Tytuł oryginału:

The Anatomy of Glory: Napoleon and His Guard. A Study in Leadership

Wstęp © David G. Chandler, 1978© Copyright

Wydanie polskie powstało z wydania z 2017 roku, Frontline Books

© Copyright Polish edition:

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2021

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Grzegorz Smółka

Redakcja:

Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-8178-698-0

Bezpłatny fragment

Wstęp

Przedmowa Anne S.K. Brown

Prolog. Listopadowa noc

Księga I. Narodziny Gwardii

Protoplaści

Gwardia Konsulów

Marengo

Gidowie Bonapartego

„Gwardia”

Dzikusy i marynarze

Podlotki

Księga II. Gwardia czuwa

Gwardia Cesarska

Koronacja

Marsz na Wiedeń

Austerlitz

W blasku chwały

Niepewny pokój

Jena

Berlin

Iława Pruska

Oddział przyboczny

Frydland

Paryż

Księga III. Gwardia cierpi

Ukradkiem na południe

Madryt

Marynarze pod Baylén

Polacy pod Somosierrą

Benavente

Młoda Gwardia

Długa droga powrotna

Essling

Wagram

Schönbrunn

Księga IV. Gwardia w splendorze

Cesarski pan młody

Złota falanga

Uroczystości w 1810 roku

Niespokojne dni

„Gwardia dziecięca”

Szkoła Gwardii

Kawalerzyści i działa

Muzyka Gwardii

Księga V. Gwardia w akcji

„Majestatyczna migracja”

Polska

Smoleńsk

Borodino

Moskwa

Odwrót

Krasne

Przeprawa przez Berezynę

Resztki

Księga VI. Gwardia bierze sprawy w swoje ręce

Improwizacja

Nowa Gwardia

Lützen

Budziszyn

Zawieszenie broni

Drezno

Bitwa narodów

Odwrót

Groźba inwazji

Księga VII. Gwardia w potrzasku

Alarm i zamieszanie

Bar-sur-Aube

Brienne

Montmirail

Château-Thierry

Triumf ducha nad materią

Craonne

Reims

Arcis-sur-Aube

Godzina jedenasta

Księga VIII. Gwardia się chwieje

Upadek Paryża

Fontainebleau

Zdrada

Dynastia w stanie likwidacji

Żegnajcie, dzieci…

Księga IX. Gwardia upada

Rozwiązanie Gwardii

Królewskie zrzędy

Gwardia na Elbie

Księga X. Gwardia ginie

Lot Orła

Odtworzenie Gwardii

Ostatnia zbiórka

Ostatnia kampania

Waterloo

Śmierć Gwardii

Następstwa

ZAŁĄCZNIK A

ZAŁĄCZNIK B

ZAŁĄCZNIK C

ZAŁĄCZNIK D

ZAŁĄCZNIK E

UWAGI REDAKCJI O ILUSTRACJACH

NOTY O ARTYSTACH

PODZIĘKOWANIA (ANNE S.K. BROWN)

Bibliografia

Przypisy

WSTĘP

David G. Chandler

Absolwent Uniwersytetu Oksfordzkiego, członek Królewskiego Towarzystwa Historycznego

i Królewskiego Towarzystwa Geograficznego

Wydział Studiów Wojennych, Królewska Akademia Wojskowa w Sandhurst

Dla badacza epoki napoleońskiej wydanie Anatomii chwały w 1961 roku było nie lada wydarzeniem. Anne S.K. Brown przygotowała przekład i opracowała arcydzieło majora Henry’ego Lachouque’a Napoléon et la Garde Impériale, co stanowiło przełom zarówno na polu nauki, jak i prezentacji, niewiele bowiem książek na temat historii wojskowości (jeśli w ogóle można takowe znaleźć) było tak bogato ilustrowanych. 173 starannie wybrane plansze, w tym wiele kolorowych, przedstawiające postacie, mundury, sprzęt wojskowy i ważne starcia, upiększają i ilustrują kilkusetstronicowy tekst, załączniki i materiał pomocniczy. Książkę przez wiele lat można było zdobyć jedynie u antykwariuszy po wysokich cenach, ponieważ szybko stała się białym krukiem. Obecnie ukazuje się nowe wydanie, które bez wątpienia zostanie dobrze przyjęte przez nowe pokolenie czytelników, którzy 16 lat temu byli zbyt młodzi, aby skorzystać z pierwszej okazji do zaopatrzenia się w jej egzemplarz.

Na przestrzeni tysięcy lat szereg wielkich wodzów z powodzeniem tworzył lub rozwijał specjalne formacje wojskowe (corps d’élite), wykorzystując je do inspirowania swych armii, terroryzowania wrogów czy wywierania wrażenia lub onieśmielania własnych poddanych. Władca Persji Dariusz miał 10-tysięczną elitę w postaci swoich „nieśmiertelnych”, zaś Aleksander Wielki „towarzyszy”, straż przyboczną złożoną z 2000 konnych arystokratów macedońskich powołanych przez jego ojca Filipa II. Podporą cesarzy rzymskich były kohorty gwardii pretoriańskiej (która czasami ich obalała, ponieważ obrońcy władców byli głęboko zaangażowani w późnorzymską politykę). W mniej odległych czasach Ludwik XIV utworzył słynny Maison du Roi, a król Szwecji Karol XII wyruszył na swoje śmiałe kampanie w towarzystwie osobistej eskorty Drabants. Carowie Rosji byli strzeżeni – i często zdominowani – przez swoich strzelców (dopóki Piotr Wielki raz na zawsze nie położył kresu ich zaciętym sporom i nieustannym spiskom). Jednak żadna formacja, niezależnie od epoki, kraju czy klimatu, nie wykształciła tak silnego ésprit de corps [poczucia solidarności – przyp. tłum.], nie zdobyła tak groźnej reputacji i nie była otoczona większą aurą tajemniczości niż Gwardia Cesarska Napoleona.

Po skromnych początkach reprezentowanych przez jej protoplastów – Gwardię Dyrektoriatu i Gwardię Konsulów – la Garde Impériale ostatecznie przekształciła się w miniaturową armię, wyposażoną w artylerię i oddziały kwatermistrzowskie oraz piechotę i kawalerię, a także kwaterę główną o skomplikowanej organizacji. Podczas kampanii austerlickiej liczyła około 5000 ludzi. Siedem lat później przez Niemen przeprawiło się aż 50 000 gwardzistów. Do 1815 roku, kiedy rozwiązano większość formacji, kolejne rozbudowy i ulepszenia doprowadziły do powstania około 80 oddziałów. Żywot niektórych z nich był krótki. Na przykład niepopularni gendarmes d’ordonnance (żandarmi ordynansowi) istnieli zaledwie trzynaście miesięcy (od września 1806 do października 1807 roku), a wiele kolejnych zostało połączonych i zamalgamowanych podczas następujących po sobie reorganizacji: pułki tyralierów-strzelców przemieniły się w woltyżerów, a Tatarzy litewscy powołani w sierpniu 1812 roku zostali wcieleni do eklererów-lansjerów w 1813 roku (po szczegóły odsyłam do tekstu książki oraz do Załącznika A)¹.

Charakterystyczne mundury, wyższy żołd i duże przywileje członków Gwardii sprawiały, że bardzo pożądano powołania do jej szeregów, lecz przede wszystkim ceniono przebywanie w pobliżu cesarza. Służba pod rozkazami Tondu („ostrzyżonego”, jak Gwardia ironicznie nazwała Napoleona, gdy zaczął się strzyc na krótko w klasycznym stylu) nigdy nie była łatwa, ale mocne więzy osobistej lojalności i przywiązania – nie, miłości graniczącej z bałwochwalstwem – które powstały pod jego wpływem, były unikalne. Napoleon był specjalistą od zarządzania ludźmi i nawet jeśli celowo nadawał teatralny charakter wielu metodom, które stosował w celu zaprzęgnięcia ludzi w służbę na swoją rzecz, nie osłabiało to ich skuteczności. Wśród oficerów miał niewielu faworytów i zmusił ich do zachowywania odpowiedniego i pełnego szacunku dystansu, lecz szeregowym żołnierzom, a szczególnie Gwardii pozwalał na dużą dozę poufałości. Rzucona mimochodem pochwała pod adresem „zrzędy” była do końca życia traktowana jak skarb, a najdrobniejsza nagana mogła doprowadzić zaprawionego w boju grenadiera do płaczu. Poufałość nie była zresztą jedyną metodą. W szeregach nieraz rozlegał się głos sugerujący, że nadeszła pora na posłanie Gwardii au feu, do czego wrócimy później. Jeśli odnoszono wrażenie, że cesarz naraża się na niebezpieczeństwo, jego grenadierzy nalegali, aby wycofał się w bezpieczniejsze miejsce, w sposób nie budzący wątpliwości, który mógł nawet graniczyć z buntem, tak jak pod Aspern w maju 1809 roku, kiedy Stara Gwardia zagroziła, że „złoży broń, jeśli cesarz się nie cofnie”.

Wymogi powstającego Cesarstwa i długie lata wojny doprowadziły do szybkiego rozrostu Gwardii. W styczniu 1809 roku ukazał się dekret powołujący zalążek Młodej Gwardii, wybrany spośród najlepszych rekrutów z każdego rocznika. Początkowo tyralierzy-grenadierzy i tyralierzy-strzelcy liczyli jedynie 3200 ludzi i wprowadzono surowe przepisy, zgodnie z którymi warunkiem przeniesienia do Starej Gwardii było przesłużenie minimum sześciu lat. Do 1814 roku Młoda Gwardia bardzo się rozrosła i składała się z kilku dywizji. Poważny chrzest bojowy przeszła 22 maja 1809 roku, gdy posłano ją z zadaniem wyparcia Austriaków z Essling w krytycznym momencie drugiego dnia bitwy z armią arcyksięcia Karola. Ostatecznie cel został osiągnięty, lecz Młoda Gwardia straciła ponoć jedną czwartą swojego stanu, a wśród rannych znalazło się sześciu majorów.

W pierwszych latach istnienia Młoda Gwardia walczyła częściej niż Stara i doświadczeni grenadierzy, „najstarsze wiarusy”, wiecznie narzekali na to, że rzadko posyła się ich w ogień. Gwardia Konsularna odznaczyła się pod Marengo, gdzie grenadier Brabant zdobył fusil d’honneur za obsługiwanie w pojedynkę 4-funtowego działa przez pół godziny. W pierwszych latach istnienia Cesarstwa Napoleon był jednak wyjątkowo niechętny posyłaniu swoich najwierniejszych żołnierzy w wir walki. Raz za razem ich frustrującym obowiązkiem było stanie z tyłu w charakterze ostatecznej rezerwy i spędzanie długich godzin bitwy w roli obserwatorów. Pod Austerlitz kawaleria Gwardii walczyła na wzgórzach Pratzen, w odróżnieniu od grenadierów pieszych lub strzelców Gwardii. Pod Jeną, Frydlandem i Borodino było właściwie tak samo – Napoleon oszczędzał swoje „zrzędy” niczym skąpiec gwinee. Pod Borodino szorstko odrzucił wielokrotne prośby Neya o posłanie Gwardii w celu przypieczętowania zwycięstwa, odpowiadając: „Nie dopuszczę do zniszczenia mojej Gwardii 800 lig od Paryża”.

Oczywiście zdarzały się wyjątki od tej ogólnej reguły. W lutym 1807 roku pod Iławą Pruską batalion Starej Gwardii posłano z zadaniem wyparcia z wioski kolumny Rosjan zagrażającej stanowisku dowodzenia Napoleona. Wykonał to zadanie z wielką gorliwością, jedynie za pomocą białej broni. Podczas tej samej bitwy kawaleria Gwardii w pełni zaangażowała się w słynną szarżę Murata na centrum linii bojowej Bennigsena. W lipcu 1809 roku pod Wagram wezwano ochotników z szeregów Starej Gwardii do obsługiwania wielkiej baterii dział podciągniętej w celu zapełnienia niebezpiecznej luki we froncie Francuzów i umiejętnie wywiązali się z tego zadania.

W późniejszych latach istnienia Cesarstwa, poczynając od odwrotu z Moskwy, było jednak inaczej. Gwardia walczyła tyle, ile dusza zapragnie. Pod Krasnem otrzymała rozkaz usunięcia sił rosyjskich, które zablokowały Wielkiej Armii drogę odwrotu, i jak stwierdził pewien świadek, zdołała przełamać opór „niczym okręt liniowy przebijający się przez flotę kutrów rybackich”. Od tej pory żaden oddział Gwardii nie mógł narzekać na brak walki, niezależnie od tego, czy należał do Starej, Średniej czy Nowej Gwardii. Tuż przed bitwą pod Lützen kula armatnia zabiła marszałka Bessièresa, głównodowodzącego kawalerii Gwardii Cesarskiej; pod Dreznem grenadierzy szli na czele krytycznego ataku, a pod Lipskiem dokonywali cudów waleczności wokół Probstheidy i Kohlgarten. Również w trakcie kampanii 1814 roku we Francji Gwardia, nie zadając żadnych pytań, nie szczędziła energii i krwi przy wielu okazjach. Kiedy zaś w 1815 roku rozegrał się ostatni akt, Starej Gwardii zasłużenie przypadło w udziale wyparcie Prusaków z Plancenoît atakiem na bagnety i osłanianie ucieczki reszty Armii Północy z pola bitwy pod Waterloo po katastrofalnym załamaniu się ataku Średniej Gwardii na prawą część centrum pozycji Wellingtona wzdłuż grzbietu Mont Saint-Jean. „Le mot de Cambronne” bardzo szybko przeszło do legendy i nawet jeśli generał nie wypowiedział słów „Gwardia ginie, ale się nie poddaje”, preferując o wiele krótsze przekleństwo, sentyment romantycznej wersji jest odpowiednim epitafium dla jednej z najsłynniejszych formacji wojskowych wszechczasów.

Niektórzy twierdzą, że cała koncepcja corps d’élite jest błędna i takie formacje wywołują wielkie problemy – zamęt, zazdrość i konflikty – zamiast zapewniać wielkie korzyści. Ciągły proces ściągania najbardziej doświadczonych żołnierzy z ich macierzystych oddziałów, zamiast zostawienia ich in situ z zadaniem inspirowania i prowadzenia najbliższych towarzyszy, można uznać za słuszny przedmiot krytyki. Nie ulega wątpliwości, że lepsze racje żywnościowe, wyposażenie i wyższy żołd otrzymywane przez uprzywilejowaną garstkę są źródłem problemów. Czasami elitarne formacje mogą się zachowywać protekcjonalnie i walczyć lub intrygować w celu utrzymania przywilejów; liczne przykłady tych problemów znajdziemy na następnych stronach. W przypadku Gwardii Cesarskiej nie był to jednak proces jednotorowy. Gwardia w coraz większym stopniu pełniła funkcję wielkiej kadry szkoleniowej dla dowódców niższego i średniego szczebla. Gwardziści otrzymywali nominacje oficerskie – zwłaszcza po 1812 roku – i byli posyłani z zadaniem dowodzenia oddziałami złożonymi z nieopierzonych rekrutów, rozpowszechniając poprzez własny przykład i reputację wysokie standardy, które stały się dla nich drugą naturą. Gwardia nie była więc ekskluzywną formacją „nieśmiertelnych”, lecz stała się kuźnią talentów militarnych, z której korzystała cała armia francuska. Wyjątkowy i nieprzemijający urok historii Gwardii Cesarskiej oraz zainteresowanie, jakie wzbudza, wynikają głównie z jej bliskiej więzi z cesarzem, z którym połączyła się na dobre i na złe. Niniejsza praca pod każdym względem stanowi godne upamiętnienie owej unikalnej więzi i znakomitej formacji wojskowej.

PRZEDMOWA ANNE S.K. BROWN

Pojawią się słuszne pytania o powód powstania niniejszego przekładu i skróconej wersji pracy dostępnej wszystkim badaczom i licznym laikom znającym język francuski. Otóż powstał on, ponieważ mistrzowska historia Napoleona i jego Gwardii autorstwa majora Lachouque’a odpowiada na wiele wciąż aktualnych pytań. Na przykład, czym jest przywództwo? Skąd bierze się skuteczność sił zbrojnych? Czy trzeba kogoś kochać, aby okazywać mu posłuszeństwo? Co sprawia, że ludzie przechodzą samych siebie? Czy Napoleon miał rację, czy się mylił? Był dobry czy zły?

W niniejszej książce, będącej zasadniczo kroniką formacji, która rozrosła się z niespełna dwutysięcznej brygady do istnej armii, nie zatracając swego podstawowego charakteru, wyraźnie ukazano zarówno technikę dowodzenia, jak i jej wartość. Gwardia Cesarska towarzysząca Napoleonowi była ludzką twierdzą, której nie mógł kontrolować nikt oprócz niego i przez którą nie mógł się przebić żaden wróg. Była lekko uzbrojona i chroniona jedynie przez kilka warstw odzieży, a jej siła miała w dużej mierze charakter moralny. Zaplanowana, sformowana i pielęgnowana jako straż przyboczna jednego człowieka, który był jednak symbolem odradzającego się narodu, była mu winna bezgraniczną lojalność i ją okazywała.

Ani słowa, ani filozofie nie mogły zamącić gwardziście w głowie – był człowiekiem cesarza. Cesarz nie musiał być idealny, aby zyskać jego lojalność, lecz musiał być sprawiedliwy, uważny i wdzięczny. Napoleon nigdy nie zapomniał o tych podstawowych zasadach. Kiedy spotkało go nieszczęście, Gwardia dochowała mu wierności. Jego wyjazd na Elbę jest jednym z najbardziej osobliwych i inspirujących przykładów osobistej lojalności w dziejach.

Napoleon był uwielbiany przez żołnierzy, którym systematycznie odmawiano wszelkiej innej miłości i lojalności. Oficerowie Gwardii, tacy jak generałowie Desvaux czy Curial – a nawet sam Napoleon – pisali listy do żon. Niektórzy załamali się, jak marszałek Lefebvre po śmierci ukochanego syna. Większość żołnierzy pisała jednak do rodziców. A wszyscy najwyraźniej rozmawiali o wojnach i cesarzu we własnym gronie.

Wydaje się, że współczesna demagogia sprawdzała się zarówno wtedy, jak i teraz, z paroma godnymi uwagi wyjątkami. Jak na ówczesne standardy, Gwardia otrzymywała wyjątkowo dobry żołd; tak samo było w przypadku żywności, łóżek, mundurów, rozrywek, nagród i awansów, opieki medycznej, świadczeń emerytalnych. Czas się jednak dłużył, dyscyplina była surowa, prywatność i urlopy praktycznie nie istniały, a praca była monotonna, żmudna lub zabójcza. Krótko mówiąc, kariera w Gwardii przynosiła śmierć lub chwałę. Cierpiałeś i umierałeś nędznie, acz chwalebnie, lub żyłeś w przekonaniu, że jesteś mężczyzną, księciem wśród ludzi i być może bohaterem. Twój surowy i olśniewający pan był bowiem geniuszem. Liczył na ciebie. Jeśli go nie zawiodłeś, mogłeś bezpiecznie powierzyć mu swój los i czerpać korzyści ze swojej wspaniałej postawy. Byłeś wybrańcem największego moralnego autorytetu. Dlatego też twój szacunek do samego siebie był niezachwiany, podobnie jak twój prestiż.

Z dzisiejszej perspektywy koncepcje Napoleona dotyczące Europy nie były tak chimeryczne, jak mogły się wydawać jego współczesnym. Sfederowana Europa, oparta na starożytnym cesarstwie rzymskim, mogłaby przywrócić Pax Romana, który zmieniłby bieg historii XIX i XX wieku i oszczędziłby jej wielkiego rozlewu krwi. Niebotycznie powiększona Szwajcaria po jednej stronie Atlantyku i dynamiczne – acz mniej różnorodne – Stany Zjednoczone po drugiej to wizja, którą zachodnie narody mogą się przyjemnie zabawiać pośród dzisiejszych niepokojów.

Napoleon nie mógł rozwiązać problemów Azji, chociaż wyprzedził swoją epokę, uświadamiając sobie, że były ogromne i straszne. Wspaniała izolacja Anglii od kontynentu oddalonego zaledwie o kilka mil była jedynie zapowiedzią izolacji Stanów Zjednoczonych w 1920 roku, choć historyczna rola Brytyjczyków w postaci łowienia ryb w mętnej kontynentalnej wodzie wkraczała wówczas w ostatnią zyskowną fazę. Ameryka i Afryka zaintrygowały, a następnie rozczarowały Napoleona. Jego realizm i zdrowy rozsądek, ukształtowane przez kulturę śródziemnomorską, ostatecznie wyzbyły się marzenia o cesarstwie większym niż wynosił zasięg jego będącego w nieustannym ruchu powozu.

Dlaczego poniósł klęskę, skoro miał tyle dobrych pomysłów? Ponieważ się śpieszył. Ostatecznie ruch odurza niektórych geniuszy i większość dyktatorów. Kiedy są w stanie odurzenia, jego przyczyna usiłuje go utrwalić. Pierwotne marzenie Napoleona o pokoju i ukończeniu swego dzieła ostatecznie przerodziło się w koszmar. Człowiek czynu w pełnym rozkwicie nigdy nie chce się zatrzymać, a kiedy musi, nie pamięta, jak to zrobić.

Czytelnik będzie się zastanawiał, czy upadek Napoleona rozpoczął się w Rosji, czy w Hiszpanii. Kampania rosyjska była krótka i katastrofalna, ale trudno ją uznać za rozstrzygającą. Przedsięwzięcie hiszpańskie było toksyczne od samego początku; zostało zaplanowane z chciwości i nie było realizowane osobiście. Począwszy od 1807 roku w tym surowym i roznamiętnionym kraju, gdzie poczucie krzywdy zapewniało każdemu chłopu skuteczniejszą broń niż tuzin arsenałów, w Gwardii narastało niezadowolenie i rozczarowanie. Wellington zasługuje na większe uznanie z powodu maksymalnego wykorzystania okazji do ataku na zdemoralizowanych podwładnych Napoleona niż z powodu swojego ciężko wywalczonego, lecz konwencjonalnego zwycięstwa nad zmęczonym i zdeprymowanym lisem pod Waterloo.

Napoleon nie był zwykłym geniuszem. Jego intelekt i energia, wszechstronność i wszechobecność oraz bezkresna wyobraźnia czynią z niego nadczłowieka. Jako człowiek posiadał jednak szereg zwyczajnych wad i zalet: był próżny, arogancki, przebiegły, porywczy i często bezlitosny względem innych, bezpośredni, troskliwy i wielkoduszny wobec swoich żołnierzy. Miał niezrównany talent do inspirowania ludzi, żeby dawali z siebie wszystko w jego służbie.

Czy obiecał wychowankom (pupilles) szczęśliwe życie i lody – lub ich odpowiednik – w każdą niedzielę, kiedy witał swoją „Gwardię dziecięcą”? Nie. Powiedział: „Przydzielając was do swej Gwardii, przeznaczam was do służby, którą trudno jest pełnić”. Potem obiecał, że w nagrodę uczyni ich „godnymi swych ojców”.

Niniejsza książka jest swobodnym przekładem monumentalnego dzieła, z którego za zgodą autora usunęłam wiele nazwisk i szczegółów. We fragmentach dotyczących początkowej organizacji i licznych reorganizacji Gwardii, w miarę jak przybywało jej obowiązków, usiłowałam zachować szczegóły jej podstawowej struktury obmyślonej przez Napoleona.

„Poprzez pouczenia i przykłady” ten rdzeń elitarnych żołnierzy zainspirował nieopierzonych rekrutów do wspaniałych wyczynów. Gwardia nieustannie się zmieniała. Ciągle przenoszono jej starych członków awansowanych na wyższy stopień do armii, gdzie przekazywali swój prestiż, technikę i nieograniczoną wiarę w cesarza żołnierzom liniowym. Bezustannie nagradzano bohaterów i elitarnych żołnierzy liniowych, przyjmując ich do Gwardii. Dzięki temu Gwardia nigdy nie uległa skostnieniu i ostatecznie ten dynamiczny korpus wywarł wpływ na całą strukturę militarną Francji, umożliwiając cesarzowi dokonywanie cudów na polu bitwy i zarazem oszczędzanie nieprzekupnej formacji, która zasłużyła na jego zaufanie.

Major Lachouque opowiedział historię opartą na cytatach z listów i raportów uczestników wydarzeń w zwięzłym żołnierskim stylu. Usiłowałam go przełożyć na potoczną angielszczyznę. Przede wszystkim zaś autor przekonał nas, że bitew nie rozstrzygają jedynie generałowie i logistyka, ale także szczerze oddani żołnierze.

Anne S.K. Brown

Harbour Court

Newport, Rhode Island

31 października 1959 roku

UWAGA DO WYDANIA DRUGIEGO

Podobnie jak większość reedycji, niniejsze wydanie wiele zyskało dzięki tysiącom czytelnikom pierwszej edycji z całego świata. Zaliczają się do nich badacze, których specjalistyczna wiedza umożliwiła nam wprowadzenie zmian i korekt, oraz krytycy, którzy zasugerowali pewne poprawki.

Kompletny indeks, choć pożądany, wydłużyłby książkę o wiele stron, niepotrzebnie zwiększając jej rozmiar i koszt. Ponieważ opowieść majora Lachouque’a jest w zasadzie kroniką ułożoną w kolejności chronologicznej, zaleca się czytelnikowi korzystanie ze spisu treści, załączników (w których podano m.in. daty zorganizowania oddziałów Gwardii, poborów do wojska i najważniejszych wydarzeń) oraz indeksu osobowego w celu odszukania tych fragmentów tekstu, do których chciałby się szybko odwołać.

A.S.K.B.

PROLOG

LISTOPADOWA NOC

Saint-Cloud, 19 brumaire’a roku VIII². Północ.

Dyrektoriat właśnie przestał istnieć. W pozbawionej szyb Oranżerii kilka dymiących lamp i cztery świece w kinkietach nad pustą trybuną oświecały grobowym światłem przewrócone ławki, postrzępione kotary, czapeczki pozbawione piór, podarte peleryny, togi, odznaki – pozostałości po rozpędzonym parlamencie. Ludzie wchodzili i wychodzili, głośno rozmawiając. Byli to typowi obserwatorzy wielkich wydarzeń politycznych: kobiety w szykownych strojach, obnażające się do granic możliwości, dandysowaci mężczyźni, intryganci, generałowie, sługusy, przepowiadacze przyszłości. Nawet wypędzeni deputowani przybiegli z okolicznych kawiarni w odpowiedzi na wezwanie huissiers [woźnych – przyp. tłum.], gotowi stanąć u boku nowego rządu. Dyskutowali o wydarzeniach tego dnia, gratulowali sobie nawzajem i witali początek nowego dnia oraz szczęśliwej epoki, która miała się rozpocząć.

Należało ratyfikować zamach stanu, zwołać namiastkę zgromadzenia, sporządzić odezwę do narodu, złożyć przysięgę nowym konsulom… Komu? Czemu? Konsulat był jedynie rządem tymczasowym. Stara konstytucja była martwa, a nowa jeszcze się nie narodziła. Ba! Miano złożyć przysięgę Republice, wolności, równości…

Godzina 2 w nocy. Bębny wybijają Aux Champs. W ciemnościach można było dostrzec nerwowego, niskiego generała, księdza pozbawionego prawa do pełnienia posługi i byłego sędziego pokoju³. Ludzie ci byli konsulami Republiki. Za ich plecami tłoczyli się ciekawscy. Szum jedwabiu, brzęk szabel i szmer rozmów zagłuszyły głos byłego przewodniczącego Lucjana Bonapartego, kiedy odczytywał słowa przysięgi; usłyszano jednak trzykrotną odpowiedź „Je le iure!” („Przysięgam!”) i powitano ją zdawkowymi okrzykami „Vive la République!”.

Na zewnątrz żołnierze smagani mroźnym listopadowym wiatrem drżeli za stertami swego oręża. Było ich około 800 i dowodził nimi adiutant generalny⁴ Blanchard. Ci starzy zwolennicy Republiki byli rewolucjonistami, którzy służyli kolejnym rządom jako żandarmi narodowi, grenadierzy-żandarmi Konwentu i grenadierzy Zgromadzenia Narodowego. Teraz nazywano ich grenadierami Ciała Prawodawczego. Nosili niebieskie kurtki ze szkarłatnymi wyłogami, czarne getry i futrzane czapeczki i po kolei palili kompanijną fajkę w oczekiwaniu na rezultat awantury, w której właśnie wzięli udział, nie rozumiejąc, co dokładnie się wydarzyło.

Sprzeczne okrzyki: „Banita!”, „Niech żyje Bonaparte!”, „Vive la République!”, „Ratuj się kto może!”, „Precz z tyranem!” i „Niech żyje zdobywca Włoch i Egiptu!”, ucichły, kiedy generałowie Leclerc i Murat ryknęli: „Wyrzucić tych ludzi!”, wskazując członków Zgromadzenia żołnierzom, którym powierzono ich ochronę. Potem odbyło się głosowanie, w którym Zgromadzenie udzieliło im pochwały!

Oprócz grenadierów Ciała Prawodawczego byli jeszcze grenadierzy Gwardii Dyrektoriatu, 100 piechurów umundurowanych tak samo jak oddziały liniowe, z tą różnicą, że nosili czapki z niedźwiedziej skóry z mosiężnymi blachami. U ich boku stało 20 muzyków w kapeluszach, a za nimi z cuglami zarzuconymi na ramiona drzemało 100 grenadierów konnych, opatulonych białymi płaszczami.

Ci wszyscy żołnierze, którzy nie mieli już czego strzec, trzymali się razem z powodu wspólnego niepokoju.

Nagle pojawił się Bonaparte. Znał tych weteranów, którymi dowodził przed czterema laty w czasie 13 vendémiaire’a⁵, kiedy udzielił pochwały najlepszym za to, że „ani na chwilę nie zapomnieli, że walczą z Francuzami, którymi owładnęło szaleństwo, a nie złośliwość”. Teraz przemówił: „Grenadierzy, od tej pory Gwardia Ciała Prawodawczego i Gwardia Dyrektoriatu będą nosić miano Gwardii Konsulów. Nigdy nie należałem do żadnego stronnictwa…”.

Wyznanie to zostało przerwane przez okrzyki „Vive le général Bonaparte!”.

Gdy powóz szybko wiózł go do domu na ulicy Victoire, grenadierzy ruszyli do Paryża, śpiewając Ça ira! Ten okrzyk nadziei pochodzący z początków rewolucji był później parodiowany i wiązany z saturnaliami czerwonego terroru. Jednak tej nocy, kiedy powstał „najwybitniejszy rząd, jaki znała Francja”, jakobińska wersja z 1793 roku została odśpiewana przez ludzi zadowolonych z siebie i swojego nowego pana. Jak powiedział Albert Vandal, być może dali się „przekonać, że ocalili republikę i rewolucję”. Można mieć pewność, że byli zadowoleni z tego, że „dobrze przysłużyli się swojemu krajowi”, jednocześnie zachowując swe stanowiska w elitarnym korpusie, ze wszystkimi korzyściami materialnymi i moralnymi.

Pod każdym rządem jest tak samo.

Jeśli chodzi o ich trzydziestoletniego wodza, który przejął władzę w atmosferze obciążonej gruzami rewolucji, to właśnie wykonał pierwszy krok w swojej działalności politycznej jako władca, tworząc elitarny korpus, symbol posłuszeństwa, heroizmu oraz oddania Francji i cesarzowi, który na trwałe zapisał się w pamięci i zdobył wieczną chwałę: Gwardię Cesarską.

KSIĘGA I

NARODZINY GWARDII

PROTOPLAŚCI

W odległej przeszłości wodzowi służyli majordom lub „starszy”, który strzegł jego drzwi, oraz konstabl, który opiekował się jego stajniami przy pomocy marszałka. Około 1000 roku uzbrojeni ludzie pełnili straż przed pałacem, podczas gdy „urzędnicy” pałacowi pilnowali wnętrza (z racji piastowanego urzędu). Filipa Augusta strzegli w Luwrze zbrojni słynący z siły i odwagi; dlatego też słowo „szlachcic” wywodzi się od nobilis, czyli sławnego lub znanego. Żołnierze w bogatych kolczugach, noszący łuki, miecze albo maczugi, maszerowali w procesjach królewskich i wyruszali z królem na wojnę.

Ponad trzysta lat później Franciszek I wkroczył do Mediolanu w towarzystwie Grande Garde złożonej z 200 kawalerzystów, którym poruczono „stanie na straży i czuwanie w nocy”, kiedy król przebywał w obozie, i „przez cały dzień”. Podążały za nią Petite Garde złożona ze szkockich i francuskich łuczników, Cent-Suisse (100 Szwajcarów), Gardes de la Porte i prewot pałacu. Ta ostatnia postać, wywodząca się w linii prostej od majordomów, pilnowała porządku w kwaterze króla z 36 łucznikami. Trzysta lat później ponownie natrafimy na tych ludzi w Jeu de Paume⁶.

W miarę jak we Francji rozwijał się wojskowy duch – „owo spontaniczne połączenie patriotyzmu, zamiłowania do broni i pogłosek o wojnie” – monarchia zapewniała swoim instytucjom pewną ciągłość. Ludwik XIV połączył wszystkie korpusy gwardyjskie w Maison du Roi („Dom Królewski”), dzięki czemu zyskał prestiż i kadrę oficerską dla swojej armii oraz rezerwę kawaleryjską na wojnie. Oprócz starego korpusu żandarmi, lekka konnica (chevau-légers), muszkieterzy i grenadierzy konni, wybrani spośród najlepszych żołnierzy w armii, zapewnili wojskom królewskim brygadę przyboczną w sile 6000 konnych.

Piechota Maison du Roi składała się z Gardes françaises, eleganckiego, agresywnego i wojowniczego oddziału, oraz Gardes suisses, wzoru dyscypliny i wierności. Książę Marlborough powiedział: „Nie można pobić Maison du Roi, trzeba go zniszczyć”. Ostatecznie dokonali tego sami Francuzi.

W drugiej połowie XVIII wieku energiczni, gorliwi i impulsywni Francuzi zabawiali się pleceniem bzdur i przymilaniem się do króla Prus⁷, który ciągle zadawał im klęski. Ludwik XV był świadom zagrożenia, lecz nie potrafił go zażegnać. Saint-Germain, minister wojny słabego Ludwika XVI, uważał, że Maison du Roi jest kosztowny i przestarzały, i usiłował go zlikwidować. W latach 1776-1786 rozwiązano wszystkie oddziały kawalerii z wyjątkiem Gardes du corps, który został zredukowany. Oddział Gardes françaises zdradził króla i został rozwiązany po upadku Bastylii, a Gardes du corps podzielił jego los w 1791 roku. Od tej pory Ludwik, który pozostał królem Francji, chociaż nie sprawował już rządów, był strzeżony przez oddział zwany „gwardią konstytucyjną”, który rozwiązano w następnym roku. Niespełna trzy miesiące później zniesiono monarchię. Gwardia szwajcarska w Tuileries rzuciła się naprzód, aby umrzeć przy stopniach tronu. W styczniu 1793 roku król zginął na gilotynie.

Królowie i ich gwardziści byli martwi. Tysiącletnia monarchia francuska runęła w otchłań. Wszyscy stali się równi. Przetrwała tylko tradycja oraz jeden oddział, który oszczędzono z powodu odstępstwa, jakiego się dopuścił. Była to gwardia prewota (Gardes de la Prévôté de l’Hôtel) złożona ze 140 oficerów i 79 żołnierzy, stojąca na straży w Salle des Menus Plaisirs⁸ w Wersalu podczas posiedzenia Stanów Generalnych w czerwcu 1789 roku. Kiedy posiedzenie zostało przerwane, członkowie stanu trzeciego schronili się w Jeu de Paume, gdzie dokonali pierwszego aktu rewolucji. Gwardziści prewota, których posłano z zadaniem ich wypędzenia, zaoferowali im ochronę, zyskując wdzięczność deputowanych, którzy przemianowali ich na „gwardzistów Zgromadzenia Narodowego”. Kilku z nich pojawi się później w Gwardii Konsulów.

Tym samym występujący pod wieloma postaciami najstarszy oddział Maison du Roi wypełnił lukę pomiędzy gwardią królewską i cesarską.

W 1791 roku miejsce gwardzistów Zgromadzenia zajęli żandarmi narodowi, aczkolwiek obsada niemal w ogóle się nie zmieniła. W następnym roku Danton przeprowadził czystkę wśród żandarmów. Ich następcy, „grenadierzy-żandarmi”, nosili czerwone epolety i czapki z niedźwiedziej skóry. Jako dobrzy republikanie usunęli wszystkich oficerów z wyjątkiem jednego porucznika, który odtąd rozsądnie przedstawiał się jako „obywatel Villeminot”. Bernelle, który zrobił później karierę w Gwardii Cesarskiej, został wybrany na kapitana. Pewien porucznik o nazwisku Ponsard sześć lat później pojawi się ponownie w stopniu dowódcy batalionu i w dniu zamachu stanu poprowadził pierwszy batalion grenadierów Ciała Prawodawczego do Saint-Cloud. W 1813 roku został generałem.

Po rewolucji w Wandei, gdzie wielu grenadierów-żandarmów poległo, a jeszcze więcej zdezerterowało, oddział został odtworzony w 1794 roku. Przebrany w demokratyczne szaty, strzegł drzwi Konwentu tak słabo, że zastąpiono go nowym oddziałem zwerbowanym w armii.

Nowa gwardia, nazywana „grenadierami przy Reprezentacji Narodowej”, a później „grenadierami Ciała Prawodawczego”, składała się ze starych żołnierzy o dobrej historii służby i z doświadczonych oficerów. Wkrótce jednak polityka skaziła jej członków i dyscyplina legła w gruzach. Z czasem ci „trójkolorowi gwardziści” stali się istną gwardią pretoriańską⁹.

Oddział był ciałem bez głowy, trapionym przez wszystkie bolączki reżimu. Obywatel Villeminot pisał: „Niektórzy grenadierzy (…) nie mogą się oprzeć pokusom zdeprawowanego miasta, jakim jest Paryż (…). Nie sposób ich zatrzymać w koszarach (…). Wykorzystują i maltretują mieszkańców (…). Niektórzy mają pracę w Paryżu i przychodzą tylko na posiłki”. Villeminota odesłano do oddziału liniowego – prawdopodobnie za to, że ośmielił się wyznać prawdę.

Oddział liczył 1200 ludzi wyznaczonych przez Dyrektoriat, jego grenadierzy byli równi kapralom z oddziałów liniowych. Ich mundur składał się z niebieskiej kurtki ze szkarłatnymi wyłogami, noszonej z czerwonymi epoletami, białej kamizelki i spodni oraz futrzanej czapki z blachą, na której widniał granat i napis „Garde du Corps législatif”. Wielu z jego oficerów i podoficerów pojawiło się później w Gwardii Konsularnej i Cesarskiej, w tym adiutant generalny Blanchard, były funkcjonariusz sił porządkowych; wspomniany wyżej Ponsard; kapitan Couloumy, siostrzeniec przewodniczącego Konwentu; Chéry, artylerzysta w pułku artylerii La Fère przed przybyciem tam porucznika Bonapartego; Bernelle, Faucon i Flamand, przyszły adiutant generalny Gwardii Cesarskiej i baron Cesarstwa. Byli doświadczonymi wojakami, lecz rewolucja ich rozpieściła.

Grenadierzy byli nie mniej rozpieszczeni. Kilka miesięcy przed zamachem stanu wystosowali petycję do „ojców narodu” – jak nazywano dyrektorów – protestując przeciw rozkazowi codziennego noszenia pełnego munduru. Petycja brzmiała: „Co dalej? Czy wolność ma się stać pustym frazesem? (…) Odwołajcie przeto, obywatele, ów rozkaz ciągłego noszenia pełnego munduru. Czy kamizelki i spodnie mają się stać kością niezgody ciśniętą między patriotów, aby ich podzielić, i wzmocnić rojalistów? Sanktuarium republikanizmu nie mieści się w ekwipunku, lecz w sercu”. Trudno uwierzyć w takie brednie, a mimo to uroczyście wręczono je ministrowi wojny. Ten odrzucił prośbę, składając obszerne wyjaśnienia i przeprosiny.

W 1796 roku sformowano Gwardię Dyrektoriatu, która miała eskortować dyrektorów „podczas publicznych ceremonii i parad”. Standardy rekrutacyjne były surowe. Kandydaci musieli być piśmienni, mieć ponad 177 centymetrów wzrostu, nieposzlakowaną historię służby i odbyć dwie kampanie. Dowódcom armii polecono, aby wybrali najlepiej wykwalifikowanych ludzi i wysłali ich do dyrektorów na dalszą kontrolę.

Piechota nowej gwardii nosiła mundur grenadierski z guzikami, na których odciśnięto rzymskie rózgi liktorskie i napis „Garde du Directoire exécutif” w skróconej formie, oraz z czerwonymi mankietami przeciętymi i zakończonymi białą patką. Mundur kawaleryjski był podobny, aczkolwiek epolety zastąpiono czerwonymi potrójnymi supłami naramiennymi oblamowanymi na biało i akselbantem – charakterystycznymi insygniami kawalerii gwardii – na prawym ramieniu. Noszono białe lub płowożółte spodnie z wysokimi butami i ostrogami oraz białe peleryny. Dwudziestopięcioosobową orkiestrą wystawioną przez Konserwatorium kierował Guiardel, jej pierwszy klarnecista. Muzycy nosili niebieskie kurtki z czerwonymi wywiniętymi kołnierzami z białą obwódką oraz czerwonymi wywiniętymi mankietami ze złotą oblamówką muzyka. Nie mieli epoletów.

Formacja składała się ze sztabu, dwóch kompanii grenadierów pieszych i dwóch kompanii grenadierów konnych. Dowodził nią generał dywizji Krieg. Jego adiutant Dumoustier da o sobie znać później. Wśród adiutantów znajdowali się dowódca brygady¹⁰ Fuzy, były młodszy oficer Gardes françaises, który w pięciu kampaniach dowodził oddziałem ochotników, i dowódca batalionu Oehler, były królewski tamburmajor, który służył w Armii Renu i został ranny w Wandei. Dubois dowodził batalionem piechoty. Jego chorąży Lemarois wywodził się z legionu policyjnego. Kapitanowie Schobert z 96. półbrygady i Auger z grenadierów konnych oraz porucznik Vézu, syn deputowanego z Ain, później będą służyć w Gwardii Konsulów.

Chociaż gwardziści w większości byli dobrymi żołnierzami, dowódcy armii korzystali z okazji do pozbycia się niepewnego elementu. W sierpniu 1798 roku adiutant generalny Jubé pisał: „Ożeniliśmy kawalerzystów i żołnierzy żyjących w konkubinacie i około trzydziestu, których powinno się wydalić (…), ponieważ wyrządzili nieodwracalne szkody wielu dobrym żołnierzom”.

Gwardia Dyrektoriatu nie przysporzyła rządowi prestiżu. Niemniej jednak pod względem militarnym „Maison de la Directoire”, jak go osobliwie nazwano w dekrecie z 1798 roku, znajdował się w zadowalającym stanie, kiedy 19 brumaire’a (10 listopada) w Saint-Cloud tamburmajor Sénot uniósł pałkę, co było dla jego doboszy znakiem do bicia sygnału do ataku u bram Oranżerii.

Tej nocy Gwardia Ciała Prawodawczego i Gwardia Dyrektoriatu zostały przemianowane na Gwardię Konsulów.

Plansza 1. Bonaparte broniony przez grenadierów w Saint-Cloud (według ryciny z epoki opublikowanej przez Basseta)

Plansza 2. Trębacz grenadierów konnych, Gwardia Konsulów (według Hoffmanna)

Plansza 3. Grenadierzy Gwardii Konsulów
a) Dobosz w mundurze galowym (według Hoffmanna) b) Oficer w mundurze galowym (według Chataigniera)

Plansza 4. Armia francuska podczas kampanii 1800 roku (akwatinta Bartscha według Wilhelma Kobella)

Plansza 5. Pułkownik Eugeniusz Beauharnais i strzelcy konni Gwardii Konsulów (według Hoffmanna)

Plansza 6. Porucznik artylerii lekkiej, Gwardia Konsularna (według Hoffmanna)

Plansza 7. Trębacz artylerii lekkiej, Gwardia Konsularna (według Hoffmanna)

Plansza 8. a) Dobosz żandarmerii wyborczej, 1803 b) Strój Rustama, mameluka pierwszego konsula
(ryciny z epoki opublikowane przez Jeana)

GWARDIA KONSULÓW

28 listopada 1799 roku, osiemnaście dni po zamachu stanu, oficjalnie utworzono Gwardię Konsulów złożoną z gwardzistów Dyrektoriatu i Ciała Prawodawczego.

Bonaparte się śpieszył. Przejął władzę dzięki szczęśliwemu zrządzeniu losu. Zmęczeni chaosem, rewolucją, kryzysami ministerialnymi i skorumpowanymi politykami paryżanie byli obojętni. Co oznaczała dla nich kolejna zmiana rządu? Obywatelską fetę, przemowy, śpiewy… A kraj będzie dalej zmierzał ku przepaści.

Nowy konsul musiał uregulować swoją pozycję, naprawić krzywdy, odnowić walutę, uporządkować sprawy kraju, odeprzeć najeźdźcę i pomścić porażki narodu poprzez zwycięstwa na wojnie, która toczyła się od ośmiu lat. Francja, zauroczona „la gloire”, została bowiem upokorzona. Zadanie było tytaniczne.

Bonaparte usunął z obu formacji „niebezpiecznych robespierystów”, oficerów zbyt starych i ludzi znanych z nieprzyzwoitego zachowania, zatrzymując i schlebiając pozostałym. Kazał Józefinie wynagrodzić grenadiera Thomégo, który „ochronił go przed sztyletami 19 brumaire’a”, i przyznał mu premię w wysokości 600 franków.

2 grudnia obywatel Murat, generał dywizji, został mianowany głównodowodzącym i inspektorem generalnym nowej Gwardii¹¹. Parę tygodni później napisał:

„Pierwszy konsul¹² pragnie, aby Gwardia stała się dla armii wzorem. Przyjmowani będą jedynie ludzie, którzy dokonali bohaterskich czynów, zostali ranni lub dali inne dowody (…) odwagi, patriotyzmu, dyscypliny i przykładnego zachowania w kilku kampaniach. Muszą mieć co najmniej dwadzieścia pięć lat, od 178 do 184 centymetrów wzrostu i krzepę oraz powinni świecić przykładem. Muszą być uczestnikami trzech kampanii wojen wyzwoleńczych oraz umieć czytać i pisać”.

Aby udowodnić, że coś się naprawdę zmieniło, dodawał: „Rady administracyjne poszczególnych jednostek będą ponosić odpowiedzialność za wybór kandydatów”.

Był to dopiero początek.

Dekret dotyczący organizacji Gwardii Konsulów był datowany 13 nivôse’a roku VIII (3 stycznia 1800 roku). Pełny stan osobowy wynoszący 2089 ludzi obejmował sztab główny, 50 muzyków dzielonych między piechotę i kawalerię, dwa bataliony grenadierów, kompanię lekkiej piechoty, dwa szwadrony lekkiej kawalerii, kompanię strzelców konnych (chasseurs à cheval) i kompanię artylerii lekkiej (konnej). W dekrecie określono żołd przypisany do każdego stopnia i przydzielono pułkom skromne fundusze na mundury i ekwipunek, które miały się zwrócić dzięki potrąceniom z żołdu żołnierzy. Później orkiestrę piechoty powiększono do 50 instrumentów i przydzielono do gwardii konnej muzyka grającego na kotłach.

Nowa Gwardia była niewielka, lecz sytuacja polityczna i finansowa nakazywała ostrożność. Sprawna organizacja Gwardii wynikała z popularności i prestiżu pierwszego konsula oraz determinacji, z jaką dążył do zreorganizowania armii, którą stary rząd pozostawił w fatalnym stanie materialnym i moralnym.

Rewolucjoniści zniszczyli wszystkie pozostałości – prawdziwe lub wyimaginowane – po starym reżimie, z wyjątkiem umundurowania. Nawet w trakcie wykorzeniania despotyzmu i dekapitacji króla paryżan ogarnęło nagłe zamiłowanie do tradycyjnego ubioru wojskowego, wstępowania do armii, „dobrowolnej” dyscypliny i ćwiczeń strzeleckich na ulicach stolicy. Malarz David próbował ich przekonać do nowej mody i ubioru w stylu rzymskim, ale kilty z École de Mars¹³ nie cieszyły się dużym wzięciem. Jakobini pozostali przy historycznym stroju Gardes françaises, który nosili zdobywcy Bastylii, w dodatku w barwach narodowych, niebieskiej, białej i czerwonej. Ponadto długa wojna sprawiła, że magazyny ubrań świeciły pustkami i nie było czasu na zniszczenie wszystkich oznak tyranii.

W konsekwencji chłopi, burżuazja i robotnicy, młodzi i starzy, poborowi i ochotnicy, wszyscy otrzymali staromodne mundury, zazwyczaj za duże, a także zbyt długie ładownice oraz pantalony we wszystkich kolorach i zostali zgrupowani z weteranami z Ameryki, których kurtki nie zostały jeszcze zabarwione na niebiesko¹⁴. Fanatyczni jakobini i gorliwi przedstawiciele burżuazji byli szkoleni w brutalnej sztuce wojennej u boku żołnierzy królewskich, którzy stali się republikanami, i znosili wrzaski sierżantów, których język ani trochę się nie zmienił. Ci sami ludzie mieli wkrótce zostać poprowadzeni do klęski, a następnie do zwycięstwa przez wodzów, których w wielu przypadkach wybrano spośród szeregowców.

Można by przypuszczać, że wszelka próżność została wyrugowana przez powiew równości w szeregach. Jednak w grę wchodziła duma narodowa. Żołnierze brzydzili się swoim ubiorem, wypłowiałymi czapkami frygijskimi, nędznymi bermycami, niedopasowanymi butami. Taki strój przynosił ujmę ich prestiżowi.

Dowódcy stopniowo zdali sobie sprawę ze swojego znaczenia i założyli epolety, szarfy i pióra, których dawniej zazdrościli markizom. Dlatego też Augereau był od stóp do głów oblamowany złotem, a najżarliwsi jakobini nosili szable, które były istnymi dziełami sztuki. Żołnierze nieświadomie poszli w ich ślady, znajdując receptę na swoją nędzę w zaskakujący, acz typowo francuski sposób. Aby wyróżnić swoją kompanię (która oczywiście była najlepsza w całej półbrygadzie!), dodawali do swoich niechlujnych mundurów ozdoby, takie jak insygnia w kształcie granatu i rogu myśliwskiego, epolety i naramienniki.

Dzięki lepszemu materiałowi, prawdziwej skórze, złotej lamówce i pióropuszom na początku 1800 roku w armii konsularnej pojawił się nowy rodzaj żołnierza. Gwardia szczyciła się tym, że była probierzem owej armii. Gwardziści rujnowali się na ubrania i ekwipunek. Pewien oficer bez namysłu zapłacił 35 franków za bermycę i 18 franków za parę butów.

Robotnicy, chłopi, byli policjanci, lokaje, urzędnicy i ludzie o niskiej pozycji społecznej wykonujący poniżające zawody, którzy byli jednak odważni i wytrzymali, nagle odkryli w sobie zamiłowanie do wojaczki, a także do lamówek i pióropuszy, które tak podobały się dziewczętom. Oczarował ich mundur i odkryli prestiż, jaki zapewniała szabla, co odróżniało ich od ludzi, którzy ich nie nosili. Zadzierali nosa, zaczęli nabierać poczucia solidarności i dokonywali cudów waleczności.

Pod bacznym okiem Bonapartego, który kochał ich i rozumiał, wzięli się w garść, zacerowali swoje postrzępione stroje i zapomnieli o pustych brzuchach. Historia ich służby, postawa pod ostrzałem, rany i przymioty w końcu nabrały znaczenia. Szeregi elitarnej formacji stanęły przed nimi otworem – mówili, że była czymś w rodzaju starej Gwardii Królewskiej, „z tą różnicą, że należała teraz do tego zdumiewającego gołowąsa-zdobywcy, który ma udział w twojej chwale i twierdzi, że najwyżej ceni twoją postawę”.

Oficerowie, podoficerowie i żołnierze Gwardii Konsulów, których nowe niebiesko-biało-czerwone mundury wyglądały jak mundury Gardes françaises, czesali swoje warkocze i splatali je zaledwie 5 centymetrów pod podstawą czaszki, polerowali buty, pocierali kredą lederwerki, czyścili karabiny, zakładali pióra, polerowali uprząż i szczotkowali konie, aby 18 lutego stawić się przed swoim dowódcą Muratem – koneserem polotu – w Ogrodach Luksemburskich, a następnego dnia przejść drobiazgową inspekcję na placu Carrousel pod świdrującym wzrokiem pierwszego konsula, który właśnie przeprowadził się do Tuileries.

Niektórzy z pewnością mieli brudne ręce, lecz wszyscy nosili czyste rękawiczki. Wielka tajemnica ubioru wojskowego, którą każda armia musi zachować, a każdy naród musi honorować, jeśli zamierza przetrwać, dokonała metamorfozy. Żołnierze na pewno nie zdziałali cudów. Gdzieniegdzie brakowało ozdób na połach lub nie zgadzał się jakiś inny szczegół, ale podwiązki były ciasno naciągnięte, a warkocze równo ułożone. Paryż nazwał paradę „impeccable” [nienaganną – przyp. tłum.].

Był tam adiutant generalny Caffarelli, stary dragon z pułku Noailles, dawny dowódca 9. półbrygady piechoty lekkiej. Za jego plecami pod falującymi trójkolorowymi pióropuszami maszerowali starsi adiutanci, dowódca brygady Fuzy z Gwardii Dyrektoriatu oraz dawni grenadierzy Ciała Prawodawczego Blanchard i Ponsard. Dowódcy batalionu Dubois, Auger i odważny Oehler z Gwardii Dyrektoriatu szli w drugim rzędzie.

Saperzy, którzy nosili skórzane fartuchy, zostali powitani z aplauzem. Tamburmajor Sénot, który za czasów monarchii był kapitanem w pułku Austrasie, nosił niebieską kurtkę z białymi wyłogami, ze złotym oblamowaniem na kołnierzu, mankietach i wyłogach. Jego epolety były złote, tak jak oblamowanie jego kapelusza z trójkolorowym pióropuszem. Trzymając buławę ze srebrną gałką, prowadził dwudziestu czterech doboszy, z których każdy był wirtuozem.

Za nimi podążała orkiestra – stara orkiestra Dyrektoriatu – nadal prowadzona przez Guiardela, grająca hymny i popularne pieśni, w tym Dans la rue Chiffonière, której melodię żołnierz-poeta zapożyczył do poruszającego marszu śpiewanego później przez żołnierzy pod Marengo i za czasów Cesarstwa: „On va leur percer le flanc”¹⁵.

Dowódca brygady Frère, były farmaceuta, przemaszerował obok na czele piechoty. Pierwszy batalion grenadierów prowadził Soulès, krajan Lannes’a, zaś u jego boku kroczył adiutant, podporucznik Flamand.

Żołnierze defilowali kompaniami. Byli to zawodowcy, którzy nie byli już młodzieniaszkami, a niektórzy mieli zaszczytne blizny. Wszyscy nosili niebieskie kurtki z białymi wyłogami i szkarłatnymi mankietami, białe kamizelki i spodnie, czerwone epolety oraz bermyce. Ich białe skórzane pasy do szabli i ładownicy były skrzyżowane na piersi. Pod ciężkimi czapami ozdobionymi pozłacanymi blachami i sznurami z frędzlami widoczne były znajome twarze kapitana Lemarois, byłego chorążego Gwardii Dyrektoriatu, Charpentiera z Gardes françaises, poruczników Vézu i Carrégo. Byli też nowi członkowie, tacy jak Lajonquière z 4. półbrygady, bohater spod Arcole. Ze starej Gwardii wywodzili się jednak niemal wszyscy porucznicy i połowa podporuczników. Père Tortel, pięćdziesięciotrzyletni weteran, dowodził drugim batalionem, którego młodszy oficer, adiutant Faucon, wywodził się z Gwardii Dyrektoriatu.

Sześć kompanii przedefilowało pod dowództwem starych gwardzistów, takich jak Chéry, Bernelle i kapitan Ragois. Ten ostatni służył w szeregach strzelców konnych, zanim wstąpił do piechoty we Włoszech, a później był gidem Bonapartego, którego poznał pod Tulonem. Ranny nad rzeką Mincio i pod Arcole, Ragois właśnie przybył z Egiptu.

Nie sformowano jeszcze kompanii piechoty lekkiej. Dwudziestu pięciu muzyków kawalerii Gwardii wywodziło się z piechoty.

Dowódca brygady Bessières jechał na czele kawalerii. Obecni byli wszyscy grenadierzy konni Dyrektoriatu, w tym dowódca szwadronu Oulié, adiutant-major Dahlmann i kapitan Barbanègre wywodzący się z gidów.

Dwa szwadrony były znakomite. Ich szykowny mundur zawsze stanowiła kurtka grenadierska z pomarańczowym akselbantem i węzłami naramiennymi. Białe skórzane spodnie były wpuszczone w wysokie buty. Bermyce były ozdobione pomarańczowymi sznurami i nie miały blach. Rząd koński był niebieski, czapraki i olstra były oblamowane pomarańczowym galonem, a białe peleryny leżały starannie zwinięte za plecami jeźdźca. Sztandary nieśli starzy podoficerowie Gwardii Dyrektoriatu. Niektórzy porucznicy, tacy jak Auzoni, wywodzili się z gidów; inni, na przykład Rossignol, z oddziałów liniowych. Początkowo formacja ta otrzymała nazwę „lekkiej kawalerii”, a później „kawalerii liniowej”, lecz od tego momentu przybrała miano „grenadierów konnych” dla upamiętnienia bohaterskich olbrzymów z Maison du Roi.

Następna była kompania strzelców konnych (chasseurs à cheval), złożona z gidów z Egiptu, dowodzona przez pasierba i adiutanta pierwszego konsula, kapitana Eugeniusza Beauharnais. Liczyła 112 opalonych ludzi, których szyk i ruchy wprawdzie nie były tak precyzyjne jak w przypadku grenadierów, lecz śmiałych i dziarskich.

Paradę zamykała artyleria lekka w niebiesko-szkarłatnych mundurach huzarskich. Na jej czele maszerował kapitan Couin, który został dwukrotnie ranny, zanim objął nad nią dowództwo w Egipcie. Dogureau i Digeon byli drugimi kapitanami, tak jak na Wschodzie. Chauveau i Dubuard (dit Marin) byli porucznikami, a Berthier podporucznikiem. Wszyscy niedawno wrócili z Egiptu razem z Bonapartem.

Nie licząc kilku nowych twarzy i zmian w umundurowaniu, była to praktycznie trójkolorowa gwardia sprzed 18 brumaire’a.

W wieku trzydziestu lat, kiedy człowiek zazwyczaj zaczyna karierę, pierwszy konsul był już mądrym wodzem i niezrównanym dowódcą żołnierzy. Obserwując paradę formacji, którą lubił nazywać „swoją Gwardią”, mógł myśleć, że jest teraz panem w miejsce króla, któremu niegdyś służył. Niemniej jednak musiał działać powoli i dyskretnie. Liczył na wsparcie tej garstki weteranów o niejasnym pochodzeniu i wątpliwej przeszłości, wśród których znajdowali się oficerowie ledwo potrafiący się podpisać; służyli mu jednak podczas wojen i zamachu stanu. Znał żołnierzy na tyle dobrze, że wzbudzał w nich poświęcenie; poza tym był gotowy obdarzyć ich specjalnymi łaskami.

Ich żołd – który interesuje żołnierzy w każdym wieku – był sowity. W pierwszej kolejności spłacono wszystkie zaległości, co oczywiście wywołało duże zadowolenie. Podczas gdy generał dywizji pobierał 12 000 franków, dowódca Gwardii otrzymywał 24 000 i tak dalej w dół hierarchii do grenadierów, którzy pobierali 240 franków (w armii dostawali 128,10 franków). Ten złoty most wybudowano poprzez utrzymywanie odrębnego biura płac dla Gwardii.

Tak jak pod rządami Dyrektoriatu, żołnierze wcielani do Gwardii otrzymywali o jeden stopień wyżej niż w oddziałach liniowych. Przydziały na mundur, środki do życia, rynsztunek i opał były wyższe. Rady administracyjne poszczególnych korpusów zrezygnowały z cennego przywileju, jakim było prawo zakupu tkanin, wina, mąki i octu. Inspektor popisów (inspecteur aux revues) sprawdzał rachunki, lecz Gwardia miała własną administrację i cieszyła się pełną autonomią.

Jeśli Ministerstwo Wojny miało powody, aby zastanawiać się nad słowem „równość”, to co musiał sobie pomyśleć marszałek de Ségur, bohater wojny siedmioletniej i były minister Ludwika XVI, kiedy Gwardia Konsulów oddała mu honory podczas wizyty w Tuileries 6 marca 1800 roku? Zrujnowany przez rewolucję, przybył, aby podziękować młodemu Korsykaninowi (którego piętnaście lat wcześniej rutynowo przydzielił do pułku artylerii La Fère) za przyznanie mu pensji generała dywizji.

Niezależnie od reakcji poszczególnych członków nowe „rycerstwo ludowe” prezentowało broń bez mrugnięcia okiem. Niemniej jednak dyscyplina nie była idealna. Bessières musiał poprosić strzelców konnych o niepalenie fajek „podczas eskortowania Rady Stanu” oraz salutowanie generałom i innym oficerom. Mieli „we wszystkim świecić przykładem”. W związku z otwartymi bitwami pomiędzy artylerzystami z Gwardii i oddziałów liniowych Bessières napisał: „Żołnierz Gwardii powinien sobie uświadomić, że żołnierze liniowi są jego towarzyszami broni”.

Grenadierom konnym nie szczędzono kar za „uczęszczanie do podłych spelun”. Ordener zalecał „jednolitą długość włosów; warkocz musi mieć 15 centymetrów długości”. Zakazane było opuszczanie kwater bez broni po godzinie dziesiątej. Zalecanym ubiorem były niebieskie surtouts¹⁶ z kołnierzami i czarnymi fularami. Gwardzistę w tym mundurze ustawiano w Malmaison, lecz w quintidi i décadi¹⁷ noszono mundur galowy.

Niezależnie od swojego charakteru Gwardia Konsulów stanowiła cenne narzędzie polityczne, a Bonaparte miał tego świadomość. Musiała jeszcze zaprezentować swoją wartość militarną i postawę w polu.

Manewry i przeglądy wypełniły pierwsze miesiące 1800 roku. Szewcy dopasowywali buty. Do spodni podróżnych dodano skórzane paski.

Co się święciło?

MARENGO

11 kwietnia 1800 roku Bessières poprowadził zaopatrzoną na wojnę Gwardię do Corbeil. Stamtąd wyruszyła do Nyon. Zastała tam pierwszego konsula, pragnącego wyzwolić Włochy i umocnić swoją pozycję w kraju za pomocą decydującego zwycięstwa.

W zamian za premię w wysokości 500 franków za każdą armatę przeciągniętą przez Alpy grenadierzy zaprzęgli się do dział i zaciągnęli artylerię do klasztoru św. Bernarda. Żołnierze zawołali: „Tylko ten mały gołowąs-obieżyświat mógł dokonać czegoś takiego!”. Konie i kawalerzyści w ciężkich butach ześlizgiwali się i osuwali po drodze do schroniska, gdzie każdy żołnierz wychylił kieliszek wina podany przez mnichów.

Bonaparte jako pierwszy konsul pragnął pokoju, ale koalicja nie była skłonna do współpracy. Dlatego też powołał Armię Rezerwową jako uzupełnienie Armii Renu pod komendą Moreau i Armii Włoch pod dowództwem Massény. Austriacy pod komendą Melasa pokonali Massénę we Włoszech i oblegli go w Genui. Bonaparte poprowadził Armię Rezerwową w kilku kolumnach za Alpy. Urządził dywersję pod Turynem, skoncentrował swoje siły pod Mediolanem, a następnie wyruszył, aby odciąć Melasa od zaopatrzenia. Dając się zwieść dywersji Francuzów z zachodu, Austriacy pozwolili się przyprzeć do Alp.

W celu uniemożliwienia im ucieczki Bonaparte podzielił swoje siły. 14 czerwca 1800 roku pod Marengo Melas zaatakował z przeważającymi siłami i zmusił Francuzów do bezładnego odwrotu. Bonaparte przywołał swoje wydzielone siły pod komendą Desaixa, który zaatakował prowadzących pościg Austriaków. W końcu skoordynowany atak Francuzów przypieczętował zwycięstwo pomimo śmierci Desaixa.

Melas poprosił o pokój, ponieważ Francuzi odcięli go od baz zaopatrzeniowych.

Wydawało się, że zmierzają na pomoc Armii Włoch, której nadal brakowało 45 000 z 53 000 par zamówionych spodni. W każdym razie weterani nie byli nic dłużni mediolańczykom, którzy czy to z zaskoczenia, czy ze strachu nie obsypali ich kwiatami ani nie wiwatowali. Mimo to Tondu wysłuchał Te Deum w katedrze i występu Grassini w La Scali, pouczał biskupów i urządzał przeglądy w Castello. Jednak 7 czerwca o godzinie 23 Bourienne¹⁸ zameldował, że Masséna, który wyczerpał zapasy chleba upieczonego ze skrobi, siemienia lnianego i kakao, poddał Genuę.

Alarm!

9 czerwca w drodze do Pawii padał deszcz. Armia przeprawiła się przez Pad w San Cipriano. Na przedzie Lannes okrył się chwałą pod Montebello i przemoczona do szpiku kości Gwardia zanocowała w Stradelli. „Mam paskudny katar”, napisał Bonaparte do Józefiny.

Gdzie byli „Kaiserliks”¹⁹ Melasa? Maszerowali do Genui? Stali w Alessandrii? Co sobie myślał Desaix?

Desaix, który uciekł z Egiptu, niedawno przybył. Weterani rozpoznali jego szczupłą sylwetkę, ogromne wąsy, łagodność i spokój. Bonaparte dał mu dwie dywizje, z których jedna (Boudeta) została posłana do Novi z zadaniem pilnowania drogi do Genui, otrzymawszy rozkaz ruszenia na odgłos dział, skądkolwiek by nie dochodził.

12 czerwca w ratuszu w Vogherze, po drugiej stronie wylewającej rzeki Staffory, Gwardia ujrzała austriackich emisariuszy, którzy przybyli z białą flagą. Czyżby oferowali pokój? Nie, tylko wymianę jeńców.

19. półbrygada piechoty lekkiej i 70. półbrygada piechoty liniowej wysforowały się do przodu. Armia została rozmieszczona nad Scrivią.

Przez cały dzień 13 czerwca, w ulewnym deszczu przerywanym grzmotami, grenadierzy konni obracali się na równinie w kierunku Bormidy, za plecami Bonapartego. Nikt nie kazał im rozwinąć peleryn. Widziano, jak w odległości czterdziestu kroków od kawalerii „mały kapral” okrążał Castelceriolo, chodził wzdłuż Fontanone, zwiedzał wieś Marengo, wspinał się na szczyt wieży. Oglądał teren, rozmyślał, wyglądał na zmartwionego, wydawał rozkazy…

Żołnierze myśleli, że Austriacy opuścili Alessandrię, której katedrę i cytadelę mogli dostrzec w oddali. Kawaleria jednak zauważyła dwa mosty, z których jeden został niedawno postawiony na rzece przed miastem.

Pod koniec dnia Gwardia złożyła swoje plecaki przed zamkiem barona di Garofoli, podłużną stertą kamieni zwieńczonych kampanilą, gdzie kwaterował pierwszy konsul. Odrętwiali z zimna i przemoczeni do suchej nitki, brodzący po kostki w błocie grenadierzy i strzelcy ogołocili wozy zaopatrzeniowe z chleba, podczas gdy Soulès i Bessières zbadali teren. W odległości 2,5 ligi²⁰, na drodze z Tortony do Alessandrii, znajdowała się wioska Marengo, gdzie generał Victor obozował z Gardanne’em i Chambarlhakiem. Lannes był po jego prawej stronie. Teren pomiędzy nimi był upstrzony zagajnikami.

Przybyli niektórzy dezerterzy eskortowani przez kawalerię. Żołnierze spali z jednym otwartym okiem w trzech wiejskich domach w San Giuliano. Według grenadiera konnego Josepha Petita 14 czerwca zostali „wyrwani ze snu przez pobudkę w postaci ostrzału artyleryjskiego”. Chorwaci masakrowali dwie pikiety. Świtało, ludzie zjedli śniadanie, w jadłospisie było to samo, co minionej nocy – chleb.

Godzina 7.00. Rozpoczął się generalny atak Austriaków, od prawego skrzydła Lannes’a do Marengo i dalej. Mignęło kilku rannych. „Atakują w dużej liczbie”.

11.00. Pierwszy konsul dosiadł konia i eskorta podążyła za nim przez równinę, gdzie wywiązała się strzelanina na froncie o długości 8 kilometrów. Pośród dymu i huku ponad dwustu dział nie sposób było niczego rozróżnić. Na lewym skrzydle trąbki grały do ataku; należały do 2. i 20. pułku kawalerii Kellermanna. W centrum naczelny wódz spokojnie czekał pod gradem kul armatnich. Wachmistrz grenadierów konnych zawołał: „Głowy do góry!”.

Wycofująca się piechota przeszła wzdłuż drogi do Tortony, wydawało się, że cofała się cała linia Francuzów… Ale nie, oto nadeszli grenadierzy i strzelcy Gwardii, bijąc w werble i śpiewając „On va leur percer le flanc” przy akompaniamencie muzyków Guiardela, oraz 19. półbrygada piechoty lekkiej generała Monniera, z Bonapartem na czele. Dziewięćset bermyc sformowało czworobok między Lannes’em a Carra Saint-Cyrem i zatrzymało ataki dragonów Lobkowitza. Grenadierzy konni, wspierani przez lekką artylerię, zaatakowali „chmarę kawalerii w szyku bojowym”, która oskrzydlała Murata i dragonów Champeaux. Miało to osłonić ich odwrót…

Piechota Gwardii nie ruszała się jednak z miejsca. Pozbawiona artylerii, szykowała się na uderzenie austriackiego centrum. Nękana, atakowana trzykrotnie przez kawalerię nieprzyjaciela, ostrzeliwana z odległości stu kroków przez jego piechotę, owa „forteca z granitu” otaczająca sztandar i rannych zużyła całą amunicję. Brabant, grenadier obdarzony niezwykłą siłą, przejął porzucone działo 4-funtowe i obsługiwał je w pojedynkę przez pół godziny. Chorąży Aune porwał za sobą towarzyszy. Następnie wycofali się, aby dotrzeć do kwatery głównej przed nieprzyjacielem.

Bonaparte przemieszczał się od jednego batalionu do drugiego, dodając otuchy ludziom w górnych winnicach, którzy bronili wyjścia z San Giuliano. Byli ostatni…

O godzinie 16 na froncie o szerokości 8 kilometrów walczyło jeszcze 6000 piechurów, 1000 kawalerzystów i sześć dział. Żołnierzom dawały się we znaki głód i pragnienie, niektórzy oficerowie schodzili z pola bitwy. „Bonaparte naraża się na śmierć!”.

Gdyby zginął…

Austriakom jednak nie dane było się przebić. Pędzona z Novi 9. półbrygada piechoty lekkiej maszerująca na czele dywizji Boudeta nadciągnęła krokiem szturmowym w zwartej kolumnie i zmiażdżyła Austriaków na drodze do Alessandrii. Kellermann z własnej inicjatywy posłał 800 kawalerzystów do ataku na lewe skrzydło nieprzyjaciela, zmuszając grenadierów węgierskich do złożenia broni, podczas gdy Bessières i Eugeniusz Beauharnais przygalopowali z grenadierami i strzelcami konnymi Gwardii.

„Szwadrony… naprzód… marsz!... Kłusem!”

Z pelerynami przewieszonymi ukośnie przez ramiona, unosząc wysoko szable, 400 jeźdźców ruszyło naprzód powolnym kłusem, ponieważ ich konie były zmęczone. Potem zabrzmiało „Rzędami w prawo!” i podwójna komenda „Au galop!... Chargez!”. Uderzyli na austriacką kawalerię usiłującą osłaniać odwrót własnej piechoty i ścigali ją do skraju rowu, gdzie nieprzyjaciel pogrążył się w zamieszaniu.

Trębacz grenadierów Schmitt, otoczony przez nieprzyjaciół i wezwany do kapitulacji, zabił jednego z nich. Został zraniony przez pozostałych, którzy zmiażdżyli trąbkę na jego pośladku. Dzięki swojemu koniowi bohater zdołał jednak dołączyć do swego szwadronu. Wachmistrz Lanceleur oraz grenadierzy Millet i Leroy zdobyli po jednym nieprzyjacielskim sztandarze.

Cała armia ruszyła naprzód. Kawaleria siekła Austriaków uciekających na złamanie karku w kierunku Marengo, mostów na Bormidzie i Alessandrii. Obywatel Judas, fagocista w kapeli piechoty Gwardii, stracił swój instrument w walce…

Zwycięstwo było całkowite, lecz Desaix poległ.

Dzwon w Marengo wybił godzinę 10. Gwardia wróciła do kwatery głównej w San Giuliano. Kawalerzyści spali na swoich wyczerpanych koniach. Powóz z eskortą wyjechał do Mediolanu. Leżał w nim Desaix, przykryty płaszczem.

17 czerwca, po przeprowadzeniu poprzedniej nocy przeglądu oddziałów w San Giuliano, pierwszy konsul wyjechał do Mediolanu, eskortowany przez strzelców konnych. Pokonał 100 kilometrów bez przerwy.

Marengo było pierwszym zwycięstwem Bonapartego jako głowy państwa. Odniósł je dzięki precyzji i podstępowi. Gwardia, którą wykorzystano w charakterze rezerwy, okryła się chwałą. On i ona, odtąd nierozłączni, wspólnie wkroczyli do Mediolanu, tym razem obsypani kwiatami przy dźwiękach Marsza konsularnego.

6 lipca Gwardia otrzymała nagrody. Soulès i Marin uzyskali honorowe szable, sierżanci Mirabel i Castanié oraz kilku kaprali i artylerzystów złote granaty, trębacz pułkowy Krettly honorową trąbkę. Barbanègre został awansowany na dowódcę szwadronu, Digeon na kapitana, a Daumesnil na porucznika. Aune, najdzielniejszy grenadier w Armii Włoch, legendarny bohater podziurawiony niczym durszlak, który był posiadaczem honorowej szabli i chorążym grenadierów, poczuł podmuch kuli, która urwała poły jego surduta. Jego kapelusz również został podziurawiony kulami, ale on sam „nie został nawet draśnięty”. Po raz pierwszy nie odniósł rany w bitwie. W nagrodę poślubił piękną pannę de Montmorency. W dniu ślubu Beauharnais wydał bal i kilku oficerów przybyło, aby życzyć mu szczęścia, którego nie dane mu było zaznać, ponieważ zmarł na suchoty w 1803 roku. Później Bonaparte przyznał wdowie pensję w wysokości 500 franków i – co było wydarzeniem niezwykłym – umieścił nazwisko porucznika Léona Aune’a, pośmiertnie awansowanego, na liście oficerów Legii Honorowej 14 czerwca 1804 roku.

Zakurzona Gwardia, która przybyła z Ligurii po dwudziestu dziewięciu dniach forsownych marszów, wkroczyła do Paryża 13 lipca. Stolica wyglądała en fête [odświętnie – przyp. tłum.]. Po tygodniu pełnym zniecierpliwienia graniczącego z buntem milion paryżan uhonorowało Bonapartego i bohaterów spod Marengo. Tłumy złożone ze wszystkich mieszkańców przedmieścia Saint-Antoine i wszystkich próżniaków w mieście otaczały swojego idola od chwili jego potajemnego przybycia 2 lipca. Nie słyszały jeszcze jego przemowy, lecz znały każdy jego czyn. Pewne było, że powiedział: „Wydaję rozkazy i milczę”. Teraz mógł zrobić wszystko. Postanowił, że uroczystość otrzyma nazwę „Fête de la Concorde” (Święto Zgody). Na zawsze przylgnęła ona do placu Rewolucji, która właśnie dobiegła końca.

Pompa była czysto wojskowa. Grenadierzy Gwardii, opaleni na brąz i okryci chwałą, byli gośćmi honorowymi. Prezentowali broń na placu Vendôme przed nową kolumną wzniesioną na cześć dzielnych i oddali honory flagom Republiki, które z tej okazji rozwinięto. Pośród huku armat w Pałacu Inwalidów odeskortowali konsulów do kościoła (który nazywano wówczas „Świątynią Marsa”), gdzie odśpiewano Chant du 25 messidor (14 lipca) Méhula. Następnie udali się do zarezerwowanego dla nich miejsca na Polu Marsowym, które udekorowano sztandarami. Pojawiło się tam całe miasto, aby wiwatować na ich cześć. Powitanie mogło się przekształcić w rozruchy, gdyby nie interwencja pierwszego konsula. Z balkonu Szkoły Wojskowej oddał honory sztandarom armii zaprezentowanym przez ministra wojny Carnota.

Zapadł zmrok. Uczesani i wypucowani grenadierzy zapomnieli o zmęczeniu w objęciach swoich dziewczyn przy akompaniamencie orkiestr. Podczas bankietu pod przewodnictwem Bonapartego usłyszano, jak swoim przeszywającym głosem wzniósł toast „na cześć 14 lipca i narodu francuskiego!”.

Na zewnątrz, na Pont de la Concorde, wystrzelono fajerwerki. Pozdrowiono alegoryczną statuę Zwycięstwa okrzykami „Vive le Premier Consul!”. Był to niezapomniany dzień.

W koszarach Gwardia śniła.

W swoim gabinecie w Tuileries Bonaparte pracował.

Pracował jak szalony: w Radzie Konsulów, w Radzie Stanu, ze swoimi ministrami. Uporządkował administrację, finanse, sądy i armię; złożył wizytę swoim młodym przyjaciołom w Politechnice i starym towarzyszom w Pałacu Inwalidów; odwiedzał szkoły, szpitale i koszary; wszystko widział, wszystko czytał, wszystko podpisywał. Jego znajomość ludzi i spraw była niemal wszechstronna.

Jednocześnie czarował, a źródłem jego czaru była świadoma wola.

Był idolem Gwardii.

8 września 1800 roku parafował dekret wzmacniający Gwardię. Wojna jeszcze się nie skończyła i należało wzmocnić rezerwę armii elitarnym korpusem, który wspaniale umundurowany i zgrupowany wokół niego przysporzyłby mu prestiżu i zapewnił bezpieczeństwo w pałacu, na ulicach i na polu bitwy.

Sztab główny osiągnął imponujące rozmiary z naczelnikiem w stopniu generała dywizji, generałem brygady, który mu podlegał, dwoma starszymi oficerami sztabowymi i szesnastoma starszymi adiutantami i pomocnikami, a nawet z profesorem matematyki mającym instruować artylerzystów.

Piechota składała się teraz z trzech batalionów po osiem kompanii, dwóch grenadierskich i jednego strzelców; kawaleria składała się z trzech szwadronów po dwie kompanie w takiej samej proporcji. Do artylerii przydzielono 12 dział oraz park artyleryjski i kompanię taboru. Obsługi dział i amunicja musiały być kompletne, ponieważ kraj toczył wojnę.

Żołd pozostał bez zmian. Po raz pierwszy sprecyzowano warunki przyjęcia do Gwardii. Zmieniono wymagany wzrost na 177 centymetrów w przypadku grenadierów i artylerii oraz 170 centymetrów dla strzelców.

Pojawiły się problemy z umundurowaniem. Garderoba grenadiera pieszego lub strzelca była obszerna i kosztowała 258 franków (około 100 000 franków w 1956 roku). Obejmowała bermycę, dwie galowe kurtki, dwie kamizelki i dwie pary spodni, lecz tylko jedną parę pończoch i jedną koszulę! Ta ostatnia oszczędność, która dotyczyła również kawalerii, nastręczała pewnych problemów.

Kawalerzyści otrzymywali trzy pary spodni i wykwintny mundur, co kosztowało 517 franków w przypadku grenadiera konnego. Jeden mundur huzarski złożony z zielonego dolmana i szkarłatnego mentyku strzelca konnego kosztował 216 franków.

Żołnierze z nowo utworzonego taboru nosili stalowoniebieskie mundury obszyte szkarłatem. Zawsze byli traktowani jak ubodzy krewni i pozostali „woźnicami”. Otrzymali jedną kurtkę, kamizelkę i parę pantalonów, parę spodni z owczej skóry, kapelusz, furażerkę (bonnet de police) oraz jedną parę butów o wartości 15 franków. Cały zestaw kosztował zaledwie 80 franków. Mimo to ów „biedak” był istnym milionerem w porównaniu z jego odpowiednikiem w oddziałach liniowych, który nadal żył w najstraszniejszej nędzy.

Mundury oficerów były dosłownie obwieszone złotą lamówką. W regulaminie początkowo przewidziano wydatek rzędu 1500 franków na sztab, strzelców i artylerię, 1000 franków na kawalerię i 800 na piechotę. Liczby te są jednak czysto hipotetyczne, ponieważ luksus był wówczas w modzie, a wojskowi zawsze byli jej niewolnikami.

23 listopada Isabey i Carle Vernet zaprezentowali obraz przedstawiający przegląd z udziałem pierwszego konsula zatytułowany Revue de décadi, który imponuje bogactwem strojów. Ukazani na nim generałowie i wystrojeni adiutanci otaczają Bonapartego, który jest spokojny i lekko przygarbiony (udzielił Isabeyowi nagany z tego powodu) oraz nosi swój służbowy kapelusz bez pióropusza. Przepych Gwardii był przytłaczający; w każde décadi sprawiał, że tłumy szalały z entuzjazmu, a dziewczęta pogrążały się w marzeniach.

Lannes, zwycięzca spod Montebello, bohater spod Marengo i bliski przyjaciel pierwszego konsula, był teraz dowódcą złotej falangi. W pięknych kwaterach jej sztabu głównego prowadził dom otwarty i marzył o Karolinie Bonaparte, eleganckich mundurach, bogatych tkaninach i wysokich pióropuszach. Właśnie zafundował sobie cudowną furażerkę, artystycznie haftowaną. Następnie zamówił dla swoich oficerów, trębaczy i muzyków grających na kotłach bogate, zielono-złote pasy biodrowe, szabeltasy²¹ ozdobione złotymi frędzlami, złotą lamówkę i epolety, wysokie pióropusze, aksamitne siodła i futrzane czapraki²².

Dając się ponieść temu efekciarstwu, pewnego pięknego ranka zdał sobie sprawę, że zadłużył się na 200 000 franków (według innych źródeł na 400 000) w kasie Gwardii Konsulów. Na szczęście Augereau akurat przebywał na urlopie w swoim majątku La Houssaye, gdzie zawsze trzymał skrzynię wypełnioną pieniędzmi. Jako dobry towarzysz kazał swojemu prawnikowi przywrócić Gwardii płynność finansową.

Bonaparte poznał przyczynę tej szczodrości. Lannes został pozbawiony dowództwa i posłany do Portugalii w celu odbudowania swojej fortuny, podczas gdy Augereau wkrótce otrzymał dowództwo nad obozem w Bajonnie. Podobnie jak żona Cezara, Gwardia musiała być bez zarzutu.

GIDOWIE BONAPARTEGO

9 lutego 1801 roku podpisano pokój z Austrią, a w konkordacie z 15 lipca pojednano się również z Bogiem. Anglia kontynuowała wojnę, lecz na październik zaplanowano negocjacje z tym krajem. Radość z powrotu żołnierzy ze Wschodu sprawiła, że zapomniano o kapitulacji generała Menou w Aleksandrii 2 września i utracie Egiptu.

Bonaparte zamierzał teraz uzupełnić Gwardię gidami, którzy walczyli pod jego rozkazami we Włoszech i w Egipcie.

W 1792 roku Zgromadzenie powołało małe oddziały wydzielone gidów, ubierając je w stylu huzarskim. Miały one strzec i eskortować kwaterę główną każdej armii polowej. Własną kompanię gidów mieli Augereau, Brune, Moreau, Masséna, Macdonald, Bernadotte i Murat. Kompanie te, wykorzystywane w charakterze małych straży przybocznych, były pięknie umundurowane i wyposażone.

Bonaparte jako głównodowodzący Armii Włoch przejął gidów, których znalazł w Albendze w 1796 roku. Zostali oni powołani przez Kellermanna i połączeni z tymi, którzy służyli w armiach Pirenejów i Alp. Chociaż odznaczyli się pod Mondovi i Lodi, słabo strzegli naczelnego wodza. Po bitwie pod Borghetto Bonaparte spożywał posiłek z Masséną i jego adiutantem Muratem, kiedy zaskoczyła ich austriacka kawaleria. Uciekli, wspinając się na mur. Bonaparte stracił przy tym jednego buta.

Po tym epizodzie dowódca brygady Lannes otrzymał zadanie pilnowania kwatery głównej z dwoma batalionami grenadierów oraz setką konnych i pieszych gidów. Tydzień później kapitan Bessières z 22. pułku strzelców konnych, przyjaciel i krajan Murata, otrzymał dowództwo „kompanii gidów naczelnego wodza”. Byli oni protoplastami strzelców konnych Gwardii Cesarskiej, którzy rozstali się z Napoleonem dopiero po bitwie pod Waterloo. W okresie Cesarstwa eskorty strzelców były znane jako szwadrony „służbowe” i czasami nadal określano je mianem „gidów”.

Gidowie Bonapartego zdobyli znakomitą reputację pod Roveredo, gdzie Bessières z sześcioma kawalerzystami zdobył dwa działa, a potem pod Arcole, gdzie zwycięstwo było po części zasługą ich czarnoskórego porucznika Domingo o przydomku „Herkules” i jego trębaczy.

W 1796 roku kompania liczyła 136 ludzi, a jej dowódca otrzymał 1200 franków na orkiestrę. Podobno gidowie nosili zielone kurtki ze szkarłatnymi kołnierzami i mankietami, zielone kamizelki oraz czerwone lub zielone spodnie ze skórzanymi paskami. Chociaż zalecano taki ubiór, przepisy w sprawie umundurowania były nieco iluzoryczne w armii, w której żołnierze kradli czapki markietanom i zabierali zmarłym buty oraz wszystko, co można było uznać za spodnie. Tradycyjnie gidowie nosili jednak zieleń, kolor łąk wiosną, symbol młodości i odnowy. Był to ulubiony kolor cesarza, dlatego też zwykle nosił zielony mundur służbowy strzelców konnych Gwardii.

Podczas kampanii włoskiej, w której kawalerii Bonapartego niestety brakowało zarówno siły, jak i morale, gidowie byli jego elitarnym oddziałem. W dolinie Padu kazał im być na nogach dzień i noc. Troszczył się o ich żołd, chleb i chwałę oraz zdobył ich nieprzemijające oddanie.

Wjechali do Mediolanu przed owym generałem z „budzącym litość wyrazem twarzy i postawą znamionującą wyczerpanie”, pośród wiwatów, które być może nie były do końca spontaniczne. Kiedy ich sztandar łopotał na iglicy katedry, słuchali, jak arcybiskup Visconti wychwalał tego „kapitana żebraków”, który był dla nich ojcem, jako „wysłannika niebios”. Mieszkańcy byli poruszeni jego „niezdrowym wychudzeniem” i przygarbioną posturą, jego „szaroniebieskimi oczami, żywymi i przeszywającymi” oraz aurą kontemplacji.

„Niczego jeszcze nie widzieli!”, stwierdził Marmont.

Na czele oddziału jechał Bessières, który porzucił skalpel chirurga, aby wstąpić do gwardii konstytucyjnej króla. Wyjęty spod prawa za pojawienie się w Tuileries 10 sierpnia²³, na trzy miesiące schronił się u księcia de la Rochefoucauld, po czym wstąpił do 22. pułku strzelców konnych, którzy w 1793 roku wybrali go na swojego podporucznika. Odbył kampanię w Cerdanyi w Katalonii i poprowadził szarżę „obdartusów” pod Le Boulou. Był kapitanem w Armii Włoch, kiedy „cherlak” przybył, aby objąć dowództwo. Ten „nieustraszony i spokojny” kawalerzysta przejął komendę nad gidami po bitwie pod Borghetto.

Pod jego rozkazami służyli porucznicy Jean-Baptiste Barbanègre z 22. pułku strzelców konnych, który poległ później pod Jeną; Lallemand, który jako generał został ranny pod Waterloo; Daumesnil, który jako dowódca strzelców konnych pod Wagram stracił nogę, za co odpłacił się nieprzyjacielowi w Vincennes w 1814 roku. Wśród kawalerzystów byli Dahlmann i Michel, znany jako Desmichels. Ten pierwszy zginął jako generał brygady pod Iławą Pruską; drugi, który był pułkownikiem pod Waterloo, przeżył i wziął potem udział w walce z Abd al-Kadirem w Algierii.

Oprócz konnego oddziału istniała jeszcze kompania gidów pieszych, którą Bonaparte odtworzył później w szeregach strzelców pieszych Gwardii.

Na początku ich kariery Bonaparte opisał konnych gidów jako „elitarną kompanię złożoną z dwustu śmiałków, mających dobre konie i dzielnych”. Gdy jednak Bessières został posłany do Dyrektoriatu z osiemnastoma sztandarami, które zdobyli pod Rivoli, nabrał do nich jeszcze większego zaufania. Posłał po nich, kiedy w 1798 roku został mianowany głównodowodzącym Armii Wschodu. Konny oddział załadował się na okręty ze swoimi końmi, a w Egipcie dołączyło do niego około 400 piechurów. 7 lipca 1799 roku ich dobosz Calla porzucił bęben basowy, aby jako pierwszy wspiąć się na mury Aleksandrii. Bessières został mianowany pułkownikiem pułku gidów, w którego skład wchodziły cztery kompanie konne i trzy piesze, 60 artylerzystów konnych, 20 muzyków oraz trzy rodzime kompanie pomocnicze. Pułk pełnił funkcję straży przybocznej naczelnego wodza i rezerwy.

Przemierzywszy pustynię, cierpiąca z pragnienia armia dotarła do piramid. Gidowie zaatakowali tam mameluckich jeźdźców, którzy potrafili przepołowić szal w powietrzu swoimi ostrymi bułatami. W nagrodę za nieustraszoność Bonaparte sprezentował gidom broń zdobytą w obozie Murada Beja. Rozczarowanie, jakie później przyniósł podbój, nieco stłumiło entuzjazm gidów. Kilku z nich zostało zamordowanych, a inni zginęli podczas zamieszek w Kairze. Czerpali jednak przyjemność z gnania za naczelnym wodzem oraz z zabaw kąpielowych nad Nilem, uczt, na których serwowano arbuzy, koncertów i przejażdżek na osłach.

Większość gidów w turbanach i burnusach podążyła za Bonapartem do Syrii, gdzie czterdziestu z nich poległo podczas oblężenia Akki. Ranę odniósł tam sierżant artylerii, który nazywał się Dubuard, lecz mówiono na niego Marin, członek-założyciel formacji. Wcześniej służył jako rzemieślnik pod rozkazami kapitana Bonapartego pod Tulonem. 18 lipca dowódca awansował go bez zwiększenia żołdu na podporucznika, udzielając mu następującej pochwały: „Pragnąc dać obywatelowi Marinowi, sierżantowi gidów, dowód zadowolenia rządu z jego znakomitej postawy w bitwie pod Abukirem, generał głównodowodzący mianuje rzeczonego obywatela «w polu» sierżantem Gwardii [Dyrektoriatu] w stopniu podporucznika”. Stary dobry Marin – nie był ani wybitny, ani szczególnie powściągliwy. Ostatnią ranę otrzymał pod Waterloo, było to cięcie szablą w głowę podczas odwrotu Gwardii. Do tego czasu cesarz mianował go baronem i przyznał dochody w wysokości 12 000 franków, co pomogło mu spłacić długi. Ostatecznie umarł we własnym łóżku w 1837 roku.

Dwustu członków konnego oddziału opuściło Egipt ze swoim wodzem w sierpniu 1799 roku, ale dotarli do Paryża już po zamachu stanu. Pozostali wrócili w 1802 roku pod komendą dowódcy brygady Dériota, który pod Heliopolis odniósł siedemnaście ran. Gidowie zostali wówczas wcieleni do Gwardii. Piechota zasiliła batalion strzelców pieszych, podczas gdy konny oddział został przydzielony do drugiego szwadronu strzelców konnych, sformowanego 6 sierpnia.

25 maja 1801 roku do Paryża przybyły pewne dziwne, acz wysoko postawione osoby. Don Luis, infant księstwa Parmy i siostrzeniec Marii Antoniny²⁴, oraz jego małżonka, infantka Maria Ludwika, córka króla Hiszpanii Karola IV, przyjechali, aby podziękować pierwszemu konsulowi za przyznanie im korony Etrurii (Toskanii). „Młode pokolenie nie wie, jak wygląda król. Pokażemy mu go”, stwierdził Bonaparte.

Lecz wizyta okazała się fiaskiem. Królowa była brzydka, podobnie jak król, który na dodatek okazał się groteskowy. Ciągnięto go, przestraszonego i cherlawego, z jednej uroczystości na drugą do domów Talleyranda, Berthiera itd. oraz do Comédie Française. Na przemian surowy i histerycznie roześmiany, wydawał się grenadierom i strzelcom uczestniczącym w upamiętnieniu bitwy pod Marengo tak dziwny, że nie potrafili zachować powagi pod bronią. Na domiar złego paradę oglądał kardynał Consalvi, który przyjechał, aby podpisać konkordat w imieniu Stolicy Apostolskiej.

W trakcie przeglądów, które się wówczas odbyły, Bonaparte doszedł do wniosku, że niektórzy oficerowie i żołnierze Gwardii są zbyt starzy, a inni nie nadają się do czynnej służby z powodu ran. Ostatecznie niektórzy otrzymali emerytury, a inni zostali przeniesieni w stan spoczynku do Pałacu Inwalidów, jednak ich teraźniejszość była niepewna. Dlatego też 12 lipca pierwszy konsul utworzył kompanię weteranów Gwardii, pobierającą taki sam żołd i przydziały jak czynna Gwardia. Kompania ta była zastrzeżona dla żołnierzy, „którzy z powodu wieku lub zniedołężnienia nie mogli kontynuować czynnej służby”.

Podczas letniego pobytu w Malmaison, gdzie Józefina zorganizowała swego rodzaju miniaturowy dwór, Bonaparte przechadzał się z Berthierem po parku Saint-Cloud. Dyskutowali o wielu problemach, między innymi o kalekich weteranach. Kiedy pierwszy konsul zauważył, że Malmaison staje się dla niego za małe, Berthier wskazał pałac Saint-Cloud i zasugerował, aby się tam przeprowadził.

Pałac książąt Orleanu? Tak szybko po brumairze? Czy aby nie za wcześnie?

Noc przyniosła radę: w Saint-Cloud będzie kwaterowała kompania weteranów. Jej dowództwo otrzymał Père Tortel.

Weteran Gwardii, jeden z najmądrzejszych tworów Bonapartego, nosił mundur grenadiera ze szkarłatnymi wyłogami i kapeluszem zamiast „ula”²⁵. Pierwszy konsul powiadomił tego uprzywilejowanego jegomościa²⁶ o jego istnieniu oraz – co było największą łaską – o tym, że nadal należy do Gwardii. W kompanii weteranów przebywał „wśród swoich”.

Budzony przez werbel i co dwa tygodnie delegowany do bezbolesnej służby wartowniczej, weteran mógł leczyć rany i reumatyzm, opowiadać o odbytych kampaniach i wznosić peany na cześć Bonapartego, nie zmieniając swoich przyzwyczajeń, dopóki nie zostanie zwolniony na dobre i przeniesiony w stan spoczynku do Pałacu Inwalidów, kiedy okres jego aktywności dobiegnie końca. Spotkamy go znowu podczas Stu Dni.

Tymczasem w 1802 roku kompania weteranów przeniosła się z Saint-Cloud do Meudon, zostawiając czynną Gwardię na straży pałacu, do którego Bonaparte przeprowadził się po tym, jak został dożywotnim pierwszym konsulem. Jako rekompensatę za przeniesienie każdy weteran otrzymał dziesięciodniowy żołd oraz premię w wysokości 240 franków.

„GWARDIA”

Rok 1802 był cudowny. W tym czasie Bonaparte przepełnił Francuzów „radością odnowy” w odpowiedzi na ich mistyczną wiarę w jego osobę. Był to rok Kodeksu, powszechnego pokoju, ustanowienia Legii Honorowej i nominacji Bonapartego na dożywotniego konsula. Kiedy błyskawicznie przejmował władzę, kazał tu i ówdzie umieszczać swoje inicjały „NB”, zastępując niemodne rewolucyjne czapki frygijskie, które pojawiały się teraz jedynie na „drzewach wolności”. Z przyjemnością zmienił nazwę Gwardii Konsulów na „Gwardię Konsularną” lub po prostu „Gwardię”.

14 lipca urządził swój pałac w stylu drobnego władcy – niemniej jednak władcy – mianując jego gubernatorem swego adiutanta Duroca. Od tej pory Duroc przyjmował rozkazy bezpośrednio od pierwszego konsula. Otrzymał do pomocy dziesięciu starszych adiutantów²⁷ oraz kilku młodszych. Czterech generałów dywizji Gwardii miało „nieustannie towarzyszyć konsulom przez dziesięć dni, na zmianę”. Gwardia wystawiała straże zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz pałacu i tym samym była blisko związana z życiem codziennym pierwszego konsula. Układ ten podkreślał jej oficjalny, a nie czysto militarny status.

Generałowie Davout i Bessières dowodzili piechotą i kawalerią. Później Songis został generałem artylerii i planowano powołać generała inżynierów. Dotychczas artyleria była zbyt mała, aby zasłużyć na generała, a inżynierów Gwardia nie miała. Sam zamiar dodania nowych stanowisk do schematu organizacyjnego świadczył jednak o tym, że pierwszy konsul chciał rozbudować Gwardię i przekształcić ją w miniaturową armię obejmującą wszystkie gałęzie służby. Kilka tygodni później mianowano oficerów inżynierów, a następnie intendentów, naczelnego chirurga i bibliotekarza. Nie pominięto niczego, co było niezbędne dla zarządzania, zakwaterowania, wykarmienia, otoczenia troską i wyszkolenia samodzielnej formacji.

Bonaparte przedstawił organizację następująco: „Piechota Gwardii będzie się składać z dwóch korpusów złożonych z dwóch batalionów grenadierskich i dwóch strzeleckich, a komendę nad każdym z nich będzie sprawował dowódca brygady pod rozkazami generała dowodzącego piechotą Gwardii”. Choć każdy z tych „korpusów” obejmował tylko jeden pułk, nadanie im takiej nazwy sugerowało, że ostatecznie ich liczebność zostanie zwiększona.

Hulin otrzymał dowództwo nad grenadierami. Jako weteran pułków Szampanii, Nawarry i Turenii oraz gwardii szwajcarskiej został później służącym markiza de Conflans, kierownikiem pralni w Genewie i wreszcie był jednym z prawdziwych zdobywców Bastylii. Następnie odsiedział wyrok w więzieniu i zabłysnął na wojnie. Bonaparte nie wybrał go ze względu na dobre maniery, lecz z powodu jego charakteru, zdyscyplinowania i poświęcenia służbie wojskowej. Kadra oficerska prawie się nie zmieniła. Lajonquière został awansowany na dowódcę batalionu, a Flamand na kapitana i adiutanta-majora (adjudant-major). Starszy sierżant Deleuze, który zrobił karierę w szeregach grenadierów i zakończył ją pod Waterloo jako najstarszy kapitan w pułku z Legią Honorową i pensją w wysokości 1800 franków, został porucznikiem.

Grenadierzy stanowili już zamknięty korpus, jednorodny, pewny, zdyscyplinowany, dumny ze swojej pozycji na szczycie hierarchii w Gwardii oraz z szacunku, jakim go darzono.

Strzelcami pieszymi od 14 listopada 1801 roku komenderował dowódca brygady Soulès. Był weteranem z Włoch, został ranny pod Castiglione i Arcole i otrzymał honorową szablę za dowodzenie swoimi grenadierami pod Marengo. Pułk wchłonął kompanię lekkiej piechoty kapitana Schoberta oraz gidów pieszych z Egiptu, z którymi służyli Schobert i kapitan (a obecnie dowódca batalionu) Meunier. Kapitanowie Jeanin, przyszły generał spod Waterloo, i Barbanègre, obrońca Huningue, wywodzili się z Armii Egiptu, tak jak porucznik Rignon i inni. Malet, stary tamburmajor gidów, otrzymał awans na podporucznika, podobnie jak sierżant strzelców Colomban i sierżant grenadierów Castanié. Prelier i Labusquette zostali ściągnięci z oddziałów liniowych, zaś niektórzy inni oficerowie otrzymali nominacje spontanicznie, tak jak bezimienny wartownik z pewnej anegdoty.

Otóż 13 maja 1803 roku grenadier pełniący wartę przy moście Tuileries zaprezentował broń generałowi Moreau, który minął go w stroju cywilnym. Dowódca udzielił żołnierzowi reprymendy i odesłał go do aresztu. Gwardia nigdy nie oddawała honorów cywilom. Ponadto Moreau został przeniesiony w stan spoczynku i był podejrzewany o spiskowanie przeciwko pierwszemu konsulowi. Bonaparte dowiedział się o tym incydencie i posłał po grenadiera. „Dlaczego zaprezentowałeś broń generałowi w stroju cywilnym?”, zapytał, na co żołnierz odparł: „Ponieważ go znam. Służyłem pod jego rozkazami i uczyniłem to bez namysłu”.

A zatem grenadier był niewątpliwie dobrym żołnierzem i dzielnym człowiekiem! Może i był oddany Moreau, lecz odtąd miał być oddany Bonapartemu, który z wielką przenikliwością mianował go podporucznikiem strzelców pieszych.

Korpus strzelców pieszych był wprawdzie młodszy od grenadierów i mniej jednorodny, ale jego członkowie byli nastawieni bardziej bojowo, weselsi, żywsi i zwinniejsi.

Kawalerię rozbudowano. Do grenadierów konnych dodano trzeci szwadron pod dowództwem Michela Ordenera, byłego dowódcy 10. pułku strzelców konnych i bohatera spod Lodi, którego rany odniesione w Armii Helwecji stały się przysłowiowe²⁸. Rossignol otrzymał awans na kapitana, a Ligier na porucznika. Ogromni grenadierzy konni w wielkich butach na swych wspaniałych koniach byli nazywani „wysokimi obcasami” (gros talons), a czasami „bogami” z powodu ich surowości i wyniosłości. Wydawało się, że są zupełnie pozbawieni fantazji. Niemniej jednak musieli mieć jakieś słabości, skoro Ordener zabronił „wszystkim kobietom poniżej czterdziestki przychodzenia i gotowania im zupy”.

Strzelców konnych wzmocniono 120 strzelcami konnymi i huzarami z oddziałów liniowych oraz konnymi gidami z Egiptu. Dowodził nimi chef de brigade Eugeniusz Beauharnais. Był młody, dzielny i szczodry, a Bonaparte kochał go z całego serca. Dowódcy szwadronu Morland i Dahlmann wywodzili się z 11. pułku strzelców konnych i z gidów. Do kapitanów Daumesnila i Guyota dołączyło wielu oficerów gidów, w tym Desmichels i Rabusson. Wachmistrz Maziaux, były gid, szybko doczekał się awansu na podporucznika. Strzelcy konni Gwardii odziedziczyli tradycje gidów. Jako zdolni jeźdźcy byli zaradni, wszechstronni, pełni życia, oddani ciałem i duszą Bonapartemu, który pobłażał im na wszelkie sposoby. Ze strzelcami pieszymi łączyły ich wspólne wspomnienia z Włoch i Egiptu, gdzie życie było trudne, lecz barwne. Któż znał pierwszego konsula lepiej od nich?

Grenadierzy piesi i konni byli do siebie podobni, ponieważ mieli o sobie wysokie mniemanie i byli święcie przekonani o swojej wyższości. Jedni i drudzy – zarówno „wysokie obcasy”, jak i „pasy do getrów” (sous-pieds de guêtre) – chodzili z podniesionym czołem, ze starannie upudrowanymi warkoczami, maszerując ze sztywnymi nogami lub siedząc prosto w siodle, pewni wrażenia, jakie wywierali na paradach lub w bitwie. Wiedzieli, że Tondu na nich polega.

Generał dywizji Songis, weteran z armii królewskiej i kawaler Orderu Świętego Ludwika, dowodził artylerią, którą sformowano na bazie artylerzystów z Egiptu, dopóki zły stan zdrowia nie zmusił go do przejścia w stan spoczynku. Jego adiutant, dowódca batalionu Dogureau, i dowódca szwadronu Couin wywodzili się z Armii Egiptu, tak jak kapitanowie Digeon, Marin, Greiner i Chauveau oraz sierżant Boisselier, którzy służyli pod rozkazami Songisa podczas oblężenia Akki.

Tabor artyleryjski składał się z 80 ludzi i 120 koni. Pomiędzy artylerzystą a żołnierzem taboru istniała taka sama różnica, jak między panem a woźnicą; niemniej jednak w tym przypadku liczyło się to, że obaj nosili guziki Gwardii.

Szpital Gros-Caillou, zarezerwowany dla Gwardii, był kierowany przez radę administracyjną oficerów i podoficerów oraz pierwszorzędny personel medyczny. Naczelny lekarz Suë, którego syn Eugeniusz został słynnym powieściopisarzem, był profesorem anatomii na Wydziale Chirurgii. Naczelnemu chirurgowi Larreyowi, który zasłynął z talentu i energii w Armii Egiptu, pomagało sześciu chirurgów. Naczelny farmaceuta Sureau miał czterech pomocników.

Opieka kosztowała 2 franki dziennie; opłata pogrzebowa w wysokości 7,5 franka pokrywała koszt „trumny i całunu”. Pierwszy konsul zastrzegł sobie prawo powoływania personelu medycznego oraz kwatermistrzów w Gwardii. Minister ograniczał się do przyjmowania list kandydatów do wszystkich formacji gwardyjskich i przekazywania ich generałom; do Gwardii jednak nie przyjmowano żadnego grenadiera ani strzelca bez zgody pierwszego konsula.

26 czerwca 1802 roku Bonaparte przedstawił stały plan rekrutacji do Gwardii Konsularnej. 1 fructidora dowódcy korpusów mieli powoływać po jednym żołnierzu z każdego liniowego batalionu piechoty i po dwóch z każdego pułku kawalerii i artylerii.

Liczba przyjętych oficerów była bardzo mała. Oto, w jaki sposób powołano jednego z nich. Wiosną 1802 roku kapitan Bigarré z 14. półbrygady lekkiej zażywał gorących kąpieli w Luxeuil. Ten dwudziestopięcioletni były żeglarz został trzykrotnie ranny, a pod Solurą zmiażdżono mu szczękę. W tym czasie madame Bonaparte przebywała w Plombières i posłano Bigarrégo, aby zaprosił ją na bal zorganizowany na jej cześć w Luxeuil. Żona pierwszego konsula była czarująca, rozmawiała z oficerem podczas audiencji i zainteresowała się jego karierą. Dlaczego nie starał się o przyjęcie do Gwardii Konsularnej? Bigarré odparł, że jego zdaniem „oficerowi Armii Renu trudno jest dostąpić takiej łaski”. Józefina nalegała: „Proszę napisać do pierwszego konsula, a zobaczy pan, że prośba zostanie spełniona”.

Na pięknym różowym papierze listowym Bigarré napisał następujące słowa:

„Luxeuil, 7 thermidora roku X

Obywatelu Konsulu, chociaż nigdy nie dostąpiłem zaszczytu służenia pod pańskim dowództwem we Włoszech lub w Egipcie, jeśli nie uważa Pan służby na rzecz Republiki w armiach Zachodu, Sambry i Mozy oraz Renu za naganną, pozwoli Pan, że teraz, kiedy mamy pokój, poproszę o łaskę zezwolenia na strzeżenie pańskiej osoby oraz bezpieczeństwa państwa w Gwardii.

Z wyrazami największego szacunku mam zaszczyt być (…) etc.”.

Oto odpowiedź Bonapartego, udzielona przez Davouta:

„Piszę, aby poinformować pana, obywatelu kapitanie, że pierwszy konsul jest zadowolony z pańskiej postawy. Pragnąc nagrodzić pana za cenną służbę i dać dowód swego osobistego szacunku, mianował pana kapitanem strzelców w swojej Gwardii”.

Decyzja ta była zgodna z planem Bonapartego. Bigarré był w gorącej wodzie kąpany, ale życie w armii zazwyczaj tłumiło tę wadę. Niedobitkom z Armii Renu Moreau²⁹ udzieliły się idee wrogie rządowi. Niezadowoleni z Konsulatu zaczynali właśnie rozumieć, że służba u boku pierwszego konsula, który cieszył się dużą popularnością, wiąże się z pewnymi korzyściami materialnymi i moralnymi, a sława wojenna, pochwały i przyjęcie do Legii Honorowej (ustanowionej 19 maja) mogły pewnego dnia doprowadzić do powstania nowej arystokracji. Szkoda byłoby wykluczać się z jej grona.

Naturalnie żołnierze liniowi zazdrościli Gwardii i mieli po temu powody. Bonaparte znał Francuzów, którzy tolerowali elitarną formację jedynie pod warunkiem, że droga do niej będzie otwarta. Po dziesięciu latach wojny chciał, aby jego żołnierze zakosztowali uroków pokoju. Promienie wschodzącego słońca, które było już gorące, oświetlały tych, którzy otrzymali przywilej stacjonowania w Paryżu. Tańczyli, bawili się i uczęszczali na przyjęcia wydawane przez czarującą obywatelkę Bonaparte, którą tytułowali „madame”.

Pierwszy konsul przyjął generałów i wyższych oficerów, lecz nie zamierzał dłużej tolerować zabłoconych butów, skórzanych spodni ani słownictwa używanego w wartowni. Sam odłożył na bok swój mundur i zaczął nosić jedwabny garnitur i buty ze sprzączkami. Panowie de Luçay, de Rémusat i Didelot byli odpowiedzialni za etykietę w pałacu i korzystali z pomocy adiutantów Lemarois, Caffarellego, Caulaincourta, Lauristona, Savary’ego, Rappa i innych. Nagle gwardziści zaczęli uważać na słowa. Oficerowie i żołnierze próbowali się nauczyć dobrych manier. W wartowni nauczyciel tańca uczył ich wykonywania ukłonów i figur kadryla.

Żołnierze kupili nową bieliznę i jedwabne pończochy. W 1802 roku Gwardia nadawała ton. Rejestry pozwalają przypuszczać, że chociaż szata nie czyni kapłana, to w dużej mierze czyni żołnierza. Gwardziście zabroniono opiekowania się koniem oficera lub choćby trzymania go za uzdę. Dlatego też oficerowie musieli utrzymywać służącego, którego przepisowa liberia składała się z zielonej kurtki stajennej z żółtym kołnierzem, zielonej kamizelki i spodni oraz zielonej peleryny. Podoficerowie i trębacze szacowali, że na każdą kompanię przypadało trzech stajennych, ubranych w zielone bluzki z żółtymi kołnierzami.

Nic nie przemieniało prostaków w dandysów skuteczniej niż bermyce z piórami i złota lamówka naszyta na kurtki. Konieczność noszenia rękawiczek nawet największych buntowników zmusiła do mycia rąk.

Sprawcą tej metamorfozy był sam Bonaparte. W swoich notatnikach zapisywał wszystkie fakty związane z oficerami i żołnierzami Gwardii – przyjęcia, awanse i kary. Każdego dnia jej generałowie szczegółowo informowali go o życiu, trudnościach i pragnieniach żołnierzy, dzięki czemu na przeglądach przy pomocy swojej fenomenalnej pamięci zwracał się do żołnierzy po nazwisku i wspominał o ich problemach, obiecując im pomoc, awans lub nagrody, naprawiając krzywdy i korygując ich błędy.

W rozkazie dziennym z 26 floréala napisał: „Grenadier Gambin zabił się z miłości. Żołnierz powinien wiedzieć, jak przezwyciężyć żal (…) wywołany przez namiętności (…). Znoszenie cierpienia duszy ze spokojem wymaga takiej samej wielkiej, prawdziwej odwagi, jak stawianie czoła ostrzałowi z baterii bez drgnięcia powieki. Pogrążenie się w żalu, odebranie sobie życia, aby od niego uciec, jest jak opuszczenie pola bitwy przed poniesieniem porażki”.

Bonaparte był idolem nie tylko dla Gwardii, ale i dla paryżan. Dwa lata wcześniej zastał ich pokonanych, rozgoryczonych, zrezygnowanych, wątpiących we wszystko, w tym w niego samego i jego przyszłość. 18 kwietnia 1802 roku wylegli jednak na trasę jego przejazdu z Tuileries do Notre-Dame i obwołali go swoim „zbawcą”. Udawał się bowiem na nabożeństwo dziękczynne z powodu zawarcia pokoju w Amiens i odnowy religii we Francji. Gwardia eskortująca powóz konsula, ciągnięty przez osiem koni, oraz powozy ambasadorów i ministrów nie przypominała dawnych pretorianów Dyrektoriatu. Grenadierzy wyglądali zbyt sztywno, nawet ich wąsy były wyprostowane. Strzelcy prezentowali się bardziej naturalnie. Wydawało się, że grenadierzy konni potrafili narzucić równy krok nawet swoim koniom. Strzelcy konni na swoich nerwowych wierzchowcach nosili nowe mundury huzarskie. Oddziałem dowodził Beauharnais. Dwa szkarłatne proporczyki były haftowane i ozdobione złotymi frędzlami. Pośród ogłuszających okrzyków „Vive Bonaparte!” mieniąca się złotem procesja sunęła przez ulicę Saint-Honoré przy dźwięku trąbek w promieniach wiosennego słońca.

Ten wybraniec narodu był magikiem. Grenadierzy Gwardii eskortowali go na jedną z owych capucinades³⁰, które zaledwie wczoraj wyśmiewali i piętnowali. Teraz Paryż uznał flagi zwisające ze sklepienia kościoła Inwalidów – świeżo przywróconego chrześcijaństwu – za najpiękniejszy widok na świecie.

Konie ciągnące powóz były prowadzone przez mameluków lśniących złotem. Dotychczas jedynym mamelukiem, jakiego widzieli paryżanie, był Rustam, osobisty służący pierwszego konsula. Skąd wzięli się pozostali? To długa historia.

DZIKUSY I MARYNARZE

Wieczorem w dniu bitwy pod Marengo, łącząc względy praktyczne z sentymentem, Bonaparte przygarnął dwóch osieroconych adiutantów Desaixa, dowódców brygady Rappa i Savary’ego³¹. Przyglądał im się w Egipcie i znał ich przymioty, chociaż bardzo się od siebie różnili.

13 października 1801 roku Bonaparte kazał Jeanowi Rappowi, znakomitemu żołnierzowi, który otrzymał dwadzieścia dwie rany, zorganizować „szwadron mameluków pierwszego konsula”. Możliwe, że nie przyszłoby mu to na myśl, gdyby nie otrzymał listu od pułkownika Barthélémy’ego. Ten oficer greckiego pochodzenia werbował niegdyś żołnierzy nieregularnych dla naczelnego wodza (Menou mianował go dowódcą tych „prawdziwych łowców głów”, pułku mameluków Republiki). Właśnie wylądował we Francji w towarzystwie rodziny oraz grupy oficerów i kawalerzystów, którzy sprowadzili swoich braci, żony i dzieci. Przypominało to zejście na ląd w Tulonie generała Lagrange’a, za którym podążał jego harem.

Barthélémy napisał do pierwszego konsula, że on sam i jego smala³² są mu oddani do grobowej deski i oczekują na jego rozkazy. Widząc tak poruszający wyraz zbiorowej wierności, Bonaparte uznał, że taki oddział złożony z walecznych i wspaniałych kawalerzystów przyczyni się do wzmocnienia szwadronów Gwardii oraz przysporzy mu prestiżu.

Paryżanie, którzy uwielbiali koloryt i polot, zgotowali synom pustyni entuzjastyczne powitanie. Mieszkańcy Paryża byli zauroczeni Rustamem w jego operowym stroju. Nie znając ani jednego faktu z historii mameluków – która, Bóg wie, jest skomplikowana – czy nawet znaczenia tego słowa, zaczęli dekorować swoje mieszkania w stylu egipskim, ubierać się à la Grecque i owijać sobie głowy mameluckimi turbanami.

Gdy Rapp znalazł się w Marsylii wśród stęsknionych za domem przybyszów, ustalił pewne suche fakty. Niektórzy mamelucy byli za starzy na czynną służbę; inni, przyzwyczajeni do swobody na pustyni, nie chcieli się podporządkować rygorom obozowej dyscypliny ani zgłębiać tajników regulaminu musztry kawaleryjskiej. W efekcie w styczniu 1802 roku, po przeczytaniu raportu Rappa, Bonaparte postanowił sformować pojedynczy szwadron złożony ze 150 mameluków, „zorganizowany na podobieństwo szwadronu huzarów”.

Rapp otrzymał do dyspozycji pół tuzina oficerów i podoficerów. Mameluk nie mógł kosztować więcej niż strzelec konny. Ponieważ jego orientalne wyposażenie było wyszukane i kosztowne, oznaczało to, że trzeba było obniżyć mu żołd. Bonaparte zarządził: „W nagrodę za wierną służbę armii francuskiej ich turbany będą zielone – jest to kolor Proroka”. Pierwszy konsul był w błędzie; zielony powinien być kaouk³³, podczas gdy turbany były białe i miały takie pozostać. 15 kwietnia naprawiono błąd i nadano formacji jej ostateczny status.

Sztab składał się z Francuzów. Kapitan Edouard de Colbert był odpowiedzialny za administrację. Później kontynuował wspaniałą karierę szermierza aż do bitew pod Quatre-Bras, Waterloo i wyprawy do Konstantyny w Afryce Północnej, kończąc na Łuku Triumfalnym, na którym do dziś widnieje jego imię.

Delaître, przyszły komendant szkoły kawalerii w Saumur, był kwatermistrzem. Dodano chirurga, weterynarza i trębacza pułkowego oraz mistrzów rzemieślników, którzy mieli talent do wyrabiania krótkich butów, kasztanowych sarouals³⁴, yeleks (kurtek) z krótkimi rękawami, szkarłatnych fermlas³⁵, białych schalls (turbanów), obszytych złotem olster, pasów ze skóry bobra i tureckiej uprzęży. Mistrzowie rzemieślnicy, ubrani jak strzelcy, byli prawdziwymi żołnierzami i doświadczonymi specjalistami. Ich siodlarz przeszedł później do szwoleżerów-lansjerów i wyruszył na kampanię u ich boku, a szewc został raniony w kolano nad Berezyną.

Każda kompania składała się z czterech oficerów, francuskiego kawalerzysty oraz 75 mameluków i początkowo stacjonowała w Melun. Każdy kawalerzysta był uzbrojony po zęby w karabinek, garłacz (wkrótce wycofany), dwie pary pistoletów (jedną przytroczoną do pasa), szablę, sztylet, buławę, prochownicę i ostatecznie w topór bojowy i bagnet, dostarczone przez Republikę.

Struktura organizacyjna zapewniała mamelukom specjalny przywilej. Starcy, kobiety i dzieci, którzy podążyli za nimi do Francji, zostali zgrupowani w dwie kompanie i wpisani na listę płac. Na szczęście liczba osób na utrzymaniu nie przekraczała trzydziestu sześciu. Chłopcy mieli rozpocząć czynną służbę w wieku szesnastu lat.

Szwadron był kosztowny, lecz wspaniały – tak bardzo, że Bonaparte musiał przyznać mamelukom dodatek do ich przydziału na zakup wyposażenia. Ponieważ mundury cudzoziemskich żołnierzy przebywających we Francji, czy to przyjaciół, czy wrogów, zawsze przyciągały uwagę mieszkańców, można sobie wyobrazić, jakie wrażenie na ludności wywierali mamelucy. Oprócz wyposażenia i bibelotów „prosto z Egiptu”, które „należy mieć w swoim domu” – a paryżanin traktował taki obowiązek poważnie! – orientalne stroje stały się najnowszym krzykiem mody. Naśladując madame Bonaparte, kobiety przywdziały turbany, a każdy szanujący się oficer – nawet lekkiej piechoty – nosił turecki bułat.

Sprawowanie dowództwa nad mamelukami było nieco drażliwą kwestią. Wojowniczy z natury, byli niezależni jak gazele, a ich odwaga graniczyła z szaleństwem, lecz zachowywali się również dość barbarzyńsko, a często okrutnie. Miejsce Rappa wkrótce zajął Dupas, przyszły generał, którego pamiętniki do dziś są przechowywane w muzeum w Evian.

Szwadron wkrótce zaczął się kurczyć. W Boże Narodzenie 1803 roku zostało zaledwie 114 kawalerzystów. Donoszono o starciach pomiędzy mamelukami a mieszkańcami Melun, a nawet Paryża. Ostatecznie kapitan Delaître zdołał przywołać kompanię do porządku. Bonaparte uwielbiał swoich mameluków, ale nie życzył sobie żadnych awanturników w Gwardii.

Drugi adiutant Desaixa, Savary, miał talent do pracy policyjnej, który Bonaparte podziwiał. W lipcu 1801 roku pierwszy konsul zorganizował legion żandarmerii wyborczej oddany wyłącznie do jego dyspozycji w celu „utrzymania bezpieczeństwa publicznego i dozorowania rezydencji rządowych”. Legion uzyskał oficjalny status w marcu 1802 roku. Z dużym sztabem, dwoma szwadronami kawalerii i dwiema kompaniami piechoty, oddział liczył 608 ludzi, w tym oficerów. Werbowano do niego żandarmów departamentalnych i był zastrzeżony dla mężczyzn w wieku od 25 do 40 lat, którzy mieli co najmniej 175 centymetrów wzrostu i byli weteranami czterech kampanii. Mundur żandarmów przypominał ten, który nosili żandarmi departamentalni, chociaż kapelusz był większy i opasany srebrem, akselbant biały, a nie trójkolorowy, a pas ze skóry bawolej oblamowany białym lub srebrnym galonem.

Jacquin, były Chasseur de Bretagne, został mianowany dowódcą szwadronu, a później dowódcą formacji. Ciężko ranny w Madrycie w 1808 roku, przeszedł w stan spoczynku w stopniu generała brygady i dożył sędziwego wieku 82 lat. Kapitanowie Henry i Dautancourt również zostali generałami i kolejno dowodzili formacją.

Chociaż oficjalnie żandarmeria wyborcza nie należała do Gwardii, oddział wydzielony kwaterował w Rueil, aby stać na straży Malmaison.

Kiedy Bonaparte krok po korku wspinał się na tron, bardzo sprytnie wykorzystywał swój czas na świeczniku. Zjednywał sobie ludzi dzięki ich słabościom. W czerwcu 1803 roku przyznał nowej formacji taki sam żołd, jaki pobierali grenadierzy konni i – wbrew regule obowiązującej w departamentach – kazał ją umundurować i wyposażyć w konie na koszt państwa. Ponieważ jednak armia obawiała się żandarmerii, nie wcielił jej od razu do Gwardii.

15 sierpnia zorganizowano wielką fetę z okazji wyników plebiscytu, w którym wybrano Bonapartego na dożywotniego konsula (3 568 883 głosy za i 8474 przeciw). W pałacu odbyły się przyjęcia i odśpiewano Te Deum w kościele metropolitalnym, nad którym wieczorem zaświeciła gwiazda. Na przyporze Pont Neuf umieszczono gipsową statuę Pokoju. Oba symbole były istotne.

„Bohater ludu (…) i obiekt mistycznej wiary”, Bonaparte był również prezydentem Republiki Włoskiej i mediatorem Szwajcarii. 15 000 jego żołnierzy okupowało Holandię. Protestanckie Niemcy tytułowały go „arcychrześcijańskim konsulem” i umieściły jego portret obok podobizny Fryderyka Wielkiego. Brune, który był jego ambasadorem w Konstantynopolu, wpłynął do Złotego Rogu pod eskortą eskadry morskiej. Sébastiani podróżował do śródziemnomorskich portów.

W sferze gospodarki Francja produkowała więcej i kupowała mniej, eksportowała towary do Europy i uzupełniała swoje rezerwy złota.

Anglia była przerażona. Jej ambasador, lord Whitworth, oświadczył, że jego rząd nie ewakuuje Malty na warunkach określonych w traktacie z Amiens, dopóki nie upewni się, że Francja nie żywi agresywnych zamiarów. 16 marca 1803 roku pierwszy konsul wypytywał go w salonie Józefiny. Wydawało się, że Londyn jest niespokojny, a król powiedział, że Francja szykuje się do dalszej agresji. Był w błędzie. Król twierdził, że istnieją rozbieżności pomiędzy rządami obu krajów. Pierwszy konsul żadnych nie dostrzega. Co prawda traktat z Amiens nie wszedł jeszcze w życie… Czyżby Anglicy próbowali zastraszyć Francuzów przygotowaniami do wojny? Francuzów można było zabić. Ale zastraszyć? Nigdy!

16 maja w adresie królewskim skierowanym do parlamentu ogłoszono zerwanie stosunków z Francją. 18 maja brytyjski szkuner Doris ostrzelał francuski lugier „Affronteur” w zatoce Audierne.

Oznaczało to wojnę – wojnę, która miała potrwać trzynaście lat.

Brytyjska marynarka wojenna była trzykrotnie liczniejsza od francuskiej i znajdowała się w lepszym stanie. Rewolucja i katastrofa pod Abukirem³⁶ doprowadziły francuską marynarkę wojenną do ruiny. Odbudowanie jej wymagało dziesięciu lat pokoju, a praca dopiero się zaczęła. Pod względem siły wojsk lądowych było natomiast dokładnie na odwrót.

Chociaż Bonaparte traktował żeglarzy sceptycznie, postanowił dokonać inwazji na Anglię i niezwłocznie przygotować niezbędne środki. Na wybrzeżu skoncentrowano wielką armię. Budowano dużą flotyllę w portach, miastach, na Esplanadzie Inwalidów – jednym słowem wszędzie. Departamenty, gminy i osoby prywatne ofiarowały pieniądze i łodzie. Pogłębiono ujście Liane oraz porty w Etaples, Wimereux i Ambleteuse.

W czerwcu 1803 roku Bonaparte wrócił z Boulogne do Paryża, aby powołać marynarzy.

Choć sam omal nie wstąpił do marynarki wojennej po ukończeniu nauki w Brienne, podejrzliwie traktował jej konserwatyzm i przywiązanie do rutyny. Szukał człowieka potrafiącego „zmusić żeglarzy do działania i ciągłego ruchu”. Wybrał Decrèsa, który był uległy, ale jako sceptyk nie wierzył ani w Bonapartego, ani w marynarkę wojenną. Zgodnie ze swoim zwyczajem Bonaparte polegał głównie na sobie i osobiście zaplanował operację. Aby przetransportować ludzi i sprzęt, potrzebował floty złożonej z barkasów o ożaglowaniu lugrowym z armatami, uzbrojonych brygów, 30-wiosłowych pinas, na których jedno wiosło obsługiwało dwóch ludzi, oraz uzbrojonych pramów z działami 36-funtowymi. Chociaż powątpiewał w możliwość przemienienia żołnierzy w żeglarzy, uważał, że może zrobić z żeglarzy żołnierzy – pod warunkiem, że nigdy nie będą tak nazywani!

Pod Abukirem Nelson zwrócił Francuzom 3000 wziętych do niewoli marynarzy, których nie mógł wyżywić, a zatrzymał tylko oficerów. Bonaparte zgrupował 1500 z tych majtków w cenny legion, który wykazał się niezwykłą wytrwałością. Postanowił zorganizować załogi do obsługi i obrony jednostek, które miały przetransportować jego samego oraz jego sztab przez kanał La Manche.

We wrześniu w obrębie Gwardii Konsularnej utworzył batalion złożony z 737 marynarzy, obejmujący pięć załóg po pięć drużyn, pod komendą kapitana I rangi (capitaine de vaisseau), któremu pomagał kapitan II rangi (capitaine de frégate)³⁷. W ciągu pięciu dni od otrzymania rozkazu prefekt każdego departamentu nadmorskiego miał przysłać kontyngent marynarzy do zakładu w Courbevoie. Żeglarze, „którzy dostąpili zaszczytu dołączenia do świty pierwszego konsula”, musieli być krzepcy, mieć co najmniej 177 centymetrów wzrostu i wyrobić sobie reputację opartą na dobrej postawie i lojalności. Ci opaleni majtkowie ze złotymi kolczykami w uszach byli nazywani „morskimi huzarami” z powodu swojego munduru, który składał się z kurtki kroju węgierskiego (dolmana) i czaka z pióropuszem. Ich oficerowie byli „ozłoceni niczym kielichy” lamówką i galonami. Te krzykliwe stroje były jednak noszone tylko na lądzie; na pokładzie okrętu marynarze Gwardii byli ubrani tak jak żeglarze, czyli skromnie. Pobierali taki sam żołd, jak kawaleria Gwardii.

Ich dowódca, kapitan I rangi Daugier, był wybitnym i godnym zaufania, lecz obojętnym żeglarzem. Był dość leniwy i brakowało mu entuzjazmu. Jego zastępca, kapitan II rangi Baste, wręcz przeciwnie, był twardym i energicznym człowiekiem, lecz opryskliwym dowódcą. Ostatecznie objął komendę nad formacją i poległ pod Brienne w 1814 roku. Porucznik I rangi (lieutenant de vaisseau) Grivel był wspaniałym żeglarzem i znakomitym oficerem, który dosłużył się stopnia wiceadmirała i zmarł w wieku 92 lat w 1869 roku. Kapitan II rangi Roquebert, porucznicy I rangi Bouvier-Destouches, de Saizieu, Gerdy oraz chorążowie Barberi i Gérodias wstępowali do batalionu jeden po drugim.

Olśniewający grenadierzy nauczyli marynarzy chwytów bronią w koszarach w Courbevoie. Marynarze paradowali na dziedzińcu Tuileries „nieskrępowanym, acz dość nietypowym krokiem, roztaczając wokół siebie aurę powagi i zadumania”, po czym załogi wysłano do różnych portów nad kanałem La Manche, a następnie skoncentrowano je w Boulogne, gdzie kapitan Daugier w maju 1804 roku objął dowództwo.

Feudalna Europa spoglądała na nową Francję z niepokojem. Podczas gdy ofiary niesprawiedliwości społecznej pokładały nadzieję w Bonapartem, klasy uprzywilejowane gromadziły się wokół królów, którzy uważali, że ich trony są zagrożone. Anglia nie miała armii, lecz posiadała mnóstwo pieniędzy, za które mogła wynająć wojska królów.

Bonaparte, który rządził teraz republikami francuską i włoską, zdawał sobie z tego sprawę i marzył o zaszachowaniu Anglii poprzez zjednoczenie europejskich narodów. Wiedział też, że pierwszym warunkiem sukcesu jest siła.

PODLOTKI

W omawianym okresie armia francuska była najlepsza na świecie, miała doświadczonych generałów, młodych oficerów, starych żołnierzy i solidną rezerwę. Potrzebowała jedynie ciągłego napływu wyposażenia wojskowego oraz kadr. Ministerstwo Wojny miało się zatroszczyć o pierwsze, a Gwardia o drugie.

La Noue³⁸ w Discours militaires zaproponował założenie akademii wojskowych, aby młodzież nie musiała się dłużej uczyć od „ludzi, którzy często byli zdeprawowani (…)”. Mężny Guébriant³⁹ ukończył szkołę w La Flèche założoną przez Henryka IV. Sam Bonaparte spędził młodość w Szkole Wojskowej założonej w 1751 roku. 1 maja 1802 roku wplótł w prawa o nauczaniu publicznym następujące słowa: „Zostanie założona (…) specjalna szkoła wojskowa mająca nauczać elementów wojny absolwentów lycée [liceum – przyp. tłum.]. W szkole tej znajdzie się 500 uczniów, zgrupowanych w batalion, którzy przywykną do służby wojskowej i dyscypliny”. Później zarządził, że szkoła będzie się znajdowała pod jurysdykcją Ministerstwa Wojny.

28 stycznia 1803 roku założono szkołę w Fontainebleau, „ruinę, na której być może uda się coś zrobić”. Później, gdy cesarz przeniósł pierwotną szkołę do Saint-Cyr, w Fontainebleau mieściła się szkoła Gwardii.

Tradycyjnym źródłem kadr oficerskich był system kadecki. Bonaparte wiedział, że kompanie mousquetaires [muszkieterów – przyp. tłum.] były „najlepszymi szkołami wojskowymi swoich czasów”, a „synowie najznamienitszych rodów zaczynali od noszenia piki i muszkietu” w Régiment du Roi, którym osobiście dowodził Ludwik XIV. W styczniu 1804 roku Bonaparte powołał „welitów Gwardii”, używając rzymskiego terminu, który był łatwiejszy do pogodzenia z republikańską wrażliwością niż „kadet”.

W sytuacji gdy pierwszy konsul nie miał jeszcze pewności, czy zostanie cesarzem, wykazał się dużą przebiegłością, przedstawiając pomysły Napoleona I sygnowane podpisem Bonapartego.

KSIĘGA II

GWARDIA CZUWA

GWARDIA CESARSKA

KORONACJA

MARSZ NA WIEDEŃ

AUSTERLITZ

W BLASKU CHWAŁY

NIEPEWNY POKÓJ

JENA

BERLIN

IŁAWA PRUSKA

ODDZIAŁ PRZYBOCZNY

FRYDLAND

PARYŻ

KSIĘGA III

GWARDIA CIERPI

UKRADKIEM NA POŁUDNIE

MADRYT

MARYNARZE POD BAYLÉN

POLACY POD SOMOSIERRĄ

BENAVENTE

MŁODA GWARDIA

DŁUGA DROGA POWROTNA

ESSLING

WAGRAM

SCHÖNBRUNN

KSIĘGA IV

GWARDIA W SPLENDORZE

CESARSKI PAN MŁODY

ZŁOTA FALANGA

UROCZYSTOŚCI W 1810 ROKU

NIESPOKOJNE DNI

„GWARDIA DZIECIĘCA”

SZKOŁA GWARDII

KAWALERZYŚCI I DZIAŁA

MUZYKA GWARDII

KSIĘGA V

GWARDIA W AKCJI

„MAJESTATYCZNA MIGRACJA”

POLSKA

SMOLEŃSK¹⁴²

BORODINO

MOSKWA

ODWRÓT

KRASNE

PRZEPRAWA PRZEZ BEREZYNĘ

RESZTKI

KSIĘGA VI

GWARDIA BIERZE SPRAWY W SWOJE RĘCE

IMPROWIZACJA

NOWA GWARDIA

LÜTZEN

BUDZISZYN

ZAWIESZENIE BRONI

DREZNO

BITWA NARODÓW

ODWRÓT

GROŹBA INWAZJI

KSIĘGA VII

GWARDIA W POTRZASKU

ALARM I ZAMIESZANIE

BAR-SUR-AUBE

BRIENNE

MONTMIRAIL

CHÂTEAU-THIERRY

TRIUMF DUCHA NAD MATERIĄ

CRAONNE

REIMS

ARCIS-SUR-AUBE

GODZINA JEDENASTA

KSIĘGA VIII

GWARDIA SIĘ CHWIEJE

UPADEK PARYŻA

FONTAINEBLEAU

ZDRADA

DYNASTIA W STANIE LIKWIDACJI

ŻEGNAJCIE, DZIECI…

KSIĘGA IX

GWARDIA UPADA

ROZWIĄZANIE GWARDII

KRÓLEWSKIE ZRZĘDY

GWARDIA NA ELBIE

KSIĘGA X

GWARDIA GINIE

LOT ORŁA

ODTWORZENIE GWARDII

OSTATNIA ZBIÓRKA

OSTATNIA KAMPANIA

WATERLOO²⁴⁰

ŚMIERĆ GWARDII

NASTĘPSTWA

ZAŁĄCZNIK A

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ZAŁĄCZNIK B

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ZAŁĄCZNIK C

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ZAŁĄCZNIK D

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ZAŁĄCZNIK E

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

UWAGI REDAKCJI O ILUSTRACJACH

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

NOTY O ARTYSTACH

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

PODZIĘKOWANIA (ANNE S.K. BROWN)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

BIBLIOGRAFIA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

¹ Szwadron Tatarów litewskich został przyłączony do 1. pułku polskich szwoleżerów-lansjerów [przyp. Michał Swędrowski, dalej MS].

² 10 listopada 1799 roku.

³ Bonaparte, Sieyès i Roger-Ducos. Dwaj ostatni zostali wkrótce zastąpieni przez Cambacérèsa i starszego Lebruna [przyp. Anne S.K. Brown, dalej ASKB].

⁴ Nazwa funkcji oficera sztabowego (fr. adjudant-général, później adjudant-commandant), zwykle w stopniu pułkownika [przyp. MS].

⁵ Podczas próby rojalistycznego zamachu stanu w październiku 1795 roku młody generał Bonaparte przyczynił się do ocalenia Dyrektoriatu [przyp. MS].

⁶ Sala do gry w piłkę, budynek sąsiadujący z pałacem w Wersalu [przyp. ASKB].

⁷ Fryderyka Wielkiego [przyp. ASKB].

⁸ W dosłownym tłumaczeniu „Sala Drobnych Przyjemności” [przyp. ASKB].

⁹ Rzymska kohorta strzegąca wodza w czasach republiki, a później cesarza, znana z niezdyscyplinowania i nadużywania władzy [przyp. ASKB].

¹⁰ Choć nazwa stopnia brzmiała chef de brigade, w rzeczywistości chodziło o dowództwo półbrygady, czyli pułku. W 1803 roku przywrócono w piechocie nazwy „pułk” i „pułkownik” [przyp. MS].

¹¹ Murat sprawował tę funkcję zaledwie przez kilka tygodni.

¹² Bonaparte otrzymał tytuł pierwszego konsula 24 grudnia 1799 roku.

¹³ Podczas rewolucji kadeci Szkoły Wojskowej nosili krótkie tuniki i cylindryczne nakrycia głowy z pióropuszem [przyp. ASKB].

¹⁴ Z nielicznymi wyjątkami armia królewska nosiła białe mundury [przyp. ASKB].

¹⁵ W dosłownym tłumaczeniu: „Przełamiemy ich flankę” [przyp. ASKB].

¹⁶ Służbowe surduty bez wyłogów [przyp. ASKB].

¹⁷ W kalendarzu rewolucyjnym zlikwidowano niedziele, świąteczne były dni piąty i dziesiąty [przyp. ASKB].

¹⁸ Sekretarz Bonapartego [przyp. ASKB].

¹⁹ Francuskie przezwisko Kaiserliche Armee [przyp. ASKB].

²⁰ Jedna liga to około 4 kilometrów [przyp. ASKB].

²¹ W dosłownym tłumaczeniu „kieszeń szabelna”, ozdobne torby zwisające z rapci lekkich kawalerzystów itp. [przyp. ASKB].

²² Koc lub poduszka z futra umieszczana na siodle przez kawalerzystów. Brytyjska gwardia konna nadal używa futrzanych czapraków [przyp. ASKB].

²³ Data szturmu tłumu paryżan na Tuileries po powrocie rodziny królewskiej do Paryża w lecie 1792 roku [przyp. ASKB].

²⁴ Ludwik I, syn księcia Parmy Ferdynanda I Burbona i arcyksiężniczki habsburskiej Marii Amalii, w 1801 roku został królem Etrurii, zmarł już dwa lata później [przyp. MS].

²⁵ Nazwa bermycy w żołnierskim slangu [przyp. ASKB].

²⁶ Członków kompanii weteranów w Gwardii Cesarskiej nie należy mylić z licznymi weteranami pełniącymi czynną służbę ani z gwardzistami, którzy wrócili do cywila [przyp. ASKB].

²⁷ Dowódcy brygady Fuzy i Tortel, dowódcy szwadronu Dubois, Reynaud, Humbert, Auger, Clément, Ragois i Lefebvre oraz kapitan Dumoustier. Prawie wszyscy służyli w Gwardii Dyrektoriatu i Gwardii Ciała Prawodawczego.

²⁸ W trakcie jednej bitwy został zraniony siedmiokrotnie szablą, trzykrotnie przez kule i raz przez pocisk armatni.

²⁹ Większość z nich wyruszyła na San Domingo z Leclerkiem.

³⁰ Nabożeństwa religijne w slangu rewolucyjnym [przyp. ASKB].

³¹ To samo uczynił, w różnych okresach, dla adiutantów marszałka Lannes’a oraz generałów La Harpe’a, d’Hautpoula i Caulaincourta.

³² Poczet arabskiego wodza, czasami oznaczający „cyrk” w slangu francuskim [przyp. ASKB].

³³ Dzwonowata czapka bez daszka, wokół której owijano turban [przyp. ASKB].

³⁴ Luźne spodnie tureckie [przyp. ASKB].

³⁵ Kamizelki bez rękawów [przyp. ASKB].

³⁶ Bitwa u ujścia Nilu, w której Nelson 1-2 sierpnia 1798 roku zniszczył flotę Francuzów [przyp. ASKB].

³⁷ Stopnie te bywają tłumaczone również jako (odpowiednio) komandor i komandor porucznik, zaś wymieniony nieco niżej porucznik I klasy jako kapitan [przyp. MS].

³⁸ Słynny dowódca protestancki z okresu wojen religijnych, który zdobył Orlean w 1567 roku [przyp. ASKB].

³⁹ Marszałek Francji, który odznaczył się w Niderlandach w latach 1638-1642 [przyp. ASKB].

¹⁴² Mapa kampanii – zob. mapę na końcu książki.

²⁴⁰ Zob. mapę na końcu książki.