: chciał, aby chwalono go jako dobroczyńcę wszystkich i jako człowieka, który wprowadził cywilizację na ziemie Hiszpanii. Usiłował popularyzować ideę szczepień; zwalczał, choć sporadycznie i w sposób umiarkowany, Świętą Inkwizycję; wreszcie zaś – w tym wypadku wykazując się wyjątkowo zdumiewającą odwagą – próbował położyć kres zwyczajowi organizowania walk byków. Te dwa ostatnie działania były zdecydowanie najbardziej chwalebnymi, jakie mu można przypisać; niestety jednocześnie najmniej podobały się ludowi Hiszpanii. Godoy był wybitnym kolekcjonerem obrazów i zabytkowych przedmiotów, miał też pewne upodobanie do muzyki i umiejętności w tym zakresie. Poza tym nie da się o nim powiedzieć nic dobrego. Piętnaście lat sprawowania władzy do tego stopnia zawróciło mu w głowie, że od dłuższego czasu miał o sobie całkiem wysokie mniemanie, a jego ambicja urosła tak, że nie zadowalał się już koligacją małżeńską z rodem królewskim, ale marzył o zostaniu udzielnym księciem.

Przynęta, za pomocą której Napoleon ostatecznie wciągnął go w pułapkę – obietnica nadania mu Algarve i Alentejo – nie została wymyślona przez Korsykanina, lecz przez samego Godoya. Przedstawił ten pomysł swojemu sojusznikowi już w 1806 roku, ale spotkał się z ostrą odprawą. Tym większa była jego radość, kiedy ujrzał, jak w traktacie w Fontainebleau ta koncepcja nabiera realnych kształtów³⁰. Skoro po głowie krążyły mu takie plany, równie dobrze możemy uwierzyć w prawdziwość zarzutu postawionego mu przez księcia Ferdynanda, że zamierzał on zmienić porządek sukcesji tronu, dokonując po śmierci Karola IV coup d’état [zamachu stanu – przyp. tłum.]. Po tym człowieku można było spodziewać się wszelkich porywów dumy i ambicji. Tymczasem nadal rządził Hiszpanią, kontrolując zidiociałego, cierpiącego na podagrę starego króla i jego nic niewartą żonę, która miała już grubo ponad 50 lat, ale wciąż była tak samo zadurzona w swoim faworycie. Jakże ciężki los przypadł w udziale Godoyowi, kiedy bez przerwy musiał dotrzymywać im towarzystwa i usługiwać! Para królewska prawie nie pozwalała mu oddalić się poza zasięg swojego wzroku. Toreno relacjonuje komiczną opowieść o tym, jak Napoleon zaprosił całą trójkę na kolację w pierwszy wieczór ich niefortunnej wizyty w Bajonnie, ale nie poprosił księcia Pokoju o zajęcie miejsca przy królewskim stole. Karol był tak nieszczęśliwy i czuł się tak nieswojo, że nie był w stanie zasiąść do posiłku, póki cesarz nie posłał po Godoya i nie znalazł mu miejsca obok jego pana i pani³¹.

Czwarta postać, której charakter musimy poznać, badając sytuację na dworze hiszpańskim w 1808 roku, to następca tronu Ferdynand, książę Asturii. Mało go znano, ponieważ jego rodzice i Godoy starannie pilnowali, aby nie uczestniczył w życiu politycznym. Kiedy jednak dobiegał trzydziestki, a ojciec zaczął w widoczny sposób podupadać na zdrowiu, niemożliwe było, aby nie przypomniano sobie o jego istnieniu. Ferdynand nie był imbecylem jak Karol ani nie zachowywał się w gorszący sposób jak Maria Ludwika, był jednak tchórzem i nikczemnikiem (o czym w Hiszpanii nie wiedziano). Mając takich rodziców, siłą rzeczy został bardzo źle wychowany. W haniebny sposób pozbawiono go możliwości zajmowania się wszelkimi sprawami państwowymi i zupełnie zaniedbano jego edukację we wszystkich dziedzinach, o których książę powinien mieć pewną wiedzę, takich jak: historia, wojskowość, współczesna polityka, języki obce – wszystko to było dla niego czarną magią. Kształcił go, o ile w ogóle można tak powiedzieć, bystry i ambitny ksiądz, Juan Escóiquiz, kanonik z Toledo. Mało znany duchowny nie był najlepszym nauczycielem dla przyszłego władcy. Nie był w stanie wpoić księciu tych umiejętności, których znajomość jest bardziej niezbędna przy rządzeniu państwem, a za to, jak się zdaje, nauczył go obłudy i zabobonności³². Ferdynand był bowiem bogobojny, a jego „kruchtowa” pobożność kazała mu nosić ze sobą całą kolekcję świętych relikwii, spędzać sporo czasu na obrzędach kościelnych, a na starość podobno oddać się haftowaniu lambrekinów³³ do ulubionego świętego obrazu Marii Dziewicy.

Książę żywił jedno zdrowe uczucie: głęboką nienawiść do Godoya, który od najmłodszych lat uniemożliwiał zajęcie przynależnego mu miejsca na dworze i w państwie. Był jednak zbyt bojaźliwy, żeby dać wyraz swojej urazie, jaką wywoływała wpływowość faworyta, w sposób inny niż przez nadąsanie i nieuprzejmość. Gdyby tylko się na to zdecydował, od razu mógłby stać się przywódcą potężnej grupy ludzi, których życzenia Godoy zignorował albo których obraził. Kilku bliskich przyjaciół następcy tronu, a przede wszystkim jego nauczyciel Escóiquiz, cały czas dopingowało go, aby zaczął działać przeciw księciu Pokoju. Ferdynand był jednak zbyt gnuśny i za bardzo ostrożny, aby wykonać ruch, mimo że w głębi serca żywił przeświadczenie, że wróg spiskuje, aby go zniszczyć, i że zamierza pozbawić go prawa dziedziczenia tronu po śmierci ojca.

Aby dać właściwy pogląd o tym, jak wyglądało wykształcenie, charakter i umysł tego żałosnego księcia, wystarczy jedynie zacytować kilka jego listów. Pierwszy został napisany w listopadzie 1807 roku, po tym jak Ferdynand został uwięziony przez ojca za prowadzenie słynnej tajnej korespondencji z Napoleonem. Jego treść jest następująca:

Drogi Tato³⁴,

Źle postąpiłem: zawiniłem wobec Waszej Królewskiej Mości, zarówno jako poddany, jak i syn; pożałowałem jednak mojego postępowania i teraz gotów jestem okazać Waszej Królewskiej Mości najpokorniejsze posłuszeństwo. Nie powinienem był robić niczego bez Jego wiedzy; zostałem jednak zaskoczony. Podałem nazwiska winnych i błagam Waszą Królewską Mość o wybaczenie za to, że okłamałem Go tamtej nocy, a także o udzielenie wdzięcznemu synowi pozwolenia na ucałowanie Jego monarszych stóp.

(podpisano) Fernando

San Lorenzo (Eskurial), 5 listopada 1807 roku

Trudno orzec, co najbardziej uderza w treści tej epistoły: dziecinne biadolenie, wiadomość o nikczemnej zdradzie wobec nieszczęsnych wspólników czy też służalczy ton tych wyznań.

Drugi dokument, który musimy tu zacytować, sprawia, że mamy jeszcze gorsze mniemanie o Ferdynandzie. Kilka lat po tym, jak Napoleon uwięził go w Valençay, podjęto desperacką próbę jego oswobodzenia. Baron Colli, śmiały oficer austriacki, pokonał tysiąc niebezpieczeństw i przedostał się do Francji, mając plan uwolnienia księcia. Miał nadzieję przewieźć go na wybrzeże i wprowadzić na pokład angielskiej fregaty, używając fałszywych paszportów i zmieniając po drodze wierzchowce. Pechowy śmiałek został schwytany i wtrącony do lochu w Vincennes³⁵. Gdy spisek się nie powiódł, Ferdynand napisał następujący list do swojego strażnika:

Obcy człowiek dostał się tutaj w przebraniu i zaproponował señorowi Amezadze, mojemu koniuszemu i majordomusowi, że uprowadzi mnie z Valençay; poprosił go o przekazanie mi pewnych przywiezionych przez siebie dokumentów i o pomoc w tym strasznym przedsięwzięciu. Mój honor, spokój i dobra opinia, jaką zawdzięczam trzymaniu się zasad – wszystko to zostałoby wystawione na szwank, gdyby señor Amezaga nie dowiódł, że jest oddany Jego Cesarskiej Wysokości i mnie, od razu wszystko przede mną ujawniając. Natychmiast piszę do pana, informując o tej sprawie i korzystając z okazji, aby ponownie pokazać, jak niezłomnie wierny jestem cesarzowi Napoleonowi i jak przeraża mnie ten diabelski plan, którego twórca – mam nadzieję – zostanie stosownie ukarany.

Nie zaskakuje informacja, że człowiek zdolny do napisania tego listu pisał także niejeden raz do Józefa Bonapartego, żeby pogratulować mu zwycięstw nad „buntownikami” w Hiszpanii.

Od pewnego czasu było oczywiste, że zacięta nienawiść następcy tronu wobec Godoya i strach faworyta przed perspektywą wstąpienia przez jego wroga na tron wkrótce doprowadzą do wybuchu konfliktu. Gdyby Ferdynand był człowiekiem choćby przeciętnie uzdolnionym i zdeterminowanym, mógłby zapewne bez większych problemów zorganizować coup d’état, aby pozbyć się faworyta. Był jednak tak powolny i bojaźliwy, że mimo wszystkich namów jego stronników nigdy nie posunął się do niczego więcej poza przepisaniem dwóch listów, jakie naszkicował dla niego Escóiquiz. Nigdy nie zebrał się na odwagę, aby je wysłać lub osobiście doręczyć ojcu. Były to rozprawy retoryczne, przedstawiające, do jakich bezeceństw pod względem moralnym i politycznym zdolny jest Godoy, i ostrzegające króla, że jego faworyt spiskuje przeciw tronowi Hiszpanii. Gdyby jednak Karol IV je otrzymał, prawdopodobnie nie zrozumiałby połowy ich treści i przekazałby je wiernemu Godoyowi, żeby mu wytłumaczył ich sens. Następcę tronu nakłoniono też do sporządzenia dokumentu, w którym mianował swojego przyjaciela i zausznika, księcia Infantado, kapitanem generalnym Nowej Kastylii – na wypadek gdyby stary król, cierpiący wtedy na kolejny atak podagry, zmarł z powodu choroby. Rządy nad Madrytem i dowództwo nad znajdującymi się w jego rejonie wojskami zostałyby wtedy powierzone człowiekowi, któremu Ferdynand mógł ufać – tak aby dało się zaszachować Godoya.

Jesienią 1807 roku książę Asturii podjął jeszcze jeden krok, który miał spowodować, że sytuacja osiągnie punkt krytyczny. Otóż przyszło mu do głowy, że zamiast ponosić ryzyko związane z organizowaniem spisku w kraju lepiej byłoby zwrócić się o pomoc do wszechmocnego sojusznika swojego ojca. Gdyby Napoleon poparł jego sprawę i obiecał mu protekcję, Ferdynand byłby zabezpieczony przed wszelkimi machinacjami księcia Pokoju, jako że w prowadzeniu polityki zagranicznej i wewnętrznej Godoyem kierował przede wszystkim jawny strach przed cesarzem. Ferdynand uznał, że ma pewny sposób na zapewnienie sobie życzliwości Bonapartego. Książę Asturii był w tym czasie najbardziej pożądaną parti [partią w znaczeniu kandydata na małżonka – przyp. red.] w Europie, bowiem niedawno stracił pierwszą żonę³⁶, córkę swojego stryja z Neapolu, a ponieważ nie miał dzieci, było pewne, że ożeni się ponownie³⁷. Oferując, że przyjmie żonę wybraną mu przez Napoleona, dałby mu jednocześnie na tyle silną gwarancję dochowania w przyszłości wierności i posłuszeństwa, że jego opiekun (w pełni świadomy, jakie są rzeczywiste uczucia Godoya wobec Francji) wycofałby poparcie dla faworyta i udzieliłby go księciu. Idąc za radami Escóiquiza, z którym przez cały czas w sekrecie się porozumiewał, Ferdynand odezwał się najpierw do francuskiego ambasadora w Madrycie markiza de Beauharnais, szwagra cesarzowej Józefiny. Escóiquiz spotkał się z ambasadorem, który okazał wielkie zadowolenie z jego propozycji i nakłonił go, aby zachęcał księcia do dalszej realizacji planu³⁸. Prawda była taka, że francuski dyplomata dostrzegał korzyści, jakie jego własna rodzina mogła wyciągnąć z tego spisku, gdyż wobec braku panien w rodzinie Bonapartego prawdopodobne było, że cesarz wybierze na królową Hiszpanii jedną z krewnych ambasadora, damę z rodziny Beauharnais lub Tascher, czyli bratanicę albo kuzynkę cesarzowej. W poprzednim roku wybrano już spośród nich kandydatkę na małżonkę następcy tronu Badenii.

Dlatego też kiedy w czerwcu 1807 roku Escóiquiz poruszył sprawę z ambasadorem, ten drugi spytał jedynie, czy otrzyma pełną gwarancję, że książę Asturii będzie dalej realizować swój plan. Ze względu na zasady etykiety obowiązującej ówcześnie na hiszpańskim dworze i na to, że szpiedzy Godoya zerkali z każdego kąta pałacu, nie można było zaaranżować rozmowy na osobności między dyplomatą a Ferdynandem. Jednak na jednej z królewskich porannych audiencji Ferdynand, używając ustalonego wcześniej kodu, osobiście potwierdził, że Escóiquiz cieszy się jego pełnym zaufaniem i że istotnie działa w jego imieniu. Ambasador wziął zatem na siebie odpowiedzialność za przekazywanie swojemu panu w Paryżu wszystkich dokumentów, jakie książę mógłby mu powierzyć. Tak oto doszło do napisania osławionego listu z 11 października 1807 roku, w którym Ferdynand błagał o litość bohatera zesłanego przez Opatrzność dla ocalenia Europy przed anarchią, umocnienia chwiejących się tronów oraz przyniesienia narodom pokoju i szczęśliwości. Karol IV, stwierdził książę, jest otoczony przez szkodzących mu i przebiegłych intrygantów, którzy odseparowali go od własnego syna. Wystarczy jednak słowo z Paryża, żeby plany tych osób zostały pokrzyżowane, a kochający rodzice uświadomili sobie, że ich dziecko słusznie skarży się na swoją krzywdę. Ferdynand ośmielał się prosić, aby na dowód przyjaźni i opieki Bonaparte zaofiarował mu rękę jednej z dam z jego dostojnego rodu. Jak się zdaje, nie miał na oku żadnej konkretnej panny, bowiem sformułował to żądanie w nader ogólnikowy sposób. Wybór faktycznie ograniczał się do najstarszej córki Lucjana Bonapartego, który był wtedy – jak zwykle zresztą – w napiętych stosunkach z bratem, lub do jednej z licznych krewniaczek cesarzowej Józefiny.

Rozliczni szpiedzy Godoya byli tak dobrzy, że wkrótce przekazali mu informację o liście skierowanym do Bonapartego. Faworyt postanowił w pełni wykorzystać błąd, jaki popełnił książę, rozpoczynając za plecami ojca korespondencję z władcą obcego mocarstwa. Zaaranżował odrażające przedstawienie: skłonił starego króla, żeby nocą 27 października niespodziewanie zszedł do apartamentów syna w asyście podążającego za nim uzbrojonego członka straży, publicznie oskarżył następcę tronu o próbę zdetronizowania lub wręcz zamordowania rodziców i kazał go umieścić w odosobnieniu. Dokumenty Ferdynanda zostały skonfiskowane, ale nie znaleziono wśród nich nic ważnego poza dwoma listami oskarżającymi Godoya, które książę ułożył czy też przepisał pod kierunkiem swojego doradcy Escóiquiza, korzystając z szyfru należącego – jak odkryto – do zmarłej żony następcy tronu, używanego przez nią w prywatnych listach do matki, królowej Neapolu.

Nie było ani jednego dowodu na to, że Ferdynand zamierzał dopuścić się jawnej zdrady stanu, chociaż istniało wiele dokumentów dowodzących jego wielkiego niezadowolenia i nienawiści wobec księcia Pokoju. Jedyny czyn, jaki sprawiedliwy krytyk mógłby nazwać nielojalnym, to próba nawiązania korespondencji z Napoleonem. Godoy uznał jednak, że znalazł okazję, żeby zniszczyć następcę tronu, a nawet odsunąć go od dziedziczenia. Skłonił Karola IV do opublikowania niezwykłego manifestu skierowanego do poddanych i do wypowiedzenia się w nim w następujących słowach:

Bóg, który czuwa nad całym swoim stworzeniem, nie pozwala, aby powiodły się potworne spiski przeciw niewinnym ofiarom. Jego wszechwładza właśnie wybawiła mnie od niewiarygodnego nieszczęścia. Mój lud, moi wierni poddani wiedzą, że żyję po chrześcijańsku i postępuję zgodnie z zasadami: wszyscy oni kochają mnie i stale dają mi dowody swojej czci – nagrodę, jaka należy się rodzicowi miłującemu swe dzieci. Żyłem w całkowitej ufności, kiedy doniesiono mi o największym i najbardziej niewiarygodnym spisku na moją osobę, który szykowano w moim własnym pałacu. Mój spadkobierca ma szczególny obowiązek chronić moje życie, które już kilkakrotnie znalazło się w niebezpieczeństwie; jednak wskutek zaślepienia i zerwania z wszystkimi chrześcijańskimi zasadami, w których wychowywałem go z ojcowską troską i miłością, zgodził się na zorganizowanie spisku w celu zdetronizowania mnie. Podjąłem się zbadania tej sprawy, zaskoczyłem go w jego apartamentach i znalazłem w jego rękach klucz do szyfru, którego używał, aby się porozumiewać ze swoimi niegodziwymi doradcami. Wtrąciłem kilku z tych przestępców do więzienia, a syna umieściłem w areszcie domowym, w jego własnej siedzibie. Fakt, że muszę wymierzyć tę karę, przysparza mi kolejnej troski. Ponieważ jednak to zadanie jest dla mnie niezwykle bolesne, jest zarazem tym, którego wykonanie jest najbardziej konieczne. Tymczasem podaję te fakty do wiadomości publicznej, nie ukrywam przed moimi poddanymi smutku; mogą go uśmierzyć jedynie dowody lojalności, które jak sądzę, wkrótce zostaną mi przez nich okazane (30 października 1807 roku)³⁹.

Karol został zatem nakłoniony do oskarżenia syna o zorganizowanie spisku w celu jego detronizacji, a nawet do zasugerowania, że jego własne życie znalazło się w niebezpieczeństwie. Sformułowanie tego jak najbardziej nieuzasadnionego oskarżenia można było tłumaczyć jedynie w ten sposób, że Godoy uznał, iż może teraz odważyć się usunąć księcia Asturii ze swojej drogi, doprowadzając do jego uwięzienia albo wygnania. Nie da się inaczej wyjaśnić, dlaczego w pałacu królewskim doszło do publicznego „prania brudów” na taką skalę. Postępując tchórzliwie, Ferdynand zrobił jednocześnie wszystko, aby pomóc wrogowi zrealizować jego plany – w przypływie haniebnego strachu wydał królowi Escóiquiza i swoich pozostałych zauszników, książąt Infantado i San Carlosa. Podał również wszelkie szczegółowe informacje na temat swojej próby porozumienia się z Napoleonem i korespondencji prowadzonej ze stronnikami, przyznając nawet, że dał księciu Infantado ów nieopatrzony datą dokument, w którym mianował go kapitanem generalnym Nowej Kastylii i który miał zacząć obowiązywać, kiedy – jak już mieliśmy okazję wspomnieć – sam zostanie królem. Trzeba przyznać, że ten czyn był odrobinę niestosowny, ale możemy przypuszczać, że gdyby istotnie miał tak złowieszczą wymowę, jaką zdecydował się mu przypisać Godoy, książę nigdy by nie ujawnił, że sporządził wspomniany dokument. Ponadto Ferdynand napisał do ojca zacytowany wyżej błagalny list o poniżającej treści, w którym przyznawał, że okłamał go tamtej nocy, i prosił o pozwolenie na ucałowanie stóp Jego Wysokości. Nie podlega dyskusji, że ta epistoła, tak jak i druga podobna, skierowana do królowej, powstała po burzliwej rozmowie z Godoyem. Faworyt dostał od swojego pana i pani pozwolenie na odwiedzenie Ferdynanda w więzieniu i na zastraszenie go w celu zmuszenia do napisania tych dokumentów, które jak miał nadzieję, na zawsze zrujnują reputację księcia w oczach wszystkich ludzi posiadających serce i honor. W tym wypadku jednak się pomylił: opinię publiczną dużo bardziej od tchórzliwego tonu wypowiedzi Ferdynanda uderzyła niestosowność ogłoszenia treści jego żałosnych listów. Wszystkich, którzy je czytali, rozwścieczyło, że taki szarlatan i nuworysz jak Godoy zastraszył następcę tronu Hiszpanii, zmuszając go do napisania podobnych słów.

Napoleon był zachwycony, widząc, jak hiszpańska rodzina królewska sama siebie stawia w tak okropnym świetle. Dlatego też interweniował jedynie w drugorzędnej sprawie, wysyłając kategoryczne rozkazy, że jeśli przeciwko Ferdynandowi zostanie wszczęte postępowanie, nie wolno wspominać o nim samym ani o jego ambasadorze. Nie pozwolił zatem, żeby na jaw wyszła jedyna sprawa, za którą słusznie można byłoby księcia obwiniać, czyli fakt, iż w sekrecie zwrócił się do Francji. Prawdopodobnie dzięki tej wiadomości z Paryża Ferdynand nie odczuł w pełni skutków gniewu Godoya⁴⁰. Gdyby doszło do publicznego procesu, następca tronu albo część jego przyjaciół na pewno opowiedzieliby o francuskiej intrydze, a w wypadku ujawnienia tej historii Napoleon byłby wściekły. Już sama myśl o podobnej możliwości podziałała na królewskiego faworyta w ten sposób, że niespodziewanie zdecydował się zarzucić oskarżenia pod adresem Ferdynanda. Dzięki upokarzającemu błaganiu o miłosierdzie następcy tronu udzielono przebaczenia, wyrażonego w nieuprzejmych słowach. Głos natury, głosiła napuszona proklamacja, podyktowana przez Godoya staremu królowi, każe rzucić broń dłoni dokonującej pomsty; wybaczam mojemu synowi i przywrócę go do łask, gdy swoim postępowaniem dowiedzie, że zaszła w nim prawdziwa przemiana. Ferdynand był okryty hańbą i upokorzony. Oskarżono go o zamiar ojcobójstwa, zmuszono do zdradzenia przyjaciół i przyznania się do nieistniejących spisków, a następnie mu przebaczono. Godoy miał nadzieję, że książę upadł tak nisko w oczach narodu hiszpańskiego i, co ważniejsze, w oczach Napoleona, iż nie będzie więcej przysparzał kłopotów. Jak się okazało, bardzo się omylił. Po upływie odpowiedniego czasu wspólnicy księcia, Escóiquiz i Infantado, zostali uwolnieni przez sąd od zarzutu zdrady stanu i puszczeni wolno. Na temat straszliwych oskarżeń zawartych w proklamacji z 30 października nie padło już ani jedno słowo.

Cała „afera w Eskurialu”, jak później nazwano aresztowanie, uwięzienie i udzielenie Ferdynandowi przebaczenia, trwała od 27 października do 5 listopada. Pewne jest, że niegodziwe plany Napoleona wobec królewskiego rodu Hiszpanii były już wtedy od dawna skrystalizowane. Jawny spór między ojcem-idiotą a tchórzliwym synem tylko dopomógł cesarzowi, bo dzięki temu lepiej niż kiedykolwiek wcześniej rzucało się w oczy, w jak opłakanym stanie jest hiszpański dwór. Konflikt ten posłużył jako użyteczny pretekst do usprawiedliwienia aktu agresji, który z pewnością zaplanowano wiele miesięcy wcześniej. Nawet gdyby nigdy do niego nie doszło, i tak jest pewne, że Napoleon znalazłby inną wymówkę, aby usunąć bezwartościowy ród Burbonów z Półwyspu. Bez żadnej oczywistej konieczności militarnej zaczął zbierać armie u podnóży Pirenejów na kilka tygodni przed aresztowaniem Ferdynanda. Jeśli weźmiemy ten prosty fakt pod uwagę, od razu dostrzeżemy bezzasadność owego wytłumaczenia, które cesarz opracował szczegółowo podczas wygnania na Wyspie Świętej Heleny⁴¹. Zgodnie z tym wyjaśnieniem to haniebny wybuch nienawiści w łonie hiszpańskiej rodziny królewskiej podsunął Napoleonowi pomysł usunięcia całego rodu Burbonów i nadania Hiszpanii nowego króla oraz nowej dynastii.

Adnotacja

Być może warto tu podać – bez względu na to, czy zasługuje ona na wiarę – znalezioną przeze mnie w dokumentach Vaughana opowieść o przyczynach tego ostatecznego konfliktu między Godoyem a księciem Asturii, który zakończył się aresztowaniem tego ostatniego i „aferą w Eskurialu”. W ogromnym i zróżnicowanym zbiorze Vaughana znajduje się długi dokument otrzymany od jednego z jego hiszpańskich przyjaciół, w którym rzekomo zostają przedstawione kulisy tego konfliktu. Autor twierdzi, że usłyszał tę relację od ministra Caballero, który w październiku 1807 roku niewątpliwie miał najlepsze możliwości pozyskania informacji od szpiegów na dworze. Brzmi ona następująco:

Królowa od wielu lat miała zwyczaj w tajemnicy odwiedzać pałac Godoya pod osłoną ciemności, jedynie w eskorcie damy dworu i jednej pokojówki. Warty wokół pałacu umyślnie zostały rozmieszczone tak, żeby nikt nie strzegł tylnego wejścia, którym Jej Wysokość miała zwyczaj wchodzić i wychodzić. Pewnej nocy jesienią 1807 r. bez wiedzy królowej zmieniono nagle cały system rozmieszczenia straży pałacowej, przez co po powrocie ze swojej „wycieczki” wpadła prosto w ramiona oddziału dowodzonego przez jednego z kaprali, zajmującego posterunek przed tym ukrytym wejściem. Szczęśliwie dla Marii Ludwiki żołnierze nie rozpoznali trzech opatulonych w płaszcze postaci, które wpadły w ich objęcia; pozwolili im „wykupić się” i wejść za onza d’oro [uncję złota – przyp. red.], czyli za złotą dwudziestodolarówkę. Kiedy jednak Godoy i królowa przedyskutowali tę sprawę i odkryli, że to król Karol wydał rozkaz zmiany rozmieszczenia posterunków straży w tak niedogodny dla nich sposób, doszli do wniosku, że Ferdynand rozmyślnie nakłonił do tego ojca. Jego celem mogło być powstrzymanie matki przed wychodzeniem z pałacu albo doprowadzenie do publicznego skandalu wskutek aresztowania w tak dziwnym miejscu i o dziwnej porze. Poprzedniego dnia książę odbył na osobności rozmowę z ojcem i ta sytuacja mogła równie dobrze być jej wynikiem.

Jak mówi dalej opowieść, bardzo rozgniewani królowa i faworyt postanowili od razu zniszczyć Ferdynanda i sprawić, że zostanie pozbawiony możliwości dziedziczenia tronu. Aby tego dokonać, zdecydowali się na niewystarczający pretekst, którym miał być list księcia do Napoleona, o którego istnieniu doskonale wiedzieli od chwili jego napisania. Jak jednak zapewnia nas relacja, ich podejrzenia były całkowicie błędne, bo zmiany, które zakłóciły ich spokój, wprowadził baron Versage, nowo mianowany pułkownik gwardii walońskiej. Otrzymał on pozwolenie od króla, żeby zmienić rozmieszczenie wart wokół pałacu, a obchodząc budynek, spostrzegł tajne wejście, które zabezpieczył, ustawiając przed nim wartę. Przy tym wszystkim był on zupełnie nieświadomy, do czego używa się go od tak wielu lat. Należy przypomnieć, że ów Versage służył pod Palafoxem i w pierwszym roku wojny poległ w Aragonii. Wydaje mi się, że cała ta opowieść to tylko pomysłowa historyjka, mimo że na jej poparcie przywołuje się nazwisko Caballero. Napoleon pisał o nim [Nap. Corresp., 14 015]: Il a une très mauvaise réputation; c’est tout dire que de dire qu’il était l’homme de confiance de la Reine (Cieszy się bardzo złą sławą. Dość powiedzieć, że był zaufanym człowiekiem królowej). Krążyła ona jednak po całej Hiszpanii zaraz po tym, jak miało dojść do opisanej tu rzekomej przygody.

Karol IV

Maria Ludwika

Manuel Godoy, książę Pokoju

ROZDZIAŁ III

PODBÓJ PORTUGALII

Historia z pewnością nie zna żadnego innego przypadku podboju dokonanego równie szybko i przy tak niewielkich problemach, jak ten, który miał miejsce w Portugalii w 1807 roku. Zdumiewające jest to, że trzymilionowy naród, który dawniej wiele razy z powodzeniem stawiał opór znacznie liczniejszym siłom, poddał się, nie oddawszy ani jednego strzału. Świadczy to nie tylko o bojaźliwości rządu portugalskiego, ale i o tym, jaki strach paraliżował ludzi na sam dźwięk imienia Napoleona.

W skład sił, które zgodnie z traktatem z Fontainebleau przeznaczono do przeprowadzenia inwazji na Portugalię, wchodziły I Korpus Obserwacyjny Żyrondy pod dowództwem Junota, liczący 25 000 ludzi, i trzy hiszpańskie korpusy posiłkowe o podobnej wielkości. Jeden z tych korpusów nadszedł z Galicji⁴²; miał on maszerować w kierunku Porto i dolnego biegu Duero. Kolejny przybył z Badajoz⁴³, a jego zadaniem było zajęcie twierdzy Elvas, zabezpieczającej Portugalię od południa, a następnie marsz na Lizbonę lewym brzegiem Tagu. Był to manewr oskrzydlający, zaś główne uderzenie na stolicę Portugalii miał wykonać sam Junot, wzmocniony przez trzeci z hiszpańskich korpusów⁴⁴. Zaplanowano, że oddziały te po skoncentrowaniu się pod Salamanką i Ciudad Rodrigo ruszą na Lizbonę główną drogą prowadzącą przez Almeidę i Coimbrę⁴⁵.

Korpus Junota przekroczył Bidasoę 18 października, a 12 listopada znalazł się w Salamance. Odległość 480 km pokonał w ciągu 25 dni, maszerując w bardzo powolnym tempie 20 km dziennie⁴⁶. Hiszpanie nie byliby zadowoleni, gdyby wiedzieli, że z rozkazu Napoleona jego oficerowie inżynieryjni potajemnie sporządzali szkice wszelkich umocnień i ciaśnin⁴⁷, jakie mijali po drodze, oraz przygotowywali raporty o wielkości zasobów wszystkich miast Starej Kastylii i Leónu. Był to jeden z wielu sygnałów oznajmiających, jakie są zasadnicze plany Napoleona wobec Półwyspu. 12 listopada, niewątpliwie w wyniku burzliwych wydarzeń rozgrywających się od 27 października na dworze hiszpańskim, Junot niespodziewanie otrzymał nowe rozkazy, wzywające go do pośpiechu. Powiadomiono go, że każdy dzień dzielący go od przybycia do Lizbony daje Portugalczykom dodatkowy czas na przygotowanie się do obrony i niesie ze sobą możliwość, że Anglia, posiadająca liczne wojska w basenie Morza Śródziemnego, zdecyduje się udzielić wsparcia militarnego swojemu staremu sojusznikowi. Rozkazano mu przyspieszyć tempo marszu i uderzyć, zanim nieprzyjaciel będzie mógł w pełni opracować plan obrony.

Z tej przyczyny kazano mu zmienić trasę przemarszu. Cesarz pierwotnie zamierzał dokonać inwazji tradycyjną drogą z Hiszpanii, wkraczając od strony Almeidy i Coimbry, z której trzy lata później, w 1810 roku, miał skorzystać Masséna. Kiedy jednak wydarzenia w Eskurialu pokazały, że Hiszpanii zagraża kryzys, Napoleon zmienił zdanie. Na tej trasie znajdowała się przeszkoda w postaci twierdzy Almeida, która mogła stawić opór i spowodować opóźnienie, natomiast za nią na dystansie prawie 320 km ciągnęły się trudne do przebycia górskie drogi⁴⁸. Spojrzawszy na mapy, Napoleon dostrzegł, że do Lizbony wiedzie także inna trasa, o wiele krótsza, prowadząca w dół Tagu. Między Alcántarą, przygranicznym mieście w Hiszpanii położonym nad tą rzeką, a Lizboną jest tylko niecałe 200 km i nie ma żadnej twierdzy⁴⁹. Na podstawie mapy cesarz nie mógł się dowiedzieć, że prawie połowa tej trasy biegnie przez skaliste wąwozy i prawie bezludne pustkowie.

Junotowi wysłano rozkazy, aby przeniósł swoją bazę operacyjną z Salamanki do Alcántary i pomaszerował w dół Tagu. Hiszpanie – tak jak im kazano – przygotowali już magazyny pod Salamanką i Ciudad Rodrigo, żeby móc zaopatrywać armię francuską, ale Napoleona mało to obchodziło. Pisał, że armia musi za wszelką cenę obrać najkrótszą drogę, bez względu na to, jak trudno będzie jej zdobyć zapasy. Nie życzę sobie, by marsz opóźnił się chociaż o jeden dzień, dodawał. 20 000 ludzi może się wyżywić wszędzie, choćby i na pustyni. Junotowi istotnie kazano przejść przez pustynię. Wzdłuż drogi z Ciudad Rodrigo do Alcántary, biegnącej wzgórzami przy granicy z Portugalią, nie ma prawie żadnych wiosek – wiedzie ona tylko przez kolejne wzniesienia i jary. Był listopad, właśnie zaczęły padać deszcze i wszystkie potoki wezbrały. Armia francuska pospiesznie maszerowała przez to kamieniste pustkowie przełęczą Perales, przez pięć dni cierpiąc z powodu niedostatku zaopatrzenia. Zanim dotarła do Alcántary, połowa jej koni wyzdychała z zimna, pozostało jej tylko 6 dział, bo resztę porzucono po drodze, i brakowało ponad 1/4 piechoty, gdyż wygłodzeni ludzie rozproszyli się we wszystkich kierunkach, żeby znaleźć żywność. Gdyby na straży Alcántary stała portugalska armia, Junot musiałby czekać wiele dni, aby móc znowu zebrać własną, tym bardziej że wszystkie patrony, które jego ludzie nieśli ze sobą, nie nadawały się do użycia z powodu wilgoci. Nieprzyjaciela jednak nie było w okolicy, na wielkim moście na Tagu Junot zastał tylko parę hiszpańskich batalionów i dział, które zmierzały, żeby dołączyć do jego armii. Skonfiskowawszy ich amunicję i żywność, żeby napełnić patrontasze własnych ludzi i zaopatrzyć ich w racje na dwa dni, 19 listopada pospieszył dalej. Ku swojemu zaskoczeniu stwierdził, że doliną Tagu nie biegnie żadna trasa odpowiednia dla wozów, a jedynie marna droga u podnóża gór, prowadząca do Castelo Branco, jedynego portugalskiego miasta leżącego na tym przygranicznym obszarze. Marsz z Alcántary do Abrantes przez bezdrzewne pustkowie szarych granitowych skał, poprzecinanych niezliczonymi wąwozami, okazał się jeszcze bardziej męczący niż ten z Ciudad Rodrigo. Wciąż padał deszcz i potoki były jeszcze bardziej wezbrane, a okolica bardziej opustoszała niż po hiszpańskiej stronie granicy.

Dopiero 23 listopada, po straszliwych udrękach, czoło kolumny dotarło do Abrantes; jej tył dowlókł się na miejsce 26 listopada⁵⁰. Oprócz 4 dział hiszpańskiej artylerii konnej wszystkie inne pozostały w tyle, a kawaleria była praktycznie spieszona. Połowa żołnierzy piechoty zajmowała się plądrowaniem po obu stronach drogi albo całkowicie zmordowana odpoczywała w paru ubogich wioskach, przez które wcześniej przechodziła armia. Gdyby w Abrantes znajdowało się choćby 5000 portugalskich żołnierzy, Francuzi zostaliby zatrzymani. Jednak zamiast nieprzyjacielskich batalionów Junot zastał tam tylko zatroskanego dyplomatę nazwiskiem Barreto. Książę regent przysłał go, żeby za pomocą oferty niewolniczego podporządkowania się cesarzowi i propozycji złożenia mu daniny zatrzymał maszerującą francuską armię. Skoro rozproszono wątpliwości Junot co do możliwości stawienia przez Portugalczyków zbrojnego oporu, podjął ogromnie ryzykowny krok. Z każdego pułku wybrał najmniej zdezorganizowane kompanie i z tych ludzi sformował cztery bataliony, a następnie zaczął posuwać się dalej w stronę Lizbony, odległej już tylko o 120 km. Tym razem nie miał już ani jednego działa i ani jednego kawalerzysty. Mimo to parł naprzód i 30 listopada wkroczył do stolicy Portugalii na czele 1500 strudzonych żołnierzy – garstki, która była w stanie wytrwać do końca. Weszli oni do miasta, utykając, i byli całkowicie wyczerpani; ich mundury były w strzępach, a patrony tak przemoczone, że w razie ataku nie byliby w stanie oddać nawet jednego strzału. Gdyby lud Lizbony rzucił się na tych wygłodzonych najeźdźców z kamieniami i kijami w rękach, z pewnością wypędziłby ich z miasta. Nie doszło jednak do niczego podobnego i Junot nie musiał zadawać nieprzyjacielowi ciosu, żeby móc objąć urząd gubernatora Portugalii. Minęło dziesięć dni, zanim dotarli ostatni maruderzy, a dopiero później pojawiła się artyleria wraz z jazdą, która została wyposażona w skonfiskowane konie⁵¹. Tymczasem do Portugalczyków zaczęło docierać, że pozwolili zająć swoją stolicę 1500 wygłodzonym i na wpół uzbrojonym żołnierzom.

Podczas gdy Junot w pośpiechu maszerował z Salamanki do Alcántary, a potem do Abrantes, w Lizbonie doszło do pożałowania godnych perturbacji. Książę regent długo nie chciał uwierzyć, że Napoleon rzeczywiście zamierza go zdetronizować, i nadal zajmował się układaniem bezowocnych planów zjednania sobie cesarza. Niemal żaden z jego dworzan i generałów nie doradzał, żeby stawić opór najeźdźcy. Nie wspomniano o mobilizacji chylącej się ku upadkowi armii złożonej z około 30 000 ludzi, którą kraj w założeniu posiadał, ani o powołaniu milicji, która oddała tak wielkie usługi we wcześniejszych konfliktach zbrojnych z Hiszpanią i Francją. Książę Jan zadowolił się wypowiedzeniem wojny Anglii 20 października i obsadzeniem baterii nadbrzeżnych, które chroniły Lizbonę przed atakiem od strony morza. Zameldował Napoleonowi o okazanym mu posłuszeństwie, a 8 listopada aresztował tę garstkę angielskich kupców, która nadal pozostawała w Portugalii (większość z nich rozsądnie wymknęła się stamtąd w październiku). Jednocześnie dał znać rządowi brytyjskiemu, że w głębi serca nadal jest jego przyjacielem i że tylko użyta wobec niego brutalna przemoc zmusza go do przyjęcia obecnego sposobu działania. Pozwolił nawet przedłużyć pobyt w Lizbonie ambasadorowi, lordowi Strangford.

Po kilku dniach regent zaczął dostrzegać, że Napoleona nie da się przebłagać. Ambasador Portugalii rezydujący w Paryżu został odesłany do księcia i doniósł mu, że po drodze minął armię Junota, maszerującą przez Burgos na Salamankę. Wkrótce flota angielska, dowodzona przez sir Sidneya Smitha, bohatera spod Akki, pojawiła się u ujścia Tagu i ogłosiła, że rozpoczęła blokadę Lizbony, co było naturalną odpowiedzią na wypowiedzenie wojny przez regenta i zatrzymanie Anglików przebywających w Portugalii. Istniały też inne przyczyny zorganizowania blokady – niedługo przedtem na Tag wpłynęła eskadra rosyjskich okrętów wojennych, wracająca do kraju z Morza Śródziemnego. Car Aleksander był w tym czasie gorliwym sojusznikiem Napoleona i właśnie wypowiedział Anglii wojnę. Wydawało się, że warto mieć te okręty na oku, bo ich przybycie w dość podejrzany sposób zgrało się w czasie z nadejściem Junota. Poza tym należało wziąć pod uwagę flotę portugalską. Być może książę regent zamierzał przekazać ją do dyspozycji Francuzów, a w takim wypadku musiano by zająć się nią tak samo, jak kilka miesięcy wcześniej flotą duńską⁵².

Lord Strangford wycofał się na pokład Hibernii, okrętu flagowego Sidneya Smitha, i stamtąd w dalszym ciągu wymieniał noty z godnym pożałowania rządem portugalskim. Regent wciąż się wahał, czy wysyłać kolejne żałosne propozycje podporządkowania się Bonapartemu, czy też wybrać drugą alternatywę, czyli wsiąść na pokład jednego z okrętów swojej floty i udać się za Atlantyk do wielkiej kolonii portugalskiej w Brazylii. Wiadomość, że Junot dotarł do Alcántary, wywołała jeszcze większy zamęt w jego głowie. Nie potrafił podjąć decyzji o opuszczeniu wygodnego pałacu w Mafrze z jego ogrodami oraz niezliczonymi kaplicami i kapliczkami, w których tak lubowała się jego dusza, i zaryzykować podróży przez ocean, z której okropnościami nie był oswojony. Z drugiej strony lękał się, że jeśli zostanie, wkrótce może stać się więźniem politycznym w położonym gdzieś na odludziu zamku we Francji. W końcu decyzję podjęto za niego. 25 listopada lord Strangford otrzymał egzemplarz paryskiego Monitora z 13 października, w którym pojawiła się proklamacja w duchu prawdziwie napoleońskim, ogłaszająca, że ród Bragança zakończył swoje rządy w Europie. Niezmiernie szczęśliwie się złożyło, że gazetę tak prędko przekazano z Paryża do Londynu, a stamtąd do Lizbony. Wprawdzie było już o wiele za późno, aby książę mógł myśleć o obronie, ale starczyło czasu, żeby umknąć. Junot znajdował się już w Abrantes, jednak w przeciągu czterech dni, które spędził w drodze z tego miasta do Lizbony, kości zostały rzucone. Skończywszy ze zwykłym dla niego niezdecydowaniem, regent pospiesznie ulokował na okrętach swój skarbiec, dokumenty państwowe, obłąkaną matkę, własną rodzinę oraz wszystkich służących ze swojego dworu. Wszystkie okręty jego floty wojennej (łącznie było ich 15) zapełnione zostały ludźmi sprawującymi urzędy w państwie i ich dobytkiem⁵³. Ponad 20 statków handlowych prędko obsadzono załogą i umieszczono na nich innych mieszkańców Lizbony, którzy postanowili umknąć razem ze swoim księciem. Byli wśród nich zarówno kupcy, jak i szlachcice, którzy woleli udać się przez morze do Rio de Janeiro niż stawiać czoła budzącym lęk Francuzom. 29 listopada cały konwój wypłynął z ujścia Tagu i pożeglował na zachód. Kiedy 30 listopada Junot wreszcie wkroczył do Lizbony, zorientował się, że ptaszki wyfrunęły, i zajął miasto, w którym pozostały puste domy.

Hiszpańskie jednostki sojusznicze szły o wiele wolniej od swoich francuskich sprzymierzeńców. Było to dość oczywiste ze względu na charakter tej nacji i żałosny stan, w jakim znajdował się rząd. Solano ze swoim południowym zgrupowaniem wkroczył do Portugalii 2 grudnia, trzy dni po upadku Lizbony, a Taranco i jego korpus galicyjski dotarli do Porto dopiero 13 grudnia. Żadnemu z nich nie stawiono oporu, spotkali się jedynie z przejawem patriotyzmu ze strony gubernatora Valençy, który zamknął bramy miasta i nie chciał wpuścić Hiszpanów, dopóki nie usłyszał, że Lizbona jest w rękach nieprzyjaciela, a książę regent opuścił kraj.

Junot początkowo próbował zdobyć sobie popularność i utrzymywać należytą dyscyplinę wśród swoich wojsk. Trudno było jednak zjednać sobie Portugalczyków, albowiem kiedy dostrzegli, jak wyczerpana i nieliczna jest armia, która zajęła ich królestwo, przepełniła ich wściekłość. Nie mieściło im się w głowach, że nie spróbowano zadać wrogowi ani jednego ciosu, żeby ocalić niepodległość ich państwa. Gdy 13 grudnia Junot urządził wielką uroczystość opuszczenia portugalskiego sztandaru i zawieszenia trójkolorowej flagi na publicznych budynkach miasta, wybuchły gwałtowne zamieszki, które musiano rozpędzić za pomocą szarży kawalerii. Były one jednak wyłącznie dziełem ludu, gdyż władze cywilne i wojskowe były niewolniczo posłuszne rozkazom Junota i żadna znacząca osobistość nie wystąpiła, żeby stanąć na czele tłumu.

Pierwszym zapobiegawczym posunięciem francuskiego wodza było rozwiązanie armii portugalskiej. Rozkazał on zwolnić wszystkich żołnierzy, którzy mieli za sobą mniej niż rok i więcej niż sześć lat służby, rozwiązał stare cadres [kadry zawodowe – przyp. tłum.] pułków, a z pozostałych 6000-7000 ludzi utworzył dziewięć nowych jednostek, które wkrótce otrzymały rozkaz opuszczenia królestwa. Ostatecznie wysłano je nad Bałtyk i przez kilka lat stacjonowały w północnych Niemczech. Podczas wojny z Rosją w 1812 roku ci nieszczęśni wygnańcy ciągle byli na tyle liczni, żeby dało się z nich utworzyć trzy silne pułki. Prawie wszyscy zginęli w śniegach w trakcie odwrotu spod Moskwy⁵⁴.

Rozkazy z Paryża udaremniły dalsze starania o obudzenie w Portugalczykach sympatii dla francuskich rządów. Cesarz nie tylko nakazał Junotowi skonfiskować i wyprzedać cały majątek 15 000 wysoko i nisko postawionych osób, które uciekły do Brazylii razem z księciem regentem, ale także ściągnąć z tego niewielkiego królestwa kontrybucję w wysokości 100 milionów franków, czyli 4 milionów funtów szterlingów w przeliczeniu na naszą walutę. Emigranci wywieźli ze sobą jednak niemal połowę pieniędzy dostępnych w obiegu⁵⁵, a pozostałą część ukryto, zostawiając tylko miedziaki i zdewaluowane papierowe pieniądze, których jeszcze używano. Mimo najszczerszych chęci Junot z trudem był w stanie zebrać choćby część wymaganej kwoty. Nałożone przez niego wysokie podatki i cła w niemałym stopniu przyczyniły się do wzrostu niezadowolenia narodu. Natomiast pozyskana w ten sposób łączna suma wystarczała na niewiele więcej niż pokrycie kosztów utrzymania najeźdźców. Tymczasem wojska zachowywały się w sposób, jaki zwykle cechował francuską armię podczas pobytu w podbitym kraju, i wielokrotnie prowokowały chłopów, doprowadzając do bijatyk, które kończyły się rozlewem krwi. Już w styczniu 1808 roku władze wojskowe zaczęły wykonywać egzekucje ludzi, którzy przeciwstawiali się rekwizycjom. Zaistniały wszystkie okoliczności sprzyjające zorganizowaniu powstania i brakowało tylko przywódców, nic jednak nie wskazywało, aby takie osoby się pojawiły. Ci przedstawiciele klas wyższych, którzy mieli najwięcej werwy, uciekli razem z regentem, a na miejscu pozostali tylko nędzni urzędnicy, jacy zawsze mnożą się w państwie o ustroju despotycznym. Byli oni gotowi służyć okupantom, jeśli tylko mogli zachować dzięki temu swoje stanowiska i stołki.

Liczba ludzi, którzy służyli dawnej władzy, a teraz uznali nowy rząd, była żenująco wysoka. Patriarcha Lizbony wygłosił aż nazbyt pochwalną mowę na cześć Napoleona. Członkowie rządu tymczasowego, których nominował regent przed odjazdem, w większości podporządkowali się Junotowi. Niemal bez trudu zebrano delegację – imponującą pod względem liczebności i nazwisk części jej uczestników – która udała się do Bajonny, żeby złożyć gratulacje Napoleonowi i prosić go o nadanie Portugalii określonej formy rządów. Cesarz potraktował jej członków w bardzo bezceremonialny sposób i zapytał ich, czy chcieliby, żeby przyłączono ich kraj do Hiszpanii. Gdy z oburzeniem odrzucili tę propozycję, odesłał ich, rzucając na pożegnanie parę frazesów o tym, że los każdego narodu zależy tylko od niego samego, i że ma ich na oku. Ta rozmowa miała jednak miejsce dopiero w kwietniu 1808 roku, kiedy wydarzenia w Hiszpanii przybierały zupełnie inny obrót niż w chwili, gdy Junot po raz pierwszy zajmował Lizbonę.

ROZDZIAŁ IV

NAPAŚĆ FRANCJI NA HISZPANIĘ. ABDYKACJA KAROLA IV

Z punktu widzenia Napoleona „afera w Eskurialu” nieco skomplikowała sytuację w Hiszpanii. Nie zaszło jednak nic, co skłoniłoby go do zmiany realizowanych planów. Skoro Burbonowie mieli zostać wyrzuceni z Hiszpanii, fakt, że następca tronu był właśnie w wielkiej niełasce, wręcz ułatwiał nieco wykonanie tego zadania. Można było bronić poglądu, że knując intrygi w celu zabicia własnego ojca, książę sam pozbawił się wszelkich posiadanych dotąd praw do władzy. Podejmując w przyszłości kwestię Hiszpanii, można było zignorować jego osobę, a zatem oprócz króla, królowej i Godoya nie pozostawał już nikt, kogo trzeba by brać pod uwagę. Nikt z tej trójki – o czym cesarz wiedział – nie cieszył się jakąkolwiek sympatią. Jeśli zaś w ogóle potrzebny był dodatkowy czynnik, który spowodowałby jeszcze większy wzrost niezadowolenia narodu, rolę tę spełniły skandaliczne wydarzenia, jakie rozegrały się w Eskurialu. Nie mogła pojawić się dogodniejsza okoliczność niż dalsze pogrążenie się faworyta i jego władcy w otchłani niepopularności.

Tak więc Napoleon nadal niewzruszenie realizował swój plan, polegający na tym, aby wysyłać do Hiszpanii coraz większą liczbę wojsk w celu zajęcia głównych punktów strategicznych królestwa. Jeśli chodzi o jego intrygi, nie można mieć pewności jedynie co do tego, czy planował ostatecznie aresztować członków rodziny królewskiej, czy też zamierzał kolejnymi groźbami wystraszyć ich tak, żeby udali się do Meksyku. Jak wiemy z poprzedniego rozdziału, podobną strategię zastosował w stosunku do księcia Portugalii, zmuszając go do wyjazdu do Rio de Janeiro. Ogólnie rzecz biorąc, prawdopodobnie skłaniał się ku temu drugiemu rozwiązaniu. Siły francuskie z każdym kolejnym tygodniem zachowywały się coraz agresywniej, a język, jakiego używał ich zwierzchnik, brzmiał coraz bardziej arogancko i złowrogo⁵⁶. Kiedy zakazywał dworowi Hiszpanii, aby w trakcie procesu księcia Ferdynanda i jego współspiskowców pojawiła się jakakolwiek wzmianka o nim albo o jego ambasadorze, używał wyraźnie groźnego tonu. Po zajęciu Portugalii nie padła już ani jedna aluzja do planu obwołania Godoya księciem Algarve, a o nim samym nie wspominano w rozmowach i korespondencji ani z Portugalczykami, ani z oficerami Junota. Faworyt wkrótce zrozumiał, że go nabrano, ale był zbyt przerażony, żeby się skarżyć.

Jednak to stały napływ wojsk francuskich do Hiszpanii przyczynił się najbardziej do wywołania strachu na hiszpańskim dworze. Junot wkroczył do Lizbony 30 listopada. Wiadomość, że przejął władzę nad miastem, nie oddawszy ani jednego strzału, dotarła do cesarza na początku grudnia. Natomiast wcześniej, bo 22 listopada, siły rezerwowe, nazwane II Korpusem Obserwacyjnym Żyrondy i skoncentrowane w listopadzie pod Bajonną, przekroczyły granicę Hiszpanii. W ich skład wchodziło 25 000 żołnierzy, prawie wyłącznie nowo zaciągniętych rekrutów, dowodzonych przez generała Duponta. Traktat w Fontainebleau zawierał klauzulę stanowiącą, że jeśli Anglicy spróbują bronić Portugalii, wykonując tam desant swoich wojsk, Napoleon będzie mógł wysłać 40 000 ludzi jako wsparcie dla Junota – po zawiadomieniu o tym w stosownym czasie króla Hiszpanii. Zamiast jednak czekać na wieści, jak powiodło się pierwszemu z korpusów, albo uprzedzić sojusznika o zamiarze wyprawienia korpusu Duponta za granicę, cesarz wydał swojemu generałowi rozkaz przekroczenia Bidasoi, nie zawiadamiając o nim Madrytu. Prawda była taka, że Bonaparte i tak był zdecydowany zrealizować swój plan, bez względu na to, czy zaistnieje określony w traktacie warunek w postaci angielskiego desantu w Portugalii. Miesiąc później Hiszpanie usłyszeli nowinę, która pogłębiła ich niepokój: granicę przekroczyło kolejne, już trzecie zgrupowanie wojsk. Był to Korpus Obserwacyjny Wybrzeży Oceanu pod dowództwem marszałka Monceya, który pospiesznie sformowano pod Bordeaux i wysłano do Bajonny, gdy wojska Duponta posuwały się już do przodu. Korpus liczył 30 000 ludzi, ale składał się głównie z batalionów rekrutów z rocznika 1808, powołanego przed poprzednią wiosną, kiedy trwała jeszcze wojna z Rosją⁵⁷. 8 stycznia siły te zaczęły przekraczać Pireneje i zajmować wszystkie główne miasta Vizcayi⁵⁸ i Nawarry. Tymczasem dywizje Duponta parły naprzód, by zatrzymać się potem na kwaterach w Burgos, Valladolid i innych głównych miastach Starej Kastylii. Nie posuwały się natomiast dalej w stronę Portugalii. Junotowi ich wsparcie wyraźnie nie było potrzebne.

Kiedy na drodze do Madrytu niespodziewanie pojawiły się ponad 60-tysięczne francuskie siły, rząd hiszpański ogarnęło przerażenie. Jeśli wszystkie te działania nie wystarczyły, żeby wzbudzić w Hiszpanach podejrzenia, dokonały tego wieści, że pod Bordeaux i Poitiers formuje się jeszcze więcej kolejnych „korpusów obserwacyjnych”. Jaki mógł być prawdziwy powód skierowania przez Napoleona do północnej Hiszpanii tak ogromnej masy wojsk? Mimo tych niepokojących informacji Godoy i król byli dalecy od tego, żeby myśleć o oporze. Najpierw planowali zjednać sobie Napoleona, wysuwając tę samą prośbę, która w październiku wpędziła w takie kłopoty księcia Asturii. Zamierzali poprosić go, aby zezwolił na oddanie ręki jednej z księżniczek z rodziny Bonaparte następcy hiszpańskiego tronu. Jednak w czasie, gdy siły cesarza zajmowały prowincje jego sojusznika, on sam ostentacyjnie odbywał podróż po Włoszech, jak gdyby nie miał nic wspólnego z okupacją Kastylii i wybrzeża nad Zatoką Biskajską. Najważniejszym jego dokonaniem w listopadzie było usunięcie z Florencji rządzącego tam króla Etrurii oraz jego matki pełniącej funkcję regentki i przyłączenie w ten sposób do korony francuskiej ostatniego państwa Burbonów poza Hiszpanią. Napisał uprzejme, lecz nic nie znaczące listy do króla Hiszpanii, nie robiąc ani jednej aluzji do przysługi, o jaką prosił go Karol IV. Prawda była taka, że Napoleon mógł już traktować Ferdynanda jak „uszkodzony towar”, gdyż za sprawą oświadczenia złożonego przez własnego ojca książę nie był nikim więcej, jak tylko niedoszłym ojcobójcą, któremu udzielono przebaczenia. Taki układ odpowiadał cesarzowi ze względu na prowadzoną przez niego politykę, ponieważ mógł uważać go za skazanego przestępcę, który utracił prawa do sukcesji. Jeśli Napoleon odwiedził w Mantui swojego brata Lucjana, to nie – jak ówcześnie sądzono – z faktycznym zamiarem przekonania go, aby oddał rękę córki tchórzliwemu zalotnikowi, którego jej zaoferowano⁵⁹, ale żeby nakłonić jej ojca do przyjęcia korony Portugalii, a może nawet Hiszpanii. Jednak Lucjan, który zawsze odmawiał podporządkowania się rodzinnej polityce Napoleona, nie okazał żadnej wdzięczności za propozycję oddania mu jednego z „niewygodnych” tronów na Półwyspie Iberyjskim. Jednym z powodów był fakt, że musiałby wziąć rozwód z żoną, do której był głęboko przywiązany.

W styczniu, po powrocie z Włoch, cesarz zniżył się wreszcie do udzielenia konkretnej odpowiedzi na wysłany przed dwoma miesiącami list od króla Hiszpanii. Oznajmił, że nie sprzeciwia się samej idei sojuszu, ale wątpi, czy mógłby oddać którąkolwiek z córek swojej rodziny synowi, który za sprawą słów własnego ojca został okryty hańbą. Odpowiedź nie pokrzepiła Godoya ani jego pana, a wkrótce sytuacja miała się jeszcze pogorszyć. Pod koniec stycznia Monitor, który dla cesarza zawsze stanowił narzędzie przedstawiania na forum publicznym planów mających wkrótce nabrać realnych kształtów, rozpoczął systematyczną akcję obrzucania błotem księcia Pokoju, nazywając go złym ministrem i fałszywym przyjacielem. Przez Pireneje wdzierało się coraz więcej wojsk, i to bez żadnego pretekstu. Zaczęły pojawiać się już nie tylko na przełęczach na zachodzie, ale i na drogach na wschodzie, prowadzących z Roussillon do Katalonii i Walencji. Prowincje te leżały na tyle daleko od Portugalii, iż było jasne, że armia zbierająca się na wprost nich nie może zmierzać do Lizbony. 10 lutego 1808 roku 14 000 żołnierzy, z których połowa była Francuzami, a reszta Włochami, dowodzonych przez generała Duhesme’a, zaczęło napływać do Katalonii i torować sobie drogę ku jej stolicy, Barcelonie. Dodatkowe światło na te wydarzenia rzucały wypowiedzi Izquierdo, agenta Godoya w Paryżu, który nadal przesyłał swojemu mocodawcy raporty o coraz bardziej niepokojącej treści. Francuscy ministrowie odezwali się do niego z zapytaniem, czy Hiszpania przyjmie propozycję przekazania Francji Katalonii i części północnego wybrzeża w zamian za przejęcie centralnej Portugalii. Zapewne wkrótce zamierzano zwrócić się do króla Karola o oddanie tych od dawna należących do państwa i lojalnych prowincji, a to oznaczałoby wybuch rewolucji w całej Hiszpanii.

W połowie lutego Napoleon wreszcie zrzucił maskę i odsłonił swoje prawdziwe oblicze rabusia, który dokonuje grabieży w domu sojusznika. 16 lutego rozpoczęła się niesławna akcja zajmowania przez zaskoczenie przygranicznych twierdz Hiszpanii. Mogłaby ona uchodzić za najbardziej odrażający czyn w całej karierze Bonapartego, gdyby po niej nie dokonał jeszcze ohydniejszego, w postaci uprowadzenia rodziny królewskiej w Bajonnie. Zaczęto od Pampeluny. Francuskie wojska stacjonowały w dolnej części miasta, natomiast garnizon hiszpański zajmował naturalnie cytadelę. Pewnego zimnego poranka duża grupa nieuzbrojonych francuskich żołnierzy zgromadziła się wokół bramy twierdzy i udawała, że bawi się śnieżkami, czekając na rozdział racji żywnościowych. Na dany im znak wielu z nich – niby to pobitych w tym udawanym starciu – rzuciło się za bramę, a reszta zaczęła ich ścigać. Pierwsi z żołnierzy obalili na ziemię nie podejrzewających niczego wartowników i chwycili za ich karabiny, ustawione na stojakach w kordegardzie. Wtedy kompania grenadierów, która skryła się wcześniej w stojącym obok budynku, niespodziewanie wbiegła przez bramę, a za nią rzucił się cały batalion, który kilkaset metrów dalej ćwiczył musztrę. Garnizon hiszpański, wzięty z zaskoczenia i bez broni, został wyparty ze swoich kwater i zmuszony do udania się do miasta⁶⁰.

Władca mający więcej werwy od razu wypowiedziałby wojnę po tak godzącym w jego godność ciosie, bez względu na to, jak niewielkie miałby szanse ją wygrać. Po osobach takich jak Godoy i Karol IV nie należało się jednak tego spodziewać. Na własne życzenie padli zatem ofiarą kolejnych ohydnych podstępów. 29 lutego generał Lechi, dowodzący tymi wojskami francuskimi, które przechodziły przez Barcelonę, zarządził przegląd swojej dywizji przed jej wymarszem na południe, który według jego słów miał wkrótce nastąpić. Po wykonaniu przez nią kilku manewrów rozkazał jej przemaszerować przez miasto, aż za bramę cytadeli. Gdy tam dotarła, wydał nagle rozkaz idącej na czele kompanii, aby wykonała zwrot w lewo i wkroczyła do twierdzy. Zanim Hiszpanie zrozumieli, co się dzieje, kilka tysięcy sojuszników znajdowało się już w środku, a przed wieczorem jej prawowici właściciele, których opór ograniczył się do głośnego sprzeciwu, zostali z niej usunięci. Parę dni później ten sam los spotkał dwie pozostałe hiszpańskie twierdze: San Sebastián, położoną na krańcu Pirenejów nad Atlantykiem, i Figueras, znajdującą się na głównej drodze wiodącej wzdłuż śródziemnomorskiego wybrzeża Hiszpanii. Gubernator San Sebastián poddał twierdzę, kiedy zagrożono faktycznym atakiem, któremu zgodnie z rozkazami przysłanymi z Madrytu nie mógł stawiać oporu (5 marca). Z kolei Figueras zajęto, wykonując coup de main [atak z zaskoczenia – przyp. tłum.] podobny do tego, jaki przeprowadzono w Pampelunie. 200 francuskich żołnierzy pod błahym pretekstem uzyskało wstęp za mury, a następnie niespodziewanie zajęło bramy i wpuściło do środka cały pułk, który wypędził stamtąd hiszpański garnizon (18 marca)⁶¹. W dziejach historii nowożytnej trudno doszukać się wydarzenia, które pod względem cynicznego tupetu i nikczemnej przebiegłości dorównałoby tym pierwszym wrogim działaniom Francuzów na terytorium sojusznika. Efekt końcowy był taki, że dwie główne twierdze ulokowane przy najważniejszych „bramach” do Hiszpanii znalazły się we władzy cesarza.

Te jawne akty wrogości wzbudziły obłędny popłoch w Godoyu i jego mocodawcach. W swoich pamiętnikach⁶² faworyt oznajmia nam, że przez chwilę myślał, aby w odpowiedzi na nie wypowiedzieć wojnę, jednak stary król odparł, że niemożliwe, aby Napoleon zamierzał go zdradzić, skoro właśnie on sam wysłał mu 12 wspaniałych koni pociągowych i wystosował do niego kilka uprzejmych listów. Godoy twierdził, że w obliczu niechęci swojego pana wobec tego planu wstrzymał się z jego realizacją na kilka dni. Jest to wysoce nieprawdopodobne, bowiem to Godoy decydował o wszystkim i król zrobiłby wszystko, cokolwiek faworyt by mu kazał. Znacznie bardziej możliwe jest, że to ten ostatni nie był chętny do podjęcia śmiałej decyzji. Kiedy wojska francuskie nadal zbliżały się do Madrytu, Godoy był w stanie rozmyślać jedynie nad planem ucieczki. Zasugerował parze królewskiej, aby opuściła stolicę i schroniła się w Sewilli, jak najdalej od francuskich armii. Ten ruch stanowił jednak przykrywkę dla planu odbycia znacznie dłuższej podróży morskiej. Jak się zdaje, faworyt zaproponował, żeby dwór poszedł za przykładem regenta Portugalii i uciekł do Ameryki, bo w Meksyku lub Buenos Aires będzie przynajmniej bezpieczny przed Bonapartem. Aby zapewnić ochronę na pierwszym etapie tej ucieczki, rozkazano znajdującym się w Portugalii jednostkom armii hiszpańskiej potajemnie opuścić Junota i zgromadzić się w Estremadurze. Obsada garnizonu w Madrycie została ściągnięta do Aranjuez, do pałacu, w którym dwór przebywał w lutym i marcu, a jej zadaniem było pełnić funkcję eskorty w drodze do Sewilli. Żadne inne posunięcie z pewnością nie odpowiadałoby bardziej planom Napoleona niż ucieczka Karola IV i porzucenie przez niego tronu Hiszpanii. Dawało ono cesarzowi ogromną przewagę, przysparzając mu zarazem stosunkowo mało nienawiści. Możliwe, że działał dokładnie w tym celu, żeby zastraszyć Godoya i tym samym zmusić go do ucieczki. W takim wypadku jego intryga została jednak pokrzyżowana, Napoleon zapomniał bowiem, że musi uporać się nie tylko z zasługującym na pogardę dworem, ale też z podejrzliwym i mściwym narodem Hiszpanii. W marcu naród ten interweniował, a wskutek jego buntu sprawy zaczęły przedstawiać się całkiem inaczej.

Tymczasem cesarz wprowadził na scenę nową postać. 26 lutego jego szwagier Joachim Murat, który niedawno został wielkim księciem Bergu, pojawił się w Bajonnie jako namiestnik cesarski, mając upoważnienie do objęcia dowództwa nad całością francuskich sił w Hiszpanii. 10 marca przekroczył Bidasoę i objął swoją funkcję. Osobowość Murata jest dobrze znana, gdyż nie był specjalnie skomplikowanym człowiekiem. Ten uparty i pozbawiony skrupułów wojak miał wrodzony talent do prowadzenia szarż kawaleryjskich na wielką skalę, a także nieograniczoną ambicję. W tamtym czasie rozmyślał o tronach i królestwach. Berg wydawał się za mały temu synowi gaskońskiego oberżysty, a odkąd jego szwagrowie Józef, Lucjan i Hieronim Bonaparte zostali królami, był zdecydowany piąć się w górę, aby im dorównać. Często twierdzono, że Murat marzył wówczas o otrzymaniu hiszpańskiej korony. Niewątpliwie zdawał sobie sprawę, że cesarz spiskuje przeciw Burbonom, a posunięcia militarne, jakie sam miał zgodnie z rozkazem wykonać, wystarczająco dobrze wskazywały na charakter zamiarów jego szwagra. Jednak ogólnie rzecz biorąc, prawdopodobne jest, że dostojny powinowaty tylko częściowo wtajemniczał go w swoje plany. W listach Murata roi się od narzekań, że nie mówi się mu o wszystkim i że z braku jasnych wskazówek nie może działać z całkowitą pewnością. Napoleon bez wątpienia obiecał mu wcześniej awans, jeżeli przedsięwzięcie w Hiszpanii zostanie uwieńczone powodzeniem. Jednak marszałek zapewne rozumiał, że nie zostanie nagrodzony otrzymaniem korony Karola IV. Jako jego gratyfikację wymieniono być może tron Portugalii, Holandii lub Neapolu (w wypadku gdyby jeden z braci cesarza przeniósł się na tron w Madrycie), a stawka na pewno była wystarczająco wysoka, aby z zapałem realizował wszelkie rozkazy Bonapartego. Jego pogodna pewność siebie powodowała, iż wyobrażał sobie, że jest w pełni zdolny odegrać rolę Machiavellego i wyprzeć starego króla z kraju za pomocą gróźb i sugestii, a gdyby jednak trzeba było w tym celu użyć dział, był również gotowy zaaplikować szczodrą dawkę kartaczy. Kiedy Murat miał w zasięgu wzroku koronę królewską, potrafił całkowicie wyzbyć się skrupułów⁶³.

13 marca Murat przybył do Burgos i wydał tam niezwykłą proklamację, w której rozkazywał swojej armii traktować godny szacunku naród hiszpański jak przyjaciół, gdyż cesarz życzy sobie tylko dobra i szczęścia Hiszpanii. To ciekawe sformułowanie mogło sugerować tylko jedno: że przed udzieleniem tego ostrzeżenia jego wojska traktowały sojuszników jak wrogów. To podejrzenie było zupełnie uzasadnione w świetle skandalicznych grabieży, jakich wiele pułków dopuściło się w lutym i marcu.

Nadejście Murata przeraziło Godoya i zmusiło go do natychmiastowego działania, tym bardziej że przez Pireneje zaczął już przechodzić nowy corps d’armée [korpus armijny – przyp. tłum.], liczący ponad 30 000 ludzi i dowodzony przez marszałka Bessièresa. Tym samym łączna liczba wojsk francuskich na Półwyspie wzrosła do ponad 100 000 ludzi. Godoy zarządził, aby król wraz ze swoją eskortą złożoną z żołnierzy madryckiego garnizonu wyruszył 18 marca do Sewilli. Wskutek tego posunięcia sprawy osiągnęły punkt krytyczny – uznano, że rozpoczyna się planowana ucieczka do Ameryki, o której już rozchodziły się plotki na dworze i w stolicy. Jak wiadomo, despotyczny rząd nigdy nie darzy narodu zaufaniem, więc zawsze musi się spodziewać, że jego działania będą interpretowane w najmniej korzystny dla niego sposób. Poza osobistymi stronnikami Godoya w Madrycie nie było ani jednego człowieka, który by nie wierzył, że faworyt jest w zmowie z Napoleonem i że rozmyślnie zdradza swojego króla i kraj. Ludzie sądzili, że to za jego zgodą Francuzi przekroczyli Pireneje, zajęli Pampelunę i Barcelonę, a teraz maszerowali na stolicę. Dalecy byli od myśli, że ze wszystkich osób zaangażowanych w tę grę Godoy padł ofiarą największego oszustwa i że ostatnie wydarzenia, do jakich doprowadziła polityka Napoleona, wpędziły go w rozpacz. Przypisywanie odpowiedzialności za ówczesną opłakaną sytuację królestwa sposobowi działania Godoya było bardzo słuszne, jednak odpowiadał on za nią tylko pod tym względem, że jego służalczość skłoniła Bonapartego do sprawdzenia, jak daleko może się posunąć. Ponadto to właśnie wskutek jego złego zarządzania państwem armia upadła tak bardzo, że nie była już w stanie bronić ojczyzny. Ludzie słusznie odczuwali złość wobec księcia Pokoju, ale powinni byli przeklinać go za to, że jest lękliwym i niekompetentnym głupcem, a nie za to, że dopuścił się rozmyślnej zdrady. Jednak parweniusze, którzy kierują polityką wielkiego królestwa dla własnego zysku, siłą rzeczy muszą się spodziewać, że ich działania będą niewłaściwie przedstawiane. Hiszpanie także bez wątpienia osądzili, że Godoy z własnej woli pomógł doprowadzić do upadku swojego pana i jego kraj.

Z powodu powyższych wydarzeń niewielkie i zwykle ciche miasteczko Aranjuez zapełniło się teraz dworakami, żołnierzami madryckiego garnizonu oraz tłumem zaniepokojonych i zrozpaczonych mieszkańców stolicy. Część z tych ludzi opuściła domy, żeby uniknąć spotkania z posuwającymi się naprzód Francuzami, niektórzy w celu poznania najnowszych wieści o królewskich planach, a jeszcze inni z zamiarem zaatakowania królewskiego faworyta. Wśród tych ostatnich było kilku przyjaciół księcia Asturii, a także o wiele liczniejsze grono osób, które współczuły mu z powodu jego nieszczęśliwego losu i nie dokonały właściwej oceny jego fatalnego usposobienia. Przy ówczesnym stanie spraw najlepszym posunięciem było zapewne wysłanie króla do Sewilli czy może nawet do Ameryki, a kiedy osoba monarchy byłaby bezpieczna, należało zacząć stawiać jawny opór Francuzom. Jednak tłum postrzegał tę propozycję wyłącznie jako zdradę stanu i tylko brak potwierdzenia wiadomości o wyjeździe dworu powstrzymywał wybuch przemocy.

Nocą 17 marca Godoy faktycznie rozpoczął ewakuację Aranjuez, pod osłoną ciemności wysyłając w drogę to, co było dla niego najcenniejsze – cieszącą się ogromną, ale nieuzasadnioną sławą donnę Józefę Tudo⁶⁴. Eskortujący ją oddział został niespodziewanie otoczony przez grupę nocnych włóczęgów, którzy obserwowali pałac. Doszło do szamotaniny, ktoś wystrzelił z pistoletu i jakby zgodnie z ustalonym wcześniej planem tłum wdarł się na ulice. Dokoła zaczęły rozchodzić się krzyki, że Godoy uprowadza króla i królową, a wszyscy ruszyli ku jego domowi. Stojący przed nim gwardziści odmówili oddania strzałów do tłumu, w niemałej części złożonego z żołnierzy, którzy wyrwali się z koszar bez pozwolenia. Natychmiast wyważono drzwi, a napastnicy wdarli się do rezydencji, szukając faworyta. Zawiedzeni tym, że nie mogą go znaleźć, zniszczyli wszystkie jego dzieła sztuki i spalili wspaniałe meble. Potem całym tłumem udali się pod pałac, gdzie – jak podejrzewali – schronił się Godoy, i zażądali jego głowy. Król i królowa, ogarnięci śmiertelnym strachem, błagali syna, którego wcześniej tak niesprawiedliwie potraktowali, aby ich ocalił, uśmierzając gniew motłochu, który może usłucha przynajmniej jego. Wówczas nadeszła chwila triumfu Ferdynanda – wystąpiwszy na balkon, oznajmił tłumowi, że król jest wielce niezadowolony z księcia Pokoju i postanowił zwolnić go ze stanowiska. Zgromadzeni od razu się rozeszli, głośno wiwatując.

Następnego ranka istotnie wydano królewski dekret, który ogłaszał, że Godoy został pozbawiony wszystkich urzędów oraz obowiązków i że wygnano go z dworu. Pozbawieni obecności faworyta u swego boku Karol i jego królewska małżonka wydawali się zupełnie bezradni. Obwieszczenie przyjęto z zadowoleniem, ale lud nadal kręcił się pod pałacem, wykrzykując imię króla, który kilka razy musiał wyjść i go pozdrowić. Wszystko to zaczęło przypominać sceny z początkowego okresu rewolucji francuskiej. Tłum i tak już wiele rozprawiał o korzyści, jaką odniosłaby Hiszpania, gdyby udział w rządach nad królestwem powierzono księciu Asturii, którego cierpieniom wszyscy współczuli. Stronnicy Ferdynanda otwarcie mówili, że wskazana jest abdykacja starego króla.

Następnego dnia powtórnie wybuchły zamieszki, które wywołało pojawienie się Godoya. Przez poprzednich 36 godzin leżał pod stertą mat w kryjówce urządzonej pod krokwiami dachu rezydencji, ale głód ostatecznie zmusił go do wyjścia. Kiedy faworyt uznał, że droga jest wolna, przemknął się na dół i próbował zbiec. Chociaż jednak owinął się płaszczem i włożył kapelusz z szerokim rondem, niemal od razu go rozpoznano. Zostałby rozerwany na strzępy przez tłum, gdyby nie oddział gwardii królewskiej, który uratował go i zaprowadził jako więźnia do pałacu. Wiadomość, że Godoy znalazł się w pułapce, sprowadziła pod okna królewskiej rezydencji tysiące uczestników zamieszek, którzy krzykami domagali się natychmiastowego procesu i egzekucji. Nie sposób było przekonać zidiociałego króla, że on sam jest bezpieczny, zaś królowa, która zwykle okazywała więcej odwagi, wydawała się sparaliżowana ze strachu, jednak bardziej o Godoya, niż o siebie. Była to szczęśliwa godzina dla księcia Asturii. Nakłaniany przez swoich tajnych doradców, zasugerował ojcu abdykację, obiecując, że rozproszy tłum i uratuje życie faworyta. Stary głupiec skwapliwie przyjął propozycję i sporządził dokument, mający zaledwie 12 linijek. Karol ogłaszał w nim, że wskutek licznych dolegliwości fizycznych trudno mu dłużej dźwigać wielki ciężar rządów nad królestwem i zdecydował się przenieść w miejsce o bardziej umiarkowanym klimacie, aby cieszyć się spokojem życia osobistego. Po poważnym przemyśleniu sprawy postanowił abdykować na rzecz naturalnego spadkobiercy i życzy sobie, żeby od razu przyjęto Don Ferdynanda jako króla wszystkich prowincji korony hiszpańskiej, zaś obowiązek natychmiastowego podania do wiadomości publicznej tego aktu abdykacji, dokonanego z własnej woli i bez związku z przyczynami zewnętrznymi, ma przypaść Radzie Kastylii.

¹ Oczywiście Francuzi najdłużej walczyli z Anglikami (bez przerwy od 1803 do 1814 r.), niemniej ze względu na położenie Wielkiej Brytanii bezpośrednie walki na lądzie zdarzały się stosunkowo rzadko, przynajmniej do czasu wylądowania Anglików w Hiszpanii.

² Mowa oczywiście o opracowaniu Armia Wellingtona 1809-1814, wydanym w Oświęcimiu w 2012 r.

³ W zapisach nazw geograficznych zazwyczaj preferowana jest forma hiszpańska, a nie np. katalońska, galicyjska czy baskijska (przyp. do wydania drugiego).

⁴ Jeśli chodzi naszych uczestników konfliktu, wystarczy tu tylko wspomnieć dzienniki sir Harry’ego Smitha, Blakeneya, Shawa i Tomkinsona. Ze strony przeciwnej ukazały się: prywatny dziennik Foya, pamiętniki Fantina des Odoards, Saint-Chamansa i Thiébaulta.

⁵ Pełna nazwa tej placówki brzmi Kolegium Dusz Wszystkich Wiernych Zmarłych w Oksfordzie (College of All Souls of Faithful Departed of Oxford). Jest to instytucja założona w 1438 r. m.in. przez króla Anglii Henryka VI, mająca upamiętniać wszystkich Anglików zmarłych w czasie wojny stuletniej. Nie zajmuje się ona kształceniem studentów, ale zrzesza profesorów. Przynależność do niej jest uważana za najwyższy zaszczyt w brytyjskim świecie nauki (przyp. red.).

⁶ Mowa o Marii Agustinie, znanej później także jako Agustina Zaragoza. W czasie pierwszego oblężenia Saragossy powstrzymała jeden z ataków przy bramie Portillo, odpalając armatę załadowaną kartaczem w stronę Francuzów (przyp. red.).

⁷ W latach 70. XX w. powstała Biblioteka Brytyjska, w skład której włączono Bibliotekę Muzeum Brytyjskiego. Aktualnie jej wyposażenie w źródła jest lepsze niż za czasów Omana (przyp. red.).

⁸ Autor nawiązuje do prac: F.J. de Cabanes y de Escofet, Historia de las operaciones del ejército de Cataluña en la Guerra de la usurpación, o sea de la Independencia, Barcelona 1815; L. Gouvion Saint-Cyr, Journal des opérations de l’armée de Catalogne, en 1808 et 1809, sous le commandement du général Gouvion Saint-Cyr, Paris 1865. Obaj byli uczestnikami opisywanych działań (przyp. red.).

⁹ Może nie dla całej armii, ale dane z wielu prowincji znajdują się w pracy: Estados de la organización y fuerza de los ejércitos españoles beligerantes en la península, durante la guerra de España contra Bonaparte, Barcelona 1822, s. 21-31 (przyp. red.).

¹⁰ Napoleon wyraża ten pogląd w liście do Talleyranda z 16 maja 1806 r.

¹¹ Tak brzmi główna teza rozdziału I Peninsular War Napiera.

¹² Interesujące jest, jak często imię Karola Wielkiego pojawia się w listach Napoleona z pierwszych miesięcy 1806 r. Szczególnie często występuje w jego korespondencji dotyczącej stosunków między papiestwem a cesarstwem.

¹³ Negocjacje w sprawie założenia Związku zakończyły się w lipcu, a oficjalnie ustanowiono go 1 sierpnia 1806 r.

¹⁴ Zob. m.in. bardzo interesująca opowieść marszałka Jourdana w jego Mémoires (s. 9) na temat długiej rozmowy odbytej z cesarzem w Weronie 16 czerwca 1805 r.: Tant pur l’affermissement de ma dynastie que pour la sûreté de France, skonkludował Napoleon, un Bourbon sur le trône d’Espagne est un voisin trop dangereux [Zarówno dla umocnienia mojej dynastii, jak i dla bezpieczeństwa Francji Burbon na tronie Hiszpanii jest zbyt niebezpiecznym sąsiadem – tłum. red.].

¹⁵ Pełen tekst tego pompatycznego apelu zob. załącznik I. Godoy przez cały czas przemawia tu w imieniu własnym, a nie swojego pana.

¹⁶ Je jurai dès lors qu’ils me la paieraient, que je les mettrais hors d’état de me nuire [Przysiągłem wtedy, że mi za to zapłacą, i dopilnuję, aby nie mogli mi już więcej zaszkodzić], oznajmił Napoleon de Pradtowi 18 miesięcy później (Mémoirs sur la Révolution d’Espagne, s. 16). Dostateczne potwierdzenie relacji arcybiskupa stanowią aluzje do nieszczęsnej proklamacji pojawiające się kilkakrotnie w dokumentach, w których Napoleon oficjalnie uzasadnia swoje działania w Hiszpanii. Hiszpański ambasador w Berlinie don Benito Pardo został w tym czasie poinformowany przez cesarza, że wybaczył im wydanie odezwy, ale nie jest w stanie tego zapomnieć.

¹⁷ Correspondance de Napoléon, t. XXXII, s. 5.

¹⁸ Żądanie sformułowano bardzo kategorycznie i nieomal używając gróźb. Napoleon pisał do Talleyranda, że hiszpańska dywizja w Toskanii, mająca wejść w skład korpusu ekspedycyjnego, musi wymaszerować w ciągu 24 godzin od otrzymania rozkazów. Jeśli odmówią, koniec z nimi – jak więc widać, brzmiało to bardzo złowrogo (Napoleon do Talleyranda, 25 marca 1807 r.).

¹⁹ Był to artykuł IV, jedna z siedmiu „tajnych klauzul” traktatu w Tylży. Co do treści tej propozycji zob. przypisy u Vandala, Napoléon et Alexandre Ier, t. I.

²⁰ Pierwszą wiadomość o Korpusie Obserwacyjnym Żyrondy można znaleźć w liście Masserano, hiszpańskiego ambasadora w Paryżu, datowanym na 30 lipca i powiadamiającym o zbliżającej się koncentracji pod Bajonną. Jednak wojska zaczęły dyskretnie przemieszczać się w tym kierunku na długo przed zakończeniem wojny z Rosją.

²¹ Talleyrand w swoich Mémoirs (t. I, s. 349) twierdzi, że Napoleon trzymał ją także w tajemnicy przed Champagnym, swoim ministrem spraw zagranicznych.

²² Zob. tekst w załączniku II.

²³ Godoy w swych osobliwych pamiętnikach, służących wybieleniu jego osoby, a opublikowanych w latach 1835-1836 z pomocą d’Esménarda, próbuje udowodnić, że nigdy nie pragnął otrzymać księstwa i że Napoleon naciskał na jego przyjęcie, ponieważ chciał go odsunąć od Karola IV. Ten dar oznaczał skazanie mnie na wygnanie (t. I, s. 54). Twierdzenie to łatwo obalić w obliczu faktu, że Godoy już wiosną 1806 r. dopraszał się, by wynieść go na takie stanowisko; zob. Arteche, Guerra de la Independencia, t. I, s. 148. Faktycznie dążył on do tego, żeby zapewnić sobie miejsce schronienia, z którego będzie mógł skorzystać z chwilą śmierci Karola IV.

²⁴ Le Prince de la Paix, véritable maire du palais, est en horreur à la nation. C’est un gredin qui m’ouvrira lui même les portes de l’Espagne (J. Fouché, Mémoires, t. I, s. 365).

²⁵ Ch. Talleyrand, Mémoirs, t. I, s. 308-329.

²⁶ Ibidem, t. I, s. 378-379.

²⁷ Piers Gaveston był lordem Kornwalii i faworytem króla Anglii Edwarda II, a być może również jego kochankiem. Natomiast George Villiers, znany powszechnie jako książę Buckingham, był faworytem i również być może kochankiem króla Anglii Jakuba I (przyp. red.).

²⁸ Książęta pojawiający się w dziejach hiszpańskiej polityki, np. Eboli czy Castelfranco, nosili tytuły otrzymane we Włoszech, a przede wszystkim w Neapolu.

²⁹ M.S. Foy, Guerre de la Péninsula, t. II, s. 267.

³⁰ Zob. dowody znajdujące się w dokumentach Ministerstwa Spraw Zagranicznych Hiszpanii, które cytuje J.G. Arteche, Guerra de la Independencia, t. I, s. 148.

³¹ Toreno, t. I, s. 86. Potwierdza to Savary w swoich Mémoires, t. II, s. 221.

³² Tego, że Escóiquiz nie był zwykłym intrygantem – jak się go często określa – ale bystrym człowiekiem, dowodzi moim zdaniem wrażenie, jakie wywarł w Bajonnie na Napoleonie (cesarz nazywał go w żartach le petit Ximénès) i na Pradcie, a w jeszcze większej mierze jego dzieło, Conversation avec Napoléon. Jeśli zmyślił jego treść, musiał być geniuszem, skoro tak doskonale podrobił styl cesarza; jeśli zaś tylko zanotował prawdziwą rozmowę, był przynajmniej godnym podziwu kronikarzem, umiejącym pisać w sposób obrazowy.

³³ Są to fragmenty tkaniny wieńczące framugi okien, drzwi, baldachimy, lub namioty (przyp. red.).

³⁴ Należy zwrócić uwagę, że Ferdynand użył zwrotu Papa Mio, a nie Padre Mio. Tekst listu w języku hiszpańskim zamieściłem w załączniku III. Niektórzy twierdzą, że Godoy nie tylko nalegał na księcia, żeby napisał on list dla pozyskania ojcowskiego przebaczenia, ale wręcz podyktował jego treść. Tak czy inaczej, przedstawiono w nim takie warunki, że żadna szanująca się osoba nie podpisałaby się pod nim. Rycerski Pradt w swoim tłumaczeniu na francuski pomija najbardziej poniżające zdanie: pido à V.M. me perdone por haberle mentido la otra noche (błagam Waszą Królewską Mość o wybaczenie za to, że okłamałem Go tamtej nocy).

³⁵ W opowieści pojawia się także bardzo ponury wątek poboczny. Po złapaniu barona Colliego francuska policja wysłała do Valençay szpiega z jego dokumentami, aby sprawdzić, czy da się sprowokować osoby z otoczenia Ferdynanda, żeby się skompromitowały. Ponieważ przerażony książę złożył nikczemny donos na domniemanego barona, zaprzestano tych działań.

³⁶ Maria Antonietta zmarła w styczniu na gruźlicę (przyp. red.).

³⁷ Godoy miał czelność zaproponować księciu małżeństwo z Luizą, młodszą siostrą jego nieszczęsnej żony i królewską kuzynką. Ferdynand znalazł w sobie dość odwagi, żeby odmówić.

³⁸ Escóiquiz zaczął snuć intrygi już w marcu 1807 r., a więc w tym samym miesiącu, kiedy sporządzono listy do króla ostrzegające przed Godoyem. Negocjacje z de Beauharnais rozpoczęły się w czerwcu. Te daty stanowczo dowodzą, że Bonaparte nie stał za całą aferą; nie maczał w niej palców aż do okresu lipiec-sierpień. Kiedy Escóiquiz przystąpił do rozmów z ambasadorem, cesarz przebywał we wschodnich Niemczech [a konkretnie na terenie Warmii i Mazur, a następnie w Tylży – przyp. red.].

³⁹ Manuskrypt tego dekretu pisany był ręką samego Godoya.

⁴⁰ Por. z informacjami Foya i Toreno, którzy zgadzają się w tej kwestii. W liście do Ferdynanda z 16 kwietnia 1808 r. Napoleon daje to do zrozumienia: Pochlebiam sobie, że dzięki moim sprzeciwom przyczyniłem się do szczęśliwego zakończenia afery w Eskurialu (Nap. Corresp., 13 750).

⁴¹ Las Cases, t. II, s. 206.

⁴² Liczył 6500 ludzi pod dowództwem generała Taranco; wymaszerował z Vigo.

⁴³ 9500 ludzi pod dowództwem Solano, kapitana generalnego Andaluzji; wymaszerował z Badajoz.

⁴⁴ 9500 ludzi pod dowództwem Caraffy.

⁴⁵ Nieco inną liczebność niż podana powyżej przedstawia Grasset. Według niego Caraffa dysponował 17 472 żołnierzami i 30 działami i maszerował z Ciudad Rodrigo, Solano miał 8430 ludzi z 30 działami, a Taranco 6656 żołnierzy i 25 dział. A. Grasset, La Guerre d’Espagne (1807-1813), t. I, Paris 1914, s. 144 (przyp. red.).

⁴⁶ W rzeczywistości niektóre oddziały (np. Delaborde z dwoma kolumnami ze swojej dywizji liczącymi w sumie ponad 4700 bagnetów) przybył tam już 9 listopada. A. Grasset, op. cit., s. 134 i 198, przyp. 1 (przyp. red.).

⁴⁷ W oryginale défilé, które oznacza zwężenie terenu, uniemożliwiające rozwinięcie większych sił (przyp. red.).

⁴⁸ Dzisiejsza trasa drogowa między tymi miejscowościami liczy ponad 390 km, zaś w linii prostej niecałe 284 km (przyp. red.).

⁴⁹ Nie jest to zgodne z prawdą, gdyż w prostej linii z Alcántary do Lizbony są 224 km, a drogami dostępnymi dziś dla samochodów 309 km (przyp. red.).

⁵⁰ W rzeczywistości jeszcze później, bo 28 listopada, a następnego dnia dołączyło 200 oderwańców. Junot wkroczył do Abrantes 24 listopada. A. Grasset, op. cit., s. 159 i 164 (przyp. red.).

⁵¹ Kawaleria dotarła 6 grudnia, licząc 1000 szabel, aczkolwiek jej konie były w opłakanym stanie. 7 grudnia przybyła artyleria 1. dywizji, lecz jej wyposażenie było w marnym stanie i nie nadawało się do natychmiastowego użytku. A. Grasset, op. cit., s. 183 (przyp. red.).

⁵² Oman nawiązuje tutaj do przejęcia floty duńskiej przez Anglików w 1807 r. Doszło do tego z powodu niewyrażenia zgody przez Duńczyków na bezczelne żądania Wielkiej Brytanii, co autor niniejszego opracowania skwapliwie pomija, gdyż stawiałoby to jego ojczyznę w nienajlepszym świetle, zwłaszcza w kontekście zarzutów, która stawia on Napoleonowi (przyp. red.).

⁵³ Według Grasseta w jej skład wchodziło osiem okrętów liniowych, trzy fregaty i kilka mniejszych jednostek. W sumie na statki i okręty załadowano 15 000 ludzi. A. Grasset, op. cit., s. 178-179, przyp. 2 (przyp. red.).

⁵⁴ W rzeczywistości armia portugalska licząca w październiku 1807 r. 20 000 żołnierzy stopniała do 15 000 w styczniu 1808 r. Na rozkaz Junota zwolniono ze służby tych, którzy służyli mniej niż pół roku i ponad osiem lat, co pozostawiło w szeregach 8000 znakomitych żołnierzy. Utworzono z nich cztery pułki piechoty (lub sześć według Dempseya), dwa pułki kawalerii (trzy według Dempseya) i artylerię. Początkowo dowództwo nad tymi jednostkami sprawował dom Pedro d’Almeida markiz d’Alorna. Oddziały te zostały w maju 1808 r. zorganizowane w Legion Portugalski. Część z nich wzięła udział w czasie walk w pierwszym oblężeniu Saragossy, następnie w kampanii 1809 r. w Austrii (w II Korpusie generała Oudinota). W kampanii 1812 r. uczestniczyły wszystkie jednostki legionu, ale tylko pierwszy z trzech pułków piechoty zachował czysto portugalski charakter. Wbrew słowom Omana większość żołnierzy padła w trakcie marszu na Moskwę, gdyż 1. i 2. pułk wchodziły w skład III Korpusu marszałka Neya i wzięły udział w ciężkich bojach o Smoleńsk oraz pod Możajskiem. Tylko 3. pułk piechoty i pułk strzelców konnych uległy zagładzie w odwrocie, ale nie miały one składzie zbyt wielu Portugalczyków. G.C. Dempsey, U boku Napoleona, Warszawa 2005, s. 243-248; A. Grasset, op. cit., s. 198-199. Więcej informacji można znaleźć w: P. Boppe. La Legion Portugaise 1807-1813, Paris 1897, oraz na stronie internetowej:

http://www.arqnet.pt/portal/portugal/invasoes/legiao00.html [dostęp: 21.07.2014] (przyp. red.).

⁵⁵ Tutaj w znaczeniu monet o wyższej wartości (przyp. red.).

⁵⁶ Nie ulega wątpliwości, że już w październiku Napoleon wcielał swój plan w życie. 13 listopada wysłał rozkaz, żeby potajemnie wyposażyć w broń i amunicję wszystkie przygraniczne twierdze Francji i zaopatrzyć je w zapasy (Nap. Corresp., 13 343). 24 listopada rozkazał swojemu szambelanowi de Tournonowi wybadać stan Pampeluny i innych przygranicznych twierdz Hiszpanii oraz dowiedzieć się, jak przedstawia się dokładne rozmieszczenie sił armii hiszpańskiej (ibidem, 13 354). Te posunięcia można było rozumieć tylko w jeden sposób.

⁵⁷ Więcej informacji o organizacji jednostki A. Grasset, op. cit., s. 254-273 (przyp. red.).

⁵⁸ Dalsze wywody Omana sugerują, że chodzi o całe północne wybrzeże Hiszpanii, bowiem prowincja Vizcaya (bask. Bizkaia) jest tylko częścią Kraju Basków, zwanego dawniej Baskonią. Dlatego też ta ostatnia nazwa będzie stosowana w całej pracy. W wypadku gdy będzie mowa o prowincji Vizcaya, zostanie to zaznaczone (przyp. red.).

⁵⁹ Na ten temat zob. Mémoires Talleyranda, t. I, s. 333, i Nap. Corresp., 13 402 (Napoleon do Józefa Bonapartego, 17 grudnia 1807 r.).

⁶⁰ W Nap. Corresp., 13 588, można znaleźć rozkazy wydane generałowi Darmagnakowi, zgodnie z którymi miał on w miarę możności zająć cytadelę, uciekając się tylko do gróźb, ale jeśli nie da się tego zrobić, powinien użyć siły: S’il arrivait que le commandant-général de Navarre se refusât à rendre la citadelle, vous employeriez les troupes du Maréchal Moncey pour l’y forcer [Jeśli po stawieniu się dowódcy na obszarze Nawarry odmówi on oddania twierdzy, proszę użyć żołnierzy marszałka Monceya i zająć ją siłą – tłum. red.].

⁶¹ Trudno w to uwierzyć, ale Napier w swoim ślepym uwielbieniu dla Napoleona nie podaje żadnych bliższych informacji o zajęciu tych twierdz, stwierdzając jedynie, że dokonano tego za pomocą rozmaitych forteli (t. I, s. 13). Szczegóły tych działań są równie skandaliczne jak one same.

⁶² Memoirs of Godoy, t. I, s. 122; por. J.G. Arteche, t. I, s. 251.

⁶³ Moim zdaniem zupełnie zadowalające dowody na to, że nie marzył on o koronie Hiszpanii, przedstawia jego potomek hrabia Murat w swojej przydatnej do tego tematu pracy Murat, Lieutenant de l’Empereur en Espagne (1897). Niemożliwe jest natomiast, żeby sam Murat po przeczytaniu listów od cesarza (Nap. Corresp., 13 588 i 13 589) nie zorientował się, że jego szwagier zamierza zająć Hiszpanię.

⁶⁴ Była to kochanka Godoya, która właśnie w tym roku urodziła mu drugiego syna (przyp. red.).