Tytuł oryginału

Geschichte der Königlich Preußischen Armee bis zum Jahre 1807

Von den Anfängen bis 1740

© Copyright Curt Jany

© All Rights Reserved

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2021

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Bernard Lipka

Redakcja:

Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Projekt okładki:

Paulina Klimek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-8178-701-7

Bezpłatny fragment

Księga czwarta. Armia w czasach panowania pierwszego króla

Rozdział I. Wojna z Francją (1688-1697)

1. Holenderski korpus posiłkowy. Przebieg wojny w 1688 roku

2. Kampania 1689 roku. Oblężenie Bonn

3. Kampania 1690 roku. Bitwa pod Fleurus

4. Brandenburski korpus posiłkowy na Węgrzech (1691-1692). Bitwa pod Slankamenem

5. Kampanie 1691 i 1692 roku na froncie zachodnim

6. Brandenburski korpus posiłkowy na Węgrzech w latach 1693-1697

7. Kampania 1693 roku na froncie zachodnim. Bitwa pod Neerwinden

8. Brandenburskie wojska w północnych Włoszech w latach 1691-1696 i nad górnym Renem w 1697 roku

9. Kampanie w Niderlandach Hiszpańskich w latach 1694-1697

Rozdział II. Od pokoju w Rijswijk do wybuchu wojny o sukcesję hiszpańską

1. Redukcja armii po pokoju w Rijswijk

2. Konflikty na północy. Królewska korona

Rozdział III. Armia pruska w wojnie o sukcesję hiszpańską

1. Zbrojenia Prus. Korpus posiłkowy dla państw morskich

2. Kampania 1702 roku nad dolnym Renem i nad Mozą

3. Działania wojenne w 1703 roku

4. Kampania w południowych Niemczech w 1704 roku

5. Korpus księcia Anhalt-Dessau Leopolda w północnych Włoszech i w Prowansji w latach 1705-1707. Cassano, Calcinato, Turyn, Tulon

6. Pruskie wojska w Niderlandach i nad górnym Renem w latach 1705-1707

7. Kampanie w Niderlandach w latach 1708 i 1709

8. Korpus Arnima w północnych Włoszech (1708-1712)

10. Armia brandenburska w chwili śmierci króla Fryderyka I

Rozdział IV. Rozwój wewnętrzny armii za panowania pierwszego króla

1. Naczelne dowództwo i administracja wojskowa

2. Oficerowie

3. Uzupełnienia dla armii

4. Milicja krajowa

5. Żołd, aprowizacja, służba medyczna

6. Uzbrojenie, umundurowanie i wyposażenie

7. Artyleria i wojska inżynieryjne

8. Wyszkolenie, sposób walki i prowadzenia działań wojennych

Księga piąta. Król Fryderyk Wilhelm I

Wstęp

Rozdział I. Objęcie rządów i reorganizacja armii

Rozdział II. Wojna na Pomorzu w 1715 roku

Rozdział III. Rozbudowa i wzmocnienie armii

1. Piechota

2. Jazda

3. Artyleria i korpus inżynieryjny

4. Liczebność armii

Rozdział IV. Przygotowania do wojny. Korpus posiłkowy nad górnym Renem w latach 1734-1735

Rozdział V. Wojsko

1. System kantonalny

2. Zagraniczne zaciągi

3. Morale i dyscyplina

4. Awanse i opieka

Rozdział VI. Korpus oficerski

Rozdział VII. Administracja wojskowa

1. Organizacja

2. Aprowizacja i zakwaterowanie

3. Umundurowanie, uzbrojenie, remonty

4. Uzbrojenie i artyleria

Rozdział VIII. Wyszkolenie i sposób walki

1. Piechota

2. Jazda

3. Artyleria

4. Większe manewry

Bibliografia

KSIĘGA CZWARTA

ARMIA W CZASACH PANOWANIA PIERWSZEGO KRÓLA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ I 

WOJNA Z FRANCJĄ (1688-1697)

Okres, w którym armia brandenburska stała się „królewsko-pruską”, jest najmniej znany w całej historii sił zbrojnych. Jego obraz został całkowicie przyćmiony przytłaczającą osobowością Wielkiego Elektora, imponująco skutecznymi działaniami Fryderyka Wilhelma I oraz pełnym heroicznych czynów panowaniem Fryderyka Wielkiego. O latach, którym teraz poświęcimy naszą uwagę, niewiele zachowało się w ludzkiej pamięci. A przecież to wtedy powstały fundamenty dla późniejszego rozwoju armii. W tym też okresie należy szukać początków systemu kantonowania Fryderyka Wilhelma I. Jego pierwowzorem była wprowadzona za panowania elektora Fryderyka III praktyka powoływania rekrutów, dzięki czemu dawna armia zaciężna miała zapewniony stały napływ uzupełnień. To wtedy rozpoczęto stosowanie taktyki liniowej, dzięki której w epoce Fryderyka Wielkiego pruska armia osiągnęła swoje największe sukcesy wojenne. W tym okresie armia przelała tak wiele krwi na polach Flandrii, Brabancji i Artois, nad bawarską częścią Dunaju, pod słońcem Włoch, w Alpach Zachodnich i na Nizinie Węgierskiej, że chyba wart jest on przypomnienia.

Objęcie rządów przez Fryderyka III przypada na bardzo burzliwe czasy. „Londyn” i „Amsterdam” były ostatnimi słowami-hasłami Wielkiego Elektora. Od dawna znał on plany namiestnika Oranii, księcia Wilhelma III. W 1688 roku Wilhelm podjął w końcu decyzję o zaokrętowaniu swojej armii i pożeglowaniu do Anglii celem obalenia jej katolickiego władcy, swojego teścia, króla Jakuba II Stuarta¹. Przejmując władzę w Anglii, książę miał nadzieję nie tylko na uchronienie Niderlandów od niebezpieczeństwa grożącego im ze strony ewentualnego sojuszu francusko-angielskiego, ale też na doprowadzenie do zdecydowanej zmiany układu sił w Europie. Wiedział jednak, że jego inicjatywa wywoła reakcję Francji i dlatego szukał sojuszników, których wojska zastąpiłyby poprowadzoną przez niego na wyspy brytyjskie niderlandzką armię i broniły jego kraju przed francuskim najazdem. Wilhelm chciał zapobiec powtórce sytuacji z 1672 roku, tym bardziej że Kolonia także tym razem nie zabraniała Francuzom przejścia przez swoje terytorium.

Realizując swój plan przesunięcia francuskiej granicy na linię Renu, Ludwik XIV w 1684 roku zajął Luksemburg i zrobił wszystko, aby kapituła kolońskiej katedry wybrała strasburskiego biskupa Wilhelma von Fürstenberga koadiutorem, a tym samym następcą elektora Maksymiliana Henryka². Pod wpływem Fürstenberga kapituła w 1687 roku wyraziła zgodę na wkroczenie na terytorium arcybiskupstwa francuskich oddziałów i otworzyła im bramy twierdz arcybiskupstwa. 3 czerwca 1688 roku zmarł arcybiskup Maksymilian Henryk. Po kontrowersyjnych wyborach jego następcą nie został jednak Fürstenberg, lecz popierany przez kurię rzymską bawarski książę Józef Klemens. Francja poczuła się głęboko dotknięta. Jej dążeniom do przeniesienia granicy na linię Renu zagrażały ponadto szybkie postępy cesarskich wojsk na Węgrzech. 6 września 1688 roku elektor Bawarii Maksymilian Emanuel zdobył Belgrad. Konflikt o tereny zajęte przez Francję w ramach polityki „reunionów”³ był jednak nadal nierozwiązany. W podpisanym w 1684 roku w Ratyzbonie traktacie Rzesza z powodu zagrożenia ze strony Turków wprawdzie zaakceptowała przynależność do Francji na okres 20 lat zajętych przez nią terenów oraz Strasburga i Kehl, ale nie zrezygnowała ze swoich praw. Ludwik XIV dążył do ostatecznego przyłączenia ich do swojego królestwa i chciał w tym celu wykorzystać zaangażowanie cesarskich wojsk na Węgrzech.

W międzyczasie do pogłębienia konfliktu przyczyniła się kwestia sukcesji w Palatynacie. Po śmierci w 1685 roku ostatniego władcy z linii Palatynatu-Simmern, elektora Karola II, Palatynat przeszedł na własność linii Palatynatu-Neuburga. Roszczenia do Palatynatu będącego własnością alodialną wymarłej linii wysunął również w imieniu Elżbiety Charlotty, siostry Karola II i żony swojego brata księcia Filipa Orleańskiego, król Ludwik XIV. Zdobycie i utrzymanie granicy na Renie już zawsze miało być nadrzędnym celem francuskiej polityki. Konflikt o sporne terytoria był więc dla Ludwika XIV znakomitą okazją do rozpoczęcia wojny z Rzeszą, której zachodnie kraje były niemal całkowicie ogołocone z wojska. Temu zamiarowi w pewnym stopniu sprzyjało przedsięwzięcie podjęte przez księcia Orańskiego, który przygotowując się do inwazji na Wyspy Brytyjskie, wycofał dużą część swoich oddziałów z nadreńskiego teatru wojny.

1. HOLENDERSKI KORPUS POSIŁKOWY. PRZEBIEG WOJNY W 1688 ROKU

30 czerwca 1688 roku odnowiono zawarty trzy lata wcześniej traktat sojuszniczy między Brandenburgią a Zjednoczonymi Prowincjami Niderlandów⁴. 15 sierpnia w Celle podpisano dodatkowe porozumienie, w którym Brandenburgia zobowiązywała się przekazać do dyspozycji Niderlandów korpus posiłkowy złożony z 6000 ludzi (bez sztabów i primaplana). Na zaciąg piechura Niderlandczycy przyznali 12 talarów, a rajtara 40. Przejęli również cały koszt utrzymania kontyngentu. Jak wynikało z relacji brandenburskiego posła w Paryżu Ezechiela von Spanheima, nie ulegało wątpliwości, że Francja przygotowuje się do wojny. Po otrzymaniu wiadomości, że generał-porucznik markiz de Boufflers zwrócił się do władz Trewiru z prośbą o zezwolenie na przemarsz jego wojsk przez terytorium elektoratu, brandenburski elektor Fryderyk III polecił marszałkowi Schombergowi zajęcie Kolonii celem obrony tego ważnego miasta. 20 września wydzielony z regimentów kwaterujących w Księstwie Kleve brandenburski oddział, złożony z 9 primaplana i 1350 żołnierzy, wkroczył pod dowództwem podpułkownika Georga Sigismunda von Heidena z regimentu margrabiego Filipa do Kolonii. Do miasta nad Renem swoje wojska wysłał również rządzący Palatynatem elektor Jan Wilhelm. 3 października francuski emisariusz Verjus przekazał Sejmowi w Ratyzbonie wystawiony 24 września akt wypowiedzenia wojny.

Już następnego dnia, 25 września, francuskie kolumny rozpoczęły ofensywę. Armia marszałka Durasa⁵, dowodzona tytularnie przez Delfina⁶, złożona z 34 batalionów i 52 skwadronów, otoczyła niemiecką twierdzę Philippsburg (na wschód od Germersheim). Markiz de Boufflers ruszył na czele 10 batalionów i 2000 rajtarów w kierunku Kaiserslautern⁷. Zebrany między Mozą a Sambrą korpus, liczący 10 000 - 12 000 ludzi i dowodzony przez marszałka d’Humièresa, podążył przeciwko Liège⁸. W tym samym czasie licząca 13 000 ludzi armia księcia Orańskiego, dowodzona za zezwoleniem elektora Brandenburgii przez marszałka Schomberga, zbierała się u ujścia Mozy koło Hellevoetfluis na przeprawę do Anglii⁹. Pozostałe oddziały, o ile nie należały do garnizonów twierdz, zebrał pod Nijmegen prawie 70-letni książę Georg Friedrich von Waldeck, zastępca naczelnego dowódcy armii Niderlandów. Niemieckie kontyngenty oddane na służbę Zjednoczonych Prowincji, wśród nich 13 000 Brandenburczyków, maszerowały w tym czasie w kierunku Niderlandów¹⁰.

11 października 1688 roku na Mooker Heide koło Nijmegen odbyło się formalne przekazanie Niderlandom brandenburskiego kontyngentu, który składał się z następujących formacji:

Primaplana

Żołnierze

Regimenty piechoty

Elektorowej (1689 margrabiego Karola Filipa,

1695 margrabiego Chrystiana Ludwika)

4

480

Następcy tronu

6

720

Margrabiego Filipa Wilhelma

6

720

Derfflingera (1695 Lottuma)

6

720

Księcia Anhalt (= Dessau)

4

480

Alt-Holsztyn (1694 Schlaberndorffa)

4

480

Jung-Holsztyn (1694 Holsztyn)

4

480

Spaena (1693 margrabiego Chrystiana Ludwika, 1695 la Cave)

4

180

Zietena i Briquemaulta (1690 księcia Anhalt-Zerbst)

6

720

W sumie:

44

5280

Regimenty jazdy

Spaena (1693 Heidena)

6

300

Briquemaulta (1692 Heidena, 1693 margrabiego Filipa Wilhelma)

6

300

W sumie:

12

600

„Nasi ludzie bardzo się podobali panom Holendrom. To rzeczywiście kwiat naszej piechoty” – pisał pułkownik Schlaberndorff do księcia Anhalt.

A ponieważ Brandenburczycy zobowiązali się, że pozostawią 6000 z tych żołnierzy w służbie Zjednoczonych Prowincji aż do zakończenia wojny, przez następnych dziewięć lat nie byli oni do dyspozycji elektora. Ich przekazanie było jedną z ostatnich idei Wielkiego Elektora. Walcząc w obronie protestantyzmu i przeciwko Ludwikowi XIV, te otrzymujące holenderski żołd oddziały nadal służyły interesom brandenbursko-pruskiego państwa, niemniej zawarty ze Zjednoczonymi Prowincjami traktat był dla Brandenburgii w dużym stopniu niekorzystny. W piechocie większość regimentów była podzielona. Podjęta w 1692 roku próba zastąpienia pojedynczych batalionów całymi regimentami zakończyła się niepowodzeniem. Elektor nie miał również wpływu na wypłatę żołdu, pieniędzy na zaciąg nowych rekrutów w celu uzupełnienia ubytków, wyposażenia oddziałów w wozy itd. W jego gestii pozostało wprawdzie obsadzanie stanowisk oficerskich, ale oddziały podlegały niderlandzkiej jurysdykcji. Na dodatek rozgorzała niebawem wojna zagrażała brandenburskim terytoriom nad dolnym Renem i dlatego zaszła konieczność dokonania nowych zaciągów, które zastąpiły oddane Zjednoczonym Prowincjom oddziały. Byli też ludzie, którzy ostrzegali przed związaniem się z Niderlandami. Jednym z nich był Hans Adam von Schöning, którego elektor Fryderyk III 11 maja, kilka dni po objęciu rządów, mianował feldmarszałkiem-porucznikiem. Po wyjeździe Schomberga to on został naczelnym dowódcą brandenburskiej armii. Niewykluczone, że wpływ na opinię Schöninga miały jego dawne relacje z Francuzami. Jednak elektor także miał wątpliwości. 25 października 1688 roku w rozmowie z posłem cesarskim Fridagiem stwierdził: „Żałuję, że za namową księcia Orańskiego oddałem dobrych żołnierzy Holandii. To nauczka, o której będę pamiętać do końca życia”¹¹. Nie była to wszakże jedyna tego rodzaju decyzja władcy. Z powodu rosnącego deficytu w budżecie państwa armia była ciągle dzielona na małe kontyngenty, które jako oddziały utrzymywane z subsydiów musiały służyć obcym władcom. Takie postępowanie cechowało cały okres panowania Fryderyka III i mimo wielkich wysiłków doprowadziło do szybkiego spadku znaczenia Brandenburgii w Europie.

W traktacie zawartym ze Zjednoczonymi Prowincjami nie zastrzeżono, że korpus posiłkowy musi pozostać niepodzielony i posiadać własnego dowódcę oraz sztab. W efekcie już niebawem poszczególne jego formacje zostały przydzielone do załóg twierdz albo pomieszane z holenderskimi i innymi oddziałami posiłkowymi. Pierwsze jego kwatery znajdowały się w Arnhem, Nijmegen i Grave. Batalion Spaena został przeznaczony do wzmocnienia załogi Kolonii, gdzie przybył 24 października. Rozwiązany prawie całkowicie z powodu odejścia holenderskich batalionów i kolońskiego oddziału wydzielonego garnizon Wesel został uzupełniony pozostałymi w prowincji trzonami regimentów następcy tronu, margrabiego Filipa i Derfflingera (po 2 kompanie), batalionem Cournuauda oraz połową regimentu Varenne’a, która miała zostać doprowadzona do stanu ośmiu kompanii (1000 żołnierzy). Pozostałych osiem kompanii Varenne’a posłużyło do stworzenia nowego regimentu dla pułkownika Karla Philippa, barona Wylich zu Lottum, który przeszedł do armii brandenburskiej ze służby holenderskiej¹². W tym czasie w Wesel prowadzono też intensywne prace nad dokończeniem umocnień tamtejszej twierdzy¹³.

Po pierwszej, nieudanej z powodu niekorzystnego wiatru próbie wyjścia w morze w dniu 29 października, flota księcia Orańskiego opuściła 11 listopada holenderskie porty. Cztery dni później jego armia zeszła na ląd w zatoce Tor. Operacja zakończyła się powodzeniem, słaby opór Jakuba II został szybko przełamany. 1 stycznia 1689 roku obalony król zbiegł do Francji, a rządy w Anglii objął Wilhelm Orański. Tylko w katolickiej Irlandii nadal przeważali stronnicy Stuartów. Pozostawiona na kontynencie armia księcia Waldeck, licząca około 16 000 ludzi i składająca się tylko w około jednej czwartej z oddziałów holenderskich, na rozkaz księcia Orańskiego zajęła pod koniec listopada pozycje nad dolnym Renem w okolicach Rees, Wesel, Duisburga i Essen¹⁴. W razie konieczności mogła stamtąd ruszyć pod Kolonię, dokąd 18 listopada wysłano dalszych 1200 brandenburskich (bataliony Alt-Holsztyn oraz Zieten-Briquemault) i holenderskich żołnierzy.

Spodziewany najazd nastąpił nie tam, lecz w południowych Niemczech. Philippsburg bronił się do 29 października, a Koblencja z powodzeniem przetrzymała sześciodniowy ostrzał. Tylko silnie umocniona Moguncja otworzyła generałowi Boufflersowi swoje bramy, nie stawiając żadnego oporu. W międzyczasie Szwabię i Frankonię najechały lotne zagony Francuzów, siejąc w bezbronnym kraju aż do Ulm spustoszenie i pożogę. Ich okrucieństwo i apele o pomoc spowodowały, że na południe Niemiec śpiesznymi marszami podążyły z Węgier niektóre cesarskie regimenty, Bawarczycy oraz oddziały szwabskiego okręgu Rzeszy. Z pomocą stawiających w wielu miejscowościach opór chłopów udało im się oczyścić z najeźdźców kraj aż do Schwarzwaldu¹⁵.

22 października 1688 roku elektorzy Brandenburgii Fryderyk III, Saksonii Jan Jerzy III, książę Hanoweru Ernest August i landgraf Hesji-Kassel Karol na spotkaniu w Magdeburgu postanowili wysłać nad środkowy Ren wspólną armię. W jej skład weszło 10 000 Sasów, 7400 Hanowerczyków i 2000 Hesów. Brandenburgia, której armia stacjonowała w Dolnej Nadrenii, oddała 1500 ludzi, a mianowicie dwa bataliony (8 kompanii) pieszej gwardii przybocznej pułkownika Georga Abrahama von Arnima, przyboczny regiment jazdy pułkownika Joachima Balthasara von Dewitza i kilka armat polowych. Ta pośpiesznie zebrana armia, dowodzona w imieniu elektora Saksonii przez feldmarszałka Heino Heinricha von Flemminga, zabezpieczyła Frankfurt nad Menem, osłoniła Frankonię i zmusiła nawet pojedynczymi akcjami Francuzów do prawie całkowitego opuszczenia położonej na prawym brzegu Renu części Palatynatu. Na rozkaz ministra wojny Louvois najeźdźcy przed odwrotem w haniebny sposób spustoszyli cały kraj.

W czasie gdy armia księcia Waldeck zajęła zimowe kwatery na holenderskim terytorium nad dolną Mozą i IJssel, w Dolnej Nadrenii, niezależnie od garnizonów Wesel i Kolonii skoncentrowano liczące 8000 ludzi oddziały brandenburskie, które przybyły ze środkowych prowincji Brandenburgii i z Prus. Były to:

Piechota:

• 8 kompanii gwardii przybocznej,

• 8 kompanii z regimentu Barfusa,

• 4 kompanie z regimentu Dönhoffa,

• 4 kompanie z regimentu księcia Kurlandii,

• 7 kompanii złożonych z żołnierzy wybranych z brandenburskich oraz pomorskich garnizonów i dowodzonych przez pułkownika Bernharda von Huttena.

Jazda:

• 2 kompanie gwardii trabantów,

• 3 kompanie grands mousquetaires włącznie z kompanią, którą podpułkownik Dubislav Gneomar von Natzmer w lipcu i sierpniu 1688 roku zwerbował wśród niemieckiej szlachty,

• 1 kompania grenadierów konnych,

• po 6 kompanii z regimentów następcy tronu, Derfflingera, księcia Anhalt i Lüttwitza.

Dragonia:

• po 8 kompanii z regimentów przybocznego i Derfflingera.

W sumie na początku 1689 roku w Dolnej Nadrenii pod rozkazami Schöninga stacjonowało 10 520 brandenburskich żołnierzy. W środkowych prowincjach Brandenburgii pozostały tylko garnizony oraz osiem kompanii gwardii przybocznej, a w Prusach garnizony, po jednym batalionie z regimentów Dönhoffa i księcia Kurlandii, regiment jazdy księcia Henryka Saskiego i dragoni Perbandta¹⁶. Wszędzie jednak prowadzono intensywne akcje werbunkowe. W październiku 1688 roku regimenty otrzymały rozkaz utworzenia dwóch nowych kompanii. Po ich powstaniu zarówno holenderski, jak i brandenburski batalion podzielonych regimentów miał składać się z pięciu kompanii. Gwardię przyboczną powiększono z 24 do 30 kompanii (6 batalionów), do których w czerwcu 1688 roku doszła kompania marchijskich kadetów. Wzmocniony został też batalion morski we Wschodniej Fryzji, który otrzymał czwartą kompanię¹⁷. Dragonów Perbandta powiększono do czterech kompanii. Identyczny 4-kompanijny skwadron zorganizował w Prusach pułkownik Friedrich Wilhelm von Wittenhorst zu Sonsfeld¹⁸.

W sumie wraz z posiłkami dla garnizonów¹⁹ w brandenburskich prowincjach środkowych i w Prusach powołano do wojska 5074 rekrutów.

Wzmacnianie jazdy rozpoczęto dopiero po uzupełnieniu szeregów piechoty. Pierwotny plan zakładał, że stan każdej kompanii rajtarów zostanie podwyższony o 25, a dragonów o 11 ludzi. Wszystkie kompanie rajtarów i dragonów miały zatem liczyć po 75 żołnierzy. 19 lutego 1689 roku elektor polecił zawieszenie wzmacniania formacji dragonów i powiększenie każdego regimentu jazdy z sześciu do ośmiu kompanii. Później doszła do nich jeszcze jedna, dzięki czemu wszystkie regimenty składały się odtąd z trzech skwadronów, każdy po trzy kompanie (150 rajtarów). 4 primaplana i 88 rajtarów, którzy pozostali po przejściu regimentu Briquemaulta na służbę holenderską, stanowiło trzon nowej, złożonej z ośmiu kompanii formacji jazdy generała-majora Franza du Hamela²⁰, którego stary regiment został rozbity w 1679 roku.

2. KAMPANIA 1689 ROKU. OBLĘŻENIE BONN

Wskutek ociężałości funkcjonowania Sejmu wypowiedzenie przez Rzeszę wojny Francji przeciągnęło się aż do 3 kwietnia 1689 roku. Rzesza nie miała własnej armii. Dla Niemiec walczyli w praktyce tylko cesarz, którego siły były zaangażowane w wojnę z Turcją, oraz „uzbrojone stany”. Postanowiono zatem utworzyć trzy armie. W celu osłony górnego Renu do liczących 20 000 ludzi wojsk elektora Bawarii Maksymiliana Emanuela dołączyły cesarski korpus posiłkowy oraz kontyngenty bawarskiego i szwabskiego okręgu Rzeszy. Nad środkowym Renem 40 000 żołnierzy cesarskich, saskich, hanowerskich i heskich miało pod dowództwem księcia Karola V Lotaryńskiego odzyskać Moguncję. Znajdująca się w Dolnej Nadrenii 27-tysięczna armia brandenburska elektora Fryderyka III otrzymała zadanie odzyskania znajdujących się w rękach francuskich twierdz. Brak było jednak naczelnego dowódcy i dlatego współdziałanie tych trzech amii zarówno między sobą, jak i z holenderskimi oraz hiszpańskimi oddziałami w Niderlandach mogło nastąpić tylko na drodze pertraktacji i ustępstw.

Rozpoczynając wojnę, Ludwik XIV liczył na szybkie sukcesy. Teraz stanął u progu ogólnoeuropejskiej wojny. A ponieważ do wojny przystąpiła również Hiszpania, musiał wystawić armię także na linii Pirenejów. Inny korpus Francuzi oddali do dyspozycji króla Jakuba na wyprawę do Irlandii. Na flandryjskim teatrze wojny dowodził marszałek d’Humières. Przeciwko wojskom niemieckim Francja wystawiła dowodzoną przez marszałka Durasa armię podzieloną na kilka korpusów w Alzacji, Palatynacie i nad Mozelą. Miały one polecenie obserwowania przeciwnika i czekania, aż konflikty w szeregach przeciwnika i brak odpowiednich środków doprowadzą do rozpadu koalicji. Francuskie oddziały miały unikać rozstrzygającej bitwy, gdyż korzyści ze zwycięstwa nie dorównywałyby stratom poniesionym w przypadku porażki²¹.

W kampanii 1689 roku armia brandenburska miała składać się włącznie z primaplana z 26 858 ludzi, a mianowicie: 4662 w jeździe (formacje przyboczne i 7 regimentów), 2282 w dragonii (3½ regimentu), 19 116 w piechocie (26 batalionów) i 798 w artylerii. Podstawą tych wyliczeń były przewidziane etaty kompanii poszczególnych rodzajów broni (piechota – 125 żołnierzy, jazda – 50, dragonia – 64), mimo że w chwili wybuchu wojny nie powołano, jak wcześniej planowano, żołnierzy zwolnionych celem zredukowania kosztów w 1687 roku (siedmiu w kompaniach pieszych oraz trzech w jeździe i dragonii). Każda kompanii piechoty posiadała w swoich szeregach dwóch dragonów²². Skład armii był następujący:

Jazda:

• gwardia trabantów – 3 kompanie po 132 żołnierzy. Obok istniejących już dawniej dwóch kompanii, nazywanych od maści dosiadanych koni białą i czarną, w lutym i marcu 1689 roku w Halberstadt powstała trzecia kompania, brązowa;

• grands mousquetaires i grenadierzy konni – 4 kompanie po 65 żołnierzy²³;

• 7 regimentów jazdy (przyboczny²⁴, następcy tronu, księcia Anhalt, Derfflingera, księcia Saskiego, Lüttwitza i du Hamela) – każdy po 8 kompanii.

Obie nowe kompanie regimentu następcy tronu nie dołączyły do niego, lecz wspólnie z obiema kompaniami przejętymi zgodnie z traktatem z 15 kwietnia 1689 roku od Księstwa Meklemburgii-Güstrowa utworzyły skwadron dowodzony przez podpułkownika Kaspara Friedricha von Lehtmate. Nowe kompanie regimentu saskiego pozostały w Prusach, wskutek czego formacja ta składała się z 6 kompanii.

Dragonia:

• 2 regimenty (przyboczny i Derfflingera – każdy po 8 kompanii;

• 2 skwadrony (Sonsfelda i margrabiego Ansbach) po 4 kompanie i skwadron Perbandta – 2 kompanie.

Skwadron margrabiego Ansbach Jerzego Fryderyka powstał z trzech przejętych przez księstwo kompanii oraz jednej, którą podpułkownik Heiden zlecił kapitanowi Le Jeune zwerbować w Kolonii²⁵. Dwie kompanie skwadronu Perbandta pozostały w Prusach, jedną z należących do armii polowej podpułkownik Wilhelm Albrecht von Rauter wziął jako służbę ordynansową przy dworze i eskortowania elektorskich bagaży, a jedna dołączyła do skwadronu Sonsfelda, który składał się odtąd z 5 kompanii.

Piechota:

• gwardia przyboczna – 5 batalionów albo 25 kompanii oraz kompania kadetów marchijskich;

• 3 regimenty – każdy po 2 bataliony albo 10 kompanii: Dönhoffa, Barfusa i Schomberga. Ten ostatni, utworzony dla generała-majora hrabiego Karola von Schomberga, składał się z 7 kompanii oddanych przez pułkownika de Huttena oraz stacjonujących poprzednio w Magdeburgu 2 kompanii z regimentu margrabiego Karola i samodzielnej kompanii Huttena.

• 15 batalionów: następcy tronu, margrabiego Filipa, księcia Anhalt, Derfflingera, Spaena, księcia Kurlandii (później Heidena²⁶), Briquemaulta, Zietena, Dohny²⁷, Bellinga, Varenne’a, Lottuma, Cournuauda oraz Alt- i Jung-Holsztyn – wszystkie po 5 kompanii;

• 1 kompania utworzona z piemonckich waldensów, którzy z powodu swojej wiary zostali przez Francuzów przepędzeni z alpejskich dolin w Piemoncie; zorganizowana pod koniec 1688 roku w Magdeburgu przez kapitana Schmidta²⁸.

Artyleria polowa armii składała się z 40 armat, a mianowicie: 4 12-funtowych, 4 6-funtowe, 26 3-funtowych i 6 foglerzy oraz 4 haubic, 4 moździerzy i 4 petard. Do nich dołączyło jeszcze 20 dział z Wesel. Od 1 grudnia 1688 roku podlegała ona rozkazom mianowanego Generalfeldzeugmeistrem barona von Spaena i pułkownika Ernsta Weilera, którego elektor w sierpniu 1689 roku w wydanym w Bonn rozkazie awansował do stopnia generała-majora, a cesarz w 1691 roku podniósł do stanu szlacheckiego. Żołnierze, podobnie jak w 1677 roku podczas oblężenia Szczecina, byli podzieleni na kompanie. Było ich przypuszczalnie sześć, gdyż poza pułkownikiem, podpułkownikiem i kapitanem armii było 6 kapitanów artylerii, 6 poruczników i 6 junkierów artylerii. Oprócz nich artyleria składała się z 1 starszego ogniomistrza, 22 ogniomistrzów, 2 petardników, 1 kwatermistrza, 4 furierów, 8 furierów-strzelców, 5 kaprali-puszkarzy, 70 puszkarzy, 92 pomocników, 4 doboszy, 1 paukera, 1 profosa, 2 ceklarzy oraz pewnej liczby rzemieślników. W sumie, włącznie z 492 pachołkami, cała artyleria składała się z 798 ludzi i 926 koni²⁹.

Należy ponadto wspomnieć, że elektor zabrał na kampanię 30 konnych łowczych, którzy swoimi strzelbami oddali podczas oblężenia Bonn cenne przysługi, podobnie jak wcześniej pod Anklam i Szczecinem. Na kampanię 1690 roku ich liczbę podwyższono do 40.

3 lutego 1689 roku Schöning otrzymał od elektora następujące polecenie:

„Każdy bacznie obserwuje, co się tam dzieje, i oczekuje, że wraz z dowodzonym przez siebie kwiatem Naszej armii, która jest znacznie mocniejsza od tej, którą mieliście pod Budą, dokonacie czegoś nadzwyczajnego!”.

W marcu Schöning na czele 4000 rajtarów, 3000 piechurów i 3 armat polowych oczyścił z przeciwnika położone na lewym brzegu Renu Kleve, a 12 marca w zaciętej potyczce pobił między Uerdingen a Neuss francuski oddział wydzielony generała-porucznika markiza de Sourdis. W starciu tym szczególnie wyróżnili się biorący pod raz pierwszy udział w walkach dowodzeni przez hrabiego Christopha zu Dohnę grands mousquetaires³⁰.

Na podstawie traktatu zawartego 20 marca 1689 roku z generalnym gubernatorem Niderlandów Hiszpańskich markizem de Gastanagą Geldern zostało obsadzone brandenburską załogą złożoną z 500 piechurów i 300 dragonów. Urodzajne ziemie znajdującej się w hiszpańskich rękach części byłego Księstwa Geldern Brandenburczycy zamierzali zatrzymać jako zastaw za zaległe hiszpańskie płatności³¹. W połowie czerwca do armii przybył elektor Fryderyk III. Dowodzone przez niego wojska, które po dołączeniu do nich korpusów posiłkowych z Holandii i Münsteru liczyły teraz ponad 30 000 ludzi, okrążyły Kaiserswerth. Oblegana przez 27 batalionów³² załoga twierdzy po krótkotrwałym ostrzale 25 czerwca złożyła broń. Kolejnym celem brandenburskiej armii było Bonn³³. Prawobrzeżny przyczółek miasta, tzw. Szaniec Beul, już 16 kwietnia próbował zdobyć oddział wydzielony z załogi Kolonii. Akcja zakończyła się niepowodzeniem, a dowodzący nią podpułkownik Georg Sigismund von Heiden został śmiertelnie ranny. Po zajęciu Kaiserswerth brandenburska armia ruszyła w dwóch kolumnach wzdłuż obu brzegów Renu w kierunku Bonn. Ciężkie działa transportowano statkami ciągniętymi w górę rzeki przez konie. Dowodzącemu wschodnią kolumną liczącą około 6000 ludzi generałowi-majorowi Barfusowi udało się 11 lipca po intensywnym artyleryjskim ostrzale zająć Szaniec Beul³⁴. Łączący oba brzegi Renu pływający most udało się Francuzów w porę zatopić. Komendantem Bonn, dobrze umocnionej i zaopatrzonej twierdzy obsadzonej załogą liczącą około 6000-7000 ludzi, był maréchal de camp baron d’Asfeld. Zmuszenie jej bombardowaniem do kapitulacji oszczędziłoby piechocie regularnego oblężenia i pozwoliłoby uniknąć strat. Nie wiadomo było zresztą, czy siły będące do dyspozycji w ogóle wystarczą jednocześnie do zaatakowania twierdzy i odparcia ewentualnej odsieczy. Na posiłki nie można było liczyć. Książę Lotaryngii, którego armia w połowie lipca obległa Moguncję, obawiając się próby odblokowania twierdzy przez Francuzów, sam kilkakrotnie zwrócił się od elektora Brandenburgii o przysłanie mu wzmocnienia. Książę Waldeck wkroczył w międzyczasie na czele „holenderskich batalionów” regimentów księcia Anhalt, Derfflingera, książąt Karola i Filipa oraz obu brandenburskich regimentów jazdy do Niderlandów Hiszpańskich. Jego oddziały znajdowały się w tym czasie w okolicach Nivelles na północ od Charleroi i książę chciał, aby Brandenburczycy pomaszerowali przez Malmedy celem wspólnego zaatakowania generała d’Humièresa i zajęcia francuskich twierdz granicznych Maubeuge, Philippeville i Dinant. Jego plan popierał Schöning. Feldmarszałek był przeciwny długotrwałemu oblężeniu Bonn i dlatego podjął próbę zmuszenia twierdzy ogniem artylerii do szybkiej kapitulacji. Rozpoczęty 24 lipca z prawego brzegu ostrzał był prowadzony przez kilka dni i zniszczył duże połacie miasta, lecz nie zmusił obrońców do złożenia broni. W międzyczasie do Bonn zbliżyła się także maszerująca zachodnim brzegiem Renu główna część brandenburskiej armii. Należało więc podjąć ostateczną decyzję, czy rozpocząć formalne oblężenie twierdzy, czy zadowolić się jedynie jej blokadą. Jedno było pewne: Bonn musiało zostać odcięte, gdyż tylko w ten sposób można było zabezpieczyć przyszłe kwatery zimowe przed wypadami garnizonu. Do zablokowania Bonn potrzebnych było aż 12 000 - 13 000 ludzi. W opinii Schöninga „reszta nie byłaby już armią, lecz jedynie corps volant (lotnym korpusem)”. Z drugiej strony rezygnacja z oblężenia znacznie zaszkodziłaby reputacji brandenburskiego oręża. Z tego powodu Schöning wypowiedział się za zaatakowaniem twierdzy, ale dopiero po zdobyciu Moguncji i otrzymaniu stamtąd wzmocnienia. Feldmarszałek zaproponował tymczasowe zablokowanie Bonn i wysłanie 5000 piechoty pod Moguncję celem udaremnienia nieprzyjacielowi przerwania prowadzonego tam oblężenia i skierowanie następnie wszystkich sił przeciwko stojącej pod Bonn brandenburskiej armii. „Nie możemy bowiem – twierdził Schöning – liczyć na pomoc elektora Bawarii i księcia Lotaryńskiego”. Zbędna podczas blokady część jazdy miała w międzyczasie podążyć przez Malmedy do Niderlandów Hiszpańskich w celu wsparcia cierpiącego na niedostatek konnych formacji księcia Waldeck. Elektor zażądał opinii wszystkich generałów i po długich wahaniach, nie zważając na zastrzeżenia Schöninga, podjął decyzję o niezwłocznym rozpoczęciu oblężenia Bonn. Na prośbę feldmarszałka zwolnił go pisemnie od wszelkiej odpowiedzialności za „wszystkie ewentualnie niepowodzenia”. O brandenburskim zamiarze zaatakowania twierdzy elektor powiadomił wszystkich swoich sojuszników³⁵.

Prowadzenie prac oblężniczych było w gestii generalnego kwatermistrza du Puya. 19 sierpnia, po przygotowaniu stanowisk dla artylerii, zaczął się ostrzał od zachodu. W międzyczasie pod Bonn ściągnięto oddziały brandenburskie kwaterujące do tej pory w Kolonii. Jeszcze przed ukończeniem prac ziemnych Brandenburczycy musieli odeprzeć atak Boufflersa, który ruszył z okolic Mozeli w kierunku Bonn na czele 10 000 - 11 000 ludzi. Francuzi zajęli Cochem, spustoszyli rejon Eifel i dotarli aż do Mayen. Stamtąd do oblężonej twierdzy było już tylko około 7 mil (52 km). Naprzeciw wroga ruszył Schöning z 10 000 ludzi (5080 jazdy i 4950 piechoty). Reszta armii, 18 000 ludzi (2598 jazdy i 15 325 piechoty), pozostała pod Bonn. Boufflers nie stanął do walki i opuścił góry Eifel, więc piechota i gardes du corps – ta nazwa stopniowo wypierała używane do tej pory określenie „trabanci” – Schöninga już 8 września wróciły do obozu. Jazda pozostała tymczasowo na linii Mozeli w celu obserwacji nieprzyjaciela, a wchodzące w jej skład regimenty holenderskie podążyły do księcia Waldeck³⁶. Tego samego dnia poddała się załoga Moguncji. Znaczna część armii księcia Lotaryńskiego, około 14 000 ludzi, już niebawem dołączyła do wojsk elektora Brandenburgii, który dzięki temu mógł zintensyfikować działania. Oddziały cesarskie atakowały Bonn wzdłuż Renu od południa, Brandenburczycy ze wzniesień koło Poppelsdorfu, a Holendrzy i wojska biskupstwa Münsteru na lewo od nich od zachodu. Elektor w tym czasie często przebywał w okopach i nie oszczędzając swojej osoby, zachęcał żołnierzy do wzmożenia prac. 9 października oblegającym szturmem, opłaconym dużymi stratami, zwłaszcza wśród oficerów, udało się zdobyć drogę krytą twierdzy. W ataku tym szczególnie wyróżnili się walczący w pierwszej linii dowodzeni przez Dohnę i Natzmera grands mousquetaires oraz francuscy grenadierzy i kadeci. W dyspozycji do ataku przewidziano 1 primaplana i 100 żołnierzy do odtransportowywania rannych. Wszyscy felczerzy mieli „stać przy dużej baterii i przyjmować poszkodowanych”. Straty Brandenburczyków wyniosły około 300 poległych i 900 rannych³⁷. Po tym starciu przeciwnik odbębnił chamade³⁸. 12 października ciężko ranny d’Asfeld, który niebawem zmarł, poddał twierdzę. Jej załoga opuściła miasto „z bronią i bagażami, kulami w ustach, przy dźwiękach bębnów i trąbek, z rozwiniętymi sztandarami i proporcami, płonącymi na obu końcach lontami, muszkietami i pikami na ramionach, rajtarzy konno z rapierami w dłoni, a dragoni też konno z podniesionymi flintami”.

Feldmarszałek Schöning w tym czasie nie był już w służbie Brandenburgii. Jego przeciwnicy, szczególnie liczni wśród stronników hrabiego Schomberga, podjudzili przeciwko niemu elektora³⁹. Reszty dokonał gwałtowny osobisty spór między Schöningem a Barfusem, w którym obaj sięgnęli po szpady. Elektor zagroził obu aresztem, lecz jego niełaska spadła jedynie na Schöninga. Ten niedługo potem opuścił armię, a w 1691 roku wstąpił na służbę elektora Saksonii w stopniu feldmarszałka. Z armii ubył również marszałek Schomberg, który nadal przebywał w Anglii, mimo że Fryderyk III już na początku roku wezwał go do powrotu. 11 lipca marszałek zginął w bitwie nad rzeką Boyne. W tej sytuacji dowództwo nad brandenburskimi oddziałami na froncie zachodnim przejął tymczasowo Generalfeldzeugmeister Spaen. Wezwany w październiku do Kleve przez elektora 83-letni feldmarszałek Derfflinger wrócił wraz z nim zimą do Berlina, ale w następnym roku ponownie towarzyszył mu w trakcie kampanii.

Chociaż militarny przebieg zmagań był korzystny dla brandenburskiego oręża, to wraz z ich zakończeniem wybuchły zaciekłe spory, przede wszystkim z dworem w Wiedniu. Poza oddaniem na żołd holenderski 6000 ludzi elektor wystawił jeszcze 27 000 ludzi i na ich uzbrojenie i kampanię wydał „ponad 2 miliony [talarów – przyp. aut.] w gotówce”. Mimo usilnych starań od początku wojny nie otrzymał od Holandii, Anglii ani Hiszpanii żadnych subsydiów. Zamurowane w Kostrzynie 100 000 talarów wydobyto już pod koniec 1689 roku. Dochód Generalnej Kasy Wojennej był zbyt niski i dlatego musiała być dofinansowywana z dochodów domen: w 1687 roku – 14 000 talarów, w 1688 – 75 093, a w 1689 aż 326 155 talarów. Podobnie jak w 1677 i 1679 roku, w celu ograniczenia tych kwot w następnych latach wprowadzono podatek pogłówny. W trakcie wojny ściągnięto go czterokrotnie, w 1690, 1691, 1693 i 1697 roku, za każdym razem z coraz większymi trudnościami. W tych okolicznościach bez pieniędzy z Rzeszy na zakwaterowane wojska i zagranicznych subsydiów prowadzenie działań wojennych było na dłuższą metę niemożliwe. Cesarz odmawiał jednak wypłacenia przyrzeczonego w traktacie sojuszniczym z 1686 roku finansowego wsparcia, tłumacząc, że nie otrzymał jeszcze okręgu świebodzińskiego, obiecanego mu w rewersie wyłudzonym podstępem od ówczesnego następcy tronu⁴⁰. Na dodatek Brandenburgia czuła się poszkodowana przy podziale kwater zimowych i pieniędzy na zakwaterowanie oddziałów przekazywanych przez nieposiadające armii stany Rzeszy⁴¹. Z obiecanych na tę zimę 343 000 talarów udało się ściągnąć tylko 211 733. W rezultacie saldo Generalnej Kasy Wojennej już w 1690 roku było ujemne, co starano się wyrównać zaliczkami i pożyczkami. W bilansie ogólnym nie było to oczywiście widoczne, gdyż wydatki miały formalnie pokrycie w zagranicznych subsydiach i pieniądzach na zakwaterowanie wojska. Napływały one jednak tak nieregularnie i powoli, że w 1696 roku deficyt w etacie wojskowym, obciążonym dodatkowo dworskim przepychem, przekroczył milion talarów. Pogarszająca się sytuacja finansowa wyjaśnia, dlaczego brandenburski rząd nieustannie starał się przekazać swoje wojska na utrzymanie innym państwom. Tę samą przyczynę miał rozpoczęty już w 1688 roku i kontynuowany w następnych latach proces podziału armii na korpusy posiłkowe, które musiały walczyć w Niderlandach Hiszpańskich, nad górnym Renem, we Włoszech i na Węgrzech.

W zimie przełomu 1689 i 1690 roku w Dolnej Nadrenii i Westfalii udało się zakwaterować tylko 16 319 ludzi⁴². Na podstawie osobnego traktatu brandenburską załogę przyjęło też niezależne miasto Rzeszy Akwizgran. Swoje pozostałe oddziały, około 10 000 ludzi, elektor musiał wycofać z ziem odzyskanych od Francuzów do swoich centralnych prowincji, a nawet do Prus⁴³.

W tym czasie wszystkie „bataliony holenderskie” zostały doprowadzone do stanu pięciu kompanii i tylko batalion regimentu margrabiego Karola składał się jak dotychczas z czterech. Bataliony Heidena i Dohny zostały w 1689 roku powiększone do ośmiu kompanii, ten pierwszy na drodze wcielenia do niego kompanii Heidena z regimentu Spaena oraz dwóch kompanii z dawnego regimentu Bellinga (obecnie generała von Brandta, nowego gubernatora Piławy), zaś drugi przez dołączenie do niego trzech znajdujących się jeszcze w Prusach kompanii dotychczasowego regimentu księcia Kurlandii. Generalny kwatermistrz du Puy zorganizował kompanię minerów liczącą 60 żołnierzy⁴⁴.

3. KAMPANIA 1690 ROKU. BITWA POD FLEURUS

W podpisanym 15 kwietnia 1690 roku traktacie elektor Brandenburgii przekazał księciu Holsztynu-Gottorp Chrystianowi Albrechtowi, w zamian za wypłacenie przez niego 12 talarów za każdego żołnierza, jeden batalion złożony z sześciu kompanii (600 żołnierzy) oddanych przez garnizony oraz regimenty Dönhoffa, Barfusa i Schomberga. Książę w 1684 roku został wypędzony przez Duńczyków ze swego księstwa, ale dzięki pośrednictwu cesarza oraz władców Brandenburgii i Saksonii w 1689 roku wrócił pod osłoną Szwedów na tron.

Na początku 1690 roku w Hadze odbył się kongres przedstawicieli koalicyjnych państw poświęcony wykorzystaniu sojuszniczych armii. Brandenburgię reprezentował na nim tajny radca Wolfgang von Schmettau. Postanowienia kongresu kilkakrotnie krzyżowała jednak Austria. Szczególną trudność sprawiła kwestia znalezienia odpowiedniego głównodowodzącego. Książę Lotaryngii Karol V, jedyny niemiecki wódz cieszący się powszechnym poważaniem, zmarł w kwietniu 1690 roku. Nie mogąc dojść do porozumienia, przedstawiciele koalicji powierzyli elektorowi Brandenburgii osłonę terenów między Mozą, Mozelą a Renem. Niemieckimi oddziałami nad dolnym i górnym Renem miał dowodzić elektor Bawarii Maksymilian Emanuel. Zanim jednak zdołano skonkretyzować cele nadchodzącej kampanii, gwałtowne uderzenie przeciwnika zmusiło koalicjantów do szybkiego podjęcia decyzji. W przeciwieństwie do sojuszników francuskie wojska otrzymywały z Paryża konkretne dyspozycje. Francuski minister wojny Louvois dokładnie rozliczał swoich dowódców z wydanych im w imieniu króla rozkazów. Armią Delfina w Palatynacie i nad górnym Renem – 34 bataliony i 111 skwadronów – w rzeczywistości dowodził marszałek de Lorges. Złożona z 24 batalionów i 64 skwadronów Armia Mozeli generała Boufflersa kontrolowała tereny między Mozą a Mozelą, gdzie spodziewano się ofensywy Brandenburczyków i dołączonych do nich kontyngentów innych państw Rzeszy. Armię Flandrii – 37 batalionów i 91 skwadronów – otrzymał najlepszy francuski wódz, marszałek Luksemburski [właśc. François Henri de Montmorency-Bouteville – przyp. tłum.], który w ostatnim czasie nie cieszył się łaskami na dworze francuskiego władcy⁴⁵.

W czerwcu książę Waldeck zajął z armią niderlandzką liczącą 32 000 żołnierzy pozycję powyżej Charleroi na zachód od Piéton, niewielkiego dopływu Sambry. Dowództwo armii francuskiej postanowiło nie czekać, aż Brandenburczycy ruszą w pole. Marszałek Luksemburski, którego armia jako pierwsza rozpoczęła kampanię, otrzymał rozkaz podążenia w kierunku Sambry, przekroczenia jej między Namur a Charleroi w kierunku północnym i udaremnienia połączenia się sił przeciwnika. W przypadku nadarzającej się okazji miał zaatakować armię księcia Waldeck, nad którą znacznie górował pod względem posiadanej jazdy⁴⁶. Marszałek punktualnie wykonał nakazany mu marsz okrężny, przeszedł na wschód od Maubeuge na południowy brzeg Sambry i pomaszerował na wschód, aby ostatecznie koło Ham, naprzeciw ujścia rzeki Orneau, praktycznie nie niepokojony przez przeciwnika, przejść z powrotem na północny brzeg. 30 czerwca jego jazda natknęła się koło Fleurus na przeciwnika. Na tym samym polu 16 czerwca 1815 roku miała miejsce bitwa pod Ligny. Niderlandczycy mieli do dyspozycji 37 batalionów, 56 skwadronów i 60 dział, a Francuzi 37 batalionów, 80 skwadronów i 68 dział⁴⁷. Stojącą na wzniesieniach na północny zachód od potoku Ligny, między Heppignies a St. Amand, armię księcia Waldeck Francuzi zaatakowali najpierw z frontu. W tym samym czasie jazda ich prawego skrzydła – 40 skwadronów wzmocnionych przez 5 batalionów gwardii i 9 dział – pod osłoną wysokiego zboża, drzew i żywopłotów okolicznych wiosek dokonała rozległego obejścia i znalazła się na tyłach pozycji koalicyjnej armii. Przeprowadzonego od północy, na zachód od Wagnelée, ataku Francuzów na swoje lewe skrzydło i tyły książę Waldeck nie był w stanie odeprzeć. Słaba jazda jego lewego skrzydła już wkrótce została rozbita. Ściągnięte zbyt późno posiłki z drugiego rzutu prawego skrzydła nie zdołały zapobiec nieszczęściu. Piechota przez wiele godzin częściowo w bohaterski sposób broniła się przed atakami od strony St. Amand skierowanymi jednocześnie na jej lewą flankę i tyły. Złożony z 14 batalionów wielki czworobok mimo padających na walczący tłum kul nieprzyjacielskiej artylerii zdołał się wycofać. Wiele jednak batalionów, zwłaszcza te, które stały między formacjami jazdy, zostało rozbitych, wyciętych albo wziętych do niewoli. Oddział zajmujący wieś St. Amand poddał się dopiero następnego dnia. Prawie cała artyleria została stracona. Niedobitki armii wycofały się w kierunku Brukseli. Oprócz obu regimentów jazdy z będących w służbie holenderskiej brandenburskich batalionów w bitwie wzięły udział cztery z nich: księcia Anhalt, Derfflingera, Spaena i margrabiego Karola⁴⁸. W sumie straciły one 45 oficerów i 1307 żołnierzy.

Wiadomość o tej ciężkiej porażce elektor Fryderyk III otrzymał w trakcie podróży do armii. W Wesel czekał na niego feldmarszałek Derfflinger. Brandenburska armia zebrana przez Generalfeldzeugmeistra Spaena w obozie położonym między Jülich a Düren natychmiast ruszyła w stronę Brukseli, żeby osłonić niedobitki wojsk księcia Waldeck. Po powrocie oddziałów wycofanych na okres zimy do środkowych prowincji lub Prus liczyła ona teraz włącznie ze sztabami i primaplana 21 346 ludzi i składała się z następujących formacji:

Jazda:

4740 ludzi, skład jak w 1689 roku⁴⁹.

Dragonia:

2128 ludzi, jak w 1689 roku.

Piechota⁵⁰:

14 478 ludzi w 20 batalionach – 4 bataliony gwardii, ½ kompanii kadetów oraz po 1 batalionie regimentów następcy tronu, margrabiego Filipa, margrabiego Karola, Derfflingera, księcia Anhalt, Spaena, Barfusa, Schomberga, Briquemaulta, Zietena, Heidena, Varenne’a, Lottuma oraz Alt- i Jung-Holsztyn – wszystkie po 5 kompanii, w sumie 625 żołnierzy⁵¹, Cournuauda – 6 kompanii, 360 żołnierzy, i 1 kompania minerów – 60 żołnierzy.

Dopóki armia ta znajdowała się w Niderlandach Hiszpańskich, Hiszpania obiecała zgodnie z traktatem z 17 czerwca przekazać na jej utrzymanie 30 000 talarów w złocie oraz zapewnić dostawy chleba o wartości 10 000 talarów.

Osłonę terenów między Mozą a Renem przeciwko armii Boufflersa przejęły liczące w sumie 12 000 ludzi oddziały Palatynatu i biskupstwa Münsteru oraz cztery dalsze brandenburskie bataliony z regimentów Dönhoffa, Dohny, Brandta i Heidena. Te wojska dowodzone przez generała-porucznika von Schwartza z biskupstwa Münsteru stanęły obozem koło Euskirchen.

Tymczasem oddziały elektora 22 lipca przekroczyły koło Visé nurt Mozy i 2 sierpnia połączyły się z armią księcia Waldeck, który w międzyczasie ponownie zebrał około 25 000 ludzi. Koło Halle na południowy zachód od Brukseli stało 20 000 Hiszpanów pod rozkazami generalnego gubernatora Gastanagi. Marszałek Luksemburski, który część swoich wojsk musiał oddać Boufflersowi, przez długi czas stacjonował w rejonie między Maubeuge a Ath i ograniczał się do ściągania kontrybucji z terenów zajętych przez jego oddziały. Mimo to sojusznicze wojska nie podejmowały intensywniejszych działań. Zarówno w tym roku, jak i w następnych latach brak naczelnego wodza armii koalicyjnych okazał się zbyt wielką przeszkodą w podejmowaniu stanowczych decyzji. Marszałek Derfflinger na próżno namawiał do zaatakowania przeciwnika. Z powodu obaw o bezpieczeństwo zachodniej Flandrii sojusznicy zrezygnowali z planowanego pierwotnie marszu zjednoczonych holenderskich i brandenburskich sił w kierunku Braine-le-Comte, ograniczając się do połączenia ze stojącymi pod Halle Hiszpanami. Każda nowa propozycja podjęcia dalszych działań spotykała się z zastrzeżeniami księcia Waldeck. W brandenburskiej notatce z 28 sierpnia podkreślono, „że honor i sława całego sojuszniczego oręża nakazują, aby nie stać z tak znaczną i silną armią bezczynnie pod bramami Brukseli, lecz niezwłocznie zbliżyć się do nieprzyjaciela i w zależności od jego zachowania podjąć określone operacje, zanim skończy się sezon”. Sojusznicze armie jednak tkwiły w miejscu, choć nawet z hiszpańskiej i holenderskiej strony przyznawano, „że Jego Elektorska Mość swoim marszem za Mozę uratował kraj i zapobiegł wpadnięciu pozostałych przygranicznych twierdz w ręce nieprzyjaciela”, i podkreślano, „że Jego Elektorska Mość nie może zadowalać się dotychczasowymi osiągnięciami, ale musi dążyć do zbliżenia się do wroga i jeżeli nadarzy się okazja, pobić go albo przynajmniej pokazać całemu światu, że jest w stanie stawić mu czoła”.

Podobną bezczynność jak armia główna wykazywał korpus stojący pod Euskirchen. Wraz z wojskami księcia-biskupa Liège między Mozą a Renem do dyspozycji było 17 300 ludzi⁵², którzy zgodnie z życzeniem elektora brandenburskiego mieli rozpocząć „dywersję” w Luksemburgu w celu zmuszenia francuskiej armii głównej do wysłania tam wojska, ściągać kontrybucje i ograniczyć działania nieprzyjacielskich załóg twierdz w Luksemburgu i Dinant. Pod koniec sierpnia Fryderyk III wysłał Generalfeldzeugmeistra Spaena nad Mozę celem przejęcia dowództwa znajdujących się tam wojsk. Spaen miał zebrać wojska z Liège oraz część regimentów holenderskich w Limburgii, a resztę oddziałów z Palatynatu i Münsteru wysłać za Mozę. Brandenburski Generalfeldzeugmeister napotkał jednak na zdecydowany opór zarówno generała von Schwartza, jak i dowodzącego wojskami Palatynatu cesarskiego feldmarszałka von Becka, którzy dbali przede wszystkim o ochronę wież ojczystych kościołów. Wielką rolę odegrała też kwestia etykiety. Po osiągnięciu porozumienia z landgrafem Hesji-Kassel Karolem, który na czele wojsk heskich i lüneburskiego korpusu w połowie września dołączył w okolicach Blankeinheim do armii Becka i Schwartza, do dyspozycji było 59 skwadronów (7200 koni) i 17 batalionów (8500 piechoty)⁵³. Elektor oddał Feldzeugmeistra Spaena, któremu posłał dodatkowe cztery brandenburskie bataliony i trochę jazdy, pod rozkazy landgrafa i przekonał tego ostatniego do zaatakowania Dinant. Tę operację Fryderyk III uważał za „jedyną możliwą do przeprowadzenia przeciwko nieprzyjacielowi” uznając, że „dzięki niej kampania może zostać zakończona bez szkody na reputacji”. Potrzebna do oblężenia artyleria miała zostać przetransportowana drogą wodną do Maastricht. Generałowie Palatynatu i Münsteru oświadczyli jednak, że nie wolno im porzucić ochrony własnych terytoriów, wspomnieli o trudnościach w zaopatrzeniu, zaawansowanej porze roku i wysunęli jeszcze kilka innych zastrzeżeń. Po udaniu się Francuzów na kwatery zimowe również koalicjanci zakończyli kampanię.

Pod naciskiem mocarstw morskich⁵⁴ i Hiszpanii, żądających, aby elektor nie wycofywał swoich wojsk za Ren, jak w minionym roku, Brandenburgia obiecała w podpisanym 7 września z Gastanagą traktacie, że zakwateruje na okres zimy między Renem a Mozelą 20 000 żołnierzy. W zamian miała otrzymać rekompensatę w wysokości 40 000 talarów – 20 000 od Hiszpanii, 10 000 od Holandii z kontrybucji ściągniętych na zajętych terenach francuskich oraz 10 000 od Anglii. Otrzymała ponadto prawo do ściągania kontrybucji w księstwach Luksemburg i Lotaryngii, hrabstwie Chiny oraz biskupstwach Metz, Toul i Verdun. Na wniosek Brandenburgii zawarte porozumienie zostało 29 września potwierdzone przez cesarza. W następnych latach było ono podstawą brandenburskich roszczeń do kwater zimowych między Mozą, Mozelą i Renem.

W kolejnym traktacie, z 13 października, Fryderyk III wyraził zgodę na oddanie Hiszpanom do 15 maja następnego roku siedmiu batalionów jako załóg twierdz granicznych w Brabancji – Oudenaarde, Ath, Mons, Nivelles i Namur, oraz regimentu dragonów, który udał się do Brukseli⁵⁵. Dowódcą tych formacji został mianowany generał-major von Lottum. Za oddane do dyspozycji bataliony Hiszpania płaciła miesięcznie 14 455 talarów i dostarczała dragonom chleb i furaż. Przewidziane w traktacie z 7 września dodatkowe ustalenia odnośnie do pomocy, które Brandenburgia miała udzielić w przypadku napadu wroga na zimowe kwatery swoich sojuszników na lewo od Mozy, były treścią tzw. koncertu z Maastricht (Maastrichter Konzert), traktatu podpisanego 23 grudnia przez Generalfeldzeugmeistra Spaena i tajnego radcę von Schmettaua z księciem Waldeck. Zgodnie z jego postanowieniami Spaen miał oddać do dyspozycji księcia na zachód od Mozy 6468 żołnierzy i 8 dział polowych. Przeznaczone do przekazania formacje zostały dokładnie określone⁵⁶. W razie konieczności książę Waldeck miał udzielić podobnej pomocy w przypadku zagrożenia terenów między Mozelą a Renem.

Pozostałe oddziały brandenburskie zostały zakwaterowane w Księstwie Kleve, w Kolonii oraz w należącej do Hiszpanii prowincji Limburgia. Również Akwizgran, jak rok wcześniej, przyjął na okres zimy brandenburską załogę. Do Marchii Brandenburskiej z elektorem wróciła gwardia trabantów, dragoni Rautera i 40 konnych łowczych.

Regiment piechoty Zietena został po śmierci generała-majora (w maju 1690 roku) podzielony. Batalion brandenburski otrzymał pułkownik Magnus Friedrich von Horn, a holenderski pułkownik Antoni Günther, książę Anhalt-Zerbst. Od sierpnia 1690 roku etat kompanii piechoty nie wynosił już 125 żołnierzy, lecz odpowiadał zgodnemu od 1687 roku z rzeczywistością stanowi, czyli 118 żołnierzy. Kompanie dragonów składały się odtąd zamiast z 64 tylko z 61 żołnierzy⁵⁷.

4. BRANDENBURSKI KORPUS POSIŁKOWY NA WĘGRZECH (1691-1692). BITWA POD SLANKAMENEM

Jednym z powodów skromnych sukcesów odniesionych do tej pory przez koalicjantów na froncie francuskim było nieustanne zagrożenie cesarstwa przez Turków. Od 1689 roku naczelnym wodzem wojsk cesarskich na Węgrzech był margrabia Badenii Ludwik Wilhelm. W październiku 1690 roku Turkom ponownie udało się zdobyć Belgrad. Niedostateczna liczba wojsk skłoniła cesarza do zwrócenia się do Brandenburgii z prośbą o pomoc w następnej kampanii. W traktacie zawartym 24 grudnia 1690 roku elektor Fryderyk III wyraził zgodę na wystawienie korpusu posiłkowego liczącego 6100 ludzi (1000 rajtarów, 4700 piechoty i 400 dragonów). Cesarz w zamian wypłacił 150 000 talarów oraz 200 000 talarów jako zaliczkę wsparcia finansowego obiecanego w traktacie z 1686 roku i przejął zaopatrzenie wojsk na Węgrzech⁵⁸.

W celu wystawienia tego korpusu posiłkowego i uzupełnienia luk w szeregach pozostałych oddziałów polowych Brandenburgia przeprowadziła w grudniu 1690 roku i styczniu 1691 roku nowe zaciągi zapłacone z Generalnej Kasy Wojennej. Miały one zostać zakończone do końca marca, bez ustalenia przydziału nowych kompanii do poszczególnych regimentów⁵⁹.

Sześć regimentów jazdy złożonych dotychczas z ośmiu kompanii zostało powiększonych o jedną kompanię. Liczący do tej pory sześć kompanii regiment następcy tronu otrzymał trzy nowe kompanie. Poza tym zwerbowano sześć samodzielnych kompanii⁶⁰.

W tym samym czasie powstało też dziesięć nowych kompanii dragonów: cztery dla margrabiego Ansbach, trzy w skwadronie Sonsfelda – w ten sposób powstały dwa regimenty złożone z ośmiu kompanii – oraz dwie w skwadronie Perbandta i jedna dla Rautera.

W piechocie cztery regimenty złożone dotąd tylko z ośmiu kompanii – Lottuma, Brandta, Dohny i Heidena – otrzymały po dwie nowe kompanie⁶¹. Schomberg i Cournuaud zwerbowali po 200 nowych żołnierzy, Briquemault 150, batalion marynarzy 128, a garnizony w Marchii Brandenburskiej, na Pomorzu i w Prusach łącznie z batalionem Truchsessa – w sumie 880 ludzi. 15 oficerów otrzymało patenty werbunkowe na utworzenie samodzielnych kompanii⁶².

Przewidziane dla węgierskiego korpusu posiłkowego formacje, podobnie jak w 1686 roku, powstały pierwotnie jedynie w tym celu i miały zostać po kampanii rozwiązane. Zgodnie z rozporządzeniem z 5 lutego 1691 roku miały one składać się w połowie ze starych kompanii uzupełnionych żołnierzami z garnizonów oraz nowymi zaciągami. W przewidzianym terminie nie udało się zaciągnąć odpowiedniej liczby nowych żołnierzy (przede wszystkim w piechocie) i dlatego 4 marca wydano nowe rozporządzenie organizacyjne regulujące etat formacji i skład korpusu posiłkowego.

Jazda:

2 regimenty po 6 kompanii w składzie: 13 primaplana i 68 żołnierzy; wraz ze sztabem i 19 pachołkami taboru – 518 ludzi:

1) Regiment margrabiego Bayreuth (Kulmbach) Chrystiana Henryka⁶³ złożony ze skwadronu podpułkownika von Lehtmate (4 kompanie) dowodzącego regimentem oraz nowych kompanii regimentu przybocznego i rotmistrza Cormonta.

2) Regiment pułkownika Hansa Ehrentreicha von Schöninga⁶⁴ zestawiony z jego starej kompanii z regimentu następcy tronu, starej kompanii z regimentu Lüttwitza oraz nowych kompanii regimentów księcia Anhalt, następcy tronu i rotmistrzów Brandta i Borcka⁶⁵.

Dragonia:

Regiment pułkownika Paula von Brandta⁶⁶, złożony ze starych kompanii regimentów Sonsfelda, księcia Ansbach, Perbandta i Rautera i nowej Perbandta – w sumie 5 kompanii w składzie: 15 primaplana i 61 żołnierzy, wraz ze sztabem i 16 pachołkami: 409 ludzi.

Piechota:

2 kompanie grenadierów dowodzone przez podpułkownika Heinricha Ernsta hrabiego von der Lippe i majora Ruchata (pierwsza z garnizonu Kołobrzegu, druga z Kostrzyna) po 125 żołnierzy; wraz z primaplana i personelem sztabu w sumie 300 ludzi.

6 batalionów złożonych z 5 kompanii po 125 żołnierzy i 20 primaplana włącznie z drugim porucznikiem, czwartym sierżantem i kapralem; wraz ze sztabem i 16 pachołkami każdy z nich liczył 748 ludzi; batalion gwardii, którego kompanie miały etatowego feldfebla i dwóch stolników, liczył 768 ludzi. Cała piechota składała się w sumie z 4809 ludzi, w tym 4000 żołnierzy.

Skład poszczególnych batalionów był następujący:

1) Gwardia: 5 kompanii z Magdeburga i Halle.

2) Dönhoffa: 4 kompanie własne regimentu (2 z Prus, 2 z Minden) i 1 kompania z garnizonów Kłajpedy, Friedrichsburga oraz Kołobrzegu.

3) Barfusa: 4 kompanie własne regimentu (1 z Pomorza, 3 z Kolonii) i 1 kompania z brandenbursko-pomorskich garnizonów.

4) Schomberga: 2 stare i 2 nowe własne kompanie regimentu (z Magdeburga) i 1 kompania z regimentu Varenne’a (z Wesel); z powodu przejścia hrabiego Karla von Schomberga na służbę angielską regiment otrzymał pułkownik Bernhard von Hutten.

5) Heidena: 2 kompanie własne regimentu (z Akwizgranu), 2 regimentu Lottuma (z Wesel) i 1 kompania z regimentu Varenne’a (z Wesel).

6) Dohny: 3 kompanie własne regimentu (2 z Prus, 1 z Rheinberga), 1 kompania z batalionu Truchsessa i 1 z garnizonu Piławy.

Artyleria korpusu składała się z 6 armat 3-funtowych i 2 haubic 16-funtowych. Jej załoga liczyła 70 ludzi, w tym 33 pachołków ze 100 końmi. Sztab i zaopatrzenie liczyły w sumie 76 ludzi.

Naczelnym dowódcą brandenburskiego korpusu został generał-porucznik Johann Albrecht von Barfus. Piechotą dowodził podporządkowany mu generał-major Wilhelm von Brandt. Obaj byli już w korpusie Schöninga w 1686 roku oblegającym Budę. 4 maja korpus przez Śląsk i dolinę Morawy wyruszył nad Dunaj. 8 maja w okolicach Hodonina przedefilował przed cesarzem. Pod Budą, w miejscu pamiętnych krwawych walk, korpus przeszedł na zachodni brzeg Dunaju i ruszył w górę rzeki w kierunku Osijeka, gdzie przekroczył Drawę. Zaopatrzenie w żywność, za które podobnie jak w 1686 roku odpowiedzialny był wiedeński Żyd Oppenheimer, było dostarczane drogą wodną. W pobliżu Vukovaru, między Osijekiem a Petrovaradinem, Brandenburczycy dołączyli do armii cesarskiej liczącej wówczas 29 000 ludzi, przy czym 5000 nie było zdolnych do walki z powodu choroby. Na czele tych sił naczelny dowódca margrabia Badenii Ludwik ruszył w kierunku Petrovaradina, gdzie wybudowano most na Dunaju. Po przekroczeniu 3 sierpnia w wielkim upale rzeki armia podążyła wzdłuż górskiego pasma Fruška Gora w kierunku Belgradu. Na zachód od niego, w okolicach Zemuna, natknęła się na umocniony obóz Turków. Ich armia złożona w połowie z jazdy liczyła podobno 90 000 ludzi i była dowodzona przez wielkiego wezyra Mustafę Köprülü, mającego w swoim sztabie francuskich oficerów i inżynierów jako doradców. Z powodu silnej pozycji przeciwnika margrabia Badenii zrezygnował z natarcia, wycofał swoje wojska i stanął obozem w pobliżu Slankamenu u podnóża wschodnich zboczy Fruškiej Gory⁶⁷. Miejscowość ta leży nad Dunajem mniej więcej w połowie drogi między Zemunem a Petrovaradinem naprzeciw ujścia Cisy. Znajdujące się na południe od Dunaju, poprzecinane dolinami i wąwozami pasmo górskie opada stopniami na południe w stronę niziny porośniętej wówczas wysoką trzciną i zdziczałą roślinnością. Na jednym z tych ziemnych stopni plecami do Dunaju rozbiła swój obóz cesarska armia. Jej prawe skrzydło znajdowało się w głębokim wąwozie, lewe było osłonięte starym szańcem koło Slankamenu.

Na wiadomość o wycofaniu się chrześcijańskiej armii wielki wezyr natychmiast ruszył za nią, wyprzedził ją szerokim obejściem w nocy z 17 na 18 sierpnia pod osłoną swojej licznej jazdy i zajął wzgórza na zachód od cesarskiego obozu. Jego jazda pozostała na nizinie na południe od wzniesień. Tym samym cesarska armia miała odciętą drogę odwrotu w kierunku Petrovaradina. Turecka flota przemieściła się w tym czasie w górę Dunaju, odcinając cesarskim oddziałom dostęp do wody. W tej sytuacji pozostało im tylko zwyciężyć albo zginąć. W efekcie 19 sierpnia 1691 roku doszło do krwawych zmagań na śmierć i życie. Margrabia postanowił wysłać złożony z 20 batalionów korpus dowodzony przez Generalfeldzeugmeistra hrabiego de Souches’a do szturmu na turecki obóz, a z głównymi siłami swojej armii stanąć frontem na łagodnych zboczach i nizinie z zamiarem rozbicia nieprzyjacielskiej jazdy i zaatakowania górskiego obozu Turków od południa. Szyk bojowy składał się z dwóch rzutów z dowodzonych przez generała-porucznika Barfusa corps de bataille w środku. Składał się on tylko z 10-12 batalionów, gdyż większość piechoty weszło w skład korpusu de Souches’a, a część stanęła między formacjami jazdy na skrzydłach. Wśród formacji wyznaczonych do ataku na turecki obóz były również brandenburskie bataliony Dönhoffa, Barfusa i Heidena. Przeciwko tak ruchliwemu przeciwnikowi, jakim byli Turcy, nakazem chwili było zachowanie zwartego szyku. Z tego powodu przestrzeń między skwadronami pierwszego rzutu zmniejszono do 10 kroków. Bataliony otrzymały polecenie niereagowania na pojedynczych harcowników.

Zanim jednak armia, atakowana przez zagony nieprzyjacielskiej jazdy, zdołała w trudno dostępnym terenie dokonać zawiłego zwrotu w kierunku zachodnim, de Souches rozpoczął natarcie. Szturm cesarskich oddziałów na szańce tureckiego obozu został krwawo odparty przez janczarów, a sam Souches był śmiertelnie ranny. Śmierć poniósł również komendant regimentu Dönhoffa pułkownik Bertram von Below. Przeciwko wychodzącym zza szańców Turkom margrabia wysłał drugi rzut stojącej już na wyznaczonej pozycji jazdy prawego skrzydła. Jednocześnie jednak na pierwszy rzut tego osamotnionego jeszcze skrzydła – corps de bataille i lewe skrzydło w tym czasie jeszcze nie dotarły na wskazane im miejsce – wpadła masa tureckiej jazdy. Przeważające siły wroga przerwały słabą linię cesarskich oddziałów, wycinając w pień stojącą między formacjami konnymi piechotę. Wydawało się, że bitwa jest przegrana. Ratunek przyszedł ze strony korpusu generała Barfusa. Dzikie ataki spahisów jeden po drugim załamywały się pod prowadzonym z wielkim spokojem ogniem brandenburskich batalionów gwardii Dohny i Huttena⁶⁸ i na kozłach hiszpańskich ustawionych przed linią obrony. Gdy Barfus, mając z lewej strony całkowicie już rozwiniętą jazdę lewego skrzydła, stopniowo zwrócił się całą linią w prawo w kierunku górskiego obozu Turków, ich ustępujące zagony jazdy znalazły się między posuwającą się naprzód brandenburską piechotą a górami. Ponosząc ciężkie straty, przebiły się one przez chrześcijańskie skrzydło i pierzchły w kierunku Belgradu. W międzyczasie korpus de Souches’a ponownie uporządkował swoje szyki i ruszył do nowego ataku. Podjęte od wschodu i południa natarcie na turecki obóz było skuteczne. Rzeź broniących się desperacko janczarów zakończyła bitwę. Wielki wezyr osobiście chwycił zielony sztandar Proroka i zginął pośrodku walczących. Armia turecka przestała istnieć. Wśród 7000 ludzi straconych przez chrześcijan było 527 zabitych i 547 rannych Brandenburczyków⁶⁹. Ich wielki udział w sukcesie, odpowiednio uhonorowany w listach dziękczynnych zarówno przez cesarza, jak i margrabiego Badenii, najwyraźniej podkreśla oświadczenie z 17 stycznia 1692 roku wydane przez konferencję państw Rzeszy w Wiedniu rozważającą kwestię hanowerskiej pomocy przeciwko Turkom:

„Jak wiele 6000 dobrych żołnierzy potrafi zdziałać przeciwko takiemu nieprzyjacielowi, można było się przekonać podczas minionej kampanii. Z jednogłośnych wypowiedzi wszystkich oficerów wynika, że bez brandenburskiej pomocy zginęłaby cała armia Jego Cesarskiej Mości, a od Kościoła katolickiego zostałoby oderwane i przeszło pod panowanie tureckie nie tylko królestwo Węgier, ale być może również cesarska stolica”⁷⁰.

Zwycięską, lecz mocno przerzedzoną armię margrabia Ludwik poprowadził najpierw do Petrovaradina. Kwaterujący tam pod koniec sierpnia brandenburski korpus liczył już tylko 96 oficerów i 2795 żołnierzy. Po przeniesieniu obozu do Segedyna margrabia w październiku rozpoczął oblężenie Oradei. Po dwudniowym ostrzale miasto zostało zdobyte. W rękach przeciwnika pozostała tylko cytadela. Margrabia ograniczył się do jej blokowania i rozpuścił stopniałą do 14 000 ludzi armię na zimowe kwatery. Korpus brandenburski, liczący teraz około 2000 ludzi, otrzymał je w Trenczynie i Nitrze. Prowadzone w zimie rokowania na temat jego pozostania w armii cesarskiej zakończyły się niepowodzeniem. W maju 1692 roku brandenburskie oddziały ruszyły w drogę powrotną i maszerując przez Przełęcz Jabłonkowską oraz Śląsk, wróciły w czerwcu do ojczyzny. W trakcie marszów w prażącym słońcu i w zaciętych walkach straciły w minionej kampanii dwie trzecie swojego stanu, ale przyczyniły się do utrwalenia chwały brandenburskiego oręża. Ich dowódcę generała-porucznika Barfusa elektor awansował 12 kwietnia 1692 roku do stopnia generała piechoty. Generał-major Brandt został gubernatorem Magdeburga.

Po powrocie z kampanii trzy uczestniczące w niej regimenty jazdy i dragonów nie zostały rozwiązane. Regiment dragonów Brandta, po wyłączeniu z niego przyłączonej w 1691 roku kompanii Rautera, 10 maja 1692 roku otrzymał margrabia Brandenburgii Albrecht Fryderyk⁷¹. Formacje piechoty wróciły do rodzimych oddziałów. W ten sposób regimenty Dönhoffa, Barfusa, Heidena, Lottuma i Huttena, włącznie z batalionami znajdującymi się na froncie zachodnim, znowu składały się z dziesięciu kompanii, a Varenne’a z ośmiu. Trzy kompanie Dohny, które wróciły z Węgier, przeszły do regimentu Brandta. W zamian trzy kompanie tegoż regimentu stacjonujące w Piławie zostały przekazane następcy Brandta na stanowisku gubernatora tej twierdzy, generałowi-majorowi hrabiemu Dohnie. Oba te regimenty składały się odtąd z dziesięciu kompanii.

5. KAMPANIE 1691 I 1692 ROKU NA FRONCIE ZACHODNIM

W kampaniach z lat 1689 i 1690 elektor Fryderyk III osobiście dowodził armią brandenburską na froncie zachodnim. W 1691 roku przekazał dowództwo swoich wojsk feldmarszałkowi Heino Heinrichowi von Flemmingowi, który 16 kwietnia tego roku przeszedł na służbę brandenburską z Saksonii. W tym samym czasie Schöning został feldmarszałkiem armii saskiej. Flemming pochodził ze szlachty pomorskiej i służył przez długi czas Wielkiemu Elektorowi, aby później przejść do armii hanowerskiej. W 1681 roku wstąpił na służbę elektora Saksonii. Przez cały czas był jednak wasalem Brandenburgii. Fryderyk III już w 1690 roku zażądał jego powrotu, lecz później wyraził zgodę na uczestnictwo generała w kampanii tamtego roku w szeregach armii saskiej. 12 marca 1691 roku tytuł feldmarszałka otrzymał również Generalfeldzeugmeister Spaen, a ponieważ żyli jeszcze zarówno książę Anhalt, jak i Derfflinger, przez krótki czas w brandenburskiej armii było czterech feldmarszałków. Flemming został też następcą Schöninga jako gubernator Berlina i pułkownik elektorskiej gwardii pieszej. Dwa jej bataliony zostały jako „gwardia pruska” oddane pod rozkazy pułkownika Georga Abrahama von Arnima. Jeden z nich był wówczas na Zachodzie, drugi brał udział w kampanii na Węgrzech. Cztery pozostałe – dwa na froncie zachodnim, dwa w Berlinie – nazywano odtąd „gwardią marchijską”. Flemming otrzymał ponadto regiment jazdy należący dotąd do księcia Henryka Saskiego.

Niemal równocześnie z mianowaniem nowego naczelnego wodza zmienił się kierujący administracją wojskową generalny komisarz. Stojący na czele Generalnego Komisariatu Ernst von Grumbkow zmarł 26 grudnia 1690 roku. Jego miejsce zajął Daniel Ludolf von Danckelmann, jeden z wielu braci tajnego radcy Eberharda von Danckelmanna, cieszącego się w owym czasie nieograniczonym zaufaniem władcy pierwszego ministra brandenburskiego rządu. W 1695 roku otrzymał on tytuł nadprezydenta Tajnej Rady.

Kampania 1691 roku zaczęła się kolejnym, choć niewielkim podziałem armii. W czerwcu 1690 roku w reakcji na żądania Ludwika XIV dotyczące wydania mu sabaudzkich twierdz do sojuszu przeciwko Francji przystąpił książę Sabaudii Wiktor Amadeusz II. 18 sierpnia poniósł on z rąk generała-porucznika Catinata dotkliwą porażkę w bitwie pod Staffardą nad górnym Padem. Celem udzielenia mu pomocy do północnych Włoch udały się silne oddziały austriackie dowodzone przez kuzyna Wiktora Amadeusza, księcia Eugeniusza Sabaudzkiego. Pomoc wysłała także Bawaria, zaś Anglia wsparła sojuszników subsydiami. Elektor Fryderyk III oddał księciu Eugeniuszowi biorącą już udział w oblężeniu Bonn kompanię piemonckich waldensów oraz drugą, również utworzoną z religijnych emigrantów piemonckich i utrzymywaną do stycznia 1691 roku na koszt Brandenburgii⁷². W marcu pod rozkazy austriackiego wodza przeszedł francuski batalion Cournuauda, który po włączeniu do niego kompanii podpułkownika Etienne’a du Trossela z regimentu Varenne’a liczył teraz 590 żołnierzy.

Na początku 1691 roku król Wilhelm III Orański wrócił z Anglii, żeby swoim autorytetem poprawić współpracę wojskową koalicjantów. W zwołanym z jego inicjatywy pompatycznym zjeździe w Hadze uczestniczył elektor Fryderyk III. Zanim zebrani władcy zdążyli podjąć konkretne decyzje, armia francuska dowodzona osobiście przez króla Ludwika XIV pod koniec marca otoczyła przygraniczną twierdzę Mons kontrolującą drogę do Brukseli i będącą ważnym punktem dla zaopatrzenia wojska. Prowadzonymi w ścisłej tajemnicy przygotowywaniami do tej operacji kierował minister Louvois. Hiszpańską załogę Mons, do której należały dwa brandenburskie bataliony następcy tronu i Lottuma, zdołano wprawdzie w ostatniej chwili wzmocnić niderlandzką brygadą liczącą 7000-8000 ludzi, ale gubernator, książę de Berghes, w obliczu wrogo nastawionych do obrońców mieszczan po trzytygodniowym, kierowanym przez de Vaubana oblężeniu poddał twierdzę, zanim koalicjanci zdążyli przysłać odsiecz. 10 kwietnia garnizon z wojskowymi honorami opuścił miasto. Po zdobyciu twierdzy Ludwik XIV wrócił do Wersalu, a wojska obu stron powróciły na kwatery, czekając na porę roku bardziej sprzyjającą walkom.

Zgodnie z „koncertem z Maastricht” Brandenburgia na odsiecz Mons wysłała 6000 żołnierzy, którzy wzmocnieni z inicjatywy własnej elektora do 10 000 ludzi przeszli pod dowództwem Spaena na zachodni brzeg Mozy. Po upadku twierdzy 4000 z nich wróciło pod rozkazami generała-porucznika Briquemaulta z powrotem za Mozę, a cztery bataliony oraz jazda pozostały pod wodzą Spaena na życzenie króla Wilhelma III w Niderlandach Hiszpańskich i zajęły tymczasowe kwatery nad kanałem w Vilvoorde na północ od Brukseli. Jazda tego korpusu, licząca 2050 koni, przeszła na podstawie nowego traktatu z 15 maja 1691 roku na żołd hiszpański, dołączając do siedmiu batalionów stacjonujących już w twierdzach Brabancji na podstawie traktatu z 13 października 1690 roku. Tym samym na służbie hiszpańskiej było teraz w sumie 7000 Brandenburczyków⁷³. Poza oddziałami na żołdzie holenderskim na froncie zachodnim było w tym czasie 20 batalionów, grands mousquetaires i grenadierzy konni oraz siedem regimentów rajtarów i cztery dragonów⁷⁴. Ponieważ dokonane w zimie zaciągi nie dołączyły jeszcze do regimentów, w kraju przebywało 10 144 żołnierzy, w tym 3910 w Marchii Brandenburskiej, 2302 w Prusach, 1249 na Pomorzu, 774 w Magdeburgu, a reszta w prowincjach zachodnich. Na zatrzymanie w ojczyźnie tak znacznych wojsk wpływ miało zapewne dwuznaczne zachowanie Szwecji. Korpus generała Barfusa (6100 ludzi) maszerował właśnie w kierunku Węgier, a batalion Cournuauda do Włoch. Ten podział sił spowodował, że brandenburskie oręże nigdzie nie miało przewagi. Do osłony kraju między Mozą a Renem feldmarszałek Flemming miał tylko około 10 000 ludzi. Gdy w połowie maja marszałek Luksemburski zgromadził koło Kortrijk armię złożoną z 39 batalionów i 101 skwadronów i dotarł z nią aż do Halle, król Wilhelm III celem osłony Brukseli zabrał na południowy zachód od miasta angielsko-niderlandzką armię, do której dołączył mały korpus feldmarszałka Spaena. Francuska operacja miała jednak tylko odwrócić uwagę głównych sił przeciwnika od akcji, którą przeciwko Liège rozpoczęła znajdująca się między Dinant a Philippeville armia Boufflersa (20 batalionów i 61 skwadronów) w celu ukarania księcia-biskupa Jana Ludwika za przyłączenie się do wrogów Francji. Biskupimi wojskami dowodził generał-porucznik Albert Octave t’Serclaes hrabia de Tilly. Do załogi miasta należało sześć brandenburskich regimentów generała-majora Lübeke Ernsta von Schöninga⁷⁵. 2 czerwca pod miastem, nie posiadającym żadnych nowoczesnych fortyfikacji, stanęli Francuzi i zaczęli kilkudniowe bombardowanie. Załoga złożona z 5000 piechurów oraz 3000 rajtarów i dragonów dzielnie się broniła, a ponieważ do Liège zbliżały się wojska brandenburskie Flemminga i korpus heski Feldzeugmeistra hrabiego Augusta zur Lippa, Francuzi 6 czerwca wycofali się w kierunku Dinant.

Zebrane z powodu francuskiej akcji sojusznicze wojska – 10 000 Brandenburczyków, 8000 Hesów i 3000 żołnierzy księcia-biskupa – pozostały tymczasowo na lewym brzegu Mozy w rejonie między Liège, Maastricht i Tongeren. Feldmarszałek Flemming z brandenburską piechotą kwaterował w okolicach Akwizgranu. Niedługo potem w kierunku Sambry ruszyła główna armia króla Anglii, aby zagrożeniem Dinant zmusić przeciwnika do opuszczenia Brabancji. 26 czerwca stanęła ona obozem na północny zachód od Namur, w pobliżu Gembloux. Tam poprowadził swoje oddziały również landgraf Hesji-Kassel Karol. Na żądanie króla do jego armii dołączyła większość brandenburskiej jazdy prowadzonej przez generała-porucznika du Hamela. Tym samym Wilhelm III miał do dyspozycji około 65 000 ludzi. Stojące do tej pory koło Akwizgranu oddziały Flemminga, około 14 000 ludzi z Brandenburgii, Hesji i Liège, pomaszerowały wzdłuż Mozy⁷⁶. Zlecone landgrafowi Hesji-Kassel oblężenie Dinant nie doszło do skutku, bo w międzyczasie w stronę Sambry ruszyła także armia marszałka Luksemburskiego.

Po kilkutygodniowym zastoju, w czasie którego królewskie oddziały obozowały koło Gembloux, a francuskie na północny wschód od Maubeuge w okolicach Binche, obie armie w tym samym dniu (21 lipca) przekroczyły Sambrę: jedna poniżej Maubeuge, druga poniżej Charleroi. 4 sierpnia w okolicach Philippeville Boufflers połączył swoje siły z oddziałami marszałka Luksemburskiego, dzięki czemu miał teraz do dyspozycji 54 bataliony, 168 skwadronów i 80 dział⁷⁷. Król Anglii w międzyczasie ściągnął do siebie korpus Flemminga. Jak wynika z szyku bojowego sojuszniczej armii głównej, składała się ona z 58 batalionów i 149 skwadronów i posiadała 50 dział. Korpus Flemminga tworzyło 15 batalionów i 12 skwadronów⁷⁸. Te ogromne masy wojska w połowie sierpnia przez kilka dni stały naprzeciw siebie w okolicach Beaumont. Żadna ze stron nie zdecydowała się na rozpoczęcie decydującego starcia. Zresztą marszałek Luksemburski miał wyraźne polecenie z Paryża, że może szukać rozstrzygnięcia w walce tylko w przypadku szczególnie korzystnych okoliczności. Po wyczerpaniu się w okolicy paszy dla koni obie armie tego samego dnia (4 września) wróciły na północny brzeg Sambry. W następnych dniach obie strony manewrowały w okolicach na wschód od Tournai, nie staczając żadnych godnych uwagi starć. W połowie września Francuzi obozowali na północ od tego miasta w pobliżu Renaix, a sojusznicy na południe do rzeki Dendre na wschód od Leuze-en-Nainaut. Wydawało się, że kampania jest skończona. Król Wilhelm III opuścił flandryjski teatr wojny i udał się do Anglii. W jego zastępstwie naczelne dowództwo objął książę Waldeck. Prawe skrzydło obozu jego wojsk znajdowało się wtedy nad niewielką rzeczką Catoire wpadającą od południa do Dendre, której bagnisty brzeg ograniczał swobodę działania armii. 20 września Waldeck postanowił przenieść swoją armię na wschodni brzeg rzeczki i pomaszerował w kierunku Ath. Zanim jego lewe skrzydło zdołało zakończyć przeprawę, został niespodziewanie zaatakowany przez jazdę marszałka Luksemburskiego. Francuski dowódca opuścił Renaix w kierunku Hérinnes (na północ od Tournai) i osobiście poprowadził swoją jazdę w nocnym marszu przeciwko nieprzyjacielowi. Błyskotliwy atak Maison du Roi całkowicie zmieszał szyki holenderskich oddziałów, a także brandenburskich regimentów Spaena i Briquemaulta. Opór nieprzyjacielskiej jeździe, która w trakcie tego natarcia zdobyła wiele sztandarów, stawiły tylko dwa bataliony: holenderski i brandenburski (następcy tronu będący na żołdzie holenderskim i dowodzony przez podpułkownika Albrechta Conrada Fincka von Finckensteina), które dzielnie broniły przejść przez Catoire. Ta dotkliwa porażka pozostała jednak bez skutków. W październiku Francuzi wkroczyli do zachodniej Flandrii celem zajęcia zimowych kwater. Na spoczynek udała się również angielsko-holenderska armia. Feldmarszałek Flemming ze swoimi Brandenburczykami odłączył się od niej już na początku września, po powrocie koalicyjnych oddziałów na północny brzeg Sambry⁷⁹. To samo zrobił landgraf Hesji-Kassel, który połączył swoje oddziały z brandenburskimi, obejmując ich naczelne dowództwo. Ta złożona z 18 batalionów i 41 skwadronów armia⁸⁰ rozpoczęła jeszcze spod Namur akcję przeciwko Księstwu Luksemburga, głównie celem ściągnięcia tam kontrybucji. Osłaniający księstwo Boufflers wycofał się, dzięki czemu sojusznicy mogli bez walki dotrzeć aż do Marche-en-Famenne. Przeciwnik wysłał przeciwko nim swoją kawalerię, wskutek czego podczas odwrotu przez porośnięte lasami wzgórza północnych Ardenów doszło do zaciętych walk ariergardy. Z Liège sojusznicze formacje udały się w końcu na zimowe kwatery.

14 grudnia 1691 roku Brandenburgia odnowiła traktat z Hiszpanią. Na tej podstawie trzy regimenty rajtarów, jeden regiment dragonów i siedem batalionów (w sumie 7000 ludzi) pozostało przez następne sześć miesięcy we Flandrii i Brabancji, stacjonując w Gandawie, Ath i Namur⁸¹. Korpusem tym dowodził generał-major Johann Sigismund von Heiden. W innych podpisanych wtedy traktatach uregulowano kwestię oddania w razie zagrożenia do dyspozycji 6000 ludzi, którymi dowodził generał-porucznik Friedrich von Heiden, przyjęcie brandenburskich oddziałów do garnizonów Kolonii i Akwizgranu oraz zakwaterowanie ich na terytorium arcybiskupstwa Kolonii i w prowincji Limburg. W sumie między Renem a Mozą zimowało 14 batalionów, cztery regimenty rajtarów i trzy dragonów, czyli 13 410 ludzi.

* * *

Podczas przerwy w wojennych działaniach niemiecka kompania grands musquetaires została przekształcona przez pułkownika Dubislava Gneomara von Natzmera w złożony z dwóch kompanii skwadron gensdarmes stacjonujący w Magdeburgu i Halberstadt⁸². Ponieważ grenadierzy konni zostali jednocześnie również powiększeni do dwóch kompanii, oddziały „domu elektorskiego” od 1692 roku składały się z pieszej gwardii przybocznej (6 batalionów), trzech kompanii Garde du Corps (dotychczas gwardia trabantów – 396 ludzi włącznie z primaplana) oraz skwadronów grands musquetaires (100 ludzi), grenadierów (110) i gensdarmes (110). Garde du Corps pozostała przy dworze, a pozostałe trzy skwadrony aż do końca wojny były na froncie zachodnim.

Do ściągania przydzielonych Brandenburgii przez sojuszników kontrybucji w Księstwie Luksemburga utworzono 40-osobową kompanię wolontariuszy utrzymywaną z zasobów zajętych terenów⁸³. Była ona podporządkowana generalnemu kwatermistrzowi Margasowi nadzorującemu ściąganie kontrybucji.

Z zakwaterowanego w Emden i Greetsiel batalionu marynarzy na podstawie traktatu z 27 lutego 1692 roku przekazano dwie kompanie Afrykańsko-Amerykańskiej Kompanii Handlowej „celem pełnienia służby na morzu i w jej fortach”. Właściwie od 1 września miały istnieć już tylko dwie, liczące po 150 ludzi kompanie marynarzy dowodzone przez pułkownika Theophila du Moulina, ale ostatecznie również dwie pozostałe były aż do maja 1693 roku w służbie elektora.

Na podstawie traktatu z 18 kwietnia 1692 roku Brandenburgia przekazała Danii za cenę 40 talarów za każdego żołnierza 1132 ludzi, którzy mieli uzupełnić szeregi znajdujących się we Flandrii formacji duńskich w służbie Anglii. Pochodzili oni z powstałych w grudniu 1690 roku 10 kompanii, które dotąd stacjonowały w kraju: po dwie z Kołobrzegu, Magdeburga i Lippstadt przekazane w Wesel duńskim komisarzom oraz cztery z Prus. Oddziały te przewieziono statkami z Piławy do Lubeki, skąd pomaszerowały do Glückstadt⁸⁴.

* * *

W kampanii 1692 roku na froncie zachodnim uczestniczyły te same formacje będące na żołdzie hiszpańskim, co w roku poprzednim: 21 batalionów, 3 skwadrony przyboczne, 7 regimentów rajtarów i 3 dragonów⁸⁵. Również tym razem przeciwnik uprzedził działania koalicjantów. Zanim król Wilhelm III i elektor Bawarii Maksymilian Emanuel, który niespodziewanie zastąpił Gastanagę na stanowisku gubernatora Niderlandów Hiszpańskich przyznanych mu w przeszłości prawem dziedzictwa⁸⁶, zebrali swoje wojska, król Ludwik XIV pod koniec maja na czele silnej armii okrążył Namur. Prowadzone przez markiza de Vauban oblężenie osłaniała druga armia marszałka Luksemburskiego zajmująca pozycję na południe od rzeki Mehaigne⁸⁷. Licząca 8280 ludzi załoga miasta składała się z 17 hiszpańskich i holenderskich batalionów. Wśród nich były będące na żołdzie hiszpańskim dwa brandenburskie bataliony margrabiego Karola i Alt-Holsztyn oraz cztery – przypuszczalnie margrabiego Filipa, margrabiego Karola, Spaena i Alt-Holsztyn – oddane do dyspozycji Holendrów. Hiszpański gubernator książę de Barbançon, którego doradcą był naczelny inżynier Niderlandów pułkownik baron Menno van Coehoorn, przekazał 5 czerwca przeciwnikowi miasto i wycofał się do cytadeli położonej na skale górującej nad zbiegiem Sambry i Mozy. Zebrana pod Louvain armia króla Anglii, do której należał będący na żołdzie hiszpańskim korpus generała-majora von Heidena (oprócz czterech batalionów należących do garnizonów Ath i Namur)⁸⁸, połączyła się 5 czerwca koło Tirlemont z korpusem feldmarszałka Flemminga złożonym z 14 batalionów, gwardii przybocznej, 4 regimentów rajtarów i 3 regimentów dragonów (w sumie 13 000 - 14 000 ludzi), który przez Maastricht, Tongern i St. Trond przymaszerował z Akwizgranu. Oddziały hiszpańskie, brandenburskie i z Liège tworzyły prawe skrzydło, a Anglicy i Holendrzy corps de bataille oraz lewe skrzydło armii. 8 czerwca armia dotarła na południe od Villers do brzegów Mehaigne. Przez wąską, lecz głęboką rzekę wybudowano mosty. W czasie przygotowań do przeprawy przyboczny regiment dragonów stoczył 9 czerwca potyczkę ze stojącymi pod drugiej stronie rzeki Francuzami, w której wzięło udział także 9 armat brandenburskich. Wskutek intensywnych opadów deszczu poziom wody w Mehaigne tak bardzo się podniósł, że większość wybudowanych mostów została zerwana. Dodatkową przeszkodą w przejściu armii na drugą stronę był w dużej części bagnisty, porośnięty zaroślami i żywopłotami przeciwległy brzeg. Podczas zwołanej przez króla Anglii narady 15 czerwca prawie wszyscy dowódcy opowiedzieli się przeciwko zaatakowaniu wroga, argumentując, że z powodu niekorzystnych warunków terenowych „linia oddziałów musiałaby zostać przerwana, a w obliczu stojącego w szyku bojowym przeciwnika doprowadzenie jej ponownie do porządku byłoby niemożliwe”⁸⁹. W rezultacie decyzji rady sojusznicza armia 17 czerwca pomaszerowała w górę rzeki do Grand Rosière. Równolegle do niej południowym brzegiem rzeki przemieszczały się oddziały przeciwnika. W trakcie kolejnej narady wojennej król oświadczył, że zamierza zaatakować tylko wzmocnionym prawym skrzydłem, czyli jedynie oddziałami brandenburskimi, gdyż ukształtowanie terenu w środku i na lewym skrzydle zajmowanej pozycji jest zbyt niekorzystne. Flemming, Barfus i Heiden zaproponowali zaatakowanie częścią posiadanych sił całej nieprzyjacielskiej armii będącej jeszcze w szyku kolumnowym albo przynajmniej identyczny udział wszystkich kontyngentów w tym ryzykownym przedsięwzięciu. Elektor Fryderyk III zdecydowanie poparł odrzucenie królewskiego planu, który oznaczyłby „stratę całej Naszej armii, od której zależy bezpieczeństwo Naszego państwa”, i złożył u króla Anglii skargę, gdy w Holandii i na wiedeńskim dworze zaczęto krytykować postawę jego generałów. W piśmie z 21 sierpnia król oświadczył oficjalnie, że brandenburscy dowódcy nad Mehaigne i wszędzie indziej zachowywali się „en hommes d’honneur et de courage” (jak ludzie honorowi i odważni).

22 czerwca sojusznicza armia dotarła do Sombreffe, a dwa dni później do Fleurus, pozostawiając oblężone Namur własnemu losowi. 30 czerwca broniąca się jeszcze tamtejsza cytadela skapitulowała. Po otrzymaniu listu elektora wyzywającego go do niezwłocznego powrotu celem obrony ziem między Mozą a Renem feldmarszałek Flemming opuścił 5 lipca obóz koło Fleurus i na czele wszystkich Brandenburczyków niestojących w służbie hiszpańskiej albo holenderskiej oraz z oddziałami z Liège pomaszerował szerokim łukiem przez Tirlemont i St. Trond do Liège.

Po zdobyciu Namur Ludwik XIV przekazał naczelne dowództwo marszałkowi Luksemburskiemu, nakazując mu ograniczenie działań do obrony zajętych terenów i twierdz. Marszałek przeszedł na południowy brzeg Sambry, obszedł pozycje armii sojuszniczej i po ponownej przeprawie między Charleroi a Maubeuge dotarł w okolice Enghien. W ten sposób zmusił przeciwnika do opuszczenia Fleurus i pomaszerowania przez Genappe w kierunku Brukseli. Na początku sierpnia Francuzi obozowali na południe od Enghien z prawym skrzydłem w okolicach Steenkerke nad rzeką Senne. Obóz sojuszników znajdował się koło Tubize na południowy zachód od Brukseli. Ich atak na francuskie prawe skrzydło w nocy z 2 na 3 sierpnia został w porę dostrzeżony przez nieprzyjaciela. W trudno dostępnym terenie, poprzecinanym żywopłotami i zaroślami, prowadzone tylko w dwóch kolumnach natarcie postępowało naprzód powoli. Tymczasem Francuzi w obozie szybko przygotowali się do obrony i wzmocnili zagrożone skrzydło⁹⁰. Początkowa przewaga sojuszników była stracona, a prowadzone z wielkim zacięciem walki między żywopłotami i krzakami bez użycia wszystkich sił będących do dyspozycji nie mogły zakończyć się sukcesem. Jazda koalicjantów nie wzięła prawie żadnego udziału w walce. Po stracie 6653 poległych i rannych⁹¹ oraz 1000 wziętych do niewoli sojusznicze oddziały wróciły do swojego starego obozu. Francuzi stracili prawie 7000 ludzi. Z formacji brandenburskich w bitwie wzięły udział jedynie holenderskie bataliony regimentów następcy tronu i księcia Anhalt-Zerbst, które również poniosły dotkliwe straty⁹². Resztę kampanii armia główna spędziła na monotonnych marszach i w obozach.

Również korpus Flemminga nie miał żadnej okazji do stoczenia walk. W połowie października Boufflers przymaszerował na czele 21 batalionów i 80 skwadronów od strony Dinant pod Charleroi i zaczął bombardować miasto, w którym znajdował się między innymi holenderski batalion regimentu Jung-Holsztyn. W tej sytuacji elektor Maksymilian Emanuel, któremu król Wilhelm III powierzył naczelne dowództwo, postanowił posłać temu ważnemu miastu odsiecz i zażądał uczestnictwa w akcji oddziałów feldmarszałka Flemminga, stojących od końca sierpnia w okolicach Huy. 20 października armia bawarskiego elektora dotarła pod Waterloo. Połączenie z Brandenburczykami miało nastąpić w okolicach Genappe. Tymczasem jazda Flemminga 23 października dotarła tylko do Wavre, a jego piechota do Jodoigne. Tam doszła do nich wiadomość, że Boufflers na wieść o zbliżaniu się przeważających sił nieprzyjaciela zrezygnował z zamiaru zajęcia Charleroi i wycofał się w kierunku południowym. W tej sytuacji sojusznicze oddziały udały się na kwatery zimowe. Brandenburczycy pod Visé przeszli na drugą stronę Mozy. Traktat z Hiszpanią został przedłużony na kolejną zimę, dzięki czemu brandenburskie oddziały otrzymujące hiszpański żołd znowu pozostały we Flandrii i Brabancji⁹³. Główna część armii otrzymała kwatery w Księstwie Kleve, arcybiskupstwie Kolonii, prowincji Limburg oraz w Kolonii i Akwizgranie.

* * *

Po śmierci 16 sierpnia 1692 roku generała-porucznika Briquemaulta jego batalion piechoty przejął dotychczasowy komendant pułkownik Anton de Buys, a regiment jazdy początkowo generał-major Johann Sigismund von Heiden. Gdy jednak 25 października 1692 roku zmarł feldmarszałek Spaen, generał-major Heiden przejął jego regiment jazdy, którego przez długi czas był komendantem. Dotychczasowy regiment Briquemaulta otrzymał wtedy margrabia Filip Wilhelm. Regiment piechoty Spaena przejął margrabia Chrystian Ludwik⁹⁴. Gubernatorem Wesel elektor mianował generała-porucznika Friedricha von Heidena, a Lippstadt jego brata, generała-majora Johanna Sigismunda.

Po śmierci pułkownika Perbandta w grudniu 1692 roku dwie jego kompanie zostały przydzielone do skwadronu dragonów Rautera, ale pozostały w Prusach.

6. BRANDENBURSKI KORPUS POSIŁKOWY NA WĘGRZECH W LATACH 1693-1697

Na podstawie nowego traktatu zawartego z cesarzem 16 marca 1693 roku Brandenburgia wystawiła liczący 6000 ludzi korpus posiłkowy dowodzony przez generała-porucznika Wilhelma von Brandta. Miał on składać się z sześciu batalionów, dwóch regimentów rajtarów i jednego dragonów. Na jego zorganizowanie cesarz przekazał 20 000 talarów, a także zapewnił jego utrzymanie oraz kwatery zimowe po zakończeniu kampanii i pokrył koszty ewentualnych uzupełnień. W zamian oddane mu do dyspozycji oddziały miały pozostać w jego służbie aż do zakończenia wojny na Węgrzech i przeciwko Francji. Elektor jednak zastrzegł sobie prawo odwołania go w przypadku zagrożenia własnego państwa⁹⁵.

Większość oddziałów, która weszła w skład korpusu, brała już udział w kampanii 1691 roku na Węgrzech i od czasu powrotu stamtąd w 1692 roku stacjonowała w kraju:

Jazda:

Regimenty margrabiego Bayreuth i Schöninga, każdy złożony z 6 kompanii po 50 żołnierzy i liczący wraz ze sztabem i primaplana 409 ludzi.

Dragonia:

Regiment margrabiego Albrechta, 6 kompanii po 50 żołnierzy, wraz ze sztabem i primaplana 421 ludzi. Do 4 kompanii, które zachowano w regimencie po jego powrocie z Węgier w 1692 roku dołączyło po jednej kompanii z regimentu margrabiego Ansbach i ze skwadronu Rautera.

Piechota:

6 batalionów, każdy złożony z 5 kompanii po 135 żołnierzy, w sumie 805 ludzi pochodzących częściowo z garnizonów twierdz.

Skład poszczególnych batalionów był następujący:

1) Gwardia – batalion pruskiej gwardii uczestniczący już w kampanii na Węgrzech w 1691-1692.

2) Dönhoffa: 3 kompanie własne regimentu (2 z Prus, 1 z Kleve), i po 1 kompanii z batalionów Truchsessa (z Prus) i Briquemaulta (z Minden)⁹⁶.

3) Barfusa: 3 kompanie własne regimentu (2 z Pomorza, 1 z Nowej Marchii), 2 z regimentu Heidena (z Neubrück nad górną Sprewą)⁹⁷.

4) Jung-Holsztyn z Księstwa Kleve.

5) Brandta z Prus.

6) Lottuma: 4 kompanie własne regimentu (2 z Wesel, 2 z Halberstadt) i 1 kompania wywodząca się z regimentu Barfusa, której komendantem był podpułkownik Adam Wilhelm von Sydow (z Pomorza)⁹⁸.

W sumie cały korpus, włącznie ze sztabami, primaplana i pachołkami taboru składał się z 818 rajtarów, 421 dragonów, 4830 piechurów. Jego artylerię tworzyły 4 armaty regimentowe i 2 haubice⁹⁹.

Po przeglądzie dokonanym przez elektora w Krośnie Odrzańskim korpus ruszył znaną już drogą przez Śląsk i Przełęcz Jabłonkowską nad Dunaj. Maszerując przez Budę, Mohacz, Osijek i Slankamen dotarł 9 sierpnia do stojącej pod Zemunem cesarskiej armii. Od czasu gdy margrabia Badenii Ludwik został wezwany nad Ren, jej naczelnym wodzem był feldmarszałek książę Charles Eugène de Croy. Krótko przed przybyciem Brandenburczyków rozpoczął on oblężenie Belgradu. Po otrzymaniu wiadomości o zbliżaniu się od strony Widynia tureckiej odsieczy zarządził na dzień 7 września szturm miasta, w którym udział wzięły niektóre oddziały korpusu brandenburskiego. Opłacone ciężkimi stratami natarcie zostało odparte¹⁰⁰. Po tym niepowodzeniu cesarska armia przeszła koło Petrovaradina na północny brzeg Dunaju. W październiku jej oddziały udały się na kwatery zimowe. Brandenburczycy zostali zakwaterowani w dolinach Wagu i Morawy.

Niepowodzeniami zakończyły się również kampanie następnych lat. W 1694 roku późno zebrana i dowodzona przez feldmarszałka Caprarę armia cesarska została nawet we wrześniu okrążona przez Turków w obozie koło Petrovaradina. Przybycie Brandenburczyków, którzy dopiero w sierpniu opuścili swoje kwatery zimowe i 19 września dołączyli do armii, co podniosło jej stan do 35 000 ludzi, oraz obfite, trwające nieprzerwanie 14 dni opady deszczu skłoniły Turków 2 października do odwrotu.

W 1695 roku naczelnym dowódcą armii został elektor Saksonii Fryderyk August¹⁰¹. Objęcie przez niego stanowiska głównodowodzącego było warunkiem uczestnictwa w kampanii saskiego korpusu posiłkowego. Chrześcijańska armia, także Brandenburczycy, na początku sierpnia zajęła wyczekującą pozycję pod Petrovaradinem. Nowy sułtan, Mustafa II, który osobiście prowadził turecką armię, 25 sierpnia koło Pančeva na północny wschód od Belgradu przekroczył Dunaj, ruszył przez Timişoarę na północ i 5 września zajął szturmem małą twierdzę Lipova nad Maruszą, gdzie znajdowały się duże magazyny cesarskiej armii.

Elektor Saksonii, który na czele swojej armii pomaszerował w górę Cisy i koło miejscowości Kanizsa przeszedł na przeciwległy brzeg, posuwając się przez odludne, bagniste tereny wzdłuż Maruszy, nie dotarł w porę z odsieczą pod Lipovą i po otrzymaniu wieści o okrążeniu przez 9000 Turków z Belgradu małej twierdzy Titel na prawym brzegu Cisy (na wschód od Petrovaradina) skierował się do Segedyna. I znowu się spóźnił. 6 września twierdza Titel padła. Główna armia turecka tymczasem skierowała się przeciwko stojącemu w Siedmiogrodzie korpusowi cesarskiego feldmarszałka Veteraniego, rozbijając go doszczętnie 21 września w bitwie pod Lugojem (na wschód od Timişoary).

Mimo tego szeregu niepowodzeń elektor Fryderyk August także w 1696 roku był naczelnym wodzem cesarskiej armii. W kampanii wzięła udział tylko część brandenburskiego korpusu posiłkowego. Spodziewana po śmierci króla Jana III Sobieskiego rywalizacja o polski tron, w której musiały odzwierciedlić się wszystkie europejskie antagonizmy, sprawiła, że brandenburski władca postanowił przygotować w środkowych prowincjach i w Prusach swoje siły zbrojne do działań. W tym celu wycofał z Węgier regimenty jazdy Schöninga, dragonów margrabiego Albrechta oraz bataliony gwardii i Barfusa. Na podstawie nowego traktatu z 18 maja 1696 roku¹⁰² etat korpusu posiłkowego na Węgrzech zredukowano do 3070 ludzi, a mianowicie: regimentu jazdy margrabiego Bayreuth (401 ludzi), czterech batalionów z regimentów Brandta, Dönhoffa, Sydowa (do 1695 roku Lottuma)¹⁰³ i Jung-Holsztyn złożonych z pięciu kompanii po 107 ludzi i liczących włącznie ze sztabem, primaplana i pachołkami taboru po 652 ludzi. W sumie 401 rajtarów, 2607 piechurów oraz 18 ludzi sztabu głównego i 44 ludzi zaopatrzenia prowiantowego. Dowództwo nad nimi objął generał-major Otto von Schlaberndorff, dowodzący dotąd piechotą korpusu.

Na początku sierpnia elektor Fryderyk August na czele 38 000 żołnierzy saskich i cesarskich obległ Timişoarę. Dowodzony przez Generalfeldzeugmeistra hrabiego Guido Starhemberga korpus, liczący łącznie z Brandenburczykami 12 000 ludzi, pozostał w tym czasie pod Titel. Turecka odsiecz zmusiła jednak elektora do przerwania oblężenia. W nierozstrzygniętej, krwawej bitwie nad rzeką Bega, lewym dopływem Cisy, wezwany za późno przez elektora korpus Starhemberga nie zdążył wziąć udziału. Reszta kampanii przebiegła bez istotniejszych wydarzeń, bowiem Turcy po wzmocnieniu załogi Timişoary wycofali się za Dunaj.

Większy sukces przyniosła kampania 1697 roku, gdy stanowisko naczelnego wodza na Węgrzech objął cesarski feldmarszałek książę Eugeniusz Sabaudzki, zastępując wybranego królem Polski saskiego elektora¹⁰⁴. Ten 34-letni książę, który brał udział w kampaniach na Węgrzech w latach 1683-1688, a od 1690 roku dowodził cesarskimi wojskami w Piemoncie, w lipcu 1697 roku na czele armii liczącej około 30 000 ludzi zajął pozycję pod Petrovaradinem. Na wiadomość, że armia sułtana przeprawiła się koło Pančeva przez Dunaj, założył, iż celem tureckiej operacji jest zdobycie Siedmiogrodu i po pozostawieniu słabych sił pod Titelem podążył z resztą oddziałów w górę Cisy, docierając aż w okolice Zenty na południe od Segedyna. Tam do jego armii dołączyło wraz z innymi posiłkami 3000 Brandenburczyków. Turcy jednak nie ruszyli na północ, lecz wyparli pozostawiony pod Titelem korpus i po przeprawieniu się przez Cisę zagrozili Petrovaradinowi. W tej sytuacji książę Sabaudzki zawrócił i maszerując w szyku bojowym, otoczony przez zagony tureckiej jazdy dotarł 6 września pod Petrovaradin. Turcy tymczasem ruszyli szybkim marszem wzdłuż zachodniego brzegu Cisy w kierunku Segedyna z zamiarem zajęcia szturmem tego słabo umocnionego miasta, aby następnie skierować się do północnych Węgier albo Siedmiogrodu. Chcieli w ten sposób uniknąć przeprawy przez Cisę w pobliżu przeciwnika i najpierw oddalić się od niego w kierunku północnym. Armia chrześcijan ruszyła ich śladem. Pomaszerowała zatem już po raz trzeci tą samą drogą. 11 września do księcia Eugeniusza dotarła wiadomość, że Turcy pod Zentą rozpoczęli po moście pływającym przeprawę na wschodni brzeg, a sułtan z częścią jazdy znajduje się już po drugiej stronie rzeki. W tej sytuacji książę mimo późnej pory dnia zdecydował się ruszyć do ataku. W czasie gdy jego artyleria otworzyła ogień na most, piechota ruszyła do szturmu na tworzący półkole silnie umocniony obóz Turków na zachodnim brzegu. W okrutnej rzezi, jak zameldował później książę cesarzowi, wycięto znajdującą się jeszcze po tej stronie rzeki część nieprzyjacielskiej armii. Wielu Turków utonęło w wodach Cisy, a prawie cała artyleria wpadła w ręce zwycięzców. Chwalebny udział w tej bitwie, w której chrześcijańska armia straciła 400 poległych i 1600 rannych¹⁰⁵, miały oddziały brandenburskie. Obawiając się trudności z zaopatrzeniem wojsk, książę Eugeniusz zrezygnował z pościgu i już we wrześniu odesłał swoją armię na kwatery zimowe. Niemniej odniesione zwycięstwo miało decydujące znaczenie, bowiem w znacznym stopniu osłabiło możliwości militarne Porty i doprowadziło w następnych latach do rokowań zakończonych podpisaniem 26 stycznia 1699 roku w Karłowicach traktatu pokojowego. Turcja straciła połowę swoich posiadłości na kontynencie europejskim, zaś Austria zyskała prawie całe Węgry, Siedmiogród oraz większą część Slawonii i Chorwacji. W ten sposób dzięki pomocy brandenburskiego oręża powstało nowe austriacko-węgierskie mocarstwo. Korpus Schlaberndorffa w czerwcu 1698 roku wrócił do ojczyzny.

7. KAMPANIA 1693 ROKU NA FRONCIE ZACHODNIM. BITWA POD NEERWINDEN

Aby zapobiec niespodziewanym operacjom nieprzyjaciela, które w 1691 roku spowodowały utratę Mons, a w 1692 roku Namur, sojusznicy zebrali swoje oddziały odpowiednio wcześnie w przydzielonych im kantonach. Główna armia już w kwietniu zebrała się między Brukselą, Mechelen a Louvain, a korpus pod rozkazami księcia Wirtembergii-Neuenstadt Ferdynanda Wilhelma, dowódcy duńskich oddziałów posiłkowych, we Flandrii. Korpus brandenburski generała-porucznika Heidena w tym samym czasie zajął pozycje między Mozą a Ourthe celem osłaniania Liège i Maastricht¹⁰⁶. Pozostałymi oddziałami kwaterującymi w arcybiskupstwie Kolonii oraz przybywającymi tam z odległych kwater dowodził generał-major Joachim Balthasar von Dewitz¹⁰⁷.

Pod koniec maja dwie francuskie armie, marszałków Luksemburskiego i Boufflersa, zebrały się odpowiednio na południe od Mons i koło Tournai. W sumie składały się ze 130 batalionów oraz 276 skwadronów i liczyły prawie 100 000 ludzi. Dowództwo tej ogromnej potęgi objął osobiście Ludwik XIV¹⁰⁸. Na jej czele mógł zadać niderlandzko-angielskiej armii decydujący cios. Marszałek Luksemburski zachęcał do tego, a król Anglii bardzo się go obawiał. Francuski władca jednak zdecydował się na wywarcie jedynie nacisku na Republikę Niderlandzką i niemieckich książąt, których tereny leżały między Mozą a Renem, chcąc zmusić ich do szybkiego zawarcia pokoju. W tym celu ruszył przeciwko twierdzom nad Mozą stanowiącym naturalny mur Niemiec. Ich zdobycie umożliwiłoby Francuzom zajęcie wszystkich ziem aż do Renu.

Król Anglii Wilhelm III i elektor Bawarii Maksymilian Emanuel mogli zebrać pod Louvain tylko 61 batalionów i 142 skwadrony¹⁰⁹. Wśród tych oddziałów był korpus brandenburski w służbie Hiszpanii, dowodzony przez generała-majora Heidena, który na podstawie nowego traktatu z 25 czerwca pozostał tego lata jeszcze w Brabancji¹¹⁰. Do armii głównej miały dołączyć: stojący na południe od Mozy korpus generała-porucznika Heidena oraz dziewięć batalionów holenderskich należących do garnizonu Liège. Oddziały te przekroczyły już rzekę Jeker, gdy otrzymały rozkaz przerwania marszu. Wbrew oczekiwaniom Francuzi ruszyli bowiem z Binche nie w kierunku Brukseli, lecz na wschód. W kwaterze głównej sojuszników zaczęto obawiać się o bezpieczeństwo Liège i Maastricht. Dlatego właśnie Heiden musiał zawrócić i na czele swojej piechoty (8 batalionów) oraz przybocznego regimentu dragonów udać się do Liège¹¹¹. Dzięki wybudowaniu fortyfikacji na okolicznych wzniesieniach naczelny inżynier Niderlandów pułkownik baron Menno van Coehoorn zamienił to miasto w silną, lecz bardzo rozległą twierdzę, wymagającą załogi złożonej z 29 batalionów. Do armii głównej dołączyły więc tylko trzy brandenburskie regimenty jazdy i wspomniany korpus generała Heidena. Oddziały generała-majora Dewitza zostały wysłane z arcybiskupstwa Kolonii do Maastricht i dotarły już do Heerlen (na północny zachód od Akwizgranu), gdy sytuacja ponownie się zmieniła. W nadziei, że ofensywa marszałka de Lorges’a, który wkroczył do południowych Niemiec i pustoszył wirtemberskie tereny aż do Neckaru, zmusi władze szwabskiego i frankońskiego okręgu Rzeszy do zachowania neutralności i przyśpieszy zawarcie pokoju, Ludwik XIV wydzielił 34 bataliony oraz 75 skwadronów i wysłał je pod dowództwem Delfina i Boufflersa przez Namur nad górny Ren. Dowództwo nad pozostałymi wojskami – 96 batalionów i 201 skwadronów – francuski władca, który z powodu choroby wrócił do Wersalu, przekazał marszałkowi Luksemburskiemu. Ten stanął najpierw obozem naprzeciw sojuszników w pobliżu Ecluse (na północ od Jodoigne). Dobrze wybrana pozycja przeciwnika nie pozwalała mu na ruszenie do ataku i dlatego marszałek wycofał się za rzekę Grote Gete i rozbił obóz w okolicach Hélécine. W następnych tygodniach obie strony koncentrowały uwagę na paraliżowaniu dróg komunikacyjnych przeciwnika i przeszkadzaniu mu w furażowaniu. Jednemu z wydzielonych do tego celu oddziałów jazdy generała-majora Claude’a hrabiego Tilly marszałek Luksemburski zadał 15 lipca dotkliwą porażkę¹¹². Później francuski dowódca podążył pod Huy obsadzone oddziałami księcia-biskup Liège i po kilkudniowym oblężeniu zajął miasto (23 lipca).

Odejście silnych oddziałów francuskich dowodzonych przez Delfina skłoniło króla Anglii do polecenia przybyłemu z Berlina feldmarszałkowi Flemmingowi zajęcia na czele korpusu generała Dewitza pozycji koło Düren nad rzeką Rur, aby osłonił tereny między Mozą a Renem¹¹³. Do oddziałów brandenburskiego dowódcy miało dołączyć 8 batalionów i 12 skwadronów z Palatynatu. Z kolei księciu Wirtembergii Wilhelm III polecił wkroczyć na czele 24 batalionów i 30 skwadronów do słabo obsadzonej przez wojska przeciwnika francuskiej Flandrii, przełamać wybudowane przez Francuzów w 1688 roku umocnienia pod Espierres¹¹⁴ i ściągnąć kontrybucję. Król wysłał ponadto dziesięć batalionów do Liège, a trzy do Maastricht, obawiając się po utracie Huy o bezpieczeństwo tych twierdz. Te rozporządzenia tak osłabiły jego armię, że francuskie siły, mimo odejścia wojsk Delfina, o jedną trzecią przewyższały przeciwnika. Marszałek Luksemburski wykorzystał nadarzającą się okazję. Niespodziewanie zaatakował sojuszniczą armię, która 20 lipca ruszyła ze swojego obozu pod Louvain w celu udzielenia pomocy oblężonemu Huy. 28 lipca obozowała ona na wschód od Tirlemont plecami do Kleine Gete, gdy po południu dostarczono meldunek o szybkim zbliżaniu się nieprzyjaciela.

W tej sytuacji Wilhelm III miał do wyboru wycofać się jak najszybciej za rzekę albo stanąć na niekorzystnej taktycznie pozycji do walki z przeważającymi siłami przeciwnika. Król zdecydował się na to drugie, uznając, że przeprawa przez rzekę w pobliżu nieprzyjaciela jest zbyt niebezpiecznym przedsięwzięciem. Wykorzystując ciemności nocy, nakazał otoczenie szerokiego na około 4 kilometry, łagodnie wznoszącego się wzniesienia między wioskami Neerwinden nad potokiem Windenbach a Neerladen nad Landenbach linią szańców i ustawienie na nich artylerii. Ponadto nakazał wybudowanie dodatkowych przejść przez Gete i odesłanie taborów. Angielski władca liczył, że na zajętej przez niego pozycji silna francuska jazda nie będzie miała możliwości rozwinięcia szyku. Miał również liczniejszą artylerię składającą się z 90 dział (Francuzi według własnych relacji posiadali tylko 70).

Za linią umocnień stanął corps de bataille. Lewe skrzydło, złożone z holenderskiej oraz angielskiej jazdy i dowodzone przez holenderskiego feldmarszałka księcia Nassau-Saarbrücken Walrada, stało łukiem za potokiem Landenbach, a prawe, tworzone przez hiszpańskie, brandenburskie, bawarskie i hanowerskie regimenty jazdy, dowodzone przez elektora Maksymiliana Emanuela, na płaskich wzniesieniach za Windenbach. W dolinie tego potoku znajdowały się otoczone ogrodami i żywopłotami wsie Laer i Neerwinden, które obsadziła sojusznicza piechota: pierwszą z nich sześć brandenburskich batalionów dowodzonych przez generała-majora Karola Filipa, margrabiego Brandenburgii-Schwedt, a drugą sześć batalionów hanowerskich. Za nimi stała rezerwa złożona z pięciu batalionów angielskich. Zagrody i ogrody nad Windenbach powyżej Laer aż do Gete zajęły spieszone regimenty dragonów, w tym Brandenburczycy z regimentu margrabiego Ansbach¹¹⁵.

Tę właśnie pozycję, położoną pod kątem rozwartym do corps de bataille, wybrał na cel swojego ataku głównego francuski wódz, którego armia maszerująca w sześciu kolumnach 28 lipca wieczorem i w następnej nocy dotarła do Landen i Overwinden. Do natarcia na Neerwinden i Laer marszałek wysłał 32 bataliony, za którymi stanęło 51 skwadronów gotowych do wykorzystania skutecznego ataku piechoty. Zdobycie przez przeciwnika Neerwinden oznaczało zagrożenie od tyłu umocnionego centrum sojuszników. Przygotowujące się do walki 32 francuskie bataliony i 125 skwadronów stanęły w szyku bojowym, składającym się wskutek ograniczonej przestrzeni z ośmiu rzutów. Złożone z samej jazdy prawe skrzydło sojuszników obserwowały tylko słabe siły nieprzyjaciela.

29 lipca o świcie francuska artyleria rozpoczęła ostrzał wsi Neerwinden i umocnień. Między godziną 5 a 6 francuskie kolumny ruszyły do ataku. W zażartych walkach o zagrody, pojedyncze domostwa i ogrody Francuzi, wysyłając do boju zmieniające się bataliony, starali się wyprzeć stawiających zacięty opór obrońców z wiosek, w których rosły stosy ciał poległych. Dzięki posiłkom przysłanym z centrum linii obrony sojusznikom udało się odeprzeć każdy atak. Po trwających od godziny 6 rano do 3 po południu zmaganiach Francuzom zdołali jednak ostatecznie zająć Neerwinden. Nie udało się też utrzymać dłużej Laer, gdzie ataki przeciwnika z wielką ofiarnością odpierali Brandenburczycy pod dowództwem swojego margrabiego. Żołnierzom brakowało już amunicji, a sprowadzone naprędce ołowiane kule okazały się za duże dla brandenburskich karabinów¹¹⁶. Umocnione centrum sojuszniczego szyku bojowego, osłabione w międzyczasie wskutek wysłania posiłków zagrożonemu prawemu skrzydłu, zostało zaatakowane z Neerwinden i zmuszone do cofnięcia się. Na sojuszniczą piechotę wycofującą się w nieładzie w kierunku przejść przez Kleine Gete rzuciła się francuska jazda. Naprzeciw niej ruszyła w dwóch rzutach jazda prawego skrzydła. W tym samym czasie regimenty jazdy lewego skrzydła, widząc porażkę swojej piechoty, zrobiły zwrot i opuściły pole bitwy. Niemieckie formacje rajtarów prawego skrzydła starały się tymczasem zatrzymać szarżującego przeciwnika. W tych zmaganiach dzielnie walczyło sześć brandenburskich regimentów (18 skwadronów) generała-majora Heidena, który został ciężko ranny. W końcu rażone ogniem francuskiej piechoty i one musiały ustąpić. Do Kleine Gete dotarły jako ostatnie, doznając podczas przeprawy ciężkich strat i tracąc wiele sztandarów. Francuzi zdobyli ich tak wiele, że marszałek Luksemburski otrzymał honorowy przydomek le tapissier de Notre-Dame. W ręce zwycięzców wpadła prawie cała artyleria sojuszniczej armii, która została całkowicie rozbita. Niedobitki prawego skrzydła zbiegły przez Tirlemont w stronę Louvain, a lewego obrały kierunek bardziej na północ do Diest¹¹⁷. W sumie w bitwie pod Neerwinden sojusznicy stracili 1500 poległych i rannych oraz około 1500 wziętych do niewoli. Największe straty poniosło prawe skrzydło. Sześć walczących tam brandenburskich batalionów podczas bohaterskiej obrony Laer straciło 49 oficerów i 1423 żołnierzy. Straty brandenburskich regimentów jazdy wyniosły 32 oficerów i 491 żołnierzy. Najdotkliwiej ucierpiały bataliony margrabiego Chrystiana Ludwika i Buysa, a z jazdy regiment du Hamela. Wszystkie one straciły swoich komendantów¹¹⁸. Brandenburska piechota zdobyła cztery francuskie sztandary.

Morale armii i wiara w zwycięstwo jej dowódcy były złamane. Marszałek Luksemburski nie miał żadnych problemów z oblężeniem we wrześniu Charleroi. Z braku odsieczy¹¹⁹ Francisco de Castillo, hiszpański komendant twierdzy, w której był holenderski batalion regimentu Jung-Holsztyn, 11 października złożył broń po dzielnej obronie. Załoga, która stopniała z 4000 do 1500 ludzi, wyszła z honorami z miasta.

***

W czasie gdy należące do armii głównej brandenburskie oddziały przelewały krew w bitwie, korpus Heidena stał bezczynnie w Liège, Trzecia grupa brandenburskich wojsk na froncie zachodnim, mały korpus feldmarszałka Flemminga, niespodziewanie otrzymała natomiast nowe zadanie.

Nad górnym Renem marszałek de Lorges, który początkowo miał do dyspozycji 46 batalionów i 150 skwadronów, w połowie maja przekroczył koło Philippsburga rzekę, zajął zniszczony częściowo przez wojska Rzeszy źle broniony Heidelberg i już niebawem kontrolował cały kraj aż do Neckaru. Początkowo czoła mogły mu stawić tylko wojska szwabskiego i frankońskiego okręgu liczące niewiele ponad 15 000 ludzi, które pod dowództwem ściągniętego z Węgier margrabiego Badenii Ludwika zajęły pozycje pod Heilbronnem. Landgraf Kassel-Hesji Karol w tym czasie zbierał koło Frankfurtu nad Menem wojska heskie oraz okręgu Górnej Nadrenii. Poza tym do zajętych przez przeciwnika terenów zbliżały się oddziały młodego elektora Saksonii Jana Jerzego IV¹²⁰. Po stwierdzeniu, że armia Delfina ruszyła w kierunku górnego Renu i brandenburskiej Dolnej Nadrenii nie zagraża już żadne niebezpieczeństwo, elektor Fryderyk III zezwolił feldmarszałkowi Flemmingowi pomaszerowanie na czele stacjonujących w okolicach Düren oddziałów¹²¹ do Frankfurtu. Niebezpieczeństwo połączenia się francuskich armii znacznie przewyższających liczebnie siły margrabiego Badenii spowodowało, że koalicyjni dowódcy po żmudnych pertraktacjach w kwestii etykiety postanowili zebrać swoje wojska w jednym punkcie. Pod Heilbronnem dołączył do nich korpus Flemminga. Powstała w ten sposób armia złożona z 54 batalionów i 130 skwadronów – około 60 000 ludzi – nadal nie dorównywała siłom nieprzyjaciela¹²². Po przekroczeniu 16 lipca Renu koło Philippsburga i połączeniu 25 lipca na północ od Stuttgartu swoich wojsk z oddziałami marszałka de Lorges’a Delfin miał do dyspozycji w 70 batalionach i 205 skwadronach ponad 80 000 ludzi. Na czele tej ogromnej jak na tamte czasy armii podszedł 2 sierpnia na odległość armatniego strzału pod umocniony obóz sojuszników znajdujący się na południe od Heilbronnu. Ostatecznie jednak Francuzi nie zdecydowali się na zaatakowanie przeciwnika i stopniowo wycofali się w stronę Stuttgartu. Później, po splądrowaniu kraju, rozpoczęli odwrót w stronę Durlach. Drogę ich marszu oświetlały pożary płonących wsi. Delfin wrócił do Wersalu, a część jego oddziałów wzmocniła wojska generała-porucznika Catinata w Sabaudii. Marszałek de Lorges spustoszył jeszcze nizinę Renu, po czym rozpuścił swoją armię na kwatery zimowe. Po zażegnaniu niebezpieczeństwa na leża zimowe udały sią również wojska sojuszników. Brandenburskie oddziały Flemminga we wrześniu pomaszerowały z powrotem do Dolnej Nadrenii.

Traktat Brandenburgii z Hiszpanią dotyczący zakwaterowania wojsk nie został odnowiony, gdyż strona hiszpańska w bardzo nonszalancki sposób wypełniała swoje dotychczasowe zobowiązania. Dlatego armia brandenburska, z wyjątkiem oddziałów będących na żołdzie holenderskim, zajęła kwatery nad Mozą i Renem. Cztery regimenty jazdy opłacane dotąd przez Hiszpanów (rajtarzy księcia Anhalt, du Hamela i Lüttwitza oraz dragoni margrabiego Ansbach) otrzymały kwatery na zachodnim brzegu Mozy. Sześć batalionów (trzy gwardii oraz margrabiego Filipa, Dohny i Huttena) korpusu Heidena pozostało w Liège, a dwa udały się do Visé. Pozostałe formacje zostały zakwaterowane w arcybiskupstwie Kolonii, w Akwizgranie oraz w należących do Brandenburgii częściach Dolnej Nadrenii i Westfalii.

Mówiąc o 1693 roku, należy wspomnieć o jeszcze jednej koncentracji wojsk, przeprowadzonej z powodu konfliktu między Danią a Brunszwikiem-Lüneburgiem¹²³. Po wygaśnięciu w 1689 roku starej dynastii askańskich książąt Saksonii-Lauenburga, książęta Lüneburga-Celle, Hanoweru i Brunszwiku-Wolfenbüttel wspólnie zajęli miasto Ratzeburg. Król Danii Chrystian V nie chciał, aby Welfowie [dynastia panująca wówczas w obu księstwach brunszwickich – przyp. tłum.] rozszerzyli swoją sferę wpływów na zachodni brzeg Łaby. Jego sprzeciw nie został uwzględniony, więc duński władca zebrał w sierpniu 1693 roku w pobliżu Oldeslohe korpus, który pod dowództwem feldmarszałka Gustawa Wilhelma von Wedela okrążył Ratzeburg. Dwudniowe bombardowanie zniszczyło znaczną część miasta zajmowanego przez oddziały lüneburskie i hanowerskie. Napięta sytuacja skłoniła Brandenburgię, związaną z Brunszwikiem-Lüneburgiem traktatem obronnym, do podjęcia kroków zapobiegawczych. W sierpniu 1693 roku gubernator Kostrzyna generał-porucznik Kurt Hildebrand von der Marwitz zebrał w okolicach Prignitz i Ruppina będące do dyspozycji oddziały: trzy kompanie Garde de Corps, po jednej kompanii z regimentów jazdy następcy tronu i Derfflingera, dwie kompanie dragonów Rautera, jeden batalion gwardii przybocznej z Berlina oraz jeden dowodzony przez podpułkownika Otto Friedricha von Falckenberga z Kostrzyna. Ten ostatni składał się z czterech kompanii utworzonych z żołnierzy wydzielonych z garnizonów Marchii Brandenburskiej, Kołobrzegu i Magdeburga i jednej z regimentu Barfusa. W tym czasie wszystkie europejskie dwory były zajęte wojnami z Turcją oraz Francją i dlatego podjęto dyplomatyczne kroki zmierzające do zażegnania nowego konfliktu w zarodku. 9 października udało się podpisać porozumienie, na mocy którego Ratzeburg pozostał w posiadaniu władcy Brunszwiku-Lüneburga, ale tamtejsze umocnienia zostały zniszczone. Niepotrzebne już brandenburskie oddziały wróciły na swoje kwatery.

Pod koniec 1693 roku cała armia brandenburska, bez sztabu głównego i artylerii składała się z następujących oddziałów¹²⁴:

1. Na żołdzie brandenburskim:

Sztaby

Primaplana

Żołnierze

W sumie

Jazda

11

70

3766

4920

Dragonia

4½

33

2013

2595

Piechota

20½

122

14 446

16 962

Garnizony

3

32

3897

4544

Łącznie:

39

257

24 122

29 021

2. Na Węgrzech:

9

48

4950

6069

3. W służbie holenderskiej:

11

56

6100

7192

4. W Piemoncie:

1

6

590

700

W sumie cała armia składała się z 60 sztabowców, 367 primaplana i 35 762 żołnierzy

= 42 982 ludzi

Batalion poległego pod Neerwinden pułkownika de Buysa otrzymał generał-major Otto von Schlaberndorff. Regiment piechoty księcia Anhalt-Dessau Jana Jerzego, zmarłego 17 sierpnia 1693 roku, otrzymał 2 października jego awansowany do stopnia pułkownika syn, młody książę Leopold. Regiment jazdy księcia otrzymał jego dotychczasowy komendant hrabia Karl Friedrich von Schlippenbach. W 1693 roku powstała też nowa kompania weteranów kapitana von Blumenfeldta, która na początku następnego roku została przeniesiona z Kostrzyna do Gorzowa Wielkopolskiego.

8. BRANDENBURSKIE WOJSKA W PÓŁNOCNYCH WŁOSZECH W LATACH 1691-1696 I NAD GÓRNYM RENEM W 1697 ROKU

Wysłany w marcu 1691 roku na pomoc księciu Sabaudii Wiktorowi Amadeuszowi batalion pułkownika Joela de Cournuauda złożony z francuskich réfugies brał od tego czasu chwalebny udział w wojnie w północnych Włoszech¹²⁵. Przez Gryzonię i Księstwo Mediolanu dotarł we wrześniu 1691 roku do Turynu, gdzie dołączył do armii koalicjantów. Składała się ona z około 30 000 żołnierzy armii cesarskiej, bawarskiej, hiszpańskiej i piemonckiej, Szwajcarów w służbie mocarstw morskich oraz réfugies i była w tym roku dowodzona przez elektora Bawarii Maksymiliana Emanuela. Naprzeciw niej stała nieco słabsza armia francuska generała-porucznika Catinata. Po odzyskaniu na początku października zajętej w czerwcu przez Francuzów Carmagnoli (na południe od Turynu) elektor podjął próbę zajęcia granicznej twierdzy Susa, broniącej wejścia doliny rzeki Dora Riparia u stóp Monte Cenis. Catinat udaremnił jego zamiar, a w trakcie odwrotu sojuszniczych wojsk doszło do krwawych starć, w których należący do ariergardy batalion Cournuauda czynił merveilles (cuda).

Latem 1692 roku brandenburska formacja wzięła udział w ofensywie na francuski Delfinat, do którego książę Sabaudii wkroczył kilkoma przełęczami w Alpach Kotyjskich. Po zdobyciu Embrun w dolinie rzeki Durance jego wojska dotarły we wrześniu do Gap, splądrowały okolice, po czym przystąpiły do odwrotu. Ta udana kampania, podczas której brandenburscy żołnierze po raz pierwszy wstąpili na francuską ziemię, nie miała żadnego trwałego wpływu na sytuację ogólną. Marsze przez góry wymagały od oddziałów wielkiego wysiłku. Batalion Cournuauda już w czerwcu składał się z zaledwie 73 kadetów i 174 muszkieterów. Do listopada udało się podnieść stan do 70 kadetów i 266 muszkieterów. W 1693 roku, po niepowodzeniu zaczętego pod koniec lipca oblężenia twierdzy Pinerolo (Francuzi posiadali ją od 1630 roku), 4 października na południowy zachód od Turynu doszło do decydującej bitwy pod Orbassano i Marsaglią. Catinat, który otrzymał posiłki od stojącej nad górnym Renem armii Delfina¹²⁶, zadał koalicjantom ciężką porażkę. Batalion Cournuauda godnie reprezentował brandenburskie oręże. Stracił wprawdzie dwa sztandary, ale zdobył proporzec gendarmes écossais¹²⁷, najstarszej francuskiej formacji. Śmiertelną ranę w bitwie odniósł służący teraz w armii angielskiej hrabia Karl von Schomberg.

12 grudnia 1693 roku Brandenburgia zawarła traktat z księciem Sabaudii, zgodnie z którym oddała do jego dyspozycji aż do końca wojny kolejnych 1500 ludzi. Brandenburski kontyngent miał składać się z dwóch batalionów po pięć kompanii liczących 132 żołnierzy. Na ekspedycję do Piemontu wyznaczono stojący na froncie zachodnim batalion z regimentu margrabiego Karola oraz batalion z regimentu Huttena kwaterujący w Magdeburgu¹²⁸. Na podstawie dodatkowego traktatu z 2 marca 1694 roku do Piemontu udał się jeszcze jeden batalion, Varenne’a z Akwizgranu. Dowódcą wszystkich tych formacji został generał-major margrabia Karol Filip¹²⁹, któremu podporządkowano też batalion Cournuauda, stanowiący jednak podczas całej kampanii 1694 roku garnizon Coni.

Książę Wiktor Amadeusz niedługo po bitwie pod Marsaglią rozpoczął z Francją rokowania pokojowe, które potajemnie kontynuował w następnych miesiącach. Nie zerwał jeszcze oficjalnie ze swoimi sojusznikami, ale stopniowo przygotowywał opuszczenie koalicji, broniąc się przed aktywniejszym udziałem w działaniach wojennych, na które naciskał książę Eugeniusz Sabaudzki. Ten ostatni w 1694 roku obległ na czele swojego korpusu twierdzę Casale w Księstwie Montferrat, zajętą przez Francję w 1681 roku jednocześnie z aneksją Strasburga. Oddziały księcia Wiktora Amadeusza osłaniały oblegających przed wojskami Catinata. Armia francuskiego wodza była jednak osłabiona wskutek wysłania oddziałów na kataloński teatr wojny i dlatego nie doszło do poważniejszych starć. Oblężenie Casale było kontynuowane w następnej zimie, którą brandenburskie bataliony spędziły na kwaterach w Asti¹³⁰. Ubytki w ich szeregach uzupełniano w większości z zaciągów dokonywanych w Bayreuth i Ansbach. Bardzo słaby batalion Cournuauda otrzymał wiosną 1695 roku wzmocnienie w postaci przybyłej z Wesel jednej z kompanii regimentu Lottuma. Na ten właśnie okres przypada tragiczna miłość margrabiego Karola Filipa i pięknej hrabiny Salmour, która skończyła się gwałtownym rozstaniem i prawdopodobnie spowodowała śmierć księcia 23 lipca 1695 roku¹³¹. Krótko wcześniej padła twierdza Casale, której fortyfikacje na podstawie tajnego porozumienia księcia Sabaudii z Catinatem zostały zrównane z ziemią. Cztery brandenburskie bataliony, dowodzone teraz przez generała-majora markiza de Varenne’a, zdobyły podczas tego oblężenia krwawe laury.

W maju 1696 roku Catinat ruszył na czele 49 batalionów i 81 skwadronów z Susy pod położoną na zachód od Turynu Rivaltę¹³². Licząca również około 40 000 ludzi armia sojuszników zajęła pozycję osłaniającą stolicę Piemontu. Żadna ze stron nie zdecydowała się jednak na rozpoczęcie działań. Coraz wyraźniejsza niewierność sabaudzkiego władcy w końcu doprowadziła do zerwania. Oddając Wiktorowi Amadeuszowi Pinerolo oraz hrabstwa Susy i Nicei, Francja skłoniła go do zmiany stron. Po zawarciu przez niego z marszałkiem Catinatem 30-dniowego zawieszenia broni, podpisanego już 29 czerwca, lecz datowanego na 29 sierpnia, sojusznicze wojska, w tym Brandenburczycy, rozpoczęły odwrót do hiszpańskiego Księstwa Mediolanu. Armia francuska, do której po zakończeniu zawieszenia broni dołączyły oddziały Wiktora Amadeusza, maszerowała powoli za nimi. Połączone siły przeciwnika okrążyły w połowie września zajętą przez oddziały cesarskie, hiszpańskie, angielskie i bawarskie twierdzę Valenza na prawym brzegu Padu i przygotowywały się właśnie do szturmu, gdy nadeszła wieść o traktacie podpisanym 7 października przez cesarza, Hiszpanię i Sabaudię, w którym sygnatariusze uznali neutralność Włoch.

Po wystąpieniu Sabaudii z koalicji cztery brandenburskie bataliony zostały na żądanie króla Anglii podporządkowane lordowi Galway, który od śmierci Schomberga dowodził angielskimi wojskami zaciężnymi we Włoszech. Brandenburczycy po odpoczynku w Lodi jeszcze przed nastaniem zimy przeszli przez Tyrol do Niemiec, gdzie otrzymali kwatery zimowe we Frankonii. W następnym roku, po uzupełnieniu ubytków do stanu 590 żołnierzy, dołączyły one do armii margrabiego Badenii Ludwika, stojącego latem 1697 roku na czele około 45 000 ludzi nad górnym Renem. Naprzeciw niego stała równie silna armia francuska marszałka Choiseul¹³³. 3 lipca Francuzi przekroczyli Ren koło Fort Louis (na północ od Strasburga) i zajęli pozycje koło Kuppenheim. Margrabia, który w czerwcu zebrał swoją armię w okolicach Bruchsal, ruszył przez Ettlingen przeciwko wojskom nieprzyjaciela, które wycofały się w górę rzeki i stanęły obozem na południowy wschód od Kehl koło Willstätt. Żadna ze stron nie czuła się silniejsza od przeciwnika. W rezultacie armia Rzeszy na początku sierpnia odmaszerowała w okolice Wiesloch (na południe od Heidelbergu), gdzie margrabia podzielił swoje wojska. Oddziały szwabskie, frankońskie, okręgu Górnego Renu i innych państw Rzeszy, dowodzone odtąd przez feldmarszałka margrabiego Brandenburgii-Bayreuth Chrystiana Ernesta, pozostały nad górnym Renem. Reszta, czyli oddziały cesarskie, bawarskie i angielskie, 15 sierpnia ruszyła pod dowództwem margrabiego Badenii w dół rzeki. Na czele tej armii, za którą na początku września pośpiesznym marszem podążyły bataliony brandenburskie¹³⁴, margrabia przeszedł koło Moguncji na drugą stronę Renu i okrążył na początku września małą twierdzę Ebernburg koło Kreuznach. Ten stary zamek, dawna siedziba Sickingena¹³⁵, znajdował się na skale, której zbocza opadały stromo w dół do rzek Nahe i Alfenz. Zajmujący go od lat francuski garnizon bezkarnie pustoszył okolicę. Po rozpoznaniu zamiarów przeciwnika Choiseul pośpiesznie ruszył lewym brzegiem Renu na odsiecz twierdzy, docierając 9 września do Alzey. I znowu obie strony dysponowały mniej więcej równymi siłami¹³⁶. 27 września komendant twierdzy Darey podpisał akt kapitulacji. Niemal jednocześnie do margrabiego dotarł kurier z Hagi z wiadomością o zawarciu przez cesarza i Rzeszę zawieszenia broni z Francją. Niedługo później podpisano traktat pokojowy. Armia Rzeszy została rozwiązana, a cztery brandenburskie bataliony ruszyły do ojczyzny. Wskutek zniszczenia przez nieznanych sprawców pływającego mostu i trudności ze strony heskiego komendanta twierdzy Rheinfels Brandenburczycy musieli przeprawić się przez Ren w okolicach Kaub i Oberwesel. Również dalszy marsz nie przebiegał bez problemów. Zarówno Hesja-Kassel, jak i Hesja-Darmstadt odmówiły brandenburskim formacjom zgody na przemarsz przez swoje terytorium. Również inne, mniejsze państewka prześcigały się w stawianiu przeszkód. Maszerując przez hrabstwa Wied i Nassau, przez Wetterau, Fuldę, Turyngię i Eichsfeld, brandenburskie bataliony pod koniec roku dotarły do Halberstadt.

9. KAMPANIE W NIDERLANDACH HISZPAŃSKICH W LATACH 1694-1697

Na koniec szóstego roku wojny brandenburski poseł w Wiedniu przedstawił w imieniu swojego rządu ponury obraz sytuacji:

„Minęły kolejne kampanie i nie wydarzyło się nic, co złamałoby przytłaczającą potęgę Francji. Alianci niemal wszędzie tracą jedną miejscowość za drugą, przegrywają każdą kolejną bitwę. Niderlandy Hiszpańskie i Księstwo Sabaudii poza niewielkimi skrawkami są całkowicie zajęte przez Francuzów. Być może zanim się spostrzeżemy, w ich rękach znajdzie się także Dolna Nadrenia. Nad środkowym i górnym Renem nieprzyjaciel czuje się już bardzo pewnie i co roku jego wielkie armie docierają prawie do serca Niemiec. Nawet wszystkie posiadane przez Rzeszę wojska nie są w stanie dorównać nieprzyjacielowi i stawić mu w polu czoła. (…) Podsumowując, można powiedzieć, że zagrożone są wszystkie miasta. Jeżeli chce się ratować wolność Europy, nie stracić wkrótce wszystkiego i nie pozwolić Francji tryumfować, to potrzeba przemyślanych i odważnych decyzji, żeby odwrócić na lepsze istniejącą sytuację”.

Brandenburski rząd radził więc szybkie zawarcie pokoju z Turcją, aby móc wykorzystać armię znajdującą się aktualnie na Węgrzech oraz wzmożenie zbrojeń przez wszystkie państwa Rzeszy i morskie mocarstwa¹³⁷.

Pod ciężarem wojny cierpiała także Francja, której zasoby zaczynały się powoli wyczerpywać. Jej mieszkańcom szczególnie we znaki dawała się prowadzona przez państwa nadmorskie ścisła blokada francuskiego wybrzeża, uniemożliwiająca prowadzenie handlu morskiego. Sytuację pogarszał nieurodzaj kolejnych lat. Z powodu niedostatku środków żywności cierpiała również armia. W raportach brandenburskich dowódców już od 1692 roku coraz częściej jest mowa o dezercji szerzącej się we francuskich szeregach. Liczna francuska jazda miała coraz większe trudności z uzupełnieniem koni, gdyż sojusznicy skutecznie udaremniali ich wywóz ze swoich krajów. Po śmierci w 1691 roku ministra wojny Louvois francuska administracja wojskowa została pozbawiona brutalnego, lecz znakomitego w swoim fachu zwierzchnika. Wraz ze zgonem w styczniu 1695 roku marszałka Luksemburskiego Ludwik XIV stracił z kolei swojego najlepszego wodza. W następnych latach francuskie dowództwo nie wykazywało już inicjatywy i zręczności w wykorzystywaniu sytuacji, którym zawdzięczało dotychczasowe sukcesy. Choć wojna trwała jeszcze kilka lat, to jej przebieg nie był już ogniem, a jedynie tlącym się żarem.

Po wysłaniu w 1693 roku batalionu Jung-Holsztyn na Węgry, a w 1694 roku batalionów margrabiego Karola i Varenne’a do Piemontu armia brandenburska na froncie zachodnim – pomijając oddziały będące na żołdzie holenderskim – aż do końca wojny składała się z tych samych oddziałów: 18 batalionów piechoty, 7 regimentów jazdy¹³⁸, 3 skwadronów formacji przybocznych i 4 regimentów dragonów¹³⁹. Łącznie ze sztabami i primaplana, lecz bez sztabu głównego i artylerii, armię tworzyło 19 058 ludzi. Regiment Alt-Holsztyn pod koniec 1694 roku został podzielony – batalion brandenburski oddano pułkownikowi Johannowi Sigismundowi von Heidenowi (celem odróżnienia go od istniejącego już regimentu nazywano go Jung-Heiden), zaś holenderski został przydzielony do regimentu Schlaberndorffa składającego się odtąd z dwóch batalionów, jeden w służbie brandenburskiej, a drugi w holenderskiej. Po śmierci 4 lutego 1695 roku feldmarszałka Derfflingera jego regiment jazdy otrzymał pułkownik Philipp Ernst von Heyne, dragonów pułkownik Friedrich Wilhelm von der Marwitz, a brandenburski batalion regimentu piechoty pułkownik David von der Marwitz. Wszyscy oni byli wcześniej komendantami oddanych im teraz formacji. Batalion holenderski przydzielono do regimentu Lottuma. Należącym dawniej do tego ostatniego i znajdującym się na Węgrzech samodzielnym teraz batalionem dowodził pułkownik von Sydow. Regiment piechoty margrabiego Karola Filipa przejął po jego śmierci w 1695 roku margrabia Chrystian Ludwik, którego dotychczasowy regiment otrzymał generał-major Wilhelm de la Cave. Regiment zmarłego generała-porucznika hrabiego Friedricha von Dönhoffa otrzymał w 1696 roku jego syn, pułkownik hrabia Otton Magnus von Dönhoff. Regiment jazdy zmarłego już w 1693 roku pułkownika von Lüttwitza nosił jego imię jeszcze przez następne dwa lata, po czym został przekazany pułkownikowi Philippowi von Thyme.

Naciskany energicznie przez cesarza i margrabiego Badenii Ludwika brandenburski elektor wyraził zgodę na podział swojej armii na kampanię 1694 roku. 10 900 ludzi – 10 batalionów, oddziały przyboczne, po 3 regimenty rajtarów i dragonów oraz 10 dział 3-funtowych – dowodzonych przez feldmarszałka Flemminga miało udać się nad górny Ren w celu wzmocnienia stojącej tam armii Rzeszy, zaś 8158 ludzi – 8 batalionów, 4 regimenty rajtarów, 1 regiment dragonów i 8 dział 3-funtowych – planowano zostawić pod rozkazami generała-porucznika Heidena między Mozą a Renem. Do podziału jednak nie doszło, ponieważ francuska armia ponownie zagroziła Maastricht oraz Liège, a król Anglii zażądał pozostawienia nad Mozą całej armii brandenburskiej. W tym roku jej dowódca feldmarszałek Flemming z powodu choroby nie uczestniczył w kampanii.

W czerwcu 1694 roku marszałek Luksemburski, którego armią tytularnie nadal dowodził Delfin, ruszyła w okolicy Maubeuge przez Gembloux do St. Trond. W tym samym czasie marszałek Boufflers przesunął swój korpus pomocniczy z okolic na południowy wschód od Namur przez Huy do Waremme. Francuzi nie zamierzali jednak osiągnąć nic więcej niż opanowanie oraz wykorzystanie zasobów jak największego obszaru i chcieli, sans cependant commettre la gloire de Monsieur le Dauphin (nie narażając przy tym na szwank honoru Delfina), jedynie sprawić wrażenie, że zamierzają przejść do ataku¹⁴⁰. Król Wilhelm III, który zebrał koalicyjne wojska na południowy wschód od Louvain, uzależnił swoje działania od zachowania przeciwnika. W efekcie wojska obu stron przez pewien czas stały bezczynnie naprzeciw siebie, zajmując się furażowaniem na coraz rozleglejszym obszarze.

Generał-porucznik Heiden na początku czerwca zebrał 10 batalionów i całą brandenburską jazdę w obozie koło Visé nad Mozą. Pod koniec miesiąca wzmocnił osobiście na czele sześciu batalionów i czterech regimentów dragonów załogę Liège, gdzie znajdowało się już osiem innych brandenburskich batalionów, które spędziły tam zimę¹⁴¹. Pozostałe cztery bataliony korpusu Heidena podążyły do Maastricht, dokąd niedługo po nich udał się także regiment jazdy Schlippenbacha. Reszta brandenburskiej jazdy, 20 skwadronów¹⁴², dowodzona przez generała-porucznika Dewitza stanęła obozem koło Maaseik, gdzie zbudowano most pływający. W połowie lipca dołączyła ona na południowy wschód od Louvain do armii głównej, która składała się odtąd z budzących respekt 95 batalionów oraz 235 skwadronów liczących w sumie 65 000 ludzi (bez primaplana) oraz 35 000 koni i 130 dział¹⁴³. Szacowano, że przewyższała armię francuską o 12 000 ludzi.

* * *

Pod koniec lipca sojusznicy przenieśli swój obóz do Mont St. André na południe od Jodoigne. Ich prawe skrzydło docierało do rzeki Mehaigne, a front był skierowany na wschód. W odpowiedzi na przemieszczenie się koalicyjnych oddziałów Francuzi pośpiesznie wycofali się w okolice na północ od Huy i rozbili obóz z lewym skrzydłem nad Mehaigne, a frontem na północny zachód. W drugiej połowie sierpnia Wilhelm III niespodziewanym marszem przez Sombreffe, Nivelles i Ath przeniósł teatr wojny do Flandrii. 27 sierpnia przeszedł przez Skaldę koło Oudenaarde i stanął obozem na zachód od Deinze. W ten sposób poważnie zagroził północnej Francji, co skłoniło jego przeciwnika do szybkiego marszu na północ, przekroczenia 27 sierpnia koło Kortrijk rzeki Lys i zajęcia umocnionej pozycji na zachód od miasta. Tym samym twierdze nad Mozą nie były już zagrożone. Przypuszczalnie to właśnie chciał osiągnąć swoimi manewrami król Anglii. Po osiągnięciu celu polecił generałowi Heidenowi odzyskanie małej twierdzy Huy, zajętej rok wcześniej przez Francuzów. Wilhelm III odesłał Heidenowi całą brandenburską jazdę, która uczestniczyła w marszu do Flandrii, a także dragonów Derfflingera i Sonsfelda, których generał-major Coehoorn razem z 12 batalionami holenderskimi przyprowadził na rozkaz króla z Liège do Gandawy. Tym samym Heiden miał do dyspozycji całą elektorską armię polową, bo już 26 lipca dołączyły do niego przeniesione do Maastricht brandenburskie formacje stacjonujące do tej pory w Liège¹⁴⁴. Artylerię oblężniczą z Maastricht przetransportowano drogą wodną. Dowództwo armii oblężniczej objął holenderski feldmarszałek książę Holsztyna-Plön Jan Adolf. 22 września rozpoczęto bombardowanie twierdzy. Po zajęciu przez Brandenburczyków obu fortyfikacji zewnętrznych, fortów Picard i Rouge załoga Huy 27 września skapitulowała¹⁴⁵. Tym samym kampania była skończona. Sześć batalionów brandenburskiej piechoty (trzy gwardii, księcia Filipa, Huttena i księcia Anhalt) wróciło na swoje kwatery w Liège, dwa (następcy tronu i Brandta) zajęły kwatery zimowe w Visé, a dwa (Lottuma i Schlaberndorffa) w Huy. Pozostałe pomaszerowały do Akwizgranu, Kolonii i do Księstwa Kleve. Jazda została zakwaterowana w arcybiskupstwie Kolonii, w zachodnich prowincjach brandenburskich, a niektóre z regimentów wróciły nad Łabę¹⁴⁶.

* * *

Najważniejszym wydarzeniem kampanii 1695 roku było oblężenie i odzyskanie Namur. Główne siły koalicjantów zebrały się w maju we Flandrii. W tej sytuacji marszałek książę de Villeroy, który od tego roku dowodził francuską armią na niderlandzkim teatrze wojny, poczuł się zmuszony zająć z główną częścią swoich wojsk pozycję na flandryjskiej granicy. Oddziały brandenburskie – 17 batalionów, 38 skwadronów i 16 dział polowych – zebrały się na początku czerwca koło Visé¹⁴⁷. Na ich czele generał Heiden 19 czerwca stanął obozem koło Fallais na rzeką Mehaigne, gdzie wraz z korpusem holenderskim generała kawalerii Godarda van Rheede, hrabiego Athlone, otrzymał od króla Anglii zadanie oblężenia Namur¹⁴⁸. Po zdobyciu twierdzy w 1692 roku Francuzi znacznie ją wzmocnili wysuniętymi fortyfikacjami, szczególnie od strony południowej. Załoga twierdzy liczyła 12 000 - 13 000 ludzi. 2 lipca do Namur przybył marszałek Bouffers i przejął dowództwo obrony. Oblężeniem dowodził osobiście król Wilhelm III. Naprzeciw armii Villeroya, szacowanej na 80 000 ludzi¹⁴⁹, angielski władca pozostawił 35 000 ludzi dowodzonych przez hiszpańskiego generała księcia de Vaudèmont. Wszystkie pozostałe sojusznicze wojska zebrały się pod Namur. Na północ od twierdzy, gdzie pracami oblężniczymi kierował będący kiedyś w służbie Brandenburgii generał-inżynier du Puy (zginął podczas tego oblężenia), król miał pod swoimi rozkazami 23 bataliony i 120 skwadronów. Na odcinku między Sambrą a górną Mozą, gdzie znajdowała się cytadela, stał elektor Bawarii na czele 24 batalionów, w tym 8 brandenburskich, i 20 skwadronów. Przybyły w tym czasie pod twierdzę feldmarszałek Flemming na czele 9 batalionów i 60 skwadronów zajął pozycje na południowy wschód od miasta na łuku Mozy. Pracami oblężniczymi na tym odcinku kierował inżynier de Teyler, który wstąpił na służbę brandenburską krótko przed rozpoczęciem operacji. W oblężeniu wziął również udział margrabia Chrystian Ludwik ze swoim batalionem. Pod Namur swój chrzest bojowy przeszedł 19-letni książę Anhalt-Dessau Leopold.

17 lipca pod twierdzę przybyła artyleria oblężnicza. Po zniszczeniu przez nią umocnień miejskich załoga na początku sierpnia wycofała się do cytadeli¹⁵⁰. Dalszemu oblężeniu zagroził poważnie marszałek Villeroy, który przybył z odsieczą. Wyparł on stopniowo oddziały księcia de Vaudèmont, zajmując przy tej okazji Dixmuide, poddane po słabej obronie 27 lipca przez duńskiego generała Ellenberga. Do niewoli trafił wtedy holenderski batalion regimentu Jung-Holsztyn. Następnie Villeroy przez kilka dni bombardował Brukselę. Nie udało mu się jednak odciągnąć króla Anglii do przerwania oblężenia Namur. Na początku sierpnia wielka francuska armia dotarła do rzeki Orneau. Na jej wschodnim brzegu umocnione pozycje zajęły wojska księcia de Vaudèmont wzmocnione przez część armii oblegającej Namur oraz oddziałami brandenburskimi Flemminga: jazdą i 10 batalionami (3 bataliony gwardii, margrabiego Filipa, Dönhoffa, Barfusa, Alt-Heidena, Schlaberndorffa, księcia Anhalt i Marwitza). Ze zmienionymi rolami powtórzyły się wydarzenia z 1692 roku. Przybyła na odsiecz francuska armia przemieszczała się stopniowo północnym brzegiem Mehaigne w kierunku wschodnim, ale mimo liczebnej przewagi¹⁵¹ nie odważyła się przeprawić na drugą stronę rzeki, gdzie jej śladem podążała armia króla. Próbna przeprawa francuskiej jazdy brodem koło Boneffe bronionym przez brandenburskich i niderlandzkich dragonów doprowadziła do stoczenia 30 sierpnia drobnej potyczki. Tego samego dnia rozpętała się wielka wichura, podczas której na południowym odcinku oblężenia zajmowanym przez siedem brandenburskich batalionów (następcy tronu, margrabiego Chrystiana Ludwika, Brandta, Dohny, Huttena, Horna i Jung-Heiden) generała-majora de la Cave zawaliły się dwie wysunięte fortyfikacje obronne. 2 września marszałek Boufflers poddał cytadelę. Wilhelm III z wielkim uznaniem powiedział do feldmarszałka Flemminga, że oddziały brandenburskie „miały największy udział w zdobyciu miasta”¹⁵². Poniosły one duże straty. Tylko wśród oficerów było 11 poległych i 28 rannych. Licząca jeszcze 5538 ludzi załoga Namur otrzymała prawo swobodnego opuszczenia miasta, zaś armia Villeroya pośpiesznie wycofała się na południowy brzeg Sambry i już wkrótce oddziały obu stron udały się na kwatery zimowe. Podobnie jak rok wcześniej, Brandenburczycy zostali zakwaterowani w twierdzach nad Mozą (10 batalionów), w Akwizgranie (3)¹⁵³, Kolonii (2), Wesel i Księstwie Kleve (2) oraz Lippstadt (1). Jazda została rozlokowana w prowincjach brandenburskich między Renem a Wezerą oraz na terytorium arcybiskupstwa Kolonii, zaś gensdarmes w klasztorze Thorn (na zachód od Mozy, naprzeciw Roermond). Trzy regimenty musiały ponownie wrócić nad Łabę¹⁵⁴.

***

Po kampanii w minionym roku, która w końcu przyniosła armii sojuszniczej znaczny sukces, a Brandenburczykom przysporzyła nowej chwały, działania zbrojne 1696 roku znowu nie dały żadnych efektów. Naprzeciw Francuzów, którzy w maju wystawili dwie armie dowodzone przez Villeroya i Boufflersa, jedną we Flandrii, a drugą na północ od Charleroi, stanęły dwie armie sojusznicze: księcia de Vaudémont we Flandrii i króla Anglii koło Louvain¹⁵⁵. Należały do nich brandenburskie oddziały feldmarszałka Flemminga: 17 batalionów i 35 skwadronów¹⁵⁶. Gdy armia króla Anglii 7 lipca zbliżyła się do Gembloux, Boufflers wycofał się za Sambrę do silnie umocnionego obozu koło St. Gerard. 25 lipca Wilhelm III pomaszerował do Ath, żeby odciążyć oddziały księcia de Vaudémont zmuszone pod naciskiem Villeroya do wycofania się za kanał prowadzący z Gandawy przez Brugię do morza. Śladem króla podążyła równoległą drogą armia Boufflersa, która 29 lipca, w dniu, w którym oddziały Wilhelma III dotarły do Ath, przeprawiła się koło Maubeuge przez Sambrę. Pod koniec lipca wojska Boufflersa stacjonowały koło Tournai, a Villeroya pod Thielt. 24 sierpnia sojusznicza armia przeniosła się do Grammont w celu zapewnienia koniom paszy. Wilhelm III przekazał dowództwo elektorowi Bawarii i wyjechał, a oddziały przedwcześnie udały się na kwatery zimowe. Jedenaście brandenburskich batalionów zajęło Namur, Huy, Visé, Maastricht, Tongeren i Sint-Truiden. Pozostałe zostały zakwaterowane w miastach Akwizgran (3) i Kolonia (2), na terytorium arcybiskupstwa Kolonii (1) i w Księstwie Kleve (1). Cztery regimenty jazdy otrzymały kwatery nad Łabą i w Marchii Brandenburskiej¹⁵⁷, a pozostałe nad Renem oraz w miejscowościach między Renem a Wezerą.

Wolontariusze (volontaires) zbierający kontrybucje w Luksemburgu i w Lotaryngii, podporządkowani generalnemu kwatermistrzowi Margasowi, w 1696 roku na wniosek generała Heidena zostali przekształceni w liczący 300 ludzi „korpus fizylieriów”.

W tym też roku elektor Fryderyk III za przykładem króla Francji oraz innych władców niemieckich nakazał zorganizowanie gwardii szwajcarskiej. Na podstawie kapitulacji z 15 sierpnia pochodzący z francuskiej Szwajcarii generalny adiutant pułkownik Imbert Rolas du Rosey zaciągnął w ewangelickich kantonach za zgodą ich władz kompanię złożoną z 24 primaplana i 100 halabardników „dla nadania Naszemu domowi większego blasku i ochrony Naszej osoby”. Pod koniec 1697 roku kompania była kompletna. Jej żołnierze wywodzili się z kantonów Zurych (16), Berno (54), Bazylea (13), Szafuza (7) i St. Gallen (10). Otrzymywali żołd w wysokości 7 talarów, czyli dwukrotnie więcej niż kapral piechoty! Po zakończeniu w Bazylei organizacji kompania została przewieziona statkami do Frankfurtu nad Menem, skąd pomaszerowała do Berlina, gdzie objęła służbę wartowniczą w elektorskim pałacu. Otrzymała specjalną liberię dworską „szwajcarskiego kroju”: czarne aksamitne, ozdobione białymi piórami kapelusze, szerokie kryzy, niebieskie, karmazynowe i złote pludry i kloszowe wamsy, czerwone pończochy, a do tego szpady na pendencie i okazałe halabardy¹⁵⁸. Te paradne mundury kosztowały Generalną Kasę Wojenną 17 993 talary!

***

Pierwsze pertraktacje na temat zakończenia wojny odbyły się już w 1696 roku. Francja okazała wtedy gotowość do uznania Wilhelma Orańskiego jako króla Anglii i zaczęła naciskać na zawarcie pokoju. W maju 1697 roku w Rijswijk (między Delft a Hagą) zaczęły się oficjalne rokowania. W tych okolicznościach sojusznicy prowadzili działania już tylko w ograniczonym zakresie. Dzięki zawarciu separatystycznego pokoju z Sabaudią Ludwik XIV postanowił jednak wykorzystać walczące do tej pory w północnych Włoszech siły zbrojne do wystawienia w Niderlandach Hiszpańskich potężnej armii. Miała ona zmusić Anglię, Zjednoczone Prowincje oraz Hiszpanię do rychłego zawarcia pokoju i zerwania sojuszu z Rzeszą Niemiecką.

Sojusznicy tymczasem utworzyli ze swoich oddziałów dwie armie: jedną, dowodzoną przez elektora Bawarii w pobliżu Deinze na południowy zachód od Gandawy, a drugą, księcia Vaudémonta koło Bois-Seigneur-Isaac na północ od Nivelles. Do tej ostatniej dołączyły oddziały brandenburskie generała Heidena: 18 batalionów, 3 skwadrony przyboczne, 7 regimentów jazdy, 2 regimenty dragonów¹⁵⁹ i 10 dział 3-funtowych¹⁶⁰. Feldmarszałek Flemming nie uczestniczył w tym roku w działaniach wojennych.

Francuzi wystawili w Niderlandach trzy armie. Marszałek Catinat, zwycięzca spod Staffardy i Marsaglii, miał zdobyć twierdzę Ath i zagrozić tym samym Brukseli. Jego działania osłaniały dwie armie skrzydłowe. Jedna z nich, dowodzona przez Bouffersa, zajęła pozycję koło Soignies, druga Villeroya w okolicach Lessines. Po rozpoczęciu pod koniec maja oblężenia Ath Wilhelm III wprawdzie zebrał wszystkie sojusznicze oddziały na zachód od Brukseli, ale nie podjął żadnych działań. 6 czerwca oblegana twierdza skapitulowała. Jej załoga, do której należał będący na żołdzie holenderskim batalion księcia Anhalt-Zerbst, wyszła z honorami przez wyłom w murze. Po upadku Ath koalicyjne oddziały zostały znowu podzielone. Armia elektora Bawarii, do której należeli teraz Brandenburczycy, ponownie zajęła pozycje na zachód od Gandawy. Król Anglii stanął ze swoimi oddziałami pod Genappe. Catinat zwrócił się przeciwko wojskom Maksymiliana Emanuela, Boufflers i Villeroy koło Ninove i Aalst przeprawili się przez Dender. Gdy król ruszył pośpiesznym marszem na pomoc zagrożonej Brukseli i zajął silnie umocnioną pozycję bezpośrednio na północ od miasta, rozpoczęły się rokowania i obie strony nieformalnie zawiesiły działania wojenne. We Flandrii jednak wojna trwała dalej. Wojska marszałka Catinata stały wzdłuż linii przebiegającej od Kortrijk przez Menin i Ypern aż do Dunkierki. Elektor Maksymilian Emanuel dotarł ze swoimi oddziałami do Roeselare, ale pozostawił Brandenburczyków nad Skaldą między Gandawą a Dendermonde, żeby udaremnić przeciwnikowi podjęcie akcji na terenach na północ od Skaldy i kanału Gandawa - Brugia. Do Roeselare z armią elektora pomaszerowało tylko siedem regimentów jazdy dowodzonych przez generała-porucznika Heidena. W pokrytym zaroślami i poprzecinanym rowami terenie sojusznicze oddziały były nieustannie atakowane przez francuskie podjazdy z Kortrijk, Menina i Ypern. Ponieważ dowóz chleba z Brugii drogami zamienionymi wskutek opadów deszczu w grzęzawiska sprawiał ogromne trudności, elektor bawarski pod koniec sierpnia postanowił wycofać się najpierw do Thourout, a później nawet do Brugii. Oddziały Heidena pozostały w Gandawie.

Taką właśnie pozycję zajmowała sojusznicza armia, gdy nadeszła wiadomość, że Francja 20 września zawarła w Rijswijk pokój z Anglią, Niderlandami i Hiszpanią. Cesarz i Rzesza, skazani tylko na siebie, musieli przyjąć warunki Ludwika XIV. 30 października ich przedstawiciele wyrazili zgodę na oddanie Strasburga w ręce odwiecznego wroga. Francuski władca zrezygnował jednak ze wszystkich reunionów położonych za granicą Alzacji, łącznie z Freiburgiem, Breisach, Philippsburgiem i Kehl, zaś Lotaryngię oddał po 27 latach okupacji księciu Leopoldowi Józefowi, synowi zmarłego w 1690 roku księcia Karola V. Hiszpanie musieli zrezygnować z Luksemburga i wszystkich pozostałych zdobyczy terytorialnych w Niderlandach i Katalonii. Było jasne, że potęga francuska już przekroczyła swój punkt szczytowy.

W listopadzie 1697 roku brandenburskie oddziały rozpoczęły odwrót z Niderlandów Hiszpańskich, przekroczyły koło Maastricht Mozę i ruszyły w trzech kolumnach, które koło Kaiserswerth, Orsoy i Wesel przeprawiły się przez Ren do rodzinnych garnizonów. Krótko przed końcem roku ich śladem ruszyły formacje przekazane w 1688 roku na żołd holenderski. Przed odwrotem z wybranych z piechoty żołnierzy powstał holenderski regiment dla następcy elektorskiego tronu (niem. Kurprinz), który w latach 1701-1740 nosił nazwę następcy królewskiego tronu (niem. Kronprinz)¹⁶¹.

Elektor Brandenburgii oddał krew swoich żołnierzy tworzących najlepsze wojska Niemiec w służbę Rzeszy i swoich sojuszników. Pod Fleurus, Steenkerke i Neerwinden elektorscy żołnierze z powodzeniem rozwiązali najtrudniejsze zadania, bronili Liège, Mons, Charleroi i Ath, zdobyli szturmem Huy i Namur, a pod Slankamenem uratowali cesarstwo. W przeciwieństwie do czasów panowania Wielkiego Elektora armia nie służyła do zdobycia odpowiedniej pozycji politycznej. Rząd brandenburski nie miał żadnego wpływu na przebieg i cele wojny. Z powodu nieustannych problemów finansowych, które uzależniły państwo od obcych mocodawców, jego armia została podzielona na małe kontyngenty i musiała walczyć w obcych krajach pod rozkazami obcych, niejednokrotnie nieudolnych dowódców. W trakcie całej wojny ani razu nie mogła wystąpić jako zwarta siła. Tak zakończyła się wojna, która Rzeszy Niemieckiej przyniosła ciężkie straty, a dla Brandenburgii nie zaowocowała żadnymi korzyściami politycznymi. Kraj, który w chwili śmierci Wielkiego Elektora był wolny od długów, znajdował się teraz w bardzo niekorzystnej sytuacji finansowej. W 1697 roku deficyt Generalnej Kasy Wojennej wyniósł około 419 000 talarów. Wraz z obligacjami o wartości 850 000 talarów, których pokryciem miały być zaległe subsydia i pieniądze na zakwaterowanie wojska, całe zadłużenie państwa wynosiło 1 269 000 talarów. W tych warunkach rząd Danckelmanna musiał ustąpić. Wszechwładny do tej pory, lecz znienawidzony przez elektorową Zofię Charlottę nadprezydent, którego pozycja zresztą zaczęła się już chwiać wskutek intryg i działań osobistych wrogów, został odwołany 24 listopada 1697 roku. W przeprowadzonym dochodzeniu nie udowodniono mu wprawdzie zaniedbania obowiązków, ale na podstawie rozkazu gabinetowego Danckelmann stracił także majątek i wolność¹⁶². W sierpniu 1698 roku feldmarszałek Flemming z powodu złego stanu zdrowia złożył dymisję¹⁶³. Naczelnym dowódcą armii już od czasu podpisania traktatu pokojowego był mianowany 11 lipca 1696 roku feldmarszałkiem Johann Albrecht (od 1699 roku hrabia Rzeszy) von Barfus. Jego pierwszym zadaniem była reorganizacja i redukcja armii.

ROZDZIAŁ II

OD POKOJU W RIJSWIJK DO WYBUCHU WOJNY O SUKCESJĘ HISZPAŃSKĄ

1. REDUKCJA ARMII PO POKOJU W RIJSWIJK

2. KONFLIKTY NA PÓŁNOCY. KRÓLEWSKA KORONA

ROZDZIAŁ III

ARMIA PRUSKA W WOJNIE O SUKCESJĘ HISZPAŃSKĄ

1. ZBROJENIA PRUS. KORPUS POSIŁKOWY DLA PAŃSTW MORSKICH

2. KAMPANIA 1702 ROKU NAD DOLNYM RENEM I NAD MOZĄ

3. DZIAŁANIA WOJENNE W 1703 ROKU

4. KAMPANIA W POŁUDNIOWYCH NIEMCZECH W 1704 ROKU

5. KORPUS KSIĘCIA ANHALT-DESSAU LEOPOLDA W PÓŁNOCNYCH WŁOSZECH I W PROWANSJI W LATACH 1705-1707. CASSANO, CALCINATO, TURYN, TULON

6. PRUSKIE WOJSKA W NIDERLANDACH I NAD GÓRNYM RENEM W LATACH 1705-1707

7. KAMPANIE W NIDERLANDACH W LATACH 1708 I 1709

8. KORPUS ARNIMA W PÓŁNOCNYCH WŁOSZECH (1708-1712)

10. ARMIA BRANDENBURSKA W CHWILI ŚMIERCI KRÓLA FRYDERYKA I

ROZDZIAŁ IV

ROZWÓJ WEWNĘTRZNY ARMII ZA PANOWANIA PIERWSZEGO KRÓLA

1. NACZELNE DOWÓDZTWO I ADMINISTRACJA WOJSKOWA

2. OFICEROWIE

3. UZUPEŁNIENIA DLA ARMII

4. MILICJA KRAJOWA

5. ŻOŁD, APROWIZACJA, SŁUŻBA MEDYCZNA

6. UZBROJENIE, UMUNDUROWANIE I WYPOSAŻENIE

7. ARTYLERIA I WOJSKA INŻYNIERYJNE

8. WYSZKOLENIE, SPOSÓB WALKI I PROWADZENIA DZIAŁAŃ WOJENNYCH

KSIĘGA PIĄTA

KRÓL FRYDERYK WILHELM I

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

WSTĘP

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ I 

OBJĘCIE RZĄDÓW I REORGANIZACJA ARMII

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ II

WOJNA NA POMORZU W 1715 ROKU

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ III

ROZBUDOWA I WZMOCNIENIE ARMII

1. PIECHOTA

2. JAZDA

3. ARTYLERIA I KORPUS INŻYNIERYJNY

4. LICZEBNOŚĆ ARMII

ROZDZIAŁ IV

PRZYGOTOWANIA DO WOJNY. KORPUS POSIŁKOWY NAD GÓRNYM RENEM W LATACH 1734-1735

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ V

WOJSKO

1. SYSTEM KANTONALNY

2. ZAGRANICZNE ZACIĄGI

3. MORALE I DYSCYPLINA

4. AWANSE I OPIEKA

ROZDZIAŁ VI

KORPUS OFICERSKI

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ VII

ADMINISTRACJA WOJSKOWA

1. ORGANIZACJA

2. APROWIZACJA I ZAKWATEROWANIE

3. UMUNDUROWANIE, UZBROJENIE, REMONTY

4. UZBROJENIE I ARTYLERIA

ROZDZIAŁ VIII

WYSZKOLENIE I SPOSÓB WALKI

1. PIECHOTA

2. JAZDA

3. ARTYLERIA

4. WIĘKSZE MANEWRY

BIBLIOGRAFIA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

¹ Wilhelm III był nie tylko zięciem, ale także siostrzeńcem Jakuba II (przyp. tłum.).

² Maksymilian Henryk (1621-1688), książę Bawarii z rodu Wittelsbachów, od 1650 roku arcybiskup i elektor Kolonii (przyp. tłum.).

³ Reuniony (franc. réunion) – francuska polityka polegająca na bezkrwawej aneksji terenów należących do Rzeszy, Niderlandów i Sabaudii (przyp. tłum.).

⁴ W traktacie z 23 sierpnia 1685 roku w zamian za rezygnację Brandenburgii ze starszych roszczeń Zjednoczone Prowincje zgodziły się na zapłacenie 440 000 talarów (150 000 natychmiast, a resztę sumy w dziesięciu rocznych ratach) (zob. Th. v. Mörner, Kurbrandenburgs Staatsverträge, Berlin 1867, s. 469-470 i 500-501).

⁵ Ph. de Courcillon, Journal de marquis de Dangeau, Paris, 1854, t. 2, s. 178.

⁶ Delfin (franc. Dauphin) – tradycyjny tytuł następcy tronu Francji. W opisywanym okresie był nim najstarszy syn Ludwika XIV, Ludwik Burbon (1661-1711), który jednak nigdy nie zasiadł na tronie (przyp. tłum.).

⁷ H. Griffet, Recueil de lettres pour d’éclaircissement à l’histoire militaire du règne de Louis XIV, den Haag, 1763, t. 5, s. 159.

⁸ Ph. de Courcillon, op. cit., t. 2, s. 174.

⁹ Do tej armii należał także służący w Niderlandach brandenburski regiment księcia Brandenburgii (zob. księga trzecia, rozdz. IV, 2, przyp. 22). Fakt ten oraz podporządkowanie Schomberga rozkazom księcia Orańskiego, a także inne, niewłaściwie zrozumiane informacje spowodowały, że przyjęto, iż brandenburski korpus posiłkowy wziął udział w inwazji na Anglię (zob. C. Jany, Die brandenburgischen Hilfstruppen Wilhelms von Oraniem im Jahre 1688, „Forschungen zur brandenburgischen und preussischen Geschichte”, 1899, t. 2, s. 99).

¹⁰ Jednocześnie z porozumieniem podpisanym z Brandenburgią Zjednoczone Prowincje zawarły w Celle podobne traktaty sojusznicze z książętami Lüneburga-Celle i Brunszwiku-Wolfenbüttel, które wystawiły w sumie 4000 żołnierzy (O. Elster, Geschichte der stehenden Truppen im Herzogtum Braunschweig-Wolfenbüttel, Leipzig 1899, s. 230). Hesja-Kassel przekazała im 1200 piechoty, 540 rajtarów i 200 dragonów, a Wirtembergia 1296 rajtarów.

¹¹ P. Haake, Brandenburgische Politik und Kriegsführung in den Jahren 1688 und 1689, Kassel 1896, s. 55.

¹² Kapitulacja z 1 sierpnia 1688 roku. W regimencie tym istniała kompania kadetów, która po zakończeniu oblężenia Bonn została wcielona do batalionu Cournuauda.

¹³ W 1688 roku na ten cel przeznaczono 27 042 talary, a w 1689 roku – 50 000.

¹⁴ P.L. Müller, Wilhelm III von Oranien und Georg Friedrich von Waldeck, den Haag 1880, t. 2, s. 111.

¹⁵ B. Erdmannsdörffer, Deutsche Geschichte 1648 bis 1740, Berlin 1892, t. 2, s. 11; Geschichte des Bayerischen Heeres, München 1904, t. 2, s. 308.

¹⁶ Wbrew podpisanemu 25 czerwca 1688 roku traktatowi nie wysłano do Polski korpusu posiłkowego, do którego Prusy miały oddać osiem kompanii piechoty oraz dwie kompanie dragonów, pod dowództwem generała-majora hrabiego Karla von Schomberga. Ciekawe, że piechota miała nie zabierać ze sobą pik, lecz tylko muszkiety „albo jak najwięcej flint” oraz świńskie pióra. Flinty mieli posiadać również podoficerowie.

¹⁷ Kapitulacja z 16 maja 1688 roku.

¹⁸ Nominacja z 21 października 1688 roku (w 1806 roku pułk kirasjerów Reitzenstein nr 7).

¹⁹ Stan garnizonów w styczniu 1689 roku: margrabia Karol (Magdeburg) włącznie z kompanią Huttena – 8 primaplana, 1000 żołnierzy; Zieten (Minden) – 7 primaplana, 875 żołnierzy; Belling (Piława) – 8 primaplana, 1000 żołnierzy; Truchsess (Królewiec) – 3 primaplana, 450 żołnierzy; Friedrichsburg – 1 primaplana, 150 żołnierzy. Wszystkie kompanie pozostałych garnizonów liczyły po 125 żołnierzy.

²⁰ W 1806 roku pułk kirasjerów Quitzow nr 6. Regiment Briquemaulta w 1688 roku składał się z 10 primaplana i 400 żołnierzy. Po odejściu 6 primaplana i 300 żołnierzy na służbę holenderską pozostało 4 primaplana i 88 żołnierzy (po odliczeniu z każdej kompanii po 3 passevolantów = 12).

²¹ C. Rousset, Histoire de Louvois et de son administration politique et militaire, Paris 1862-1863, t. 4, s. 171.

²² W przedłożonym przez Akwizgran rozliczeniu za zakwaterowane tam zimą 1689-1690 dwa bataliony gwardii i regiment Heidena znajduje się dopisek: „Każda kompania posiadała dwóch dragonów”. Również w umowach kwaterunkowych z następnych lat wojny zawartych przez władze Akwizgranu często można spotkać zapis, że w etacie każdej kompanii liczącej 125 żołnierzy „jest markietanka i dwóch dragonów”. W Akwizgranie w kolejnych latach stacjonowały różne bataliony, więc podany powyżej etat musiał obowiązywać w całej armii. Dragoni byli również w kompaniach armii saskiej.

²³ Każda z trzech kompanii grands mousquetaires posiadała 32 pachołków i dlatego niektóre źródła podają, że liczyły one 87 ludzi.

²⁴ Przyboczny regiment jazdy i oba bataliony gwardii, które w 1688 roku były w armii saskiej, przezimowały we Frankonii i na wiosnę 1689 roku dołączyły do armii brandenburskiej stacjonującej w Dolnej Nadrenii.

²⁵ W 1914 roku 1. brandenburski pułk dragonów nr 2.

²⁶ Batalion regimentu księcia Kurlandii, który pomaszerował na zachód, został oddany pułkownikowi Friedrichowi von Heidenowi (rozporządzenie z 18/28 czerwca 1689 roku). W 1806 roku pułk piechoty Wedell (nr 10).

²⁷ Regiment powstały na podstawie kapitulacji z 1/11 marca 1689 roku dla pułkownika hrabiego Aleksandra von Dohny z dwóch kompanii regimentu księcia Kurlandii, jednej złożonej z żołnierzy oddelegowanych z pruskich garnizonów oraz po jednej przejętej z regimentów Briquemaulta i margrabiego Ansbach. W 1914 roku pułk grenadierów króla Fryderyka I (4. wschodniopruski) nr 5.

²⁸ K.Fr. Dieterici, Die Waldenser und Ihre Verhältnisse zu dem Brandenburg-Preussischen Staate, Berlin 1831, s. 180.

²⁹  18 lutego 1689 roku mianował barona Gustawa Horna podpułkownikiem, „gdyż postanowiliśmy utworzyć z żołnierzy wybranych z wszystkich regimentów jeden batalion złożony z czterech kompanii, który będzie stale pilnował Naszej artylerii polowej”. Od 1690 roku Horn był komendantem brandenburskiego batalionu regimentu Jung-Holsztyn. Zginął w 1693 roku pod Belgradem.

³⁰ Schöning napisał: „Szczególnie muszę wyróżnić grands mousquetaires, którzy wykazali się wielką odwagą i uzasadnili estymę, którą łaskawie obdarza ich Wasza Elektorska Mość”. Jego relacja zaprzecza opinii zawartej we wspomnieniach hrabiego Dohny. We własnoręcznie napisanym piśmie feldmarszałek pochwalił także postawę generała-porucznika Barfusa.

³¹ Th. v. Mörner, Kurbrandenburgs Staatsverträge…, s. 516; List Eberharda von Danckelmanna do króla z 30 grudnia 1703 roku. Elektor Bawarii Maksymilian Emanuel, który w 1692 roku został następcą Gastanagi, zmusił Brandenburczyków do opuszczenia Geldern. W posiadanie Brandenburgii wróciło ono dopiero w 1703 roku.

³² W dzienniku generała-majora von Landsberga z biskupstwa Münsteru wymieniono bataliony następujących brandenburskich regimentów: gwardii przybocznej (4), następcy tronu (1), margrabiego Filipa (1), księcia Anhalt (1), Derfflingera (1), Barfusa (2), Schomberga (2) oraz dziewięciu holenderskich i pięciu z Münsteru (H. Deiters, Die Belagerung von Kaiserswerth, Düsseldorf, 1900, s. 23 i 30.

³³ C.W. Hennert, Beyträge zur brandenburgischen Kriegsgeschichte unter Kurfürst Friedrich dem Dritten nachherigem ersten König von Preussen, Berlin/Stettin 1790; K.W. v. Schöning, Generalfeldmarschall Hans Adam von Schöning, Berlin 1837; J. Dauer, Die Eroberung von Bonn, „Jahrbücher für die deutsche Armee und Marine”, t. 95 i 96.

³⁴ W akcji tej poległ podpułkownik Johann Friedrich von der Hoya z regimentu Zietena.

³⁵ Information von der bisherigen Expedition von Bonn und Seiner Churfürstlichen Durchlaucht ferner Vorhaben. Im Lager von Bonn 20/30 August 1689. Nach Berlin, Regensburg und an alle übrigen Höfe, woselbst Seiner Churfürstlichen Durchlaucht Ihre Räte und Bediente haben.

³⁶ Regiment Lüttwitza, dragoni Sonsfelda i przypuszczalnie trzy kompanie dragonów margrabiego Ansbach.

³⁷ Śmiertelnie ranny został generał-major Georg von Belling. Polegli pułkownicy Adam Friedrich von Krusemarck (holenderski batalion regimentu następcy tronu) i Felix von Schwerin (holenderski batalion regimentu Alt-Holsztyn) oraz podpułkownik Franz Sigismund von Kochanski (regiment Bellinga). Generał książę Holsztynu-Beck August i pułkownik Jakob Detlef von Arnim (dragoni Derfflingera) zmarli w trakcie oblężenia na dyzenterię.

³⁸ Chamade (franc.) – sygnał bębnem lub trąbką proponujący rozpoczęcie rokowań (przyp. tłum.).

³⁹ W swoim testamencie politycznym z 1698 roku Fryderyk III (P. Haake, Generalfeldmarschall Hans Adam von Schöning, Berlin 1910, s. 118) napisał: „Mój sukcesor musi jednak pamiętać, aby jego oficerowie nie mieli więcej władzy niż potrzeba, żeby nie spotkał go ten sam los, co mnie w sprawie Schöninga; nie może bowiem być, aby feldmarszałek albo generał sprzeciwił się swojemu władcy; cały świat wie, jak wielki ambaras sprawił mi Schöning. Ja jednak cały czas udawałem, że o niczym nie wiem. A on był zbyt pewny siebie, ponieważ miał w armii wielu zwolenników i dowodził moją gwardią, która liczyła 4000 ludzi”.

⁴⁰ Zob. księga trzecia, rozdz. V/4. Zgodnie z traktatem sojuszniczym cesarz miał w okresie pokojowym wypłacać Brandenburgii subsydia w wysokości 100 000 guldenów reńskich rocznie, a w trakcie wojny 100 000 talarów (Th. v. Mörner, Kurbrandenburgs Staatsverträge…, s. 483). Formalne przekazanie Świebodzina nastąpiło 10 stycznia 1695 roku.

⁴¹ A.F. Pribram, Österreich und Brandenburg 1688 bis 1700, Prag/Leipzig 1885, s. 46-47.

⁴² Jazda: grands mousquetaires i grenadierzy konni oraz regimenty gwardii przybocznej, księcia Anhalt, Lüttwitza, du Hamela i skwadron Lehtmate. Dragonia: regimenty Sonsfelda i margrabiego Ansbach. Piechota: gwardiia przyboczna (15 kompanii) oraz regimenty następcy tronu, margrabiego Filipa, księcia Anhalt, Spaena, Alt- i Jung-Holsztyn (po 5 kompanii), Heidena, Varenne’a i Lottuma (po 8), Briquemaulta, Zietena i Cournuauda (po 6), Brandta (dawniej Bellinga – 3), Piemontczyków (1) oraz 1 kompania minerów.

⁴³ Jazda: gwardia trabantów oraz regimenty następcy tronu, Derfflingera i księcia Henryka Saskiego. Dragonia: regimenty przyboczny, Derfflingera i Rautera. Piechota: gwardia przyboczna (11 kompanii) oraz regimenty Dönhoffa, Barfusa i Schomberga (po 10 kompanii), Derfflingera i Dohny (po 5).

⁴⁴ Kapitulacja z 21 listopada 1689 roku. Kompania ta istniała tylko do lutego 1692 roku.

⁴⁵ Ph. de Courcillon, op. cit., t. 3, s. 88 i 137-138.

⁴⁶ C. Rousset, op. cit., t. 4, s. 400-401.

⁴⁷ J. de Beaurain, Histoire militaire de Flandre, Paris 1755, t. 1, mapa 17; liczne holenderskie relacje w Europäische Mercurius 1690, t. 2, s. 11-31, i w Hollandze Mercurius 1690, s. 170 i 186; Raport marszałka Luksemburskiego w H. Griffet, op. cit., t. 6, s. 232; P.L. Müller, op. cit., t. 2, s. 74 i 232; C. v. Clausewitz, Hinterlassene Werke, Berlin 1837, t. 9, s. 233; L. Navez, les champs de bataille historiques de la Belgique, Bruxelles 1902, s. 199.

⁴⁸ Raport podpułkownika Heinricha von der Goltza z regimentu margrabiego Karola.

⁴⁹ Regiment księcia Henryka Saskiego po przyłączeniu pozostawionych wcześniej w Prusach dwóch kompanii składał się teraz, podobnie jak pozostałe regimenty, z ośmiu kompanii.

⁵⁰ Ze środkowych prowincji i z Prus nad Ren pomaszerowały: gwardia (7 kompanii), kadeci (½ kompanii) oraz regimenty Dönhoffa i Barfusa (po 8 kompanii), Dohny (6), margrabiego Karola (z Magdeburga), Derfflingera i Schomberga (po 5) oraz dwie kompanie z garnizonu Piławy, które miały uzupełnić batalion Brandta. W Berlinie pozostało osiem kompanii gwardii, na Pomorzu dwie kompanie (Barfusa), w Magdeburgu pięć (Schomberga), a w Prusach po dwie kompanie Dönhoffa i Dohny.

⁵¹ Nadliczbowe kompanie tych regimentów pozostały jako garnizony w twierdzach Westfalii i Dolnej Nadrenii.

⁵² Z relacji Schmettaua z 1 sierpnia: Brandenburg – 2900 ludzi, Münster – 6400, Palatynat – 4000, Liège – 4000.

⁵³ Raport tajnego radcy Clamora von dem Busche z 25 września 1690 roku.

⁵⁴ Autor używa określenia „państwa morskie” w odniesieniu do związanych sojuszem Anglii i Holandii, państw posiadających w tym okresie silne floty i obok Hiszpanii i Francji dominujących na morzach (przyp. tłum.).

⁵⁵ Oudenaarde – regimenty margrabiego Karola i Briquemaulta, Ath – Horna (dawniej Zietena), Mons – następcy tronu i Lottuma, Nivelles – Varenne’a, Namur – Alt-Holsztyn, Bruksela – przyboczny regiment dragonów.

⁵⁶ Regimenty jazdy: księcia Anhalt, Lüttwitza i du Hamela; dragonów: Sonsfelda i margrabiego Ansbach; piechoty (wszystkie złożone z 1 batalionu): z Liège – gwardii, Brandta, Schomberga i Jung-Holsztyn, z Visé – margrabiego Filipa, z Akwizgranu – księcia Anhalt, a z Kornelismünster – Cournuauda.

⁵⁷ Kompanie rajtarów od 1691 roku liczyły 50 żołnierzy.

⁵⁸ Th. v. Mörner, Kurbrandenburgs Staatsverträge…, s. 781.

⁵⁹ Już w lutym 1689 roku Generalny Komisariat Wojenny, pomijając pułkowników, zawarł kapitulacje bezpośrednio z dowódcami nowych kompanii jazdy, co wywołało ostry protest feldmarszałka Derfflingera.

⁶⁰ Dowodzili nimi rotmistrzowie Cormont, Ree, von Brandt, von Borck, Gosseau i von dem Borne.

⁶¹ Dla regimentu Heidena zaciągnięto tylko jedną nową kompanię. Druga, stacjonująca w Minden, pochodziła z rozwiązanego regimentu Zietena.

⁶² Podpułkownik Crone – dwie kompanie po 118 żołnierzy, major Pustar – 62 żołnierzy, kapitanowie Meinecke, Tesche, Riege sen. – po 118, Bockum i Fehr – po 100, Krockow, Rappe, Kalnein, Hahn, Friedrich, Mandelsloh – po 80, Riege jun. – 57, a porucznik Silvoldt – 30.

⁶³ W 1806 roku pułk kirasjerów Heising (nr 8).

⁶⁴ W 1806 roku pułk kirasjerów Holtzendorff (nr 9).

⁶⁵ W miejsce oddanych kompanii do regimentu przybocznego dołączono kompanię rotmistrza Ree, a do regimentu następcy tronu kompanie rotmistrzów Gosseau i von dem Borne. W regimentach księcia Anhalt i Lüttwitza nie było odtąd 9. kompanii.

⁶⁶ W 1806 roku przyboczny pułk karabinierów (nr 11).

⁶⁷ Ph. Röder v. Diersburg, Des Markgrafen Ludwig Wilhelm von Baden Feldzüge wider die Türken, Karlsruhe 1842, t. 2; M. Agneli, Die kaiserliche Armee unter dem Oberkommando des Markgrafen Ludwig von Baden in den Feldzügen gegen die Türken, „Mitteillungen des K.K. Kriegsarchiv” 1877; E. v. Müller Das brandenburgische Hilfskorps in der Schlacht bei Szlankamen 1691, „Militär-Wochenblatt” 1891, nr 72-73; L. Brock, Die Brandenburger bei Szlankamen, Rathenow 1891.

⁶⁸ W trakcie tych zmagań zginął komendant batalionu Huttena, podpułkownik Johann Friedrich von Kalckstein.

⁶⁹ Po bitwie bataliony Dönhoffa, Barfusa i Heidena miały już tylko odpowiednio 280, 240 i 208 zdolnych do walki żołnierzy.

⁷⁰ A.F. Pribram, Österreich und Brandenburg 1688 bis 1700…, s. 87.

⁷¹ Albrecht Fryderyk (1672-1731), margrabia Brandenburgii-Schwedt, syn elektora Fryderyka Wilhelma i jego drugiej żony Doroty Zofii (przyp. tłum.).

⁷² K.Fr. Dieterici, op. cit., s. 285.

⁷³ Bataliony jazdy księcia Anhalt, Lüttwitza i du Hamela oraz dragonów Sonsfelda. Zamiast batalionu Varenne’a na żołd hiszpański przeszedł batalion Spaena.

⁷⁴ Jazda: grands mousquetaires i grenadierzy konni (4 kompanie), regimenty przyboczny (9), następcy tronu (6), Derfflingera, księcia Anhalt i Flemminga (po 8), Lüttwitza (7) i du Hamela (9). Dragonia: regimenty przyboczny i Derfflingera (po 8 kompanii), Sonsfelda (7) i księcia Ansbach (6). Piechota: gwardia (3 bataliony), następcy tronu, margrabiego Filipa, margrabiego Karola, Derfflingera, księcia Anhalt, Spaena, Dönhoffa, Barfusa, Briquemaulta, Varenne’a, Lottuma, Brandta, Huttena, Horna i Jung-Holsztyn (wszystkie po 1 batalionie). Batalion Dohny stacjonował w czasie kampanii 1691 roku w Kasierswerth, Rheinbergu, Wesel i Lippstadt.

⁷⁵ Raport Flemminga z 11 czerwca 1691 roku. Europäischer Mercurius 1691 (t. 1, s. 167) wymienia regiment jazdy Lüttwitza oraz dragonów Derfflingera i Sonsfelda. Piechota składała się prawdopodobnie z batalionów Huttena, Varenne’a i Jung-Holsztyn.

⁷⁶ Theatrum Europaeum, t. 14, s. 57.

⁷⁷ J. de Beaurain, op. cit., t. 2, s. 114.

⁷⁸ Do armii głównej należała, z wyjątkiem regimentów rajtarów Flemminga i dragonów margrabiego Ansbach, cała brandenburska jazda, a także pięć batalionów piechoty (gwardii, margrabiego Filipa, księcia Anhalt, Brandta i Spaena). W „małej armii” Flemminga były pozostałe formacje brandenburskiej piechoty (z będących jeszcze do dyspozycji dziewięciu batalionów nie było tylko formacji Varenne’a) oraz wspomniane powyżej regimenty jazdy.

⁷⁹ W armii głównej pozostały dowodzone przez Spaena jego własny batalion oraz cztery regimenty jazdy (rajtarzy księcia Anhalt, Lüttwitza i du Hamela oraz dragoni Derrflingera), do których miały dołączyć oddziały należące do hiszpańskich garnizonów.

⁸⁰ Jazda: Grands mousquetaires i grenadierzy konni, regiment przyboczny (2 skwadrony), następcy tronu (2), Derfflingera (3) i Flemminga (3). Dragonia: przyboczny regiment dragonów (4 skwadrony), Sonsfelda (3) i margrabiego Ansbach (2). Piechota: gwardia (3 bataliony) oraz regimenty margrabiego Filipa, księcia Anhalt, Derfflingera, Barfusa, Lüttwitza, Heidena, Brandta, Huttena i Jung-Holsztyn (wszystkie po 1 batalionie). Ponadto do armii należało 6 batalionów i 11 skwadronów z Hesji oraz 8 skwadronów z Liège.

⁸¹ Jazda: regimenty księcia Anhalt, Lüttwitza i du Hamela. Dragonia: regiment Derfflingera. Piechota: regimenty następcy tronu, margrabiego Karola, Spaena, Lottuma, Briquemaulta, Horna i Alt-Holsztyn.

⁸² Kapitulacja z 20 grudnia 1691 roku. Formacja ta stanowiła później trzon brandenburskiego regimentu kirasjerów nr 6.

⁸³ Nominacja z 16 listopada 1691 roku dla kapitana Nicolasa de Roota. Drugą kompanię wolontariuszy zorganizowaną w 1692 roku przez rotmistrza Töpfera rozwiązano w sierpniu 1694 roku.

⁸⁴ Kompanie kapitanów Krockowa i Riegego z Kołobrzegu, Mandelslohego i Bornstedta (dawnej Hahna) z Magdeburga, dwie kompanie podpułkownika Cronego z Lippstadt, 30 ludzi poruczników Silvoldta z Dorsten, Bockuma i Kalneina z Kłajpedy, Rappa z Królewca oraz Schacka z Piławy.

⁸⁵ Regiment jazdy następcy tronu w międzyczasie został powiększony do ośmiu kompanii.

⁸⁶ Maksymilian II Emanuel w 1685 roku poślubił arcyksiężniczkę Marię Antoniną, jedyne dziecko cesarza Leopolda z pierwszego małżeństwa z dziedziczką Hiszpanii Małgorzatą Teresą Habsburg [Maria Antonina była jedynym dzieckiem cesarskiej pary, które nie zmarło w wieku niemowlęcym – przyp. tłum.]. Zgodnie z traktatem małżeńskim po wygaśnięciu hiszpańskiej linii Habsburgów miał otrzymać Niderlandy Hiszpańskie (K. v. Landmann, Wilhelm III von England und Max Emanuel von Bayern im niederländischen Kriege 1692 bis 1697, München 1901).

⁸⁷ Cała armia francuska składała się z 82 batalionów i 268 skwadronów (J. de Beaurain, op. cit., t. 3, tabl. 10; Ph. de Courcillon, op. cit., t. 4, s. 89).

⁸⁸ Jak wynika z relacji Heidena z 4 czerwca, zebrana pod Louvain armia składała się ze 104 batalionów, 180 skwadronów rajtarów i 14 regimentów dragonów.

⁸⁹ Raport wysłanego po powrocie z Węgier do sojuszniczej armii generała Barfusa z 15 czerwca 1692 roku.

⁹⁰ Raport marszałka Luksemburskiego (J. de Beaurain, op. cit.). Zob. też Ph. de Courcillon, op. cit., t. 4, s. 141; K. v. Landmann, op. cit., s. 19. Przygotowujący się do odparcia ataku francuscy oficerowie nie mieli czasu na uporządkowanie swojego ubrania. Po bitwie nastała moda na noszenie niedbale zawiązanego halsztuku „à la Steenkerke”.

⁹¹ Europäischer Mercurius 1692, t. 2, s. 94-95.

⁹² Oba bataliony straciły około 400 ludzi, w tym 16 oficerów. Księciu Anhalt-Zerbst Antoniemu kula strzaskała lewe ramię (P.L. Müller, op. cit., t. 2, s. 238; A. v. Mach, Geschichte des Königlich Preußischen 2. Infanterie-Regiments, Berlin/Posen/Bromberg 1843, s. 404-405).

⁹³ Miejsce dragonów Derfflingera zajął w tym korpusie regiment dragonów margrabiego Ansbach, a batalionu następcy tronu – batalion Varenne’a.

⁹⁴ Filip Wilhelm (1669-1711) i Chrystian Ludwik (1677-1734) byli synami elektora Fryderyka Wilhelma z drugiego małżeństwa z Dorotą Zofią (przyp. tłum.).

⁹⁵ Th. v. Mörner, Kurbrandenburgs Staatsverträge…, s. 584; A.F. Pribram, Österreich und Brandenburg 1688 bis 1700…, s. 101.

⁹⁶ Ta zorganizowana w grudniu 1690 roku przez pułkownika von Cloeta kompania (kapitan Johann Moritz Meinecke) została przydzielona do batalionu Briquemaulta po usamodzielnieniu należącej do niego kompanii pułkownika von Cloeta, która stacjonowała w zamku Sparenberg (dowódcy: od 7 listopada 1696 roku pułkownik Heinrich Wilhelm von Danckelmann, od 8 maja 1697 roku pułkownik Johann von Peucker).

⁹⁷ Do batalionu Barfusa należała także zorganizowana w grudniu 1690 roku kompania kapitana Karla Friedricha Fehra z Osterwiek.

⁹⁸ Do batalionu Lottuma przydzielono ponadto kompanię zorganizowaną w grudniu 1690 roku przez majora von Pustara i należącą od sierpnia 1692 roku do majora Friedricha Jakoba von Götze. Jej dowódcą był kapitan Johann Friedrich von Ilten. Do tego batalionu włączono też kompanie kapitanów de Gravelotte’a i le Blanca z regimentu Varenne’a.

⁹⁹ Artyleria w sierpniu 1694 roku wróciła do Brandenburgii.

¹⁰⁰ Straty brandenburskie wyniosły 15 oficerów i 200 żołnierzy. Wśród poległych był dowodzący batalionem Barfusa pułkownik Christian Henning von Blanckensee. Komendant batalionu Jung-Holsztyn, pułkownik Gustav Heinrich von Horn, został śmiertelnie ranny.

¹⁰¹ Od 1697 roku król Polski jako August II Mocny (przyp. tłum.).

¹⁰² Th. v. Mörner, Kurbrandenburgs Staatsverträge…, s. 164; Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, wyd. Königlich-kaiserliches Kriegsarchiv, Wien 1876, t. 2, s. 400.

¹⁰³ Pułkownik von Sydow otrzymał batalion Lottuma w marcu 1695 roku podczas kampanii na Węgrzech. W 1806 roku pułk piechoty Treskow (nr 17).

¹⁰⁴ A. v. Arneth, Prinz Eugen von Savoyen, Gera 1888, t. 1.

¹⁰⁵ Feldzüge des Prinzen Eugen…, t. 1, tab. 13, t. 2, s. 145 i suplement s. 52 (raport księcia Sabaudzkiego). List cesarza z podziękowaniami do generała-majora von Schlaberndorffa w A.B. König, Biografisches Lexikon aller Helden und Militairpersonen, welche sich in Preußischen Diensten berühmt gemacht haben, Berlin 1788, t. 3, s. 367-368.

¹⁰⁶ Jazda: regimenty przyboczny, Derfflingera i Flemminga. Dragonia: regiment przyboczny. Piechota: bataliony gwardii (3), księcia Anhalt, Brandta i Huttena. Do tych formacji miały jeszcze dołączyć z Akwizgranu bataliony następcy tronu, margrabiego Filipa i Heidena. W sumie: trzy regimenty jazdy, regiment dragonów i dziewięć batalionów piechoty.

¹⁰⁷ Jazda: regiment następcy tronu. Dragonia: regimenty Derfflingera i cztery kompanie Sonsfelda. Piechota: bataliony Derfflingera, Dönhoffa i Barfusa. Do nich dołączyły z Księstwa Kleve i hrabstwa Ravensberg grands mousquetaires, grenadierzy, gensdarmes i trzy kompanie regimentu Sonsfelda.

¹⁰⁸ J. de Beaurain, op. cit., t. 4, tabl. 1; Ph. de Courcillon, op. cit., t. 4, s. 269 i 292.

¹⁰⁹ J. de Beaurain, op. cit., t. 4, tabl. 5.

¹¹⁰ Jazda: regimenty księcia Anhalt, Lüttwitza i du Hamela. Dragonia: regiment margrabiego Ansbach. Piechota: bataliony margrabiego Karola, margrabiego Chrystiana Ludwika (poprzednio Spaena), Lottuma, Horna, Varenne’a i Buysa (poprzednio Briquemaulta). W sumie: trzy regimenty jazdy, regiment dragonów i siedem batalionów piechoty.

¹¹¹ Generał-porucznik Heiden miał do dyspozycji tylko osiem batalionów z powodu pozostawienia batalionu następcy tronu w Akwizgranie, gdzie osłaniał on ściąganie kontrybucji i korpuśną kasę. Później udał się on do Maastricht. W sierpniu do korpusu dołączył z Wesel batalion Dohny. Zamiast niego do nadreńskiej twierdzy udał się wtedy batalion Brandta.

¹¹² Raporty generała-majora Tilly’ego i pułkownika Joachima Friedricha von Wreecha z przybocznego regimentu dragonów.

¹¹³ Do korpusu miały dołączyć również trzy regimenty jazdy z korpusu Heidena, ale ostatecznie zostały przy głównej armii.

¹¹⁴ Nad Skaldą, w połowie drogi między Tournai a Kortrijk.

¹¹⁵ W bitwie wzięły udział następujące oddziały brandenburskie: piechota – bataliony margrabiego Karola, margrabiego Chrystiana Ludwika, Lottuma, Horna, Varenne’a i Buysa; jazda – regimenty przyboczny, Derfflingera, Flemminga, księcia Anhalt, Lüttwitza i du Hamela; dragonia – regiment margrabiego Ansbach. W sumie sześć batalionów, sześć regimentów jazdy i regiment dragonów. Poza nimi ordre de bataille wymienia będące w służbie holenderskiej: regiment jazdy margrabiego Filipa (poprzednio Briquemaulta) oraz bataliony następcy tronu i księcia Anhalt-Zerbst.

¹¹⁶ Raport podpułkownika Caspara Christopha Langermanna z regimentu jazdy księcia Anhalt z 30 lipca 1693 roku.

¹¹⁷ Raport marszałka Luksemburskiego w Ph. de Courcillon, op. cit., t. 4, s. 420; raport króla Anglii dla Zjednoczonych Prowincji w Theatrum Europaeum, t. 14, s. 464; J. de Beaurain, op. cit., t. 4; J. Dauer, Die Schlacht bei Neerwinden, „Darstellungen aus der Bayerischen Kriegs- und Heeresgeschichte”, zesz. 3, München 1894.

¹¹⁸ Pułkownicy Anton Sigismund de Buys i Paul d’Ausson Villarnoul (regiment du Hamela) oraz podpułkownik Georg Reinhard von Syburg (batalion margrabiego Chrystiana Ludwika).

¹¹⁹ Król Wilhelm III zażądał od generała-majora Heidena przyjścia twierdzy z pomocą na czele jego korpusu wzmocnionego przez 15 batalionów holenderskich i kawalerię z Liège – w sumie 23 bataliony, 4 regimenty dragonów i 1 regiment jazdy. Brandenburski dowódca uznał jednak, że akcja ta nie ma szans na powodzenie.

¹²⁰ Jan Jerzy IV (1668-1694), starszy brat Augusta II Mocnego i jego poprzednik na tronie Księstwa Saksonii (1691-1694) (przyp. tłum.).

¹²¹ Grands mousquetaires, gensdarmes i grenadierzy (3 skwadrony), regimenty jazdy następcy tronu (3), dragonów Derfflingera (4) i Sonsfelda (3) oraz cztery bataliony piechoty (przypuszczalnie następcy tronu, Derfflingera, Dönhoffa i Barfusa) (A. Schulte, Markgraf Ludwig Wilhelm von Baden und der Reichskrieg gegen Frankreich 1693-1697, Karlsruhe, 1892, t. 2, s. 81).

¹²² Pułkownik du Rosey, komendant regimentu jazdy następcy tronu, bardzo niepochlebnie wyraził się na temat dyscypliny i przydatności w walce większości oddziałów armii Rzeszy.

¹²³ G. Überhorst, Der sachsen-lauenburgische Erbfolgestreit bis zum Bombardement Ratzeburgs 1689-1693, Berlin 1915.

¹²⁴ Urkundliche Beiträge…, zesz. 7, s. 106.

¹²⁵ J. P. Erman/P. Chr. Reclam, Mémoires pour servir à l’histoires des Réfugiés francais dans le États du Roi, Berlin 1782, t. 1.

¹²⁶ Według Ph. de Courcillon, op. cit., t. 4, s. 376, sojusznicy dysponowali 45 batalionami i 80 skwadronami, a Francuzi 48 batalionami i 75 batalionami. Zob. też raport Catinata (ibidem, s. 423). Szyk bojowy armii koalicyjnej w J. Dumont, Histoire militaire du prince Eugène de Savoye, Haag 1729, t. 1, s. 34.

¹²⁷ Właściwie Garde écossais (gwardia szkocka), powstała w 1418 roku formacja przyboczna władców Francji (przyp. tłum.).

¹²⁸ Z batalionu Huttena w pole wymaszerowały tylko cztery kompanie, które jeszcze w Magdeburgu uzupełniono piątą z regimentu margrabiego Karola, zmarłego podpułkownika Andreasa Balthasara Sachse, którą teraz dowodził kapitan von Bellin. Zorganizował ją w grudniu 1690 roku kapitan Gideon Erdmann Friederich. W Magdeburgu pozostała jedna kompania z batalionu Huttena, do której dołączyły dwie kompanie gwardii przeniesione z Berlina. W stolicy Marchii Brandenburskiej ich miejsce zajęły ściągnięte w 1694 roku z Prus (z Kłajpedy) dwie kompanie regimentu Dönhoffa. W październiku 1696 roku wróciły one do Prus, a do Magdeburga udały się trzy kompanie batalionu pruskiej gwardii, które właśnie wróciły z Węgier (dwie pozostałe zostały zakwaterowane w Berlinie).

¹²⁹ Karol Filip (1673-1695), margrabia Brandenburgii-Schwedt, syn elektora Fryderyka Wilhelma i jego drugiej żony Doroty Zofii (przyp. tłum.).

¹³⁰ W Asti margrabiego odwiedził młody książę Anhalt-Dessau Leopold. Po tej wizycie margrabia napisał w swojej relacji z 6 listopada 1694 roku: „Ponieważ widziałem u Waszej Wielmożności wielką ochotę do wojny, kazałem w Waszej obecności przez wszystkie dni musztrować jeden z batalionów, co, jak mi się wydaje, bardzo się Waszej Książęcej Mości podobało”.

¹³¹ E. Friedländer, Markgraf Karl Philipp von Brandenburg und die Gräfin Salmour, Berlin 1881.

¹³² Ph. de Courcillon, op. cit., t. 5, s. 425.

¹³³ A. Schulte, op. cit., t. 1, s. 385-386.

¹³⁴ Brandenburczycy byli najpierw transportowani statkami, a potem wozami (A. Schulte, op. cit., t. 1, s. 462).

¹³⁵ Franz von Sickingen (1481-1523), zwolennik Reformacji, przywódca nadreńskiego i szwabskiego rycerstwa podczas powstania przeciwko arcybiskupowi Trewiru (przyp. tłum.).

¹³⁶ A. Schulte, op. cit., t. 1, s. 465.

¹³⁷ Pismo z 23 listopada 1693 roku do posła brandenburskiego w Wiedniu Nicolausa Bartholomäusa von Danckelmana.

¹³⁸ Regimenty przyboczny, następcy tronu, Derfflingera i du Hamela (wszystkie po 9 kompanii), Flemminga i Schlippenbacha (po 8) i Lüttwitza (7). W Prusach aż do końca wojny stacjonowały dwie kompanie z regimentów Flemminga i Lüttwitza.

¹³⁹ Regimenty przyboczny i Derfflingera (po 8 kompanii), Sonsfelda (7) oraz margrabiego Ansbach (6). Po śmierci pułkownika Rautera kompanie jego skwadronu w styczniu 1694 roku zostały podzielone: dwie przydzielono do regimentu margrabiego Ansbach, a jedną do regimentu Sonsfelda. Trzy kompanie stacjonowały nadal w Prusach, a jedna, oddana marszałkowi dworu generałowi-porucznikowi Karlowi Philippowi von Wylich, była przy elektorskim dworze.

¹⁴⁰ J. de Beaurain, op. cit., t. 5, s. 332.

¹⁴¹  16 czerwca król Wilhelm III szacował załogę Liège na 33 bataliony i 1500-1600 koni (A. Schulte, op. cit., t. 2, s. 118). Zob. też J.W. v. Sypesteyn, Geschiedtkundige bijdragen, den Haag 1865, t. 3, s. 109.

¹⁴² Trzy skwadrony formacji przybocznych, pięć regimentów po trzy skwadrony i jeden złożony z dwóch skwadronów. Każdy skwadron tworzyły trzy kompanie.

¹⁴³ Raporty generała-porucznika Dewitza z 22 i 26 lipca. Według J. de Beaurain, op. cit., t. 8, tabl. 7, sojuszniczą armię tworzyły wówczas 83 bataliony, 255 skwadronów i 132 działa.

¹⁴⁴ W celu osłonięcia Księstwa Kleve przed nieprzyjacielskimi zagonami Heiden wysłał tam na początku września po dwie kompanie dragonów z regimentu przybocznego i margrabiego Ansbach dowodzone przez podpułkownika Johanna Philippa von Seckendorffa.

¹⁴⁵ J.W. v. Sypesteyn, op. cit., t. 3, s. 47 i 123; A. v. Mach, op. cit., s. 407.

¹⁴⁶ Regimenty przyboczny, du Hamela oraz dwie kompanie Flemminga do Księstwa Meklemburskiego i Halberstadt, a przyboczny regiment dragonów do Starej Marchii.

¹⁴⁷ Batalion Lottuma przez cały ten rok pozostał w Huy. Jazda składała się z trzech skwadronów przybocznych i siedmiu regimentów po trzy skwadrony każdy. Przyboczny regiment dragonów i Derfflingera miały po cztery skwadrony, a Sonsfelda i margrabiego Ansbach po trzy.

¹⁴⁸ J. Tronchin du Breuil, Relation de la campagne de Flandre et du siège de Namur en l’année 1695, A la Haye 1696; J.W. v. Sypesteyn, op. cit., t. 3, s. 280.

¹⁴⁹ J. Tronchin du Breuil, op. cit., tabl. 3.

¹⁵⁰  18 lipca podczas wypadu załogi zginął komendant batalionu Dohny pułkownik Paul Thévenin des Glaireaux.

¹⁵¹ Jak wynika z raportu Flemminga z 5 września, składała się ona ze 123 batalionów i 249 skwadronów. Według J. Tronchin du Breuil, op. cit., s. 60, liczyła 120 000 ludzi.

¹⁵² Raport Flemminga z 17 września. W szturmie wzięło udział także 2000 grenadierów z armii osłonowej. Było wśród nich 220 żołnierzy dowodzonych przez pułkownika hrabiego Dönhoffa z należących do armii dziesięciu brandenburskich batalionów. Grenadierzy ci szturmowali Namur na bawarskim odcinku oblężenia.

¹⁵³ Akwizgrański kantor przechowywujący kontrybucje, pilnowany przez wartę pozostawioną tam po wyjściu na wiosnę zakwaterowanych w mieście trzech batalionów, liczącą jedynie 60 ludzi, został 9 lipca 1695 roku obrabowany przez francuski podjazd przy biernej akceptacji miejscowego magistratu. W 1710 roku Akwizgran wypłacił za to Prusom odszkodowanie w wysokości 10 000 talarów.

¹⁵⁴ Następcy tronu do Halberstadt, Thyme’a do Magdeburga, a dragoni Marwitza do Starej Marchii.

¹⁵⁵ Quincy, op. cit., t. 3, s. 209.

¹⁵⁶ Te same formacje jak w 1695 roku. Regiment jazdy Thyme’a pozostał w Roermond i Erkelenz w celu osłony Księstwa Kleve przez nieprzyjacielskimi podjazdami. Batalion Dohny do 5 sierpnia przebywał w Akwizgranie i dołączył później do armii.

¹⁵⁷ Regiment przyboczny i następcy tronu w Magdeburgu i Halberstadt, a regimenty Heynego i dragonów przybocznych w Marchii Brandenburskiej.

¹⁵⁸ R. Knötel, Uniformkunde, Rathenow 1896, t. 14, tabl. 21 i t. 17, tabl. 11.

¹⁵⁹ Były to te same formacje, które brały udział w kampanii 1695 roku. Regimenty dragonów Sonsfelda i margrabiego Ansbach pozostały pod dowództwem pułkownika de Veyne w księstwach Kleve i Geldern, aby osłaniać je przed napadami francuskich podjazdów. W poprzednim roku w tym samym celu stacjonował tam regiment jazdy Thyme’a.

¹⁶⁰ Dowodzona przez kapitana Gariela Kühle artyleria polowa składała się w kwietniu tego roku ze 156 ludzi (w tym 6 ogniomistrzów, 1 petardnik i 30 puszkarzy) i posiadała 166 koni.

¹⁶¹ W odróżnieniu od pruskiego regimentu następcy tronu (nr 6), zwanego Prince Royal de Prusse, formacja ta w niektórych ordre d’bataille hiszpańskiej wojny o sukcesję jest nazywana Prince Royal hollandais. Nie należy go mylić z holenderskim regimentem margrabiego Ludwika, później Albrechta Brandenburskiego (zob. księga trzecia, rozdz. IV/2, przyp. 22).

¹⁶² Ch.B. v. Breysig, Der Prozess gegen Eberhard Danckelmann, Leipzig 1889; R. Koser, Sophie Charlotte, die erste preussische Königin, Stuttgart/Berlin 1921.

¹⁶³ W 1700 roku otrzymał on tytuł hrabiego Rzeszy. Zmarł 28 lutego 1706 roku w wieku 74 lat w Buckow.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.