Tytuł oryginału

The Peloponnesian War: A Military Study

© Copyright 2004 John F. Lazenby

© All Rights Reserved

Authorized translation from English language edition published by Routledge, a member of the Taylor & Francis Gruoup

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2018

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Na okładce fragment Wojny peloponeskiej Tukidydesa

Wikimedia Commons

Tłumaczenie:

Andrzej Dudziński

Korekta:

Artur Gajewski

Redakcja techniczna:

Dariusz Marszałek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-906-8

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

DLA ELLIE,

która być może kiedyś to przeczyta, skoro pewnego razu znaleziono ją, gdy w wieku dwóch lat czytała najwyraźniej książkę o historii żeglugi.

SPIS MAP I PLANÓW

1. Grecja i Morze Egejskie

2. Grecja Środkowa

3. Amfilochia

4. Pylos i Sfakteria

5. Tracja i Macedonia

6. Amfipolis

7. Mantineja: teren

8. Mantineja: manewry Spartan

9. Sycylia i czubek włoskiego buta

10. Syrakuzy

11. Zachodnia Azja Mniejsza

12. Hellespont i Propontyda (Morze Marmara)

13. Kyzikos

14. Arginuzy

WYKAZ SKRÓTÓW

AC

L’Antiquité classique

AJP

American Journal of Philology

ATL

Meritt, B., Wade-Gery, H.T., McGregor, H., The Athenian Tribute Lists, Cambridge 1939-1953

BCH

Bulletin de correspondence hellénique

Beloch, K.J., GG

Beloch, K.J., Griechische Geschiche, Strasbourg-Berlin-Liepzig 1912-1927

BICS

Bulletin of the Institute of Classical Studies

BSA

Annual of the British School at Athens

Busolt, G., GG

Busolt, G., Griechische Geschiche, Gotha 1893-1904.

CA

Classical Antiquity

CAH1 V

Cambridge Ancient History, I wydanie, t. V, Cambridge 1927

CAH2 V

Cambridge Ancient History, I wydanie, t. V, Cambridge 1992

CJ

Classical Journal

CP

Classical Philology

CQ

Classical Quarterly

CR

Classical Review

CSCA

California Studies in Classical Antiquity

FGrH

F. Jacoby, Die Fragmente der griechischen Historiker, 15 tomów, Berlin 1923-30; Leipzig 1940-58

Fornara

Fornara, C.W., Translated Documents. Archaic times to the end of Peloponnesian War, wyd. II, Cambridge 1983

GRBS

Greek, Roman and Byzantine Studies

HCT

Gomme, A.W., Dover, K.J., Andrewes, A., A Historical Commentary on Thucydides, Oxford 1959-1981

IG

Inscriptiones Graecae

JHS

Journal of Hellenic Studies

LCM

Liverpool Classical Monthly

ML

Meiggs, R., Lewis, D.M. (red.), A selection of Greek Historical Inscriptions, Oxford 1969

OCD³

Hornblower, S., Spawforth, A. (red.), The Oxford Classical Dictionary, III wydanie, Oxford 1996

Pritchett, W.K., GSAW

Pritchett, W.K., The Greek State at War, Berkeley-Los Angeles-London 1971-1991

Pritchett, W.K., SAGT

Pritchett, W.K., Studies in ancient Greek topography, Berkeley-Amsterdam 1965-1991

RE

Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft

REA

Revue des études anciennes

REG

Revue des études grecques

RhM

Rheinisches Museum für Philologie

RIL

Rendiconti dell’ Instituo Lombardo, classe di lettere, Scienze morali e storiche

SEG

Supplementum Epigraphicum Graecum

Syll.³

W. Dittenburger, Sylloge Inscriptionum Graecarum, III wydanie, Leipzig 1915-24

TAPA

Transactions of the American Philological Association

YCS

Yale Classical Studies

ZPE

Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik

Słowo od tłumacza

Niniejsza pozycja jest jednym z nowszych opracowań dotyczących wojny peloponeskiej – największego wewnętrznego konfliktu Grecji epoki klasycznej. Ten trzydziestoletni konflikt był bez wątpienia pod wieloma względami momentem zwrotnym i katalizatorem przemian – zwłaszcza politycznych i wojskowych – w świecie greckim. Spojrzenie na tę wojnę przez ten właśnie pryzmat, jak czyni to Autor, jest zatem niezwykle ciekawe, nawet jeśli – jak sam stwierdza – może się wydawać „ograniczone”.

Przełożenie tekstu angielskiego na język polski jedynie pozornie było zadaniem łatwym. W obu językach występują bowiem pewne utarte schematy opisywania i nazywania pewnych zjawisk, które mogą nieraz dość poważnie zmieniać ich odbiór. O ile bowiem różnica między „spartańskim sojuszem” a „symmachią spartańską” jest w dużej mierze kwestią estetyczną, o tyle występujące w polskiej historiografii określenie „Ateński Związek Morski” i znane z publikacji autorów anglosaskich „Imperium Ateńskie” mają zdecydowanie odmienny wydźwięk. Problemów nastręczała też stosowana przez Autora terminologia – wynikało to zarówno z jej bardzo nieraz technicznego charakteru, jak i z tendencji do stosowania terminów współczesnych – i tak na przykład „ambasador” stał się „posłem”, a „generał” czy „admirał” – „wodzem” lub „dowódcą”. Niekiedy zmusiło to do tłumaczenia opisowego, choć nawet ono nie zawsze pozwoliło uniknąć określeń takich jak „piechota morska” (marines). We wszystkich miejscach, w których wydawało się to przydatne, pozwoliłem sobie podać oryginalne brzmienie w przypisach.

W pisowni imion i nazw własnych starałem się posiłkować nazwami greckimi i spolszczyć je w taki sposób, by możliwie wiernie zachować ich wymowę – stąd dyftong „ou” stał się „u”, a „oi” – „oj” itd. Zrezygnowałem też z zaznaczania spółgłosek aspirowanych (wyjąwszy nazwy „Thera” i „Rhegion”). Kierowałem się przy tym głównie przejrzystością i przyjętymi w polskiej historiografii nazwami, co wymusiło pewne wyjątki – stąd np. ateński wódz to Alkibiades, a nie „Alcybiades”, ale okręty do jego floty mogły pochodzić z Macedonii, a nie z „Makedonii”. Podobnie ma się kwestia zakończeń imion – choć np. konsekwentnie używam form Ksenofont i Eurymedont (a zatem urobionej od tematu, nie od mianownika formy greckiej), nie mogłem się na to samo zdobyć przy Leonie. Mam nadzieję, że Czytelnik wybaczy mi wszelkie niekonsekwencje i że nie będą one przeszkadzały w odbiorze niniejszej pracy.

W zapisie słów greckich stosowałem konwencję przyjętą w angielskim oryginale – transkrypcję słów greckich w alfabecie łacińskim z zaznaczeniem długości samogłosek.

Źródłem wszystkich przytaczanych tłumaczeń, o ile nie zaznaczono inaczej, są własne przekłady Autora na język angielski.

Andrzej Dudziński

WSTĘP

Niedługo po ukończeniu studiów zostałem zaproszony na kolację przez Tony’ego Andrewesa. Jedynym innym gościem był A.W. Gomme. To wówczas, jak sądzę, zasiane zostało ziarno, którego owocem jest niniejsza książka, choć długo kazało na ten owoc czekać. Komentarz do Tukidydesa, który napisali wraz z K.J. Doverem, pozostaje nieodzownym narzędziem dla każdego, kto studiuje dzieje wojny peloponeskiej. Nowsze komentarze Petera Rhodesa i Simona Hornblowera, co do których jestem szczęśliwy, że mogę nazywać ich przyjaciółmi, dodatkowo poprawiły nasze rozumienie. Ten ostatni autor pełnił rolę doradcy mojego wydawcy, a jego uwagi były zarówno zachęcające, jak i pomocne.

Wszyscy zajmujący się tą wojną mają również dług wdzięczności wobec monumentalnego, czterotomowego studium autorstwa Donalda Kagana. Moje podejście jest poniekąd odmienne, częściowo ponieważ w pojedynczym tomie musiałem wiele pominąć, częściowo ponieważ mam na przykład wątpliwości co do spekulacji na temat sytuacji politycznej w Atenach, Sparcie i innych poleis. Jednak tam, gdzie się z nim różnię, drżę.

Moje własne podejście może się wydać nazbyt ograniczone. Mogę jedynie powiedzieć, że jestem świadomy, iż wojna nie może być całkowicie oddzielona od polityki i ekonomii, a także że wiele prac poświęcono ostatnio literackim aspektom dzieła Tukidydesa. Mnie jednak, zostawiając na boku kwestię obszerności, bliższe są zagadnienia militarne. Miałem również wrażenie, że wkład Tukidydesa w nasze zrozumienie zagadnienia wojny w Grecji klasycznej nie został być może w pełni doceniony tak, jak powinien.

Sądzę, że to G.R. Elton wspomniał kiedyś w transmisji radiowej, że pierwszym, co należy zrobić podchodząc do historyka, jest nasłuchiwanie bzyczenia. Pod czapką mam tyle samo pszczół, co ktokolwiek inny¹, do dwóch jednak przyznaję się otwarcie. Po pierwsze uważam, że Spartanie są zbyt surowo traktowani w wielu współczesnych opracowaniach dotyczących historii starożytnej. W przypadku wojny peloponeskiej wydaje się, że tak, jak Francuzi ledwie mogą przyjąć, że Napoleon został pobity pod Waterloo, tak współcześni badacze nie mogą niemal znieść, że Spartanie zwyciężyli Ateńczyków. Mam nadzieję, że uda mi się nieco poprawić ten stosunek sił.

Po drugie, co istotniejsze, od dawna uważałem, że wielu pracom poświęconym starożytnej wojskowości doskwiera niezdolność zrozumienia, że była ona technologicznie diametralnie odmienna od współczesnej. Można rzecz jasna szukać współczesnych odpowiedników – sam tak robię – nie należy jednak wyrobić sobie zwyczaju myślenia, że ostatnie konflikty, jak na przykład iracki, są tym samym co wyprawa sycylijska, tylko z bronią palną i lotnictwem. Najprościej rzecz ujmując różnicą jest amatorskie i profesjonalne podejście do wojskowości. Mam nadzieję, że niniejsza książka uczyni je jasnym.

Lata podróży i pracy w Grecji pozostawiły we mnie miłość do tego kraju i jego mieszkańców i poprawiły, jak sądzę, moje zrozumienie jego starożytnych dziejów. Greckie umiłowanie sporów wystarcza na przykład, by zrozumieć powstanie demokracji, a ich lokalna duma, a także krajobraz ich ojczyzny, tłumaczą kalejdoskop ich geografii politycznej w okresie klasycznym. W mojej poprzedniej książce, The Defence of Greece, zajmowałem się wojną z o wiele potężniejszym przeciwnikiem, w której Grecy pokazali na co było ich stać, jeżeli tylko wystarczająco wielu z nich zapomni o wzajemnych kłótniach. W tej badam najdłuższy i najbardziej katastrofalny z ich wewnętrznych sporów. Można bez żadnego ryzyka stwierdzić, że świat grecki nigdy nie był już taki jak wcześniej i za życia jednego, długowiecznego człowieka, takiego jak Izokrates, został mniej lub bardziej pod przymusem zjednoczony pod władzą Macedonii. To jest tragedia wojny.

Muszę podziękować moim wnukom – zwłaszcza tej, której dedykuję tę książkę – za dorównanie ich rodzicom wyrozumiałością w schodzeniu mi z drogi, kiedy ją pisałem. Jak zwykle muszę przede wszystkim podziękować mojej żonie. Nie tylko nadal znosi, z przynajmniej pozornym spokojem, moje różnorodne zainteresowania, lecz także, poza wszystkim innym, cierpliwie nauczyła mnie korzystać ze swojego Apple Mac, gdy mój Amstrad wreszcie mnie zawiódł, i pomagała mi w sporządzeniu indeksu.

Chciałbym wreszcie podziękować kolejnym edytorom-asystentom z Routledge, którzy okazali mi cierpliwość i zrozumienie w trudnym momencie i zachęcali mnie do jego przezwyciężenia.

J.F. Lazenby

Newcastle upon Tyne,

kwiecień 2003

ROZDZIAŁ I

TŁO HISTORYCZNE

Deszczowej, bezksiężycowej nocy, wiosną 431 r., oddział przeszło 300 Teban wkroczył do Platejów w czasie „pierwszego snu”². Niemal dokładnie dwadzieścia siedem lat później głodujące Ateny, odcięte od strony zarówno lądu, jak i morza, musiały przyjąć warunki Sparty³. W okresie wyznaczonym przez te wydarzenia wojną ogarnięty był cały świat grecki, od Byzantion na północy po Kretę na południu, od Azji Mniejszej na wschodzie po Sycylię na zachodzie. Już od pierwszego wieku konflikt ten był znany jako „wojna peloponeska”, i tylko pedant próbowałby dziś znaleźć dlań inną nazwę⁴. Jest to również temat jednego z najwspanialszych dzieł historycznych, autorstwa Ateńczyka Tukidydesa⁵.

W pierwszym zdaniu Tukidydes określa przedmiot swojego zainteresowania jako „wojnę Peloponezyjczyków z Ateńczykami”, a gdzie indziej wylicza sojuszników tworzących oba obozy⁶. Po jednej stronie stanęły wszystkie poleis Peloponezu, poza Argiwami. Spośród Achajczyków jedynie mieszkańcy Pellene wspierali Spartan od początku, reszta zaś dołączyła do nich w pierwszych trzech latach wojny⁷. Poza Peloponezem Spartanie mogli liczyć na poparcie Megaryjczyków, Teban (poza Platejczykami), mieszkańców Lokrydy Opunckiej i Fokidy, a także korynckich kolonii na zachodzie – Ambrakiotów, Leukadyjczyków i Anaktoryjczyków.

Po stronie Ateńczyków, spośród Greków zamieszkałych na stałym lądzie, opowiedzieli się tylko Platejczycy, Messeńczycy z Naupaktos. Większość mieszkańców Akarnanii, a później również Lokrydy Ozolskiej⁸. Jednak głównym źródłem ich potęgi była archē⁹, która okalała Morze Egejskie. Obejmowała ona relatywnie niezależne wyspy Chios i Lesbos, a także wiele innych, które Tukidydes klasyfikuje jako „płatników trybutu” (hypoteleis)¹⁰. Dodatkowo Ateńczyków wspierały Korkyra i Zakyntos na zachodzie.

Sercem sojuszu skupionego wokół Sparty było to, co dziś nazywane jest często „Związkiem Peloponeskim”, jednak współcześni używali po prostu określenia „Lacedemończycy i ich sojusznicy”¹¹. Początki tej struktury sięgają zapewne połowy VI w. Pod koniec tego stulecia król spartański, Kleomenes, miał zebrać armię „z całego Peloponezu”¹². Na całym półwyspie tylko Argiwowie konsekwentnie odmawiali przystąpienia do Symmachii Spartańskiej¹³. Wydaje się też, że na początku wojny także Achajczycy pozostawali niezależni.

Dzięki zawartym w dziele Tukidydesa opisom dyskusji w Sparcie, które doprowadziły do wybuchu wojny, a także z innych źródeł, widzimy, że Symmachia Spartańska funkcjonowała jedynie jako instrument, dzięki któremu Sparta mogła zmobilizować swoich sojuszników. Spartanie nie tylko dzierżyli wyłączną inicjatywę, ale też przysługiwało im prawo do odmowy zaangażowania się w politykę, której nie popierali. Co więcej, jeśli siły sojuszników szły na wojnę, zawsze były dowodzone przez Spartan i pozostawały pod ich kontrolą. Dlatego też u progu wojny peloponeskiej sojusznicy, tacy jak Korynt czy Megara, zanosili skargi przeciw Ateńczykom do Sparty¹⁴. Formalne głosowanie członków Symmachii nad przystąpieniem do wojny odbyło się dopiero wtedy, gdy zgromadzenie w Sparcie uznało, że Ateńczycy złamali warunki traktatu z r. 446¹⁵, i zadecydowało o zwołaniu spotkania sojuszników¹⁶.

Z drugiej jednak strony, sojusznicy Sparty nie byli zobligowani do realizowania polityki, której nie podzielali. Na przykład posłowie korynccy w Atenach sugerowali, że Spartanie chcieli wystąpić przeciw Atenom już w czasie rewolty Samos w 440 r., lecz musieli zrezygnować z tych zamiarów, bowiem Koryntyjczycy przekonali pozostałych sojuszników, by nie udzielili oni poparcia Spartanom¹⁷. Poza tym, do sojuszników Sparty należała teraz Beocja, która sama posiadała podobną strukturę federalną i zapewniała potężną przeciwwagę dla spartańskiej dominacji w Grecji kontynentalnej. Relacje między Beocją a Spartą zawsze były w pewien sposób napięte, zależnie od tego, czy Beoci większego niebezpieczeństwa upatrywali ze strony Sparty, czy Aten. Ponieważ jednak w latach 457-447 znajdowali się pod kontrolą Aten, tym razem z tej właśnie strony czuli się zagrożeni.

Spartanie starali się, by ci spośród ich sojuszników, którzy łatwo poddawali się naciskom, posiadali „przyjazne” (zwykle oligarchiczne) przywództwo¹⁸. Niekiedy posuwali się do użycia w tym celu siły, jak w przypadku Sykionu w r. 418¹⁹. Na ogół jednak nie ingerowali w politykę wewnętrzną (a do pewnego stopnia również w zewnętrzną) swoich sojuszników, o ile działania tychże nie zagrażały interesom samej Sparty. Na przykład zimą 422, w czasie rozejmu z Atenami, nie interweniowali, jak się zdaje, w wojnie pomiędzy swoimi dwoma najważniejszymi sojusznikami w Arkadii – Mantineją a Tegeą²⁰. Nic nie wskazuje też, by utrzymywali garnizony w sprzymierzonych miastach, jak zdarzało się to czynić Ateńczykom, w odróżnieniu od których nie ściągali też trybutu²¹. Jeżeli stele, na których zapisano wielkość składek pozyskanych od sojuszników w istocie odnoszą się do czasów wojny peloponeskiej²², wystarczy porównać je z tak zwanymi „Ateńskimi listami trybutarnymi”, by dostrzec różnicę. Przede wszystkim Ateńczycy nie widzieli potrzeby odnotowywania składek w rodzynkach, podczas gdy Spartanie najwyraźniej tak²³.

Tukidydes w mowach króla Archidamosa i Peryklesa podkreśla brak rezerw finansowych jako słabość Sparty²⁴. Słabość, której sojusznicy chcieli rzekomo zaradzić zaciągając pożyczkę w świątyni delfickiej²⁵. Pod jednym względem brak rezerw finansowych z pewnością osłabił wysiłek wojenny Spartan. Nie mogli oni pokonać Aten, dopóki nie zdołali dorównać im na morzu. Jeżeli miała miejsce pożyczka od świątyni w Delfach lub w Olimpii, na co może wskazywać jeden z punktów pokoju z roku 422, nie mogła być wysoka²⁶. Dopiero po zniszczeniu ateńskiej wyprawy sycylijskiej pojawiła się nadzieja na uzyskanie supremacji na morzu, co przełożyło się na próbę zebrania odpowiedniej do tego celu floty, a nawet wtedy polegali głównie na pomocy finansowej z Persji.

Poza kosztami samej budowy i utrzymania okrętów należało jeszcze wypłacać żołd ich załogom. Niewolnicy byli prawdopodobnie wykorzystywani na okrętach częściej niż informują nas o tym źródła, jednak większość wioślarzy zapewne zawsze rekrutowała się spośród ludzi wolnych, którzy oczekiwali wynagrodzenia. Miesięczny żołd dla załogi triery mógł wynieść nawet talent (6000 drachm)²⁷. Choć wioślarze, którzy służyli na statkach wystawianych przez ich miasto pozostawali prawdopodobnie lojalni, liczne ustępy w dziele Tukidydesa wskazują, że większość miast zatrudniała wioślarzy z zewnątrz. Z tego względu Koryntyjczycy twierdzili, że dzięki wykorzystaniu własnych zasobów pieniężnych i pożyczek ze świątyń w Delfach i Olimpii będą w stanie podkupić wioślarzy ateńskiej floty oferując im wyższy żołd. Mowa Peryklesa, w której podważa on skuteczność takiej strategii, wydaje się świadczyć o tym, że twierdzenia Koryntyjczyków były przynajmniej częściowo uzasadnione²⁸. Ateński przywódca argumentował, że Ateńczycy mają najlepszych sterników i najlepsze załogi w Grecji, dzięki czemu mogliby skutecznie stawić czoła takiemu zagrożeniu siłami własnych obywateli i metojków²⁹. Później wspomina jednak, że cudzoziemcy służący Atenom nie ryzykowaliby wygnania po ewentualnym zwycięstwie dla kilku dni wysokiego wynagrodzenia. Najbardziej klarownym przykładem znaczenia stawek żołdu jest jedna z historii przytoczonych przez Ksenofonta³⁰. Gdy perski książę Cyrus zapytał Lizandra, czym najbardziej by go ucieszył, wódz odparł, że podniesieniem dziennej wypłaty każdego wioślarza o obola.

Jednak choć Spartanie nie mogli liczyć na zwycięstwo nad Ateńczykami dopóki nie byli w stanie zwyciężyć ich na morzu (co przekraczało ich zdolności finansowe), tak samo Ateńczycy nie mogli ich pokonać bez pokonania sił spartańskich na lądzie. To zaś łączyło się nie z pieniędzmi, a ze zdobywaniem sojuszników. Perykles twierdził, że „w jednej bitwie Peloponezyjczycy i ich sprzymierzeńcy mogliby sprostać wszystkim Hellenom”³¹. W tej samej mowie, zachowanej w relacji Tukidydesa, ateński przywódca wymienił wśród słabości Sparty brak pojedynczej instytucji podejmującej decyzje, odpowiednika ateńskiej rady (bouleutērion). Miał zapewne na myśli fakt, że Ateńczycy mogli w zasadzie ignorować obiekcje sojuszników, podczas gdy Spartanie musieli się z nimi liczyć. Tukidydes sugeruje jednak, że wspólną strategię dyskutowano na zebraniu sojuszników, które ostatecznie poparło decyzję o wojnie w 432 r. Inne takie spotkanie odbyło zimą 412 w Koryncie³². Można domniemywać, że tego typu zebrania odbywały się niemal każdej zimy, gdy zamierały działania zbrojne. Niemniej, pytanie o to, czy brak centralnego ośrodka decyzyjnego wpłynął negatywnie na działania Sparty pozostaje otwarte. Można się spierać, czy model ateński, zakładający ścisłą kontrolę, nie był bardziej niebezpieczny, ponieważ prowadził nieraz do rewolt, tak jak miało to miejsce w przypadku Mityleny w 428 r. Dopiero w 421 r., w wyniku postanowień pokoju Nikiasza, Spartanie musieli stawić czoła kłopotom ze swoimi sprzymierzeńcami, nadal były to jednak problemy nieporównywalnie mniejsze niż te, które spotkały Ateńczyków po fiasku ich wielkiej wyprawy sycylijskiej. Tukidydes w wypowiedzi Koryntyjczyków zwraca nawet uwagę, że posłuszeństwo rozkazom było mocną stroną Sparty i jej sojuszników³³.

Mógł mieć w tym miejscu na myśli różnice natury ustrojowej. W Koryncie, podobnie jak w większości sojuszników Sparty, panował ustrój oligarchiczny, podczas gdy Ateny były demokracją. O większości sprzymierzeńców Sparty wiemy niewiele, lecz we wspomnianym Koryncie władza wykonawcza spoczywała w rękach ośmiu „probouloi”³⁴. Niemal na pewno przynależność do rady warunkował cenzus majątkowy, tak jak miało to miejsce w miastach beockich na początku w. IV³⁵. Poleis, które ograniczały dostęp do tego typu praw politycznych szczyciły się, że ich ustrój można określić mianem eunomia (dobre prawo, dobry porządek)³⁶. Najpowszechniej osiągnięcie to przypisywano ustrojowi Sparty.

Był to ustrój oligarchiczny, ponieważ pełnią praw politycznych cieszyła się w nim mniejszość mieszkańców. Warunkiem pełnego obywatelstwa, dostępnego wyłącznie dla mężczyzn, było uczestnictwo we wspólnych, wojskowych posiłkach (phidition, syssition), organizowanych z comiesięcznych składek³⁷. Spartanie mogli też stracić prawa z innych powodów, jak na przykład tchórzostwo³⁸. Spartanie drugiej kategorii mogli być określani jako „hypomeiones” („niżsi”)³⁹. Jeśli tak było, to w czasach Ksenofonta byli oni już na tyle liczni, że wymieniano ich obok takich grup jak heloci, neodamōdeis (nowi obywatele) i perioikoi. Neodamōdeis byli zapewne helotami, którzy zostali wyzwoleni w zamian za służbę wojskową. Po raz pierwszy pojawiają się w latach 20. V w.⁴⁰, kiedy mogło być ich około 1000⁴¹. Później słyszymy, że stanowili część oddziału 600 hoplitów, wysłanego na Sycylię w 413 r.⁴², 300 z nich zostało wysłanych w 412 r. do Attyki⁴³, a kilku stacjonowało w garnizonie Byzantion⁴⁴. Wbrew nazwie, niemal na pewno nie byli oni pełnoprawnymi obywatelami. Być może ich status – ludzi wolnych, osiedlonych prawdopodobnie w strategicznych rejonach (po raz pierwszy w Lepreon⁴⁵) – zbliżony był do periojków⁴⁶. Ci zaś byli wolnymi ludźmi, zamieszkującymi miasta i wioski na terytorium Sparty. Nie posiadali pełni praw obywatelskich – nie mogli uczestniczyć w obradach zgromadzenia ani sprawować urzędów. Mimo to zaliczano ich do Lacedemończyków⁴⁷ i ramię w ramię ze spartiatami uczestniczyli w działaniach wojennych, przynajmniej poza Peloponezem⁴⁸, niekiedy obejmując nawet dowództwo takich operacji⁴⁹.

Zakres autonomii, jaką cieszyli się periojkowie w swoich społecznościach nadal jest przedmiotem dyskusji. Izokrates twierdził, że ich „miasta” miały mniej „siły” (dunamis) niż ateńskie demy⁵⁰. Sytuacja nie jest jednak zupełnie jasna – Herodot na przykład używał wobec nich określenia polis, co sugeruje pewną autonomię⁵¹. Jeżeli jednak miały mieć mniej władzy niż ateńskie demy, autonomia ta musiała być bardzo ograniczona. Wskazuje na to również brak w miastach położonych na terytorium Sparty budowli publicznych pochodzących z okresu jej dominacji⁵². Prawdopodobnie osiedla periojków należały do spartańskiego „państwa” i jako takie podlegały tym samym władzom, co mieszkańcy Sparty. Izokrates wspomina nawet, że eforowie mogli skazywać periojków na śmierć bez procesu sądowego, Ksenofont zaś utrzymuje, że królowie Sparty posiadali ziemię w wielu spośród tych miast⁵³.

Nie wiadomo dokładnie ilu było periojków, lecz według Herodota do bitwy pod Platejami w 479 r. stanęło ich 5000 – tyle samo co spartiatów⁵⁴. Opowieści o podziale ziemi przez Likurga, prawodawcę Sparty, sugerują, że było ich trzy razy więcej⁵⁵. Jeszcze liczniejszą grupą byli prawdopodobnie heloci, którzy pracowali na należącej do spartiatów ziemi i byli traktowani jak niewolnicy⁵⁶. Dokładna ich liczba również nie jest znana, jednak informacja zawarta u Herodota, który odnotował, że pod Platejami na każdego spartiatę przypadało siedmiu helotów, choć prawdopodobnie błędna, daje pojęcie o tym, za jak licznych ich uważano⁵⁷.

Skutkiem takiego systemu społecznego, garstkę spartiatów cieszących się pełnią praw politycznych otaczało morze różnego rodzaju obywateli drugiej kategorii. Jeden z ustępów Ksenofonta sugeruje, że na początku IV w. spartiaci stanowili zaledwie 2% męskiej populacji Sparty⁵⁸. Jednak w obrębie tej grupy władza była prawdopodobnie dużo szerzej dostępna niż np. w Koryncie. Tytularną zwierzchność nad Spartą sprawowało dwóch królów, z dwóch oddzielnych rodów królewskich. Ich bogactwo i prestiż – a jako potomkowie Heraklesa, syna Zeusa, byli uważani za półbogów – dawały im ogromny wpływ i bardzo rzadko zdarzało się, by Lacedemończycy postępowali wbrew ich woli. Jednym z tych nielicznych przykładów było odrzucenie rady króla Archidamosa, który w 432 r. odradzał wojnę z Atenami⁵⁹. Pozycję królów w ustroju Sparty najlepiej obrazuje przysięga, składana przez nich co miesiąc. Ślubowali oni rządzić w zgodzie z ustanowionymi prawami, zaś w zamian eforowie, w imieniu polis, ślubowali utrzymać pozycję królów, jeśli ci dochowają wierności przysiędze⁶⁰. Najistotniejszą z naszej perspektywy rzeczą było jednak to, że w czasie wojny jeden z królów sprawował naczelne dowództwo. Przykładami takich sytuacji są coroczne wyprawy na Attykę, a także wyprawa króla Agisa do Argolidy w 418 r., zakończona bitwa pod Mantineją.

Wspomniana comiesięczna przysięga wskazuje, że najważniejszymi po królach urzędnikami było pięciu eforów (ephoroi). Byli oni co roku wybierani spośród spartiatów i sprawowali urząd od jesieni do jesieni⁶¹. Dzierżyli w tym czasie w zasadzie najwyższą władzę⁶². Ich znaczenie podkreślał fakt, iż nie musieli stać w obecności króla⁶³, zaś lata określane były według jednego z eforów⁶⁴, nie według roku panowania władcy. Eforowie przewodniczyli zgromadzeniu⁶⁵ i wykonywali jego decyzje – to oni zapewne mobilizowali armię. Podlegali im wszyscy pozostali urzędnicy⁶⁶, mieli nawet prawo aresztować króla⁶⁷, choć nie mogli go sądzić. Pod tym względem przypominali raczej urzędników rzymskich, obdarzonych imperium, niż greckich. Nie ma na przykład żadnych przesłanek, które wskazywałyby na to, że jakikolwiek efor został oskarżony podczas sprawowania urzędu, ani tym bardziej z tegoż urzędu usunięty (wyjąwszy tych, którzy w wyjątkowych okolicznościach sprzeciwili się próbom reform Agisa IV i Kleomenesa III w III w.⁶⁸). Wydaje się, że w przeciwieństwie do rzymskich urzędników eforowie cieszyli się immunitetem również po zakończeniu kadencji.

Nie jest jasne, dlaczego Spartanie powierzyli tak niezwykłe uprawnienia eforom, lecz mógł to być sposób na pogodzenie dyscypliny, którą się szczycili, z równością wobec siebie nawzajem, którą również sobie przypisywali. Do czasów Ksenofonta używano niekiedy wobec nich określenia homoioi, „równi”⁶⁹. Eforowie mogli sprawować urząd tylko raz, zatem ich długofalowy wpływ był znikomy, zwłaszcza w porównaniu do królów, którzy, naturalnie, sprawowali swoją funkcję dożywotnio. Według Arystotelesa funkcja eforów była dostępna dla „wszystkich z ludu”, przez co sprawowali ją nieraz ludzie biedni⁷⁰. Innymi słowy, ich status łączył się wyłącznie ze sprawowanym urzędem.

Wydaje się, że eforowie nie posiadali żadnych kompetencji militarnych. Co prawda dwóch z nich zawsze towarzyszyło królowi w czasie kampanii⁷¹, jednak nawet jeśli tak było, nigdy nie ingerowali w kwestie dowodzenia, chyba, że na wyraźną prośbę monarchy. Mogli zatem mieć wpływ na strategię jedynie w najszerszym znaczeniu tego słowa, ale nie na decyzje dotyczące sposobu prowadzenia samej kampanii, czy taktyki stosowanej w danej bitwie. Nie jest jasne jak wybierano eforów. Arystoteles określa metodę wyboru jako „dziecinną” (paidoriōdēs)⁷². Takiego samego określenia filozof ze Stagiry używa w kontekście wyboru członków geruzji (gerousia), co sugeruje, że metoda mogła być ta sama⁷³. Jedynym źródłem, które opisuje tę procedurę jest żywot Likurga pióra Plutarcha⁷⁴. Kandydaci byli prezentowani zgromadzeniu w losowej kolejności, a grupa zamkniętych w pobliskim budynku osób oceniała który z kandydatów wywołał największy aplauz⁷⁵.

Przytoczona przez Tukidydesa debata nad decyzją o wojnie z Atenami⁷⁶ pokazuje, że pełnoprawni obywatele Sparty nie tylko wybierali urzędników, choćby w „dziecinny” sposób, lecz również podejmowali najistotniejsze decyzje podczas obrad zgromadzenia (ekklēsia)⁷⁷. Twierdzi się nieraz, że w rzeczywistości zgromadzenie jedynie formalnie akceptowało decyzje podjęte gdzie indziej, na przykład w geruzji, a prawo głosu zwykłych obywateli było ograniczone do wyrażenia sprzeciwu bądź aprobaty wobec danego wniosku. Tukidydes w ogóle nie wspomina jednak geruzji. Również jego opis wspomnianej debaty sugeruje, że obok Koryntyjczyków, Ateńczyków, króla Archidamosa i efora Stenelaidasa zabrali na niej głos również zwykli spartiaci. Wynika to jasno z jego stwierdzenia, że kiedy Koryntyjczycy i Ateńczycy przedstawili swoje stanowiska, spartiaci zaczęli debatować między sobą, a „opinie (gnōmai) większości (tōn pleonōn) skłaniały się w tę samą stronę”⁷⁸, czyli ku wojnie, dopóki król Archidamos nie zaprezentował przeciwnego stanowiska⁷⁹. Co więcej, co najmniej raz Tukidydes wspomina o sytuacji, w której zgromadzenie podjęło decyzję odmienną od tej zalecanej przez eforów i „sprawujących władzę” (hoi en telei)⁸⁰.

Osobną kwestią jest pytanie, jak daleko sięgała swoboda podejmowania decyzji przez spartańskie zgromadzenie. Być może wskazówką jest fakt, że w odróżnieniu od Ateńczyków Spartanie nie zapisywali podjętych decyzji w kamieniu. Niewykluczone, że wiele decyzji było podejmowanych przez eforów i „sprawujących władzę” bez odwoływania się do zgromadzenia. Mogło ono jednak odgrywać większą rolę niż wynikałoby to ze źródeł. W zasadzie za każdym razem, gdy jesteśmy informowani, że Spartanie podjęli jakąś decyzję, powinniśmy uznać to za decyzję zgromadzenia, nawet jeśli sprowadzała się ona do zaakceptowania decyzji podjętej wcześniej gdzie indziej. Świadczy o tym uwaga Tukidydesa, według którego król Agis mógł dowodząc w Dekelei podejmować decyzje „bez powagi spartańskiego państwa”⁸¹.

Wspomniany wcześniej passus Tukidydesa⁸² również wskazuje, że eforowie nie byli jedynymi urzędnikami w Sparcie, jednak to, jacy inni urzędnicy im towarzyszyli pozostaje niejasne. Wiemy o istnieniu dwudziestu ośmiu gerontów (gerontes, „starszych”), którzy tworzyli geruzję. Jednak choć mogą oni być ujęci wśród „sprawujących władzę”, a tym samym mieć wpływ na prowadzenie wojny, trudno mieć co do tego pewność. Tukidydes nigdy nie wspomina o gerontach. Ksenofont zaś nigdy nie przypisuje im takich uprawnień, w swoim dziele o ustroju Sparty przypisując im wyłącznie funkcję sądowniczą⁸³. Według Pauzaniasza, w razie potrzeby wraz z eforami i jednym z królów tworzyli oni trybunał w celu osądzenia drugiego z monarchów⁸⁴. Arystoteles jednoznacznie wskazuje, że w rzeczywistości warunkiem wstępnym do zasiadania w geruzji był nie tylko wiek (niemal na pewno musieli przekroczyć 60 lat), lecz także odpowiednie urodzenie, sam urząd zaś był dożywotni⁸⁵. Geronci byli wybierani przez obywateli Sparty, niezależnie od wątpliwości dotyczących procedury wyboru.

W administracji wojskowej najwyższą rangę miał nauarcha (nauarchos, „admirał”), być może początkowo wyznaczany na dowódcę floty do wykonania konkretnego zadania, jednak z czasem zaczęto wybierać go co roku. Nauarcha, podobnie jak eforowie, nie mógł zostać odwołany⁸⁶. Arystoteles, niemal na pewno mając na myśli Lizandra, określa urząd nauarchy jako trzeciego króla⁸⁷. Pewien stopień niezależności od władz w mieście był związany z samym charakterem tego stanowiska, ponieważ dowódcy flot często działali daleko od Sparty. Przykład Lizandra pokazuje jednak, że pozycja nauarchy nie była nienaruszalna. Jego próba wprowadzenia wąskich, złożonych z jego zwolenników oligarchii w rejonie Morza Egejskiego, została zablokowana przez eforów⁸⁸. Nauarcha miał zastępcę o tytule epistoleus (dosł. „sekretarz”)⁸⁹. Funkcjonował jeszcze jeden oficer floty – epibatēs⁹⁰.

Na lądzie, po królu i mianowanych ad hoc dowódcach polowych, takich jak Brazydas czy Gylippos, były co najmniej cztery niższe stopnie oficerskie: polemarchowie (polemarchoi, przywódcy wojenni), lochagoi (dowódcy lochoi), pentekonteres lub pentekosteres (dowódcy pięćdziesiątek) i enōmotarchai (dowódcy enōmotiai). Nie wiemy jednak w jaki sposób stopnie te były przydzielane. Można się domyślać, że nauarchowie byli w jakiś sposób wybierani, zwłaszcza od momentu, w którym urząd ten zaczęto obsadzać co roku. Podobnie mogła wyglądać sytuacja polemarchów, z których pierwszy pojawia się w źródłach jako samodzielny dowódca pod Tempe w 480 r.⁹¹ Jest jednak równie prawdopodobne, że podobnie jak młodsi oficerowie byli oni wybierani przez królów lub eforów. Ci ostatni wybierali hippagretai (dowódców (?) hippeis)⁹².

To, co jednak najbardziej rzuca się w oczy, to ilość tych stanowisk. Nie jest to może nic niezwykłego dla nas, przyzwyczajonych do stopni wojskowych aż po marszałka polnego, jednak uwagi Tukidydesa dotyczące spartańskiego łańcucha dowodzenia w bitwie pod Mantineją wskazują, że ówcześnie był to ewenement⁹³. Tukidydes stwierdził: „całe niemal bowiem wojsko lacedemońskie, z małymi wyjątkami, składa się z dowódców, którzy mają pod sobą innych dowódców”⁹⁴. O innych greckich armiach wiemy jeszcze mniej, jednak na przykład w Atenach nie było, jak się wydaje, żadnej rangi niższej niż lochagos, a zatem prawdopodobnie żadnego oddziału mniejszego niż lochos. Choć liczebność tego ostatniego różniła się w różnych armiach, nie liczyła jednak mniej niż kilkuset ludzi. Liczebność spartańskich oddziałów w dobie wojny peloponeskiej jest dyskusyjna, jednak najmniejszy z nich, enōmotia, liczył średnio zaledwie trzydziestu dwóch ludzi pod Mantineją i są podstawy by sądzić, że jego stan „etatowy” wynosił jedynie czterdziestu⁹⁵.

To oznaczało, że armia spartańska była po prostu bardziej elastyczna niż jej przeciwnicy, i to raczej to, niż trening młodych spartiatów, dawało Sparcie przewagę na polu bitwy.

Według Tukidydesa, w mowie pogrzebowej Perykles krytykował to, co określał „ciężkim treningiem” Spartan (epiponos askēsis), twierdząc, iż Ateńczycy, wiodący „nieregulowane życie” (aneimenōs diaitōmenoi) są równie odważni⁹⁶. Jednak odwaga to nie wszystko, co liczy się w bitwie. Nie może ona zastąpić ćwiczeń, które pozwoliły Spartanom wykonywać manewry nieosiągalne dla innych Greków⁹⁷. Bitwa pod Mantineją miała pokazać różnicę między spartańskim profesjonalizmem, a amatorszczyzną ich przeciwników.

Należy jednak zadać pytanie, czy ów profesjonalizm Sparty nie rozrzedził się w czasach poprzedzających wojnę peloponeską przez niedobór pełnoprawnych obywateli. Choć nie sposób mieć co do tego pewności, wydaje się, że pierwotnie wszyscy spartańscy hoplici uczestniczyli we wspólnych posiłkach, co budowało esprit de corps. Jednak gdy w 425 r. 292 spartańskich żołnierzy trafiło do niewoli na Sfakterii, było wśród nich jedynie „około 120 spartiatai”, a nie ma powodów by sądzić, że była to próba niereprezentatywna⁹⁸. Członkowie tego oddziału zostali wylosowani spośród lochoi⁹⁹. Kiedy później wyrzucano ocalałym, że nie byli tak odważni, jak ci, którzy zginęli, jeden z nich odparł, że „niezwykle celną musiałaby być strzała (atraktos), która by potrafiła odróżnić dzielnych od tchórzów”¹⁰⁰.

Kim zatem byli pozostali członkowie tego oddziału? Zwykle przyjmuje się, że periojkami, jednak identyfikacja ta może być błędna. Tukidydes twierdzi, że kiedy Spartanie zbierali siły na kampanię, „sami spartiaci (spartiatai) i najbliżsi spośród perioikoi” przybyli natychmiast, ale nadejście „innych Lacedemończyków” było wolniejsze¹⁰¹. To sugeruje, że periojkowie służyli w innych oddziałach niż „sami spartiaci”, a szereg passusów u Ksenofonta wskazuje, iż było tak również w IV w.¹⁰² Bardziej prawdopodobne jest, że oddziały Spartan składały się z pełnych obywateli i przedstawicieli klas niższych, ponieważ nawet jeśli ci drudzy nie byli wychowani w taki sam sposób jak spartiaci¹⁰³, nadal byli Spartanami i mogli zapewne korzystać z podobnych ćwiczeń w oddziałach, jakie obejmowała spartańska musztra.

Spartańscy hoplici, podobnie jak ci z innych poleis, byli uzbrojeni we włócznie o długości 2,4-2,7 m i krótki miecz. Nosili też okrągłą tarczę metrowej średnicy, wykonaną z drewna i obitą brązem¹⁰⁴. Była ona trzymana poprzez przełożenie lewego ramienia przez umiejscowioną w centrum obręcz i chwycenie biegnącego wzdłuż krawędzi paska lub sznura. Oznaczało to, że normalnie niesiona tarcza osłaniała lewą część korpusu, ale nie prawą. Osłonę prawej części zapewniać miał kolejny hoplita w szyku, stąd hoplici walczyli dosłownie ramię przy ramieniu, bowiem każdy z nich starał się chronić za tarczą sąsiada¹⁰⁵.

Nie wiadomo jak wiele uzbrojenia ochronnego innego typu nosili spartańscy hoplici w czasach wojny peloponeskiej. Zapewne podobnie jak ich przeciwnicy posiadali hełmy z brązu. Tukidydes w jednym z passusów, gdzie wydaje się odnosić do spartańskich hełmów, używa określenia piloi, które dosłownie znaczy coś wykonanego z filcu¹⁰⁶. Termin ten mógł oznaczać hełmy metalowe, które przypominały kształtem filcowe czapki, mógł też znaczyć „filcowe kurtki”. Tukidydes wspomina, że piloi „nie chroniły przed strzałami”, zaś oszczepy łamały się na nich po uderzeniu. Trudno wyobrazić sobie oszczep łamiący się na filcowym kapturze albo na jakimkolwiek hełmie¹⁰⁷. Nawet jeśli piloi oznacza tu „czapki”, spartańscy hoplici, tak jak ich odpowiedniki z innych poleis, nosili prawdopodobnie jakiś pancerz, być może skórzany, lniany lub filcowy, a także nagolennice chroniące nogi¹⁰⁸. Choć sugerowano, że mogli oni eksperymentować z lżejszym wyposażeniem, Tukidydes niejednokrotnie kontrastuje ich brak mobilności z ruchliwością ich przeciwników podczas opisu starcia na Sfakterii i raczej nie może mieć na myśli wyłącznie ich tarcz¹⁰⁹.

Walki na Pylos i Sfakterii obrazują, jak różna była wojna peloponeska od konfliktów starego typu, rozstrzyganych zwykle jedną walną bitwą. Poza wojną na morzu, Spartanie musieli walczyć w wielu zróżnicowanych warunkach terenowych – od pagórków Macedonii po pokryte krzewami wzgórza Akarnanii i od przylądków greckich wysp po wyżynne równiny Arkadii. Musieli uczestniczyć w rajdach, desantach i oblężeniach, a także walnych bitwach przeciw wojskom innego typu. Na przykład na Sfakterii stanęli naprzeciw łuczników i lekkich, uzbrojonych w oszczepy piechurów, nazywanych peltastami od wiklinowej tarczy (pelta), którą nosili, nie wspominając o tysiącach marynarzy uzbrojonych w to, co akurat było pod ręką. Byli wystawieni na deszcz pocisków, m.in. kamieni rzucanych przez marynarzy lub wyrzucanych z procy¹¹⁰.

Te innowacje w wojskowości stawiały nieraz Spartan przed problemami. Na przykład na Sfakterii zaskoczył ich atak ze strony piechoty miotającej pociski, choć mogli stawić czoła dwukrotnie liczniejszej ateńskiej falandze¹¹¹. Później ateńskie rajdy doprowadziły do spadku morale nawet wśród spartańskich hoplitów¹¹². Błędem byłoby jednak sądzić, że Spartanie radzili sobie gorzej od innych Greków. W rzeczywistości wszyscy Grecy musieli odnaleźć się w rzeczywistości wojny na niespotykaną wcześniej skalę i Spartanie zaadaptowali się doń tak samo jak inni. Na przykład w 424 r. po raz pierwszy wystawili oddziały konnicy i łuczników, a Brazydas dowiódł swojego kunsztu w wykorzystaniu lekkich sił w Macedonii i Tracji¹¹³.

Przede wszystkim Spartanie udowodnili, że są w stanie posiąść arkana walki na morzu, wbrew przytoczonym przez Tukidydesa twierdzeniom Peryklesa¹¹⁴. Innymi słowy, w końcu zrozumieli jak należało walczyć w tej wojnie, podczas gdy Ateńczykom się to nie udało. Wydaje się że, za wyjątkiem – być może – Alkibiadesa, nikt w Atenach nie pojął, iż Spartę pokonać można wyłącznie na lądzie. Z drugiej strony, król Archidamos już u zarania konfliktu (jeśli wierzyć Tukidydesowi) rozumiał, że Ateńczycy mogli być zwyciężeni wyłącznie na morzu¹¹⁵. Kiedy po klęsce ateńskiej wyprawy sycylijskiej pojawiła się ku temu sposobność, Spartanie nie tylko natychmiast ją wykorzystali, lecz również zrobili to bardzo umiejętnie¹¹⁶. Triumf Lizandra pod Ajgospotamoj był dalekosiężnym skutkiem strategii ustalonej na spotkaniu w Koryncie siedem lat wcześniej, a sugerowanej już przez Archidamosa¹¹⁷.

Już z powyższych rozważań wynika, że przeciwnik z jakim przyszło się mierzyć Spartanom był bardzo odmienny od nich samych. W jakimś momencie w swojej odległej przeszłości cała Attyka stała się pojedynczą polis. W odróżnieniu od Lacedemonu z jego elitą spartiatów i otaczającymi ją obywatelami drugiej kategorii, wszyscy mieszkańcy Attyki stali się Ateńczykami. Nie ma śladu periojków żadnego rodzaju, nie ma też odpowiednika pojęcia „Lakedaimonioi”, zbierającego razem mieszkańców Aten z mieszkańcami pozostałych miasteczek i wsi w Attyce. Słowo Attikoi na określenie ludności zamieszkującej Attykę pojawia się nader rzadko, a u Tukidydesa wcale. W Attyce nie pojawiła się też warstwa helotów, choć funkcjonowało na szeroką skalę niewolnictwo – np. w 413 r. uciekło ich przeszło 20 000¹¹⁸.

Do momentu rozpoczęcia wojny peloponeskiej Ateny były prawdopodobnie najbardziej demokratyczną polis w Grecji. Głównym ciałem podejmującym decyzje było zgromadzenie (ekklēsia), w którym uczestniczyć mogli wszyscy mężczyźni powyżej 18 roku życia będący dziećmi ze związku Ateńczyka i Atenki. W odróżnieniu od Sparty, nie obowiązywał żaden cenzus majątkowy. Należy również pamiętać, że zgromadzenie nie było tylko najwyższą władzą polityczną, jak we współczesnych demokracjach wybory lub referendum. Było de facto „rządem” Aten, zajmującym się nie tylko sprawami wielkimi, jak wojna i pokój, lecz także decydowało o obsadzie dowództwa i przydzielało siły na konkretne operacje¹¹⁹. Różnicę między Spartą a Atenami w tym zakresie doskonale obrazuje reakcja Ateńczyka Kleona na sugestię, by rozmowy pokojowe były toczone w wąskim gronie. Według Tukidydesa Kleon odparł, że teraz już wie, iż ich intencje nie są szczere, ponieważ „nie chcieli powiedzieć nic ludowi en masse, tylko chcieli usiąść z kilkoma ludźmi”¹²⁰.

Pomocą zgromadzeniu służyła rada (boulē) złożona z pięciuset obywateli powyżej trzydziestego roku życia. Teoretycznie zgromadzenie nie mogło debatować nad niczym, co nie przeszło przez ręce rady. Zachowane inskrypcje wskazują, że propozycje rady były często akceptowane bez poprawek. Zgromadzenie mogło jednak wprowadzić takie poprawki, mogło też zażądać od rady przedstawienia wniosku na konkretny temat. Co więcej, sama struktura rady wykluczała posiadanie przez nią realnego wpływu. Jej członkowie byli losowani i nawet w IV w. każdy obywatel mógł urzędować w niej dwa razy, przy czym nie pod rząd. W V wieku najprawdopodobniej tylko jedna kadencja była dopuszczalna. Rada była pomyślana jako komisja administracyjna zgromadzenia i nie należy sądzić, że miała ona w jakikolwiek sposób je ograniczać. Na przykład w 411 r. oligarchowie, którzy przejęli władzę, uważali radę za bastion demokracji i jedną z ich pierwszych decyzji było jej rozwiązanie¹²¹.

Tytularną głową państwa ateńskiego był archont, co roku wybierany spośród trzech wyższych klas obywateli. Jednak ani on, ani ośmiu innych archaicznych urzędników – polemarch, basileus (król) i sześciu thesmothetai („podejmujących decyzje”) – nie posiadało już żadnej realnej władzy. Byli oni, jak wielu innych urzędników niższego szczebla, wyłaniani w drodze losowania i nie mogli sprawować urzędu dwa razy. Najważniejszymi urzędnikami byli teraz stratedzy (stratēgoi, generałowie), wybierani co roku spośród obywateli powyżej trzydziestego roku życia. Jak sama nazwa wskazuje, pierwotnie była to funkcja czysto wojskowa i w czasie wojny peloponeskiej stratedzy nadal dowodzili armiami i flotą Aten. Byli jednak, w odróżnieniu od większości pozostałych urzędników, wybierani i mogli pełnić swój urząd nieograniczoną liczbę kadencji. W rezultacie zaczęli mieć wpływ na politykę miasta również poza sferą militarną. Perykles na przykład był wybierany co roku na piętnaście kolejnych kadencji w latach 443-429, co Tukidydes skwitował słowami: „co w teorii było demokracją, w istocie stało się rządami pierwszego obywatela”¹²².

Nawet Perykles mógł jednak „rządzić” jedynie poprzez przekonanie zgromadzenia, by przyjęło jego wnioski, a pod koniec swojej przedostatniej kadencji był nawet ukarany grzywną za prowadzenie Aten do wojny i niemal na pewno złożony z urzędu¹²³. Podobny los spotkał Eurymedonta w 424 r. po jego wycofaniu się z Sycylii, zaś jego dwóch kolegów, Pytodoros i Sofokles (nie ów słynny autor tragedii) zostało wygnanych¹²⁴. Wygnanie nie ominęło też wówczas Tukidydesa, który zawiódł jako stratēgos¹²⁵. Później w toku wojny sześciu stratēgoi zostało straconych po zwycięstwie pod Arginuzami za to, że nie ratowali rozbitków ani ciał z rozbitych ateńskich okrętów¹²⁶.

Poniżej stratēgoi było dziesięciu taxiarchoi, z których każdy dowodził jedną z dziesięciu taxeis, na jakie dzieliła się armia. Tak jak stratedzy, wybierani byli oni przez zgromadzenie. Poniżej taxiarchoi stali lochagoi, którzy pod koniec IV w. wyznaczani byli przez taxiarchoi¹²⁷. Dodatkowo było dwóch hipparchoi i dziesięciu phylarchoi dowodzących kawalerią. Na morzu eskadry floty również dowodzone były przez strategów. Pod Arginuzami były statki określone jako „podległe taxiarchoi” i „podległe nauarchoi”, co sugeruje bardziej złożoną hierarchię we flocie, brak jednak informacji, które pozwoliłyby uzupełnić ten obraz. Pojedynczymi okrętami dowodzili trierarchowie (trierarchoi) – bogaci obywatele, odpowiedzialni za wyposażenie triery, którą dowodzili – których, dopóki nie nabrali doświadczenia, trudno nazwać profesjonalistami. Najstarszym rangą zawodowym żeglarzem na trierze był sternik (kubernētēs)¹²⁸.

Triera była podstawowym okrętem wojennym wykorzystywanym przez obie strony. Miała 40 m długości i 5 m szerokości, napęd zapewniało 85 wioseł przy każdej burcie, każde poruszane przez jednego wioślarza. Najniższy rząd wioślarzy stanowiło 27 thalamioi, środkowy 27 zugioi, zaś górny 31 thranitai. Dodatkowo triera posiadała załogę na pokładzie, w tym sternika i oddział żołnierzy. Całość załogi liczyła zwykle 200 ludzi, lecz liczebność ta mogła się zwiększać, zwłaszcza w przypadku żołnierzy.

Różne passusy w źródłach antycznych, poparte rekonstrukcją triery, wskazują, że korzystając z napędu wiosłowego taki okręt mógł rozwinąć prędkość do 9 węzłów na krótkich odcinkach oraz utrzymywać prędkość rejsową 6-7 węzłów. Pod żaglem mógł zapewne osiągnąć lepsze wyniki na dłuższych dystansach, jednak żagle nie były używane w bitwach, gdyż triera pod żaglami traciła na manewrowości¹²⁹.

Triery wykorzystywano w bitwie na dwa sposoby – do taranowania lub abordażu, przy czym pierwsza z tych opcji nie wykluczała drugiej. Według Tukidydesa bitwa, w której obie strony dążyły do abordażu była toczona w sposób staroświecki¹³⁰. Już przed wojną peloponeską Ateńczycy zmniejszyli liczebność kontyngentów pokładowych do dziesięciu hoplitów i czterech łuczników, polegając głównie na taranowaniu. Taranowanie czołowe było uważane za świadectwo braku umiejętności sternika¹³¹. Zamiast tego Ateńczycy wykorzystywali szybkość i manewrowość swoich okrętów, by zaatakować burtę wrogiej jednostki. Osiągali to przez przepływanie między wrogimi okrętami (diekplous) lub przez opłynięcie flanki linii nieprzyjaciela (periplous)¹³². Niezależnie od taktyki istniało niebezpieczeństwo, że taranująca triera sama zostanie uszkodzona lub sczepi się z przeciwnikiem.

Triery ograniczały również strategię. Perykles słusznie twierdził, że nikt nie może przeszkodzić Ateńczykom w dopłynięciu tam, gdzie chcą¹³³. Najlepszym przykładem dalekiego uderzenia jest wielka wyprawa sycylijska (Sycylia leży około 960 km – wzdłuż wybrzeży – od Pireusu). Jednak oblężenie Syrakuz pokazało, że nawet miasto portowe nie może być zajęte siłami samej floty. Ateńskie oddziały dokonujące w Grecji kontynentalnej rajdów z morza nie zapuściły się nigdy dalej niż na 8 km w głąb lądu¹³⁴. Triremy były budowane głównie z myślą o bitwie i chociaż mogły wykonywać długie rejsy, jak pokazała podróż na Sycylię, nie mogły pozostawać stale na morzu, ponieważ nie były w stanie zabrać dość prowiantu, a przede wszystkim wody. Również wioślarze nie akceptowaliby długo tłoku i braku higieny. Nawet przy okazji małych operacji w okolicach Pylos Tukidydes informuje nas, że ateńskie załogi jadły turami na lądzie¹³⁵. Podobnie rzecz się miała w wypadku kontrolowanej przez przeciwnika Sfakterii¹³⁶. W czasie długich podróży zatrzymywano się tak często jak to możliwe, nawet na wrogim terenie¹³⁷.

Oznaczało to, że niezależnie od dominacji jednej ze stron na morzu, długotrwała blokada wrogich portów, nie mówiąc o całości wybrzeża, była niemożliwa. Można było jedynie rozmieścić okręty jak najbliżej portu, który chciano blokować i liczyć na to, że uda się zareagować na tyle wcześnie, by przechwycić wychodzące w morze jednostki przeciwnika. Podczas oblężenia Syrakuz słyszymy na przykład nie tylko o jednym okręcie wpływającym bezpiecznie do portu, pomimo przeważających sił floty ateńskiej, lecz także o eskadrze dwunastu okrętów, którym ta sztuka udała się mimo próby przechwycenia przez dwadzieścia trier przeciwnika¹³⁸. Nie było zatem możliwości zablokowania przez Ateńczyków Peloponezu tak, jak Wielka Brytania blokowała przeciwnika na kontynencie w czasie wojen napoleońskich i w obu wojnach światowych.

Ateny dysponowały zdecydowanie najsilniejszą flotą greckiego świata, dysponując w przededniu wojny 300 trierami¹³⁹. Druga co do wielkości flota należała do sprzymierzonej z nimi Korkyry, która miała 120 okrętów¹⁴⁰. Co więcej, Ateny mogły też dysponować jednostkami z Chios i Lesbos. Pięćdziesiąt trier z tych wysp wsparło na przykład atak na Epidauros w 430 r.¹⁴¹ Ateńczycy nie mogli naturalnie obsadzić wszystkich swoich okrętów w tym samym czasie – wymagałoby to 60 000 wioślarzy, nie wspominając o innych kosztach. Posiadanie tak dużej liczby jednostek dawało im jednak znaczne rezerwy. Dochód ze Związku Morskiego pozwolił im również na odłożenie znacznej kwoty 6000 talentów. Były to zasoby wystarczające na utrzymanie w linii 300 okrętów przez dwadzieścia miesięcy. Roczny dochód z archē wynosił wówczas 600 talentów¹⁴².

Początki archē sięgały następstw wojen perskich. Choć to Spartanie powiedli Greków do zwycięstwa, Ateńczycy wystawili mniej więcej połowę statków biorących udział w operacjach morskich. Dlatego też, gdy greckie poleis na wyspach i wybrzeżach Morza Egejskiego były niezadowolone ze spartańskiego przywództwa, zwróciły się do Aten. W efekcie, zimą 477 powołano nowy sojusz¹⁴³. Pierwotnie jego centrum mieściło się na wyspie Delos, gdzie ulokowany był również skarbiec i gdzie odbywały się spotkania reprezentantów¹⁴⁴. Dlatego też współcześnie używa się nieraz określenia „Związek Delijski”, podczas gdy starożytna nazwa brzmiała „Ateńczycy i ich sprzymierzeńcy”, tak jak Symmachia Spartańska właściwie nazywała się „Lacedemończycy i ich sprzymierzeńcy”. Ateńczycy od początku odgrywali dominującą rolę w nowym sojuszu. Według greckich standardów byli oni jego „przywódcami” (hēgemones)¹⁴⁵. To oni podejmowali decyzje o tym, które poleis mają wystawić okręty, a które wpłacić składkę. Urzędnicy, mianowani najwyraźniej przez nich, choć określani jako „greccy zarządcy” (hellēnotamiai), trzymali pieczę nad funduszami. Niezmiennie też to Ateńczycy dowodzili sprzymierzonymi siłami.

Sojusz rósł szybko zarówno dzięki dobrowolnej akcesji, jak i użyciu siły, by wreszcie objąć niemal wszystkie wyspy Morza Egejskiego, wraz z Dodekanezem. Należały doń również poleis położone na wybrzeżach Macedonii, Tracji, Hellespontu (dzisiejsze Dardanele), Propontydy (dziś Morze Marmara) i Azji Mniejszej aż po Fazelis. Początkowo sprzymierzeńcy Aten cieszyli się autentyczną niezależnością¹⁴⁶. Ateńska kontrola zawsze była jednak ścisła i już przed wybuchem wojny sojusz stał się imperium (archē)¹⁴⁷. Po podporządkowaniu Samos w 439 r. tylko mieszkańcy Lesbos i Chios cieszyli się realną niepodległością. Przede wszystkim, przynajmniej od roku 454, kiedy skarbiec Związku przeniesiono do Aten, składki pieniężne wpłacane przez członków sojuszy zaczęły przypominać trybut. Kiedy wybuchła wojna, Ateńczycy uznawali te środki za część dochodu własnej polis¹⁴⁸.

Ateńczycy mogli wymagać od swoich sojuszników dostarczenia zarówno wioślarzy do obsadzenia okrętów, jak i dodatkowych sił na lądzie. Sami mogli wystawić 29 000 hoplitów, wliczając w to metojków (metoikoi, obcokrajowcy osiedli w Atenach¹⁴⁹), choć nie wszyscy mogli służyć „na froncie”¹⁵⁰. Słyszymy też o innych hoplitach – z Miletu, Andros i Karystos¹⁵¹, z ateńskich kolonii Lemnos i Imbros¹⁵², o peltastach z Ajnos¹⁵³ i procarzach z Rodos¹⁵⁴. Korzystano też z najemników spoza imperium, wśród których warto wymienić kreteńskich łuczników¹⁵⁵.

Różnice między obiema stronami konfliktu są oczywiste, jednak to, czy były kluczowe dla wyniku ich starcia, to zupełnie inne pytanie. Ateńczycy mogli zapewne bardziej niż Spartanie wykorzystać swoich sojuszników bez konsultowania się z nimi. Jeżeli jednak opis okoliczności wyboru Kleona na dowódcę operacji na Pylos, jaki podaje Tukidydes, jest godny zaufania, ateński sposób prowadzenia wojny był niezwykle chaotyczny¹⁵⁶. Jednak choć można mieć zastrzeżenia do tak spektakularnych planów jak wyeliminowanie Beocji z wojny¹⁵⁷, czy wyprawa sycylijska¹⁵⁸, a stracenie sześciu spośród dziesięciu najwyższych rangą własnych dowódców może wydawać się przesadą¹⁵⁹, nie ma generalnie powodu by uważać, że ateński system w jakikolwiek sposób ustępował spartańskiemu.

Jeśli wziąć pod uwagę ateńską dominację na morzu, obie strony reprezentowały podobny potencjał, co może tłumaczyć „udawany” charakter działań, zwłaszcza w pierwszych latach wojny. Ostatecznie żadna ze stron nie mogła zwyciężyć, dopóki nie była w stanie stawić czoła przeciwnikowi w jego własnym żywiole.

ROZDZIAŁ II

PRZYCZYNY

Wydaje się, że przyczyny tego wielkiego konfliktu, tak jak niemal zawsze przyczyny każdej wojny, były przedmiotem kontrowersji już w czasach Tukidydesa, sądząc z tego co sam stwierdził¹⁶⁰. Wszystko zależy od tego, co mamy na myśli, kiedy mówimy o „przyczynach”. Wystarczy przypomnieć sobie stałe spory na temat mniej odległych w czasie konfliktów, by zdać sobie sprawę, że nigdy nie będziemy pewni wszystkich czynników, które doprowadziły do wybuchu wojny peloponeskiej. W tym przypadku nie wiemy nawet co dokładnie zostało powiedziane podczas debat w Atenach i Sparcie, ani jakie były warunki umów dyplomatycznych, ani tym bardziej co było mówione za zamkniętymi drzwiami albo co zaprzątało umysły osób uczestniczących w tych wydarzeniach. Trudności potęgują próby przypisania winy jednej bądź drugiej stronie. Tukidydes unika wskazania kto jest odpowiedzialny, jednak kiedy pisał, że celem jego opisu przyczyn eskalacji konfliktu jest to, „by nikt nigdy nie musiał zastanawiać się dlaczego tak wielka wojna wybuchła między Hellenami”¹⁶¹, powinien był wiedzieć, że był skazany na niepowodzenie¹⁶².

Według Tukidydesa prawdziwą przyczyną wojny była obawa Spartan przed rosnącą potęgą Ateńczyków. Rozwija on ten pogląd w trzech krótkich passusach oddzielonych długimi ekskursami¹⁶³. Pierwszy z ekskursów omawia generalne powody wrogości między obiema stronami, drugi zaś opisuje wzrost ateńskiej potęgi po wojnach perskich¹⁶⁴. W pierwszym z krótkich passusów Tukidydes wprowadza podział przyczyn na motywy (aitiai) i różnice (diaphorai) z jednej strony, a najprawdziwszą przyczynę (alēthestatē prophasis) z drugiej. Pod koniec passusu wyjaśnia się, co rozumiał przez aitiai (które w tym miejscu obejmują też diaphorai) – są to „jawnie sformułowane” powody (es to phaneron legomenai). Następnie Tukidydes wymienia wśród nich starcia między Ateńczykami a Koryntyjczykami o Korkyrę i Potidaję¹⁶⁵, które podsumowuje stwierdzeniem, że są to „aitiai, które Ateńczycy i Peloponezyjczycy już wcześniej mieli do wzajemnej nienawiści”¹⁶⁶. Następnie Tukidydes wspomina, że również Egineci, choć nie wysłali otwarcie (phanerōs) poselstw, przyłączyli się do Koryntyjczyków w ich dążeniach. Także Megaryjczycy mieli „niemałe różnice (diaphorai)” z Ateńczykami, między innymi nie wpuszczano ich do portów w ateńskiej archē ani na agorę (rynek) w samych Atenach¹⁶⁷.

Jednak za „najprawdziwszą” przyczynę wojny Tukidydes uważał strach Spartan przed rosnącą potęgą Ateńczyków¹⁶⁸. Jakkolwiek nie rozumielibyśmy znaczenia i etymologii słowa „prophasis”, przymiotnik „najprawdziwsza” jednoznacznie sugeruje, że to właśnie uważał za rzeczywisty powód konfliktu. Powód ten był jednak, z oczywistych względów, „najmniej widoczny w słowach”¹⁶⁹ (aphanestatē de logōi), w opozycji do „otwarcie wskazywanych” przyczyn. Żaden Spartiata nie przyznałby się do strachu, choć efor mógł odnosić się do rosnącej siły Aten¹⁷⁰, i nikt z ich sojuszników nie odważyłby się mówić o ich strachu, choć korkyrejski ambasador mógł się doń odwołać przed ateńskim zgromadzeniem¹⁷¹.

Należy pamiętać, że Tukidydes nie rozróżnia w tym miejscu prawdziwego powodu od fałszywych. Incydenty na Korkyrze i w Potidai, skryte skargi Eginetów i spory Megaryjczyków z Ateńczykami były jak najbardziej prawdziwe. Tukidydes podkreśla jedynie, że za tym wszystkim stał strach Spartan przed Ateńczykami.

Ten punkt widzenia można jednak podważyć. W tym celu należałoby dowieść, że pogląd o rosnącej potędze Ateńczyków jest nieprawdziwy, więc Spartanie nie mogli się jej obawiać. Czy pozycja Aten nie została znacząco zmniejszona przez utratę Beocji i Lokrydy po bitwie pod Koroneją w 447 r.¹⁷², przez wystąpienie Megary w 446 r. i przez konieczność oddania jej portów, Nizai i Pegaj, wraz z Trojzeną i Achają w „pokoju trzydziestoletnim”?¹⁷³.

Spartanie mogli jednak myśleć, że ateńska potęga rośnie, a zatem obawiać się jej, nawet jeśli byli w błędzie. Obok strat poniesionych przez Ateńczyków wymienić też należy ich zdobycze. W 443 r. założyli oni kolonię Turioj w południowej Italii (obecnie Sybaris)¹⁷⁴. W 439 r. pokonali Samos, jednego z trzech pozostałych członków Związku Morskiego dysponujących własną flotą i zmusili mieszkańców do zburzenia murów oraz oddania okrętów¹⁷⁵. Następnie założyli miasto Amfipolis w Tracji w r. 436¹⁷⁶. Kontrolowało ono nie tylko rzekę Strymon, lecz także najważniejsze przejście przez nią na trasie wschód-zachód wiodącej z Macedonii nad Hellespont¹⁷⁷. Było też ważnym dostawcą drewna dla ateńskich stoczni i leżało blisko kopalni złota w okolicach Góry Pangajon.

W 436 r. Perykles doprowadził do podjęcia wyprawy na Morze Czarne, zakończonej osiedleniem się kolonistów w Amissos i Synopie¹⁷⁸. Datacja tych fundacji możliwa jest dzięki nowej lekcji listy ofiar, w której występuje druga z nich¹⁷⁹. Mogło to spowodować pewien niepokój Megaryjczyków, którzy w VI w. osiedlili się w pobliskiej Heraklei Pontyjskiej. Prawdopodobnie w pierwszych latach ósmej dekady V w. miała też miejsce ateńska ekspedycja do Akarnanii¹⁸⁰. Doprowadziło to do zawarcia sojuszu, który okazał się nie być bez znaczenia w nadciągającej wojnie. Mogło to również zaniepokoić Koryntyjczyków, którzy mieli w tym rejonie kilka kolonii. Dodatkowo sojusz z Korkyrejczykami w 433 r. znacząco wzmocnił pozycję Aten, ponieważ Korkyra dysponowała drugą co do wielkości flotą w Grecji (po ich własnej). Mniej więcej w tym czasie, w 432 r., zapewne na skutek tego przymierza przybyli do Aten posłowie z Rhegion (Reggio di Calabria) w południowej Italii i z Leontinoj na Sycylii, by również zawrzeć lub odnowić z nimi sojusze¹⁸¹. Także te umowy okazały się mieć wpływ na losy wojny.

Tak więc wpływy Ateńczyków nadal się rozszerzały w latach po „pokoju trzydziestoletnim”, choć można odnieść wrażenie, że swój zenit osiągnęły w latach pięćdziesiątych, wraz z podporządkowaniem Grecji centralnej. Tukidydes zdawał sobie z pewnością sprawę z większości tych wydarzeń, choć nie wspomina o wyprawie czarnomorskiej. Wątpliwości dotyczące jego analizy przyczyn wybuchu wojny przypisać należy temu, że nie prezentuje on tych informacji w sposób systematyczny.