© Copyright

Stanisław Czerep

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2014

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Wydanie II

Recenzenci I wydania:

prof. dr hab. Mieczysław Wrzosek

prof. dr hab. Janusz Szczepański

Redakcja:

Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:

Dariusz Marszałek

Mapy:

Piotr Popławski

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-520-6

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

SYNOM ANDRZEJOWI I ADAMOWI

WSTĘP

Bitwa pod Łuckiem – jedna z najważniejszych bitew I wojny światowej – rozegrała się na Wołyniu w czerwcu 1916 r. między wojskami rosyjskimi z jednej strony a siłami austro-węgierskimi wspieranymi przez formacje armii niemieckiej z drugiej. Główne walki, zakończone zdobyciem Łucka przez Rosjan, toczyły się w dniach 4-7 czerwca; w następnych tygodniach wojska rosyjskie zamierzały uwieńczyć rozmiary tego sukcesu dalszymi powodzeniami, co mogło doprowadzić do wyeliminowania Austro-Węgier z grona militarnych przeciwników koalicji. Austro-węgierskie siły zbrojne, wspomagane przez wojska potężnej armii niemieckiej, podejmowały natomiast działania mające na celu zlikwidowanie wyłomu pod Łuckiem.

Bitwa ta w sensie strategicznym zapoczątkowała trzymiesięczną ofensywę rosyjskich wojsk Frontu Południowo-Zachodniego, którymi dysponował Aleksiej Brusiłow. Do 1925 r. całokształt tych zmagań określano jako ofensywę łucką¹. W Związku Radzieckim po śmierci Brusiłowa, w uznaniu ówczesnych zasług tego generała, a także jego niewątpliwego wkładu w zwycięstwo rewolucji rosyjskiej – nazwę jej zmieniono na ofensywę Brusiłowa.

Bitwa pod Łuckiem, mimo że w dużym stopniu zaważyła na dalszych losach wojny, a jej znaczenie wykraczało daleko poza skutki militarne, pozostawała zawsze w cieniu wielkich operacji wojennych na Zachodzie. Wynikało to z wielu przyczyn. Historycy zachodni w swoich badaniach najczęściej nie wychodzili poza obręb frontu zachodniego. Dopiero w 1975 r. ukazała się cenna praca Normana Stone’a o walkach na obszarze operacyjnym frontu wschodniego², a w 2003 r. wartościowy artykuł autorstwa Johna Schindlera³. Historycy radzieccy nie widzieli powodów, aby gloryfikować chwałę oręża wojennego carskiej Rosji, ale mimo to opublikowali wiele cennych materiałów źródłowych⁴. W Rosji Radzieckiej, a następnie w ZSRR zajmowano się bitwą pod Łuckiem przez kilka lat po zakończeniu I wojny światowej; później zapadła wokół niej cisza i dopiero około 1940 r., kiedy zaistniało potencjalne niebezpieczeństwo wojny niemiecko-radzieckiej, dało się zauważyć większe nasilenie zainteresowań. Po II wojnie światowej przez długie lata bitwa pod Łuckiem nie cieszyła się uznaniem badaczy. Dopiero w 1968 r. ukazała się publikacja rosyjskiego emigracyjnego historyka Jewgienija Messnera⁵. Obecnie następuje jednak wzrost zainteresowań I wojną światową i ukazują się w Rosji wartościowe opracowania⁶. Najczęściej są to nazbyt ogólne prace przyczynkarskie⁷. Brakuje natomiast zgodnego z obecnym stanem wiedzy opracowania na temat bitwy pod Łuckiem. Niektórzy historycy rosyjscy zachęcają do głębszego zbadania tej niezwykłej bitwy i do zweryfikowania wielu poglądów na jej temat⁸. Przestrzegają też przed jej mitologizowaniem⁹.

Historycy austriaccy również byli w trudnej sytuacji. Niezbyt zręcznie było zajmować się bitwą, która była kolejnym ogniwem w łańcuchu własnych niepowodzeń podczas I wojny światowej. W okresie międzywojennym zajęli się studiowaniem przebiegu najważniejszych operacji militarnych Austro-Węgier podczas minionej wojny; ukazało się wiele pamiętników. Wokół kampanii toczyła się zawzięta polemika. Arcyksięcia Józefa Ferdynanda, dowódcę 4. Armii austro-węgierskiej, czyniono osobiście odpowiedzialnym za niepowodzenia pod Łuckiem. Do tego zagadnienia podchodzono zbyt emocjonalnie, bez koniecznego w takich przypadkach obiektywizmu. Znaczący postęp przyniosła dopiero rozprawa doktorska austriackiego historyka Rudolfa Jeřábeka¹⁰, wybitnego znawcy zagadnień militarnych na froncie wschodnim, który nie zawahał się wydarzeń bojowych z czerwca-sierpnia 1916 r. na Wołyniu określić mianem przełomowych. W pracy tej w niewielkim stopniu wykorzystano materiały w języku rosyjskim. Autor opierał się głównie na materiałach krajowych i opracowaniach historyków zachodnich.

Polscy historycy nie podejmowali tego tematu. Ukazywały się tylko nieliczne opracowania przyczynkarskie. W tej sytuacji podjąłem się próby wyjaśnienia przebiegu niezwykle ważnej bitwy z okresu I wojny światowej, stoczonej na obszarze operacyjnym rosyjskiego Frontu Południowo-Zachodniego. Ważną kwestią było ustalenie jej rangi w stosunku do innych operacji wojennych z okresu 1914-1918. Oprócz aspektów militarnych wynikła konieczność uwypuklenia jej skutków społecznych.

Wśród opracowań zwraca uwagę wnikliwe studium wspomnianego historyka austriackiego Rudolfa Jeřábeka. Autor ten wprawdzie oparł się przede wszystkim na źródłach zgromadzonych w Staatsarchiv w Wiedniu, jednak w swoim opracowaniu wiele z tych źródeł cytuje w całości lub w dużej części. Dlatego praca ta składa się z dwóch tomów i jest bardzo obszerna.

Wiele nowego do literatury tematu wnieśli historycy angielscy: C.R.M. Cruttwell¹¹ i N. Stone¹². Z polskich historyków kilkanaście stron w swoich opracowaniach poświęcili zagadnieniu Jan Dąbrowski¹³ oraz Janusz Pajewski¹⁴. Spośród historyków radzieckich bitwą pod Łuckiem zajmowali się: L.W. Wietosznikow¹⁵, J. Wiebier¹⁶ i P. Bałujew¹⁷.

Na uwagę zasługuje też literatura wspomnieniowa i pamiętnikarska. Na pierwszym miejscu należy umieścić pamiętniki generałów: Aleksieja Brusiłowa¹⁸, Ericha Ludendorffa¹⁹, Franza Conrada von Hötzendorfa²⁰, Ericha von Falkenhayna²¹, Aleksieja A. Poliwanowa²², Włodzimierza Suchomlinowa (ministra wojny w latach 1909-1915)²³, Aleksandra Łukomskiego (wiceministra w Ministerstwie Wojny i dowódcę 32. Dywizji Piechoty)²⁴ i Aleksandra Spirydowicza (adiutanta Mikołaja II)²⁵, Aleksandra A. Mosołowa – naczelnika kancelarii w Ministerstwie Dworu Cesarskiego²⁶, Włodzimierza Wojejkowa – komendanta pałacowego²⁷, a także przywódców opozycji wobec systemu carskiego: Aleksandra Guczkowa²⁸ i Pawła Milukowa²⁹.

Do odtworzenia organizacji armii rosyjskiej i jej wyposażenia oraz zaopatrzenia najcenniejsze okazały się następujące prace³⁰: A.A. Manikowskiego³¹, L.G. Bieskrownego³², N.N. Gołowina³³, Wasyla Hurko³⁴, Alfreda Knoxa³⁵, A. von Drygalskiego³⁶, W. Ordona (Wacława Jędrzejewicza)³⁷, A.A. Strokowa³⁸, Adama Dobrońskiego³⁹, A.M. Zajonczkowskiego⁴⁰, anonimowego autora⁴¹ i Aleksandra Smolińskiego prowadzącego wytrwale badania nad kawalerią rosyjską⁴². Do poznania armii austro-węgierskiej szczególnie pomocne są opracowania: Jana Rydla i Michała Baczkowskiego⁴³, austriackie studium zbiorowe⁴⁴, Tomasza Nowakowskiego⁴⁵ i A. Płomieńczyka (A. Skwarczyńskiego)⁴⁶. Organizację armii niemieckiej można było odtworzyć na podstawie opracowania Sztabu Generalnego armii rosyjskiej⁴⁷, D. Sępa (pseudonim)⁴⁸, H. Kuhla⁴⁹, E.O. Volkmanna⁵⁰, najnowszego przyczynku poświęconego omawianemu tematowi, opublikowanego w Niemczech⁵¹, a także materiałom zawartym na świetnie prowadzonej stronie internetowej rosyjskiej oraz w języku polskim⁵².

Z niemieckich opracowań, oprócz wcześniej wymienionych, na uwagę zasługuje przede wszystkim rozprawa doktorska Gytisa Gudaitisa⁵³. Autor dostarcza uporządkowane od nowa informacje o obu armiach podczas I wojny światowej. Wielką wartość przedstawiają różnego rodzaju rozproszone publikacje zawierające cenne artykuły, m.in. o „zapomnianym” froncie wschodnim 1914/1915 roku⁵⁴, ocenę działań niemieckich w omawianym okresie⁵⁵, a także książka francuskiego autora, gen. Buata, o armii niemieckiej⁵⁶. Uzupełnieniem tych treści jest opracowanie wywiadu amerykańskiego o armii niemieckiej z krótkimi informacjami o poszczególnych dywizjach niemieckich w latach 1914-1918⁵⁷.

Wśród publikacji źródłowych na szczególną uwagę zasługuje tom zawierający rozkazy i meldunki Stawki, dowództwa Frontu Południowo-Zachodniego oraz czterech armii – 8., 11., 7. i 9. – w okresie od stycznia do września 1916 r. Dokumenty te zostały wydane bardzo starannie⁵⁸. Należy też dodać, że wspomniane materiały źródłowe do tej pory przez historyków austriackich nie były wykorzystywane. Z historyków radzieckich uwzględnił je tylko Rostunow we fragmencie swej książki⁵⁹ oraz w zbiorowym opracowaniu o I wojnie światowej⁶⁰. Z historyków angielskich dotarł do tych materiałów Norman Stone. Niezwykle cenne informacje zawierają prace Władysława Kłembowskiego⁶¹ i Andrieja Zajonczkowskiego⁶². W okresie międzywojennym historycy austriaccy ze Statsarchiv w Wiedniu w oparciu o źródła archiwalne skrupulatnie zajęli się operacjami wojennymi, w których uczestniczyła armia austro-węgierska podczas I wojny światowej. Uwieńczeniem ich pracy było siedmiotomowe studium. Nas najbardziej interesowały dwa tomy – trzeci i czwarty⁶³. Historycy niemieccy opublikowali czternaście tomów opracowań, wykorzystując bezcenne materiały archiwalne, o działaniach militarnych ich armii na frontach I wojny światowej. W niniejszej rozprawie nieodzowne okazały się przede wszystkim tomy dziewiąty i dziesiąty wspomnianego wydawnictwa⁶⁴.

Autor niniejszego opracowania poczynił starania, aby dotrzeć do materiałów archiwalnych w Moskwie. W Rossijskim Gasudarstwiennym Wojenno-Istoriczeskim Archiwie odnalazł rozkazy i meldunki Stawki⁶⁵, sztabu Dowódcy (Gławnokomandujuszcziego) Armii Frontu Południowo-Zachodniego⁶⁶, sztabu 8., 9. i 7. Armii Okazało się, że wszystkie te najważniejsze dokumenty zostały opublikowane i znajdują się w starannie opracowanym zbiorze źródeł, wspomnianym już: Nastuplenije Jugo-Zapadnogo Fronta…⁶⁷. Odpisy rozkazów, meldunków sztabów frontów, sztabów poszczególnych armii, duże zasoby opracowań, szczególnie sprzed I wojny światowej, z okresu wojny, jak i po jej zakończeniu znajdują się w niezwykle przyjaźnie ustosunkowanej do czytelnika Bibliotece im. Lenina (popularnej Lenince) w Moskwie.

Wartościowe materiały znajdują się w Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie (Rembertowie). Najcenniejsza jest Podróż historyczno-taktyczna 1938 r. Materiały do działań XX Korpusu…⁶⁸.

Opracowania przebiegu działań bojowych w okresie I wojny światowej podjęli się historycy francuscy⁶⁹ i brytyjscy⁷⁰. Inną wartościową publikacją brytyjską jest dwunastotomowe dzieło, które ukazało się już w okresie I wojny światowej. Najbardziej przydatne tomy do omawianego zagadnienia to V-VII⁷¹.

Ostatnio w polskiej historiografii ukazują się cenne prace dotyczące „wielkiej wojny”. Nie zajmują się one bezpośrednio działaniami pod Łuckiem, ale analizują przebieg działań bojowych w latach 1914/1915 w Galicji, zajmują się biografiami Polaków sprawujących funkcje dowódcze w armii i flocie rosyjskiej lub podejmują temat służby rekrutów polskich w armii rosyjskiej. Wszystkie te zagadnienia są niezwykle ważne z punktu widzenia badań działań bojowych na froncie wschodnim. Wśród tych publikacji należy wymienić książki Andrzeja Olejki⁷², Juliusza Batora⁷³ i Mariusza Kulika⁷⁴, Tomasza Wesołowskiego⁷⁵, Jacka Legiecia⁷⁶ oraz niżej podpisanego⁷⁷.

Wykorzystano także dokumenty osobistego archiwum generała Brusiłowa, które w 1932 r. jego żona przekazała emigracji rosyjskiej w Pradze. Te materiały wraz z całym archiwum rosyjskiej emigracji przesłane zostały przez rząd czechosłowacki Związkowi Radzieckiemu w 1946 r. Część dokumentów została opublikowana⁷⁸. Wydane zostały również dokumenty Aleksieja Brusiłowa z okresu dowodzenia Frontem Południowo-Zachodnim (maj-lipiec 1916 r.), znajdujące się w Rossijskom Gosudarstwiennom Wojenno-Istoriczeskom Archiwie. Najwięcej z nich zamieszczono w obszernym zbiorze⁷⁹.

Wartościową pracą okazała się publikacja J.W. Sokołowa poświęcona Brusiłowowi. Autor, uznając Brusiłowa za postać zagadkową, próbuje rozwikłać wiele tajemnic z jego burzliwego życia⁸⁰.

Do opracowania zagadnień polityczno-wojskowych wykorzystano znakomite prace Ludwika Bazylowa⁸¹, Mieczysława Tantego⁸² i Marka Hermy⁸³. Dużo wartościowych informacji znajduje się w biografii Mikołaja II⁸⁴ i w niedokończonej publikacji rosyjskiej⁸⁵, w której zamieszczono dokumenty o treści dyplomatycznej i wojskowej z okresu sprzed I wojny światowej do kwietnia 1916 r. Sięgnięto do pamiętników Sergiusza Sazonowa, ministra spraw zagranicznych Rosji od 1910 do lipca 1916 r. ⁸⁶, Aleksandra Izwolskiego⁸⁷ – w czasie wojny ambasadora rosyjskiego w Paryżu, marszałka francuskiego Josepha Joffre⁸⁸, ambasadora francuskiego w Rosji Maurice’a Paléologue’a⁸⁹, ambasadora brytyjskiego w Rosji Georgie Buchanana⁹⁰, szefa brytyjskiej misji przy rosyjskiej Stawce generała Johna Hanbury Williamsa⁹¹. Wiele kwestii zdołano wyjaśnić dzięki opublikowaniu obfitej korespondencji Mikołaja II z żoną Aleksandrą⁹².

Zapoznano się z zeznaniami ponad sześćdziesięciu najwyższych dostojników carskich złożonymi przed Nadzwyczajną Komisją Śledczą Rządu Tymczasowego⁹³. Były to protokoły z zeznań: premierów, ministrów, generałów, przywódców partii, przewodniczących Dumy Państwowej i najwyższych osobistości z policji i żandarmerii. Stenogramy z tych przesłuchań zostały opublikowane w siedmiu tomach liczących łącznie 3276 stron⁹⁴. Ostatni tom zawiera indeks wszystkich osób wymienionych w stenogramach wraz z krótkimi biogramami. Redaktorem tych materiałów był poeta Aleksander Błok. Na podstawie dostępnych mu stenogramów przesłuchań opracował stustronicowy esej⁹⁵. Początkowo historycy z nieufnością odnosili się do tej publikacji Nadzwyczajnej Komisji. Obecnie zdecydowanie przeważa opinia o wiarygodności tych materiałów. Opublikowane stenogramy z przesłuchań prowadzonych przez Nadzwyczajną Komisję są nieodzowne do zrozumienia skomplikowanej sytuacji wewnętrznej w Rosji w okresie wojny.

Niniejsze opracowanie składa się z sześciu rozdziałów. W rozdziale I scharakteryzowana została sytuacja międzynarodowa i wewnętrzna Rosji w pierwszych dwóch latach wojny światowej. Przy omawianiu polityki zagranicznej Rosji szczególną uwagę zwrócono na kwestię cieśnin Bosfor i Dardanele oraz problem przystąpienia Rumunii do wojny. Analiza sytuacji międzynarodowej Rosji w latach 1915-1916 pozwoliła szeroko ująć kwestię domniemanego pokoju separatystycznego z Niemcami. Przy omawianiu sytuacji wewnętrznej Rosji zwrócono szczególną uwagę na wielkość potencjału gospodarczego Rosji i wpływ nasilającego się kryzysu gospodarczego na wyposażenie i zaopatrzenie Armii Rosyjskiej.

W rozdziale II scharakteryzowano militarne przesłanki do przyszłej wielkiej bitwy pod Łuckiem. Rozpoczęto od omówienia operacji wołyńsko-galicyjskiej z jesieni 1915 r. i jej rezultatów. Przedstawiono zamierzenia militarne na 1916 r. zarówno państw centralnych, jak i koalicji, sytuację na frontach: wschodnim i zachodnim. Nie omieszkano także przeanalizować walk na wschodnim teatrze wojny poprzedzających wielką bitwę; ofensywę noworoczną w Galicji Wschodniej (27 grudnia 1915 - 19 stycznia 1916 r.) oraz bitwę nad jeziorem Narocz. Rozdział ten zamyka analiza rosyjskich planów operacyjnych zarówno Naczelnego Dowództwa, Frontu Południowo-Zachodniego, jak i poszczególnych armii wchodzących w jego skład.

Rozdział III został poświęcony szczegółowej analizie sił rosyjskich, austro-węgierskich i niemieckich oraz opisowi terenu przyszłych działań operacyjnych, zaś rozdział kolejny – omówieniu przygotowań do ofensywy wojsk rosyjskich i strony przeciwnej do działań obronnych. Oba ostatnie z wymienionych rozdziałów zostały przygotowane według metodologicznych zasad, których prekursorem był nasz wybitny historyk wojskowości Wacław Tokarz.

Najobszerniejszy V rozdział pracy omawia poszczególne fazy bitwy pod Łuckiem począwszy od działań zaczepnych 8. Armii rosyjskiej gen. Aleksieja Kaledina na Łuck (4 czerwca 1916 r.), poprzez kontrofensywę grupy armii gen. Linsingena (16-25 czerwca), aż po zatrzymanie wojsk rosyjskich na linii Stochodu (4-10 lipca 1916 r.).

Ostatni, podsumowujący rozdział rozprawy pomyślany został jako kompleksowe ujęcie finału bitwy pod Łuckiem i jej następstw w kontekście militarnym i politycznym.

Rozprawa ta stanowi postęp w wyjaśnianiu ważnych kwestii rozgrywających się na obszarze operacyjnym frontu wschodniego w okresie I wojny światowej. Gwoli ścisłości trzeba dodać, że bitwa stoczona została na obszarze dawnych ziem polskich.

W pracy tej nie zabrakło akcentu polskiego. Czterech generałów polskiego pochodzenia piastowało w okresie bitwy wysokie funkcje wojskowe. Stanowiska szefów sztabu frontu zajmowali: gen. Michał F. Kwieciński (Front Zachodni) i gen. Władysław Kłembowski (Front Południowo-Zachodni)⁹⁶. Dwaj pozostali generałowie to Aleksander Łukomski i Aleksander Spirydowicz (generał żandarmerii), adiutant cara Mikołaja II. Z racji pełnionych funkcji byli czołowymi postaciami, pomysłodawcami i wykonawcami tego, co wydarzyło się na polu bitwy pod Łuckiem. W tym miejscu chciałbym podziękować recenzentom wydawniczym: prof. dr. hab. Mieczysławowi Wrzoskowi i prof. dr. hab. Januszowi Szczepańskiemu za niezwykle cenne uwagi.

Podziękowania składam mojej Żonie, która wykazała cierpliwość podczas wieloletnich prac nad tą publikacją i dzielnie wspierała w pokonywaniu zawiłości stylistycznych, gramatycznych i interpunkcyjnych.

Słowa uznania należą się mojej siostrze Danieli Stryek, która jako doświadczona polonistka i korektorka od początku mojej kariery naukowej uczestniczyła w przygotowaniu redakcyjnym tekstów.

Nie byłoby tej książki, gdyby nie życzliwość i wsparcie moich bezpośrednich przełożonych z Instytutu Historii i Nauk Politycznych Wydziału Historyczno-Socjologicznego Uniwersytetu w Białymstoku.

Bardzo dziękuję Panu Redaktorowi Michałowi Swędrowskiemu, który jako świetnie zapowiadający się historyk błysnął talentem redakcyjnym. Podziękowania składam Panu mgr. Piotrowi Popławskiemu za przygotowanie map. Wdzięczny też jestem Wydawnictwu NapoleonV za to, że po dziesięciu latach od ukazania się poprzedniego wydania dostrzegło moją publikację i zdecydowało się na ponowny jej druk w rozszerzonej i uaktualnionej wersji⁹⁷.

  1 W polskiej historiografii tę trzymiesięczną kampanię na Wschodzie nazywano w okresie międzywojennym kampanią łucką. J. Dąbrowski, Wielka wojna 1914-1918, t. II: 1916-1918, Warszawa 1937, s. 596.

  2 N. Stone, The Eastern Front 1914-1917, London 1975; idem (Norman Stoun – transliteracja z jęz. rosyjskiego), Pierwaja mirowaja wojna Kratkaja istorija, Moskwa 2010.

  3 J. Schindler, Steamrollered in Galicia: The Austro-Hungarian Army and the Brusilov Offensive 1916, „War in History” January 2003, Nr. 10, s.  27 - 59 .

  4 W pierwszych latach po zakończeniu I wojny światowej prowadzono badania nad działaniami militarnymi na froncie rosyjskim. Powołano w związku z tym (13 sierpnia 1918 r.) Wojenno-Istoriczeskuju Komissju po opisaniju opyta wojny 1914-1918 gg. pod kierownictwem W.N. Kłembowskiego. W wyniku badań prowadzonych przez oficerów dawnej carskiej armii opublikowano Kratkij strategiczeskij oczerk wojny 1914-1918 gg. (wypusk 1-2, Мoskwa 1918-1919) i Strategiczeskij oczerk wojny 1914-1918 gg. w siedmiu tomach (1920-1923).

  5 J(e). E. Messner, Łuckij proryw: K 60-letiju Wielikoj Pobiedy, Nowy Jork 1968.

  6 S.G. Nielipowicz, Brusiłowskij proryw. Kampanija 1916 goda, Moskwa 2007; M.W. Oskin, Brusiłowskij proryw (1916), Moskwa 2010; idem, Krach konnogo blickriga. Kawaleria w pierwoj mirowoj wojnie, Moskwa 2009; idem, Nieizwiestnyje tragedii pierwoj mirowoj wojny. Pliennyje. Dieziertiry. Bieżeńcy, Moskwa 2011.

  7 O. Lieonow, I. Uljanow, Riegularnaja piechota 1855-1918, Moskwa 1998; A. Dierabin, J. Dzys, Pierwaja mirowaja wojna 1914-1918. Kawalerija rossijskoj imperatorskoj gwardii, Moskwa 2000; S.W. Wołkow, Russkij oficerskij korpus, Moskwa 1993; J.S. Proczko, Istorija razwitija artylerii, Sankt-Petersburg 1994; J. Gałuszko, A. Kolesnikow, Szkoła rosyjskogo oficerstwa, Moskwa 1993; W.A. Zołotariew, Ruskij flot w pierwoj mirowoj wojnie, Sankt-Petersburg 2002; A. Utkin, Zabytaja tragedija. Rossija w pierwoj mirowoj wojnie, Smoleńsk 2000; Pierwaja mirowaja wojna. Prolog XX wieka, Moskwa 1998; Pierwaja mirowaja wojna, Moskwa 1968; W. Szambarow, Za wieru, cara i otiecziestwo, Moskwa 2003.

  8 B.P. Utkin, Brusiłowskij proryw, [w:] Pierwaja mirowaja wojna. Prolog XX wieka, Moskwa 1998, s. 627-631; S.G. Nielipowicz, Krowawyj oktjabr 1914 goda, Moskwa 2013 (publikacja opracowana głównie na podstawie materiałów archiwalnych).

  9 S.G. Nielipowicz, Brusiłowskij proryw kak obiekt mifologii, [w:] Pierwaja mirowaja wojna. Prolog XX wieka, Moskwa 1998, s. 632-634.

  10 R. Jeřábek, Die Brussilowoffensive 1916. Ein Wendenpunkt der Koalitionskriegsfuhrung der Mittelmächte. Unger phil Diss. 2 Bde, Wien 1982, s. 639. Praca ta jest dostępna w maszynopisie w Bibliotece Uniwersytetu Wiedeńskiego.

  11 C.R.M. Cruttwell, A History of the Great War 1914-1918, London 1940 (jest to reprint wydania z 1936 r.).

  12 N. Stone, The Eastern Front 1914-1917, London 1975.

  13 J. Dąbrowski, Wielka wojna 1914-1918, t. I-II, Warszawa 1937, ss. 1026.

  14 J. Pajewski, Pierwsza wojna światowa 1914-1918, Warszawa 1991.

  15 L.W. Wietosznikow, Brusiłowskij proriw. Operatiwno-strategiczeskij oczerk, Moskwa 1940.

  16 J. Wiebier, Brusiłowskij proriw, Moskwa 1941.

  17 P. Bałujew, 8. Armia pod Łuckiem, [w:] Mirowaja wojna 1914-1918. Łuckij proryw. Trudy i materialy k operacji Jugo-Zapadnogo Fronta w maje-ijune 1916 g., Moskwa 1924, s. 31-79.

  18 A.A. Brusilow, Moi wospominanija, Moskwa 1963.

  19 E. Ludendorff, Meine Kriegserinnerungen 1914-1918, Berlin 1919.

  20 F. Conrad von Hötzendorf, Aus meiner Dienstzeit 1906-1918, t. V, Wien-München 1925.

  21 E. Falkenhayn, Niemieckie naczelne dowództwo w latach 1914-1916, Warszawa 1926.

  22 A.A. Poliwanow, Iz dniewnikow i wospominanij po dołżnosti wojennogo ministra i jego pomoszcznika 1907-1916 g. pod red. Zajonczkowskiego s predislaw. Mich. Pawłowica, t. I, Moskwa 1924.

  23 W. Suchomlinow, Wospominanija, Berlin 1924.

  24 A. Łukomski, Wospominanija generala A.S. Łukomskogo, t. I, Berlin 1922.

  25 A.I. Spiridowicz, Welikaja wojna i fiewralskaja rewolucija 1914-1917 gg., Nowy Jork 1960.

  26 A.A. Mosołow, Pri dworie posliedniego Rossijskogo impieratora. Zapiski naczalnika kancelarii Ministersta Imperatorskogo Dwora, Moskwa 1993.

  27 W.N. Wojejkow, S cariem i biez cara. Wospominanija posliedniego dworcowogo komiendanta gosudarja imperatora Nikołaja II, Moskwa 1995.

  28 A. Guczkow, Aleksandr Iwanowicz Guczkow rasskazywaet, Moskwa 1993. Jest to wywiad przeprowadzony przez Mikołaja Bazilego z Aleksandrem Guczkowem przebywającym na emigracji.

  29 P.N. Milukow, Wospominanija, Moskwa 1991.

  30 O.D. Markow, Russkaja armija 1914-1917 gg., Sankt Petersburg 2001; idem, Russkaja armija 1914-1917 gg. (sostaw, organizacija, dowolstwije), Sankt Petersburg 2011.

  31 A.A. Manikowskij, Wyposażenie bojowe wojska rosyjskiego w czasie wojny 1914-1918, (przekład z jęz. rosyjskiego), Warszawa 1929.

  32 L.G. Bieskrownyj, Armia i flot Rosji w naczale XX w. Oczerki wojennogo ekonomiczeskogo potencjała, Moskwa 1986.

  33 N.N. Golovin, The Russian Army in the World War, New Haven 1931; M.M. Gołowin, Kampania rosyjska w 1914 r. Początek wojny i działania w Prusach Wschodnich. Przedmowa Marszałek Ferdynand Foch, Oświęcim 2013; idem, Armia rosyjska w wielkiej wojnie, tłum. K. Mróz-Mazur, Oświęcim 2013.

  34 W. Hurko, Rüssland 1914-1917, Berlin 1921.

  35 A. Knox, With the Russian Army, t. II, London 1921.

  36 A. Drygalski, Die Organisation der Russischen Armee, Leipzig 1902.

  37 W. Ordon (W. Jędrzejewicz), Zarys organizacji armii rosyjskiej, b. m. w. 1916.

  38 A.A. Strokow, Istorija wojennogo iskusstwa, Moskwa 1967.

  39 A. Dobroński, Dyslokacja wojsk rosyjskich w Królestwie Polskim przed I wojną światową, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, 1976, t. XX, s. 241-284; idem, Pobór do armii rosyjskiej i służba w niej żołnierza z Królestwa Polskiego (1907-1914), „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, 1979, t. XXII; idem, Potencjał militarno-gospodarczy Królestwa Polskiego w latach 1907-1914, Warszawa 1976.

  40 A.M. Zajonczkowskij, Podgotowka Rossii k imperialisticzeskoj wojnie. Oczerki wojennoj podgotowki i pierwonaczalnych planow po archiwnym dokumientam, Moskwa 1926.

  41 Armia rossyjska studium militarne napisał były oficer sztabu wojsk austro-węgierskich Y. Z. X., Kraków 1887.

  42 A. Smoliński, Dezercje z armii rosyjskiej podczas I wojny światowej, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. XLVI, Białystok 2009, s. 169-199; idem, Organizacja kawalerii i artylerii konnej gwardii oraz liniowej kozackiej i ochotniczej armii Imperium Rosyjskiego w przededniu oraz w trakcie I wojny światowej, [w:] Do szarży marsz, marsz… Studia z dziejów kawalerii, t. I, red. A. Smoliński, Toruń 2010, s. 179-356.

  43 J. Rydel, W służbie cesarza i króla. Generałowie i admirałowie narodowości polskiej w siłach zbrojnych Austro-Węgier w latach 1868-1918, Kraków 2001; M. Baczkowski, Pod czarno-żółtymi sztandarami. Galicja i jej mieszkańcy wobec struktur militarnych 1868-1914, Kraków 2003; idem, Ocena możliwości operacyjnych kawalerii rosyjskiej w opiniach austro-węgierskich sprzed I wojny światowej, [w:] Do szarży marsz, marsz… Studia z dziejów kawalerii, t. IV, red. A. Smoliński, Toruń 2013, s. 155-186.

  44 (Die) Habsburgermonarchie 1848-1918, t. V, Die bewaffnete macht, Wien 1987.

  45 T. Nowakowski, Armia austro-węgierska 1908-1918, Warszawa 1992.

  46 A. Płomieńczyk (A. Skwarczyński), Armia austro-węgierska, Warszawa 1916.

  47 Woorużennyje siły Germanii po dannym k 1 maja 1907 goda. Izdanije Gławnogo Uprawlenija Generalnogo Sztaba, Petersburg 1907.

  48 D. Sęp, Zarys organizacji armii niemieckiej, b.m.w. 1916.

  49 H. Kuhl, Germańskij generalnyj sztab, Moskwa 1922.

  50 E.O. Volkmann, Wielka wojna 1914-1918. Praca oparta na urzędowych źródłach Archiwum Rzeszy Niemieckiej. Z piątego wydania przetłumaczyli: kpt. Dygat, por. Frasunkiewicz, mjr Kara, mjr dr Merwin, mjr Porwit, Warszawa 1925.

  51 Die Befreiung von Ostpreußen 1915. Winterschlacht in Masuren, Wolfenbüttel 2008.

  52 Organizacja Giermańskoj Armii 1888-1914 (Deutschen Heeres) http://army.armor.kiev.ua/hist/nem-armia-1888-14.shtml; http://www.armianiemiecka.tpf.pl/ [dostęp 12.05.2012].

  53 G. Gudaitis, Armeen Rußlands und Deutschlands im 1. Weltkrieg. Ein Vergleich, Eichstätt 2006.

  54 Die Vergessene Front. Der Osten 1914/15. Ereignis, Wirkung, Nachwirkung, Padeborn 2006.

  55 Ritter, Kritika mirowoj wojny nasliedstwo grafa Moltke i Szliffena w mirowoj wojnie, pier. so 2-go niemieckogo izdanija A. Naumowa i A. Kajzera, red. M. Kamienski, Piotrogród 1923.

  56 E.A. Buat, Wojsko niemieckie podczas wojny światowej 1914-1918. Chwile wielkości i upadku, działania na liniach wewnętrznych, tłum. E. Waliszewski, Warszawa 1923.

  57 Histories of Two Hundred and Fifty-One Divisions of the German Army which Participated in the War (1914-1918), Compiled from records of Intelligence section of the General Staff, American Expeditionary Forces, at General Head-Quarters, Chaumont, Francja 1919. Z dużą ostrożnością należy podchodzić do tych informacji, zbieranych przez wywiad amerykański w warunkach wojennych.

  58 Nastuplenije Jugo-Zapadnogo Fronta w maje-ijune 1916 goda, Moskwa 1940 (dalej cyt. Nastuplenije Jugo-Zapadnogo Fronta…).

  59 I. Rostunow, Ruskij front pierwoj mirowoj wojny, Moskwa 1976.

  60 Istorija pierwoj mirowoj wojny 1914-1918, red. I.I. Rostunow, t. I-II, Moskwa 1975 (dalej cyt. Istorija pierwoj mirowoj wojny…).

  61 Strategiczeskij oczerk wojny 1914-1918, cz. V, W.N. Kłembowski, Moskwa 1920 (dalej cyt. Strategiczeskij oczerk wojny…, cz. V).

  62 Strategiczeskij oczerk wojny 1914-1918, cz. VI, A. Zajonczkowskij, Moskwa 1923 (dalej cyt. Strategiczeskij oczerk wojny…, cz. VI).

  63 Österreich-Ungarns letzter Krieg. Das Kriegsjahr 1915 r., t. III, Wien 1932, ss. 623 (dalej cyt. Österreich-Ungarns letzter Krieg…, t. III); Österreich-Ungarns letzter Krieg. Das Kriegsjahr 1916 r., t. IV, Wien 1933. (dalej cyt. Österreich-Ungarns letzter Krieg…, t. IV).

  64 Der Weltkrieg 1914-1918, t. IX, Berlin 1933. (dalej cyt. Der Weltkrieg 1914-1918…, t. IX); Der Weltkrieg 1914-1918, t. X, Berlin 1934. (dalej cyt. Der Weltkrieg 1914-1918…, t. X).

  65 RGWIA Fond 2003, opis (op.) 1, dieło (d.)18, listow (l.) 775. Prikazy naczalnika sztaba 1 maja-31 ijulija 1916 (564-1028); RGWIA f. 2003, op. 1, d. 19 (1027-1345). Prikazy naczalnika sztaba 2 awgust-1 oktiabr 1916; RGWIA f. 2003, op. 1, d. 20, (1346-1828), listow 775. Prikazy naczalnika sztaba 1 oktjabrja 1916-31 diekabrja 1916.

  66 RGWIA f. 2067, p. 1, d. 36, Prikazy armiam Jugo-Zapadnogo Fronta 1 janwarja 1916-30 ijunia 1916 g; RGWIA f. 2067, op. 1, d. 38, Prikazy armiam Jugo-Zapadnogo Fronta (kopii) 1 janwarja 1916-29 ijunia 1916; RGWIA f. 2067, op. 1, d. 38, listow 1314, Prikazy armiam Jugo-Zapadnogo Fronta (kopii) 1 janwarja 1916-29 ijunia 1916.

  67 Obszerny zbiór kopii dokumentów do bitwy pod Łuckiem w Polsce jest nieosiągalny. Dostępny jest natomiast w Bibliotece im. Lenina w Moskwie.

  68 CAW, WBH, I.341.1.493, Podróż historyczno-taktyczna 1938… Autorów maszynopisu Podróż historyczno-taktyczna… nie udało się ustalić, ale na podstawie zawartości tej teczki możemy domniemywać, że byli to najwybitniejsi polscy historycy wojskowości z okresu bezpośrednio poprzedzającego wybuch II wojny światowej. Wiemy jedynie kto organizował tę podróż historyczno-taktyczną: gen. dyw. Leon Berbecki, oraz kto mu w niej towarzyszył – mjr. dypl. Karol Riedl i mjr. dypl. Wacław Zatorski. Publikacja ta jest przydatna do wyjaśnienia genezy wydarzeń, które miały miejsce latem 1916 r. na Wołyniu. J. Woyno, Problematyka pierwszej wojny światowej w działalności Wojskowego Biura Historycznego http://archiwumcaw.wp.mil.pl/biuletyn/b22/b22_7.pdf. [dostęp 12.05.2012]. CAW, WBH, I.400.2325.Wysszyj komandnyj sostaw w mirowuju wojnu, rękopis generała armii rosyjskiej P. Simanskiego, Warszawa 1936, k. 1-152; CAW, WBH, 2096; P. Simanskij, Razwitie russkoj woorużennoj siły w pierwyje gody mirowoj wojny (1915-1916), Warszawa 1936.

  69 Les armées françaises dans la Grande guerre, t. I-XI, Paris 1922-1926.

  70 History of the Great War, t. I-XXXVIII, London 1925-1948; History of the Great War… Military operations, France and Belgium 1914: vol. 1-2; 1915: vol. 1-2; 1916: vol. 1-2, London 1926-1930.

  71 The Times. History of the War, t. I-XII, London 1914-1918.

  72 A. Olejko, Karpacka wojna trzech cesarzy. Z działań wojennych I wojny światowej na lądzie i powietrzu, Rzeszów 2013. Publikacja ta zawiera opisy mało dotychczas zbadanych walk powietrznych w Karpatach na podstawie materiałów archiwalnych z Wiednia.

  73 J. Bator, Wojna galicyjska. Działania armii austro-węgierskiej na froncie północnym (galicyjskim) w latach 1914-1915, Kraków 2005.

  74 M. Kulik, Polacy wśród wyższych oficerów armii rosyjskiej Warszawskiego Okręgu Wojskowego (1865-1914), Warszawa 2008.

  75 T. Wesołowski, „Limes Polonicus” gen. bryg. inż. Józef Burhardt (1863-1938) i jego koncepcja ufortyfikowania granic Rzeczypospolitej, t. I, Białystok 2012.

  76 J. Legieć, Służba rekrutów z Królestwa Polskiego w Armii Rosyjskiej w latach 1874-1913, Kielce 2013.

  77 S. Czerep, Generałowie i admirałowie polskiego pochodzenia w armii rosyjskiej w latach 1914-1917, Białystok 2013 (książka ukaże się w Wydawnictwie Trans-Humana w Białymstoku. Autor odszukał w archiwach rosyjskich informacje o 203 generałach i 29 admirałach, kontradmirałach polskiego pochodzenia, pełniących służbę w Armii i Flocie Rosyjskiej w latach 1914-1917); idem, Wielka operacja zimowa pierwszej wojny światowej. Działania na kierunku mazursko-augustowskim od 7 do 21 lutego 1915, Białystok 2011; idem, Wielka operacja zimowa pierwszej wojny światowej. Działania na kierunku mazursko-augustowskim od 7 go 21 lutego 1915 r., Oświęcim 2013, wyd. Napoleon V (II wydanie).

  78 Dokumienty A.A. Brusilowa (Publikacja i pedislowe G. Below i J. Sokolow), „Wojenno-Istoriczeskij Żurnał”, 1963, nr 3.

  79 Nastuplenije Jugo-Zapadnogo fronta…, s. 80-544.

  80 J. W. Sokolow, Krasnaja zwiezda ili krest? (Żizn i sudba generala Brusilowa), Moskwa 1994.

  81 L. Bazylow, Obalenie caratu, Warszawa 1977; idem, Polityka wewnętrzna Rosji w okresie pierwszej wojny światowej, [w:] Rosja w okresie pierwszej wojny światowej i rewolucji lutowej, red. L. Bazylow, Warszawa 1977; idem, Dzieje Rosji 1801-1917, Warszawa 1977; idem, Historia Rosji, t. II, Warszawa 1983.

  82 M. Tanty, Bosfor i Dardanele w polityce mocarstw, Warszawa 1982; idem, Konflikty bałkańskie w latach 1878-1918, Warszawa 1968; idem, Rosja wobec wojen bałkańskich 1912-1913, Warszawa 1970; idem, Rosja i Słowiańszczyzna w latach 1914-1917, [w:] Rosja w okresie pierwszej wojny światowej rewolucji lutowej, Warszawa 1977, s. 121-136.

  83 M. Herma, Pod banderą św. Andrzeja. Rola Floty Czarnomorskiej w realizacji koncepcji strategicznych (militarnych) Rosji w latach 1914-1917, Kraków 2002; idem, Rosyjska flota wojenna na Bałtyku w latach 1905-1917, Kraków 2010.

  84 A. Bochanow, Imperator Nikolaj II, Moskwa 1998; idem, Nikolaj II, Moskwa 2000.

  85 Meżdunarodnyje otnoszenija w epoce imperializma, Dokumienty iz archiwow carskogo i wriemennogo prawitelstwa, 1878-1917 gg., s. III, t. I-X, Moskwa 1931-1938.

  86 S. Sazonow, Wospominanija, Moskwa 1991.

  87 A.P. Izwolskij, Wospominanija, Moskwa 1983.

  88 Joffre (Marechal), 1914-1915. Przygotowanie i prowadzenie operacji, z francuskiego przełożył kapitan Otton Laskowski, Warszawa 1923.

  89 M. Paléologue, La Russie des tsars pendant la grande guerre, t. I: 20 juillet 1914-2 juin 1915, Paris 1921; t. II: 3 juin 1915 - 18 août 1916, Paris 1922; t. III: 19 août 1916 - 17 mai 1917, Paris 1922; M. Paleolog, Carskaja Rosija nakanunie rewolucij, Moskwa 1923 (reprint 1991).

  90 G. Buchanan, Meine Mission in Russland, Berlin 1926; tłumaczenie na język rosyjski: D. (Dżordż) Bjukenen, Moja missija w Rosii. Wospominanija diplomata, t. I-II, Berlin 1924; Memoires de sir Georgie Buchanan Ancien ambassadeur d’Angleterre en Russie (1910-1917), Paris 1925.

  91 J. Hanbury-Williams, The Emperor Nicholas II As I Knew Him, London 1922.

  92 Perepiska Nikolaja i Aleksandry Romanowych, t. III, (1914-1915), Moskwa-Leningrad 1923; t. IV (1916), 1926; t. V (1916-1917), 1927; Mikołaj II i Aleksandra: nieznana korespondencja, Wybór A. Maylunas i S. Mironenko, przekł. M. Dors, Warszawa 1998.

  93 Komisja powołała 27 sekcji. Każda z nich prowadziła oddzielnie przesłuchania w okresie od marca do listopada 1917 r. Jedna z sekcji próbowała wyjaśnić działalność „ciemnych sił”. E. Radziński, Rasputin, przekł. E. Madejski, Warszawa 2000, s. 16.

  94 Padienije carskogo reżima: Stenograficzeskie otcziety doprosow i pokazanij, dannych w 1917 g., [w:] Czrezwyczajnoj Sledstwennoj Kommissii Wriemennogo Prawitelstwa, red. P.E. Szcziegoliewa, t. I, Leningrad 1924; t. II, 1925; t. III, 1925; t. IV, 1926 (reprint Paris 1969); t. V, Moskwa-Leningrad 1926 (reprint Paris 1969); t. VI, 1926 (reprint Paris 1969); t. VII, 1927 (reprint Paris 1969).

  95 A. Błok, Ostatnie dni caratu, przełożył i wstępem opatrzył A. Galis, Warszawa 1977.

  96 Władysław Kłembowski za przygotowanie planów bitwy pod Łuckiem odznaczony został orderem św. Jerzego.

  97 W pierwszym etapie moich badań nad bitwą pod Łuckiem, która jak już wspomniano była nazywana do 1925 r. ofensywą łucką, a później ofensywą Brusiłowa, ukazała się moja rozprawa Operacje wołyńskie ofensywy Brusiłowa 4 czerwca - 10 sierpnia 1916 r., Białystok 1999, ss. 220. W 2003 r. w oparciu o materiał zgromadzony do tej książki, samą książkę i dalsze badania powstała następna publikacja: Bitwa pod Łuckiem. Walne starcie zbrojne kampanii 1916 roku na wschodnim teatrze wydarzeń militarnych pierwszej wojny światowej (4 czerwca - 10 lipca), Białystok 2003, ss. 320. Tytuł tego wydania został dostosowany do ogólnych zasad, jakie obowiązują przy nadawaniu nazw bitew, operacji – tj. nazywa się je od miejsca, gdzie zostały stoczone, np. bitwa na Kulikowym Polu, pod Grunwaldem, pod Waterloo, operacja berlińska. W ZSRR, aby pomniejszyć zasługi cara, który był naczelnym wodzem, zrobiono odwrotnie: nazwano ją od nazwiska dowódcy frontu Brusiłowa (chociaż miał on niewątpliwie zasługi dla bitwy, ale uhonorowano go również za zasługi dla rewolucji). Obecnie w Rosji badacze zgłaszają postulaty, żeby to zmienić i przywrócić dawną nazwę: bitwa pod Łuckiem, operacja łucka. W tej kwestii wypowiadał się także zasłużony historyk emigracyjny prof. Jewgienij Messner, który domagał się, aby dla wydarzeń bojowych na Wołyniu z czerwca-października 1916 r. wprowadzić nazwę „Bitwa pod Łuckiem i Czerniowcami”. Łuckij proryw, [w:] Chocziesz mira, pobiedi mjatierziewojnu. Tworczieskoje nasliedije J (e). E. Messnera, Moskwa 2005, s. 349-350. Do celów popularno-naukowych przygotowałem Łuck 1916, który ukazał się w 2002 r. w serii Historyczne Bitwy wydawnictwa Bellona.

ROZDZIAŁ I
SYTUACJA
POLITYCZNO-GOSPODARCZA
I WOJSKOWA ROSJI
W PRZEDEDNIU
BITWY POD ŁUCKIEM

1. SYTUACJA MIĘDZYNARODOWA ROSJI

Sytuacja międzynarodowa w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku kształtowana była przez układ wzajemnych sił między państwami. Dominującą rolę odgrywały w nim dwa potężne bloki państw. Jeden z nich określany był jako trójprzymierze (Niemcy, Austro-Węgry i Włochy), a drugi występował jako blok przeciwstawny pod nazwą trójporozumienie (Wielka Brytania, Francja i Rosja). Trójprzymierze wyłoniło się w toku walk o wpływy na Bałkanach między Rosją a Austro-Węgrami wspieranymi przez Niemcy. Oba te kraje zawarły 7 października 1879 r. układ, do którego dołączyły później Włochy. Istnienie trójporozumienia zapoczątkowane zostało powstaniem wojskowego przymierza francusko-rosyjskiego 17 sierpnia 1892 r., wzmocnionego korzystnym zwrotem w stosunkach brytyjsko-francuskich. Zaowocował on najpierw podpisaniem serdecznego porozumienia przez te państwa (8 kwietnia 1904 r.), a następnie porozumienia rosyjsko-brytyjskiego (31 sierpnia 1907 r.) – Entente Cordiale. Obszarem, na które oba bloki państw zwracały szczególną uwagę, były Bałkany. Najżywotniejsze interesy między Rosją a Austro-Węgrami ścierały się na Półwyspie Bałkańskim. Coraz większą troskę o zwiększenie swoich wpływów na Półwyspie przejawiały także Niemcy. Zainteresowania rosyjskie tym terenem mają swój początek w drugiej połowie XVIII w. Przez cały następny wiek Rosja umacniała swoje wpływy na tym obszarze. Najważniejsze znaczenie miały zwłaszcza cieśniny Bosfor i Dardanele¹.

Kryzys bośniacki z 1908 r., rozstrzygnięty na korzyść państw centralnych, nie pozostawiał cienia wątpliwości, że interesy Rosji i Austro-Węgier w kwestii bałkańskiej są rozbieżne². Ze strony Rosji podejmowane były próby podporządkowania cieśnin w słynnym „demarche Czarykowa” z 27 listopada 1911 r.³. Czarykow, ambasador Rosji w Turcji, przekonywał rząd turecki o dobrodziejstwach wspólnej obrony cieśnin czarnomorskich, jednak ten ostatni odrzucił rosyjską propozycję⁴.

Wysiłki na rzecz wprowadzenia swoich ambitnych planów Rosja kontynuowała w kolejnych latach⁵. Pamiętano o tym, że zablokowanie rosyjskiej floty wojennej na Morzu Czarnym miało niewątpliwie wpływ na jej klęskę w wojnie rosyjsko-japońskiej 1905 r. Mimo że czynnik militarny był bardzo istotny, najważniejszą rolę odgrywały jednak zagadnienia gospodarcze. W ostatnim roku przed wojną ponad 37% towarów eksportowano przez cieśniny. Rosja nie mogła pozwolić na to, aby zostały one zamknięte. Przedsmak problemów, które mogły dać się Rosji we znaki, odczuto podczas wojny turecko-włoskiej 1911/1912 roku, kiedy to na kilka miesięcy Turcy zablokowali cieśniny i narazili Rosję na duże straty⁶. Długotrwałe utrzymywanie się blokady mogło doprowadzić do poważnych perturbacji grożących nieobliczalnymi konsekwencjami⁷.

Wojny bałkańskie w latach 1912-1913 wzbudziły niepokój rządu rosyjskiego. Wynikał on nie tylko z tradycyjnego zainteresowania kierunkiem bałkańskim, ale przede wszystkim z żywotnych interesów rosyjskich⁸. Obie wojny bałkańskie z 1912 i 1913 r. znacznie wzmocniły pozycję maleńkiej Serbii kosztem Austro-Węgier. Monarchia habsburska nie mogła się pogodzić z tym faktem i przystąpiła do odrabiania strat oraz umacniania swojej pozycji na Bałkanach. Jej rywalka, Rosja, nie pozostawała dłużna i również prowadziła energiczniejsze działania mające na celu osłabienie wpływów austro-węgierskich⁹. W tym czasie sytuacja na Bałkanach nie była obojętna też Niemcom penetrującym obszary tureckie. Wysłały one do Turcji ze specjalną misją gen. Limana von Sandersa¹⁰, który z 430 oficerami miał pomóc w reorganizacji armii tureckiej¹¹. Ostry protest rządów państw trójporozumienia spowodował, że Sandersa przeniesiono na stanowisko dowódcy korpusu stacjonującego na brzegach Bosforu i Dardaneli. Jednak i to posunięcie wywołało niezadowolenie Rosji. Społeczeństwo rosyjskie nie tylko z utęsknieniem patrzyło na cieśniny Bosfor i Dardanele, ale marzyło również o posiadaniu Konstantynopola. W swoich wyobrażeniach otaczano go wyjątkowym nimbem. Politycy, na czele z ministrem spraw zagranicznych Sazonowem, mieli bardziej trzeźwe spojrzenie na te sprawy i nie wiązali posiadania cieśnin ze zdobyciem Konstantynopola¹².

Cieśniny Bosfor i Dardanele wywierały istotny wpływ na najważniejsze posunięcia polityczne i wojskowe Rosji¹³. Znalazło to swój wyraz przy formułowaniu celów wojny. Sprawę posiadania cieśnin dyplomacja carska uznawała za priorytet¹⁴.

Należy jednak wspomnieć, że pojawiały się w Rosji również głosy przestrzegające przed zbytnim zainteresowaniem Bałkanami i dążeniem do posiadania cieśnin. W 1913 r. baron Roman von Rosen (były ambasador Rosji w Japonii) opublikował obszerny memoriał, w którym udowadniał, że Rosja powinna wejść w układ z państwami trójprzymierza, ponieważ te kraje w niczym nie zagrażają interesom Rosji. Uważał, że posiadanie Bosforu i Dardaneli przez Rosję to mrzonka, a w jej interesie jest jedynie zabezpieczenie swobody przepływu statków przez cieśniny. Anglicy, dysponujący potężną i nowoczesną flotą, w każdej chwili byli w stanie je zablokować. Dlatego też Rosja powinna całą swoją energię skierować w stronę Azji. Poglądy te oficjalnie nie były rozpowszechniane, ale znalazły wielu zagorzałych zwolenników i to nawet wśród członków Rady Państwa¹⁵.

Na początku wojny kwestii cieśnin, ze względu na niewyjaśnioną sytuację międzynarodową, starano się oficjalnie nie podnosić. 14 września 1914 r. sformułowany został memoriał, w którym Sazonow przedstawił ambasadorom, francuskiemu i angielskiemu, cele wojenne Rosji. Jednym z nich było okrojenie monarchii Habsburgów i przekształcenie jej w państwo złożone z trzech członów: Cesarstwa Austriackiego, Królestwa Węgier i Królestwa Czech. Później pod wpływem zabiegów działaczy czeskich i słowackich przebywających w Rosji nastąpiła zmiana poglądów i Rosjanie skłonni byli poprzeć powstanie oddzielnego Królestwa Czeskiego, z królem z dynastii Romanowych na czele¹⁶.

Wśród wymienionych celów wojennych sprawa cieśnin została przemilczana. Dopiero w dwa tygodnie później temat ten poruszono w rozmowie ze wspomnianymi ambasadorami. W tym czasie dyplomację rosyjską zadowalało udzielenie gwarancji swobodnego przepływu statków przez cieśniny. Nie wysuwała ona roszczeń terytorialnych wobec Turcji, ponieważ nierozstrzygnięta była kwestia po czyjej stronie opowiedzą się Turcja i Bułgaria¹⁷.

Z chwilą przystąpienia Turcji do wojny po stronie państw centralnych, Rosja mogła już w sposób nieskrępowany wysuwać swoje żądania w sprawie cieśnin i Konstantynopola¹⁸. Państwa zachodnie postanowiły natomiast sprawę cieśnin wykorzystać do maksymalnego zmobilizowania Rosji przeciwko wojskom austriacko-niemieckim.

Wysoka ranga cieśnin z punktu widzenia interesów strategicznych Rosji zmuszała polityków do współdziałania z wojskowymi. Powstał nawet projekt desantu czarnomorskiego. Nadmierny optymizm dyplomatów w tej sprawie ostudzili wojskowi, przewidując, że jego urzeczywistnienie, po wcześniejszej rozbudowie floty czarnomorskiej, może nastąpić dopiero w 1919 r. Należy również wspomnieć o projektach dotyczących cieśnin zgłoszonych przez Mikołaja Bazilego (wicedyrektora kancelarii dyplomatycznej Stawki) i Anatola Nieratowa (zastępcę Sazonowa w rosyjskim MSZ) z grudnia 1914 r., postulujących ekspedycję lądową mającą zająć cieśniny. Wszystkie te trzy projekty miały małe szanse realizacji¹⁹.

O cieśninach i Konstantynopolu coraz śmielej zaczęto mówić w Rosji po sukcesach odniesionych w Galicji, szczególnie po zdobyciu Przemyśla (22 marca 1915 r.). Część społeczeństwa rosyjskiego utożsamiała się z poczynaniami dyplomacji rosyjskiej w sprawie cieśnin. Na łamach poważnych pism udowadniano, że po wojnie nie może być mowy o neutralizacji cieśnin i o podporządkowaniu Konstantynopola międzynarodowej administracji. Konstantynopol i cieśniny miały być w rękach rosyjskich i żadne inne państwo nie mogło współdecydować o ich losie²⁰.

Zastój w działaniach wojennych na froncie zachodnim i nie najlepsze rokowania na przyszłość zmusiły dowództwo francuskie i angielskie do szukania rozstrzygnięć w innych rejonach Europy. Wybór padł na półwysep Gallipoli, a operację, którą tam przeprowadzono od 19 lutego do 18 grudnia 1915 r. przy użyciu wojsk francusko-angielskich, nazwano operacją dardanelską²¹.

Rosjanie byli zaniepokojeni możliwością przejęcia cieśnin przez sojuszników. Obawiali się całkowitego zagarnięcia cieśnin przez Anglików i Francuzów i dlatego początkowo chcieli uczestniczyć w przygotowaniu ekspedycji dardanelskiej. W portach Sewastopola i Odessy skoncentrowali V Korpus Kaukaski pod dowództwem gen. Nikołaja M. Istomina liczący 30 tys. żołnierzy i 60 dział. Rosyjski krążownik „Askold” i dwa inne okręty wojenne dołączyły do floty brytyjsko-francuskiej na Morzu Śródziemnym. Przygotowana też była flota transportowa do przewiezienia sił zgromadzonych w portach czarnomorskich do operacji desantowych w Bosforze. Niepowodzenia floty brytyjsko-francuskiej podczas ataku przeprowadzonego 13 marca 1915 r. w cieśninie Dardanele powstrzymały Rosjan od uczestnictwa w operacjach wojsk lądowych. Flota Czarnomorska natomiast przez cały okres trwania ekspedycji swoimi działaniami na akwenie czarnomorskim wspierała poczynania sojuszników²².

Rosjanie mieli obawy, kiedy Anglicy i Francuzi, wbrew wcześniejszym zapowiedziom, nie kwapili się sprawy cieśnin poprzeć formalnym układem. Dyplomacja rosyjska rozpoczęła więc presję polityczną wobec zachodnich sprzymierzeńców²³. Szef rosyjskiego MSZ Sazonow 4 marca 1915 r. wystąpił do sojuszników z żądaniem przekazania cieśnin Rosji. Żądania te obwarował groźbą podania się do dymisji. Roztoczył przed nimi wizję swojego ewentualnego następcy, przywracającego sojusz „trzech cesarzy”²⁴. Działania te okazały się skuteczne, bowiem już 20 marca 1915 r. Brytyjczycy w tajnym porozumieniu zobowiązali się do przekazania Rosji Stambułu wraz z przylegającym obszarem obejmującym zachodnie wybrzeże Bosforu i Morza Marmara, półwysep Gallipoli oraz południową Trację wzdłuż linii Enez-Midye²⁵. Rosjanie mieli ponadto otrzymać wschodnie wybrzeże Bosforu i Morze Marmara wraz z wyspami do zatoki Izmit oraz wyspy Imroz i Tenedos na Morzu Egejskim. Wszystkie te tereny Rosja miała otrzymać po zakończeniu wojny²⁶.

Francuzi nie byli tak szczodrzy w obietnicach jak Anglicy²⁷. Zamierzali nawet protestować przeciwko tajnemu porozumieniu angielsko-rosyjskiemu²⁸. Ich niechęć wynikała stąd, że zainwestowali duże pieniądze w Turcji i dlatego niezbyt chętnie odnosili się do angielskich propozycji – stali bowiem na stanowisku neutralizacji cieśnin. Dopiero z dużym opóźnieniem, bo 10 kwietnia, przystali na warunki angielskie²⁹.

Angielskie obietnice przypominały przysłowiowe dzielenie skóry na niedźwiedziu. Operacja na półwyspie Gallipoli – źle przygotowana, a jeszcze gorzej przeprowadzona, obfitująca w serię tragicznych pomyłek – zakończyła się niepowodzeniem³⁰. Straty armii koalicyjnych były wysokie i wyniosły około 264 tys. żołnierzy. Od tej tragicznej klęski sytuacja międzynarodowa niezbyt sprzyjała rozwiązaniu kwestii cieśnin zgodnie z życzeniami Rosji.

Rosja na początku wojny poparła Serbię, ale zabiegała również o sojusz z Bułgarią, która mogła być dla niej cennym sprzymierzeńcem, ponieważ zajmowała kluczową pozycję na Bałkanach. Aby jednak skłonić ją do wypowiedzenia się po stronie trójprzymierza, należało zaspokoić jej roszczenia terytorialne, które musiały się odbyć kosztem sojuszniczej Serbii lub państw, o które zabiegała koalicja (Rumunia i Grecja). Rokowania z Bułgarią zakończyły się fiaskiem; 6 września 1915 r. Bułgaria dołączyła do państw centralnych³¹. Był to poważny cios zadany polityce prowadzonej przez Rosję³². Mimo niepowodzeń sojuszników, rosyjska flota niepodzielnie panowała na Morzu Czarnym. Bez korzystnego rozstrzygnięcia sytuacji militarnej na Gallipoli nie była jednak w stanie przeprowadzić desantu morskiego na wybrzeżach Bosforu i opanować tej cieśniny³³.

Taki stan powodował niezadowolenie i frustrację w społeczeństwie rosyjskim. Ambasador Francji Maurice Paléologue w swoich pamiętnikach odnotował najczęściej pojawiającą się opinię na ten temat cieśnin: „Kwestia jest rozstrzygnięta – nam nigdy nie będzie dane widzieć Konstantynopola. Po co dalej mamy walczyć”³⁴.

W drugim roku wojny Rosja kontynuowała ofensywę dyplomatyczną w kwestii bałkańskiej. Pragnęła uregulowania położenia na Bałkanach i dlatego Sazonow podejmował niezbędne działania w tym zakresie³⁵. Alarmował swoich sojuszników o niebezpieczeństwie, jakie niosło w sobie przechodzenie państw bałkańskich na stronę przeciwnika. Odbyta bez udziału delegacji rosyjskiej konferencja przedstawicieli Francji i Wielkiej Brytanii w sprawie Półwyspu Bałkańskiego nie przyniosła korzystnych rozwiązań dla Rosji. Anglicy przeciwstawiali się wzmacnianiu swoich sił na Bałkanach i obstawali za wycofaniem korpusu ekspedycyjnego z Salonik. Jedynie Francuzi udzielali poparcia stanowisku Rosji³⁶. Obawiali się, że w ślady Bułgarii pójdzie Grecja, której król Konstantyn I był szwagrem cesarza niemieckiego i udzielił dymisji w październiku 1915 r. premierowi Eleuteriosowi Venizelosovi, wysuwającemu pogróżki pod adresem państw centralnych na forum parlamentu³⁷. Sytuacja na Półwyspie Bałkańskim z punktu widzenia interesów koalicyjnych była niezwykle trudna³⁸.

Mimo panującego przygnębienia, spotęgowanego niepowodzeniami w 1915 r. oraz klęską Serbii i Czarnogóry, sprawa cieśnin stanowiła nadal priorytet w polityce zagranicznej Rosji i uznawano ją za rozstrzygniętą. Jeżeli do niej wracano, to tylko po to, żeby przypomnieć, że decyzje w tej sprawie zapadły już 20 marca 1915 r. Dlatego też Sazonow domagał się od Izwolskiego, ambasadora Rosji we Francji, aby na konferencji w Paryżu zaplanowanej na marzec 1916 r. nie dopuścił do ponownego rozważania lub kwestionowania przynależności cieśnin do Rosji³⁹.

Mimo zapewniania przez sojuszników zachodnich o niezmienności ich postanowień w sprawie cieśnin, w Rosji w okresie jesiennym na nowo odżyła idea desantu morskiego. Zyskała ona aprobatę cara Mikołaja II. Zamierzono ją przeprowadzić wiosną 1917 r. Przygotowania szły pełną parą, ale ich realizacja nie doszła do skutku, bowiem na przeszkodzie stanęły wydarzenia rewolucyjne w Rosji⁴⁰.

Wśród państw koalicji występowały duże rozbieżności przy planowaniu podziału azjatyckiej części imperium tureckiego. Było to przedłużenie konfliktu z lat 1914-1915 wokół sprawy cieśnin. Długotrwałe pertraktacje zakończone zostały „układem Sykes-Picot”, zawartym między Wielką Brytanią a Francją 16 maja 1916 r. Warunki układu zaakceptowała też Rosja⁴¹.

W czerwcu 1916 r. wśród polityków rosyjskich w Piotrogrodzie zaobserwowano odwrót od dotychczas lansowanej tezy o konieczności posiadania Konstantynopola. Proponowano inne rozwiązanie pozwalające na swobodne użytkowanie cieśnin, a mianowicie neutralizację obszarów po obu stronach cieśnin. Aneksję uznawano za ryzykowne posunięcie, które nie rozwiązałoby problemu – Niemcy, Austro-Węgry oraz kraje naddunajskie nie pozwoliłyby na to, aby „klucz do Morza Czarnego był w pazurach rosyjskiego orła”⁴².

Przy realizacji najważniejszych celów wojennych dla Rosji, wśród których była sprawa cieśnin Bosfor i Dardanele, niezwykle ważna była postawa Rumunii. Stanowisko Rumunii wobec toczącego się konfliktu miało dużą wartość także dla wszystkich państw centralnych, jak i dla koalicji. Niemcy szczególne znaczenie przypisywali komunikacyjnym szlakom przebiegającym przez Rumunię do Turcji oraz aspektom gospodarczym. Mogli bowiem otrzymywać tą drogą cenne towary – przede wszystkim zboże i ropę naftową. Rumunia prowadziła politykę bardzo ostrożną, gdyż była krajem słabym pod względem militarnym. Stosunki z najbliższymi sąsiadami pozostawiały wiele do życzenia. Z nieufnością odnosiła się ona do Austro-Węgier z powodu oderwania Siedmiogrodu. Miała duże obawy o to, jak zachowa się Bułgaria, której Rumunia w 1913 r. odebrała południową Dobrudżę. W stosunkach z Rosją chodziło zaś o Siedmiogród. Niemałe wpływy zdobyła w Rumunii Francja, udzielając jej tuż przed I wojną światową wysokiej pożyczki⁴³.

Między państwami uczestniczącymi w wojnie toczyła się więc zawzięta rywalizacja o przeciągnięcie na swoją stronę Rumunii. Starano się pozyskać ten kraj w zamian za nabytki terytorialne – i to najczęściej kosztem przeciwnika. Niemcy i Austro-Węgry oferowały Besarabię, natomiast Rosja nęciła Rumunię przyłączeniem Siedmiogrodu. Rumuński premier Ion I. Brǎtianu podejmował próbę wytargowania Besarabii od Rosji jako nagrodę za neutralność. Rosja zdecydowanie się temu sprzeciwiła⁴⁴.

Przychylnie koalicja ustosunkowała się do starań rumuńskich w sprawie rozszerzenia jej terytorium o część ziem austro-węgierskich. 1 października 1914 r. Rosja zawarła układ z Rumunią, w którym gwarantowała nienaruszalność jej ziem i wyraziła zgodę na poszerzenie terytorium Rumunii o obszary znajdujące się w monarchii austro-węgierskiej, a zamieszkałe przez Rumunów. Terminu przyłączenia tych ziem nie ustalono; zaznaczono tylko, że Rumunia będzie mogła upomnieć się o nie w dowolnym momencie. Był to zręczny wybieg ze strony Rosjan, którzy nie byli zainteresowani udziałem Rumunii w wojnie⁴⁵.

Do bardzo energicznych zabiegów dyplomatycznych Rumunia przystąpiła wiosną 1915 r., domagając się przyłączenia terytoriów austro-węgierskich sięgających na kierunku północno-wschodnim po Prut, a na północno-zachodnim po Cisę. Rosjanie mieli odmienne zdanie w tej sprawie, ponieważ sami byli zainteresowani posiadaniem tych ziem. Dyplomacja carska czyniła starania, aby wejść w posiadanie nie tylko Galicji, ale i Bukowiny, natomiast państwo serbskie zainteresowane było posiadaniem ziem południowosłowiańskich. Rumuni uzyskali jednak aprobatę do swoich roszczeń terytorialnych. Czynnikiem sprzyjającym była niekorzystna sytuacja dla Rosjan na froncie wschodnim. Zabiegali oni wówczas o uaktywnienie wojsk frontu zachodniego. Państwa zachodnie deklarowały swoje przejście do działań zaczepnych, ale domagały się od Rosjan spełnienia żądań rumuńskich. Rosjanie byli więc w sytuacji przymusowej i wyrazili zgodę na część żądań rumuńskich⁴⁶.

Podczas negocjacji prowadzonych w sprawie przystąpienia Rumunii do wojny radykalnie pogorszyła się sytuacja armii rosyjskich na wschodnim teatrze wydarzeń wojennych. Brǎtianu wykorzystał to jako pretekst do uchylenia się od przystąpienia do wojny. Wówczas ambasador rosyjski w Bukareszcie Stanisław Koziełł-Poklewski zażądał od Brǎtianu, aby ten „odkrył karty”. Premier rumuński odpowiedział wówczas, że uzależnia swoje wystąpienie od przybycia armii rosyjskiej w celu obrony Rumunii przed atakiem Bułgarii⁴⁷. Dopiero sukcesy koalicji w 1916 r. zachęciły Rumunię do wystąpienia przeciwko państwom centralnym⁴⁸. Otrzymała za to zapewnienie o przyłączeniu Siedmiogrodu (Transylwanii), większości obszaru Bukowiny i Banatu. Naczelne dowództwo rosyjskie sugerowało, że najlepszy termin wystąpienia Rumunii po stronie państw koalicji to lipiec r. 1916⁴⁹.

Nadal istniały wszakże rozbieżności wśród państw koalicji w sprawie kierunków uderzenia armii rumuńskiej. Stawka rosyjska zainteresowana była uderzeniem armii rumuńskiej na Siedmiogród, Francuzi natomiast domagali się natarcia na Bułgarię. Ostatecznie zwyciężyła koncepcja rosyjska. Rosjanie zostali zobowiązani do udzielenia wsparcia Rumunii w sile 50 tys. żołnierzy na obszarze Dobrudży przed ewentualną ofensywą wojsk bułgarskich⁵⁰.

Pod koniec lata 1916 r. rządowi rumuńskiemu wydawało się, że sytuacja do wystąpienia była znakomita. Państwa centralne miały kłopoty na wszystkich frontach. Armia niemiecka doznała dużego uszczerbku w bitwie pod Verdun; doświadczyła też dużych strat nad Sommą. Wojska rosyjskiego Frontu Południowo-Zachodniego odniosły olśniewające sukcesy. Wprawdzie w tym czasie nieco już one przybladły, ale trwałym ich skutkiem było wyczerpanie odwodów niemieckich i austro-węgierskich. Dowództwo rumuńskie uważało, że w takiej sytuacji akcja zbrojna będzie tylko lekkim spacerkiem, ale Rumuni srodze się pomylili w swoich obliczeniach⁵¹.

Armia rumuńska na tle innych armii prezentowała się słabo. Jej stan liczebny wynosił 105 000 żołnierzy. Duże zastrzeżenia zgłaszano do wyszkolenia i morale, szczególnie korpusu oficerskiego. Był on mało otwarty na nowoczesne trendy w wojskowości, skorumpowany i niechętny do walki⁵².

Jedną z najważniejszych kwestii wywierających wpływ na sytuację międzynarodową i wewnętrzną Rosji była sprawa pokoju separatystycznego. Pamiętnikarze relacjonujący przebieg wydarzeń w pierwszych tygodniach wojny w Rosji na ogół podnosili entuzjazm społeczeństwa i gotowość do największych poświęceń w imię wypełnienia sojuszniczych zobowiązań. Pomijali najczęściej mało znany fakt, że wśród sfer rządzących Rosji nieobca była teza, że pokój z Niemcami jest warunkiem rozwoju Rosji, a jej cele narodowe nie są związane z załamaniem się Niemiec. Publicznie trudno było o tym mówić, nie dotykając drażliwych spraw związanych z sojuszem Rosji, ale opozycja przeciwko wzajemnemu wystrzeliwaniu się Niemców i Rosjan znajdowała poparcie społeczne⁵³.

Podobnie w Niemczech w listopadzie 1914 r. kanclerz Theobald von Bethman-Hollweg brał pod uwagę ewentualność zawarcia odrębnego pokoju z Rosją. W grę wchodziła jednak realizacja nakreślonych celów wojennych. Niemcy opracowali dwie koncepcje. Jedna z nich przewidywała, że w razie całkowitego pokonania państwa rosyjskiego nastąpi odsunięcie granic tego kraju daleko na wschód⁵⁴. Zamierzano to uczynić poprzez oderwanie od Rosji tzw. państw kresowych, od Finlandii aż po Ukrainę, tworząc z nich państwa buforowe podporządkowane Niemcom. Wśród tych państw ważną rolę miała odgrywać Polska. Druga koncepcja zakładała, że Rosja militarnie będzie jeszcze sprawna i zostanie z nią zawarty pokój separatystyczny na zasadzie status quo. Było to trudne do przełknięcia dla mających ekspansjonistyczne apetyty polityków. Wzrastała więc wartość jeszcze jednego pomysłu niemieckiego, jakim był tzw. polski pas przygraniczny, który zamierzali przyłączyć do Niemiec⁵⁵.

Niemcy mieli dobre rozeznanie w tych sprawach i dlatego zamierzali „wybadać grunt” do ewentualnych rozmów pokojowych. Czynili to w sposób zawoalowany, a mianowicie za dyskretnym pośrednictwem różnych ważnych osobistości, desygnując do rozmów przedstawicieli państw neutralnych. Jednym z nich był król duński Chrystian X⁵⁶.

16 lutego 1915 r. król szwedzki Karol Gustaw zwrócił się do cara Mikołaja II z propozycją mediacji w sprawie przerwania działań wojennych⁵⁷. Oferta ta pozostała bez odpowiedzi.

Symptomy zmian rozumowania w drugiej połowie 1915 r. można było zaobserwować wśród rosyjskich elit politycznych i wojskowych. Dotychczasowe walki wykazały wielką sprawność machiny wojennej niemieckiej. Pojawiły się pierwsze oznaki zwątpienia, czy kiedykolwiek Niemcy można pokonać. Dał temu wyraz minister spraw zagranicznych Sergiusz Sazonow w swoich pamiętnikach i memoriale skierowanym do cara. Przestrzegał, że Niemcy wobec ich zasobów materialnych oraz intelektualnych, a także położenia geograficznego w razie ich „zranienia” mogą być śmiertelnie niebezpieczne. Zachęcał do zachowania politycznego zmysłu przy wytyczaniu granicy rosyjsko-niemieckiej⁵⁸.

Uaktywnili swoją działalność także politycy nastawieni germanofilsko i zmierzali do zawarcia separatystycznego pokoju. Początek temu kierunkowi w polityce rosyjskiej dał były premier Sergiusz Witte. Nie organizował on odrębnego ugrupowania, ale czynił zabiegi w celu rozpoczęcia pertraktacji z Niemcami do przerwania działań wojennych⁵⁹.

W połowie 1915 r. grupa wpływowych osobistości: minister sprawiedliwości Iwan Szczegłowitow, oberprokurator Świątobliwego Synodu Włodzimierz Sabler-Diesiatowski i minister spraw wewnętrznych Mikołaj Makłakow otwarcie doradzali carowi, że Rosja nie powinna uczestniczyć w dalszych działaniach wojennych⁶⁰. W niedługim czasie, bo na początku lipca 1915 r., pożegnali się oni ze swoimi stanowiskami; być może car nie zgadzał się z nimi i chciał się pozbyć doradców. W przypadku Makłakowa o jego odejściu zadecydowały zajścia w Moskwie.

Zupełnie nieoczekiwanie w lipcu 1915 r. w roli rzeczników pojednania Rosji z Niemcami wystąpili Japończycy. Ich ambasador w Sztokholmie Usida informował zaprzyjaźnionych dyplomatów, że Japonia będzie zmuszona przyjrzeć się swoim sojuszom. Miał tu na myśli sojusz brytyjsko-japoński, którego okres trwania kończył się w 1921 r. W Niemczech tą propozycją japońską zainteresowali się politycy związani z Alfredem von Tirpitzem, który przedłożył memoriał przeznaczony dla podsekretarza stanu Gottlieba von Jagowa. Adresat tego dokumentu odegrał kluczową rolę w tej sprawie. Nie był on zainteresowany zawieraniem sojuszu z rozprzężoną wewnętrznie Rosją po to, aby rozwiązać niemieckie problemy na Zachodzie. Stawiał co najwyżej na neutralność Rosji i aneksję jej terytoriów północno-zachodnich, to znaczy Kurlandii i Litwy. Sprawa tworzenia nowej koalicji zakończyła się jednak niepowodzeniem. Warunki stawiane przez Japończyków okazały się być może nie do przyjęcia (wyrzeczenie się przez Niemców wysp na Oceanie Spokojnym i terytorium Ciaoczou na Półwyspie Szantuńskim). Do tego doszły koncepcje podziału Rosji. Twórcą tych koncepcji był Theodor Schiemann. Uzasadniał swoje teorie tym, że każdy naród zamieszkujący Rosję ma prawo do secesji. Jego poglądy zdobyły uznanie wśród uczonych, publicystów (J. Hadlera, Paula Rohrbacha), domagających się zarządzania zachodnimi ziemiami Rosji na wzór starożytnego Rzymu. Wspierali go nawet historycy, tacy jak Friedrich Meinecke, Hans Delbrück, Dietrich Schäfer, występujący jako orędownicy kolonizacji Rosji⁶¹.

Byłoby wielkim uproszczeniem twierdzić, że to Niemcy odrzucali myśl o zawarciu pokoju z Rosją. Pomimo zwycięstw, byli oni w trudnej sytuacji i „grali na dwóch fortepianach”. Postanowili zdyskontować sukcesy odniesione nad Rosją w okresie letnim 1915 r. W lipcu nawet zagorzały przeciwnik Rosji, premier Bethman-Hollweg doszedł do wniosku, że lepszej koniunktury do zawarcia pokoju już nie będzie. Rząd niemiecki swoje zamiary opierał na trzech przesłankach: Hohenzollernowie i Romanowowie powinni zadbać o własne interesy; Niemcy są w stanie pomóc Rosji tam, gdzie ona realizuje swoje najważniejsze interesy (Polska i cieśniny); sojusz obu państw ze względów ekonomicznych i politycznych szczególną korzyść przyniósłby Rosji. Jaki był odzew cara na te propozycje? Otóż, kurczowo trzymał się on dwóch założeń: Rosja musi zlikwidować swoje uzależnienie ekonomiczne od Niemiec i dokonać pojednania z głównym antagonistą ubiegłego stulecia – Wielką Brytanią. Mimo że przebieg wydarzeń wojennych podważył sens tych poglądów, car nigdy nie odstąpił od swoich fundamentalnych zasad. Znacznie dalej w połowie 1915 r. poszły Austro-Węgry. Po opanowaniu Galicji zainteresowane były zawarciem nie tylko pokoju separatystycznego, ale i porozumienia wojskowego. Pośrednikami w przekazywaniu tych propozycji dla cara byli hr. Friedrich Eulenburg, księżna Wasiliczkowa i przemysłowcy: Fryc Warburg i Hans Niels Andersen⁶².

Pierwszą osobą pośredniczącą w przekazywaniu propozycji pokojowych była księżniczka Maria Wasiliczkowa, córka dyrektora słynnego Ermitrażu – dama dworu carskiego, przebywająca w Wiedniu, gdzie zaskoczył ją wybuch wojny⁶³. Przyjechała do Rosji w kwietniu 1915 r. na pogrzeb matki i przywiozła list od brata carowej Erniego do cara. List wręczyła Annie Wyrubowej, która przekazała go carowi. Treść listu była uzgodniona z cesarzami niemieckim i austro-węgierskim. Car, krytycznie ustosunkowany do zawartych w liście propozycji rozpoczęcia rozmów pokojowych, był zdania, że czas do negocjacji jeszcze nie nadszedł. Mikołaj II jako człowiek honoru, chcąc pokazać, że obce są mu myśli o rozmowach pokojowych, przekazał list do MSZ. Była to błędna decyzja. Od momentu ujawnienia listu urzędnikom MSZ sprawa przestała być tajemnicą. Zaczęto oskarżać cara, że korespondując z wrogami kraju udostępnia im informacje objęte tajemnicą wojskową⁶⁴.

W imieniu wspomnianego króla szwedzkiego rozmowy z Mikołajem II prowadził radca stanu Andersen. Był on kilkakrotnie w Piotrogrodzie, od lutego do sierpnia 1915 r. rozmawiał z wieloma osobistościami i wrócił z niczym. Dowiedział się definitywnie, że Rosja nie czuje się pokonana, mimo utraty ziem polskich oraz Kurlandii, i że Mikołaj II nie zawrze separatystycznego pokoju⁶⁵.

Na przełomie listopada i grudnia 1915 r. pośrednikami w sprawach pokojowych byli dyrektor Deutsche Bank Nicolas Monkevitz oraz Friedrich Eulenburg. Ostatni z nich napisał list do swego przyjaciela hr. Fredericksa, ministra dworu carskiego⁶⁶. W liście tym powoływał się na starą przyjaźń. Car, któremu list został udostępniony, kazał dopisać: „ta przyjaźń umarła i jest pogrzebana”. List pozostawił bez odpowiedzi, aby nie być posądzonym, że dwory utrzymują między sobą kontakt⁶⁷.

Zdecydowane „nie” cara w lipcowo-sierpniowych miesiącach 1915 r. utwierdziło Bethmana-Hollwega w przekonaniu, że najlepszym rozwiązaniem będzie podyktowanie pokoju na Wschodzie⁶⁸. Brana była też pod uwagę ewentualność wybuchu rewolucji w Rosji. W Europie Wschodniej miały powstać drobne państwa podporządkowane Niemcom. Czyniąc wysiłki w celu oderwania Rosji od sojuszniczych państw zachodnich, stawiano na wewnętrzny rozkład i unicestwienie imperium carskiego, uzasadniając to słowami kanclerza Bethmana-Hollwega: „Konieczność nie zna praw”⁶⁹. W koncepcjach niemieckich pojawiła się też Ukraina. Dowództwo rosyjskie i austriackie wspomagało ukraińskich separatystów. Rząd Austro-Węgier rozważał nawet możliwość powołania państwa ukraińskiego podporządkowanego monarchii.

Niemcy nie trzymali się kurczowo swoich koncepcji i latem 1916 r. próbowali wysondować możliwość zawarcia pokoju. Próba ta zbiegła się z wysiłkami rosyjskimi czynionymi dwoma kanałami. Dawny sekretarz premiera Sergiusza Wittego, Józef Kołyszko, zabiegał o kontakt z Niemcami. W czerwcu 1915 r. wspólnie z Amerykaninem Passwelem przybył z Piotrogrodu do Sztokholmu i ponownie szukał kontaktu z Niemcami, ci jednak z niedowierzaniem podchodzili do tej osoby. Dopiero w następnym roku, kiedy Józef Kołyszko w lipcu ponownie przybył do Sztokholmu jako przedstawiciel Rady Ministrów do rozmów z niemieckim reprezentantem MSZ Bokelmannem, Niemcy potraktowali go poważnie i ze zrozumieniem. Bokelmann otrzymał od magnata przemysłowego Hugo Stinnesa 1 mln rubli w celu sfinansowania propagandy pacyfistycznej w Rosji⁷⁰. Przez Stinnesa Berlin przedstawił Kołyszce jako reprezentantowi rządu rosyjskiego swoje żądania: 1. obszary Kurlandii i Estonii, dotychczas znajdujące się w rękach rosyjskich, mają być przyłączone do niemieckich prowincji bałtyckich; 2. Litwa będzie odłączona od Rosji i przyłączona do Prus Wschodnich albo przekształcona w księstwo niemieckie; 3. Polska zostanie niezawisłym krajem o orientacji proniemieckiej i proaustriackiej. Rosję zwolni się od płacenia odszkodowań wojennych. Ceną miałoby wyrzeczenie się wpływów na Bałkanach⁷¹.

Szczególne znaczenie rząd niemiecki przywiązywał do sił rewolucyjnych w Rosji, które miały skruszyć system carski. Posłużono się rosyjskim rewolucjonistą Parvusem (Aleksandrem Helphandem)⁷². Jego poglądy były zbliżone do poglądów kanclerza Bethmana-Hollwega. Obaj, wprawdzie z różnych powodów, byli zainteresowani rozbiciem Rosji na drobne państewka. W dużym stopniu interesy rządu niemieckiego pokrywały się z dążeniami rosyjskich rewolucjonistów⁷³.

Innym kanałem niemiecki finansista Max Warburg wymieniał poglądy z dwoma reprezentantami Dumy Państwowej, m.in. z Protopopowem. Po rozpoczęciu 4 czerwca 1916 r. rosyjskiego ataku na Łuck niemieckie dowództwo wykluczało szybkie osiągnięcie porozumienia z Rosją⁷⁴.

Nie można odrzucić tezy, że w 1916 r. w Rosji były wysoko postawione osoby, którym bliska była myśl o zawarciu separatystycznego pokoju. W kraju sytuacja stawała się coraz bardziej groźna. Pogarszała się sytuacja ekonomiczna, wzrastało wrzenie rewolucyjne. Wyjściem z tego trudnego położenia mogło być zawarcie separatystycznego pokoju. Zagadkowe sformułowania zostały zawarte w liście Aleksandry do Mikołaja II ze stycznia 1916 r. „To powinna być twoja wojna i twój pokój, w każdym razie nie Dumy. Ja nie mogę napisać wszystkiego”⁷⁵. Ostatnie zdanie jest intrygujące i może świadczyć o tym, że carowej nieobce były myśli o zawarciu separatystycznego pokoju. Po wybuchu rewolucji lutowej 1917 r. w pałacu carskim w kominku Aleksandry znaleziono pozostałości po spalonych dokumentach. Zastanawiano się, co one mogły zawierać. Ocalała bowiem obfita korespondencja rodzinna, której carowa nie zamierzała się pozbyć, a jakieś dokumenty spaliła. Historyk rosyjski Edward Radziński stawiał pytanie, czy ten popiół w kominku to nie są resztki po listach od brata Erniego, który tak bardzo pragnął zawarcia pokoju⁷⁶. Nie udało się tego wyświetlić i najprawdopodobniej carowa tajemnicę zabrała do grobu.

Z wielkim niepokojem przez rządy państw zachodnich przyjęte zostało odwołanie Sergiusza Sazonowa ze stanowiska ministra spraw zagranicznych i powołanie na jego miejsce Stürmera, powszechnie uważanego za germanofila⁷⁷. W tej sprawie z zatroskaniem pisał do cara król angielski Jerzy V. Następne nominacje, m.in. Protopopowa na ministra spraw wewnętrznych, utwierdzały państwa zachodnie i opozycję krajową w przekonaniu, że między Rosją a Niemcami toczą się intensywne rozmowy pokojowe⁷⁸. Rozsiewano wiele fałszywych wiadomości, na które dał się nabrać nawet Milukow. Przybył on do Szwajcarii i tu emigracja rosyjska wskazała mu salon Naryszkinoj (Heleny Konstantinownej), w którym rzekomo spotykali się wysłannicy Stürmera do rozmów pokojowych z delegatami niemieckimi. Później okazało się, że nie jest to prawda. Podobnie było z oskarżeniem przez Francuzów ambasady rosyjskiej w Paryżu, że jest „germanofilskim gniazdem”. Te niesprawdzone pomówienia posłużyły Milukowowi do słynnego wystąpienia 14 listopada 1916 r. na forum Dumy i wytoczenia ciężkich oskarżeń pod adresem rządu – „głupota czy zdrada”⁷⁹.

Sprawa zawarcia separatystycznego pokoju wisiała jak miecz Damoklesa nad głowami sojuszników zachodnich i utrudniała działaczom polskim zabiegi wokół uzyskania poparcia dla niepodległości Polski. „Stąd tyle trudności – pisał Marian M. Seyda – i trudności tak wielkich na gruncie zachodniej koalicji z pchnięciem naprzód sprawy polskiej w kierunku uniezależnienia jej od Rosji i uznaniu postulatu niepodległości naszej państwowej”⁸⁰. Rządy państw zachodnich były przewrażliwione na punkcie ewentualnego wyjścia Rosji z wojny i dlatego nie podejmowały się niczego, co by mogło utrudnić stosunki z Rosją. Jeśli nawet w umysłach niektórych osobistości rosyjskich kiełkowała myśl o pokoju z Niemcami, to na przeszkodzie stanęła sprawa polska, a konkretnie Akt 5 listopada. Ponoć car powiedział, że po wprowadzeniu w życie postanowień aktu 5 listopada zawarcie pokoju staje się niemożliwe⁸¹.

Ogłoszenie aktu spotkało się z oficjalnym protestem rządu rosyjskiego. Zdecydowanie potępiły go państwa koalicji. Zrozumiałe, że w obliczu zabiegów niemieckich o pozyskanie rekruta polskiego, kraje te były bardzo zaniepokojone. Ich enuncjacje poza słowami sympatii z narodem polskim nic konkretnego w sprawie polskiej nie zawierały. Nie odegrał w tym zakresie roli nawet rozkaz świąteczny cara Mikołaja II z grudnia 1916 r. wydany do armii i floty, w którym car wśród celów wojny na pierwszym miejscu stawiał przyłączenie cieśnin i Konstantynopola oraz „utworzenie wolnej Polski”⁸².

W drugiej połowie 1916 r. Niemcy snuli plany zneutralizowania Wielkiej Brytanii na drodze dyplomatycznej. Udowadniali jej, że w wojnie nastąpiła równowaga sił. Niektórzy politycy brytyjscy pozytywnie ustosunkowali się do tego apelu. Skłonni byli zawrzeć pokój. Wśród zwolenników takiego kroku byli Lloyd George i Edward Grey; sprzyjał ich pomysłom również premier Herbert Asquith. Zdecydowana większość spośród elit politycznych była wszakże za prowadzeniem wojny aż do zwycięskiego końca i dlatego sprawa upadła⁸³.

12 grudnia 1916 r. pokojową propozycję zgłosiły państwa centralne⁸⁴. Inicjatywę tę poparli papież i prezydent USA Woodrow Wilson (17 grudnia 1916 r.)⁸⁵. Nieprzejednane stanowisko w tej sprawie zajmował Georges Clemenceau, osobistość bardzo wpływowa we Francji. Zwalczał on wszelkie przejawy defetyzmu. Jeżeli pojawił się wśród ekipy rządowej zwolennik zawarcia wcześniejszego pokoju (np. Briand Caillaux), to jego poglądy w tej sprawie poddawane były miażdżącej krytyce⁸⁶.

W końcowym okresie 1916 r. i w 1917 r. we Francji nasiliły się nastroje pacyfistyczne. Ciężkie zmagania spowodowały ogromne straty osobowe armii francuskiej. Prawie każda rodzina opłakiwała zabitych, rannych. Władze austriackie i niemieckie postanowiły tę sprzyjającą im sytuację wykorzystać do zawarcia odrębnego pokoju. Cesarz Karol I za pośrednictwem swego szwagra, księcia Sykstusa Bourbon-Parma oraz baron von Lanckenen, niemiecki gubernator okupowanej Belgii, w zamian za zawarcie pokoju obiecywali Francji odzyskanie Alzacji i Lotaryngii⁸⁷. We Francji niezłomna postawa w kwestii dalszego prowadzenia wojny prezentowana przez Clemenceau torpedowała wszelkie próby porozumiewania się z przeciwnikiem⁸⁸.

2. SYTUACJA WEWNĘTRZNA W ROSJI

A) SYTUACJA POLITYCZNA

W Rosji z chwilą wybuchu wojny nastąpiło zbratanie się wielu środowisk. Łączyła je idea „zwycięstwa ostatecznego”. Rozumiano przez to opanowanie Bosforu i Dardaneli, przyłączenie Galicji Wschodniej i Rusi Zakarpackiej. W imię realizacji tych wspólnych celów głoszono hasło „Wszystko dla wojny”. Zewnętrznym wyrazem tych nastrojów było uroczyste posiedzenie Dumy Państwowej dnia 8 sierpnia 1914 r. Reprezentanci wszystkich ugrupowań oprócz socjaldemokratów zadeklarowali poparcie dla rządu i zgodnie głosowali za kredytami wojennymi⁸⁹.

Po niepowodzeniach wojennych w Prusach Wschodnich w 1914 r. w rosyjskim społeczeństwie nie było już takiej zgodności⁹⁰. Rozpowszechniano pogłoski o zdradzie⁹¹, o którą posądzono najwyższych dostojników państwowych i wojskowych. Ofiarą takiej nagonki padł wcześniej pułkownik Sergiusz Miasojedow, który 31 marca 1915 r. został skazany na śmierć. W „pseudoprocesie” nie udowodniono mu współpracy z Niemcami, a mimo to otrzymał najwyższą karę; wyrok wykonano⁹². „Ulica” domagała się kolejnych głów. Pogłoski o zdradzie wybijały się na czoło wszystkich informacji, jakimi opozycja raczyła społeczeństwo. Ciężkie oskarżenia kierowano wobec generałów i ministrów. Wyjaśniano, że armii celowo nie wydaje się broni i amunicji, mimo że zalega ona w magazynach⁹³. W okresie największego odwrotu Armii Rosyjskiej w 1915 r. szukano „kozła ofiarnego” odpowiedzialnego personalnie za niepowodzenia. Wielki książę Mikołaj Mikołajewicz jako naczelny wódz był współwinny, ale opinia publiczna daleka była od wytaczania mu oskarżeń⁹⁴.

Bardziej skłaniała się ona do tego, aby uznać winnym ministra wojny gen. Włodzimierza Suchomlinowa. Był on w ostrym sporze z gen. Mikołajem Mikołajewiczem⁹⁵. W tym konflikcie opozycja z Aleksandrem Guczkowem i Michałem Rodzianko na czele poparła Mikołajewicza⁹⁶. Słała elaboraty do cara, domagając się usunięcia Suchomlinowa ze stanowiska. Zarzucano mu zdradę i odpowiedzialność za złe wyposażenie armii w broń i amunicję⁹⁷; wyciągano na światło dzienne afery związane z dostawami dla armii, przy których rzekomo za jego wiedzą marnotrawiono pieniądze resortu obrony; skrzętnie wykorzystano wątek osobisty dotyczący skandalu rozwodowego i poślubienia o 32 lat młodszej od niego byłej żony gubernatora⁹⁸. Przypisywanie winy za wszystkie niedociągnięcia w armii rosyjskiej Suchomlinowi⁹⁹ było celową robotą ze strony sztabu głównodowodzącego i wielu innych osobistości pragnących oczyścić się z zarzutów. Współodpowiedzialni za brak uzbrojenia i amunicji byli oficerowie ze Stawki, generał-inspektor artylerii i dowódca Głównego Zarządu Artylerii oraz ci, którzy ustalali normy zapasów i przygotowywali je. Suchomlinowowi można było wytknąć m.in. wielką niefrasobliwość, częste zmiany współpracowników, małą natarczywość w dopominaniu o rozwiązanie wielu problemów występujących w armii¹⁰⁰.

Posądzanie go o świadome działanie na szkodę armii było oskarżeniem za daleko idącym, niemającym potwierdzenia w faktach. Suchomlinow twierdził, że informował cara o niedomaganiach armii rosyjskiej. Armia w wyniku reform z lat 1909-1914 była o wiele silniejsza niż podczas wojny z Japonią. Nie zrównała się ona jednak z armią niemiecką, tak jak tego pragnął Suchomlinow. Za jego kadencji realizowane były cztery główne cele: dążono do skrócenia okresu mobilizacyjnego do 3 tygodni; zwiększano techniczne wyposażenie armii; skutecznie pozbywano się „syndromu mandżurskiego” – demoralizującej pamięci o niepowodzeniach w wojnie japońsko-rosyjskiej 1905-1907; rozpoczęto budowanie systemu wyposażenia i zaopatrywania armii. Wśród niewątpliwych sukcesów Suchomlinowa było przyjęcie zasady terytorialnego rekrutowania wojsk; zmniejszenie liczebności załóg twierdz, przez co zyskano sześć dywizji piechoty; zwiększenie liczebności korpusu oficerskiego; polepszenie wyżywienia i umundurowania (nowe brązowo-zielone bluzy)¹⁰¹. Zwolnieni zostali mało przydatni dla armii generałowie i pułkownicy w podeszłym wieku¹⁰².

Przeciwnicy Suchomlinowa ignorowali te sukcesy. Zrozumiałe jest, że wobec oskarżeń tak wielkiego „kalibru” i pod wpływem niepowodzeń wojennych minister wojny opuścił swoje stanowisko¹⁰³. Car jednak nie odwołał Suchomlinowa z własnej woli, ale ugiął się pod wpływem żądań opozycji¹⁰⁴.

1 sierpnia 1915 r. powołano Komisję Śledczą, która miała przeprowadzić dochodzenie i ustalić stopień winy byłego ministra w kwestii słabego zaopatrzenia i wyposażenia armii rosyjskiej. Na czele Komisji stanął członek Rady Państwa gen. Mikołaj Pietrow, a w jej skład weszli przedstawiciele Rady Państwa i Dumy. Komisja ta odbyła wiele spotkań, ale zachowywała się jak skostniałe, zbiurokratyzowane ciało. Zdołała w ciągu kilku miesięcy zebrać materiał dowodowy i ustalić, że w postępowaniu oskarżonego trudno się doszukać znamion zdrady. Jeżeli już można go było o coś oskarżyć, to przede wszystkim o zbrodniczą bezczynność¹⁰⁵. Pod koniec kwietnia 1916 r. został on aresztowany, a po kilku miesiącach zwolniony i osadzony w areszcie domowym¹⁰⁶. Ponownie aresztowany podczas rewolucji lutowej 1917 r., uzyskał amnestię w maju 1918 r., we wrześniu przedostał się do Finlandii, a później do Niemiec¹⁰⁷.

Trudna sytuacja, w jakiej znalazła się armia rosyjska, sprzyjała tworzeniu organizacji mających za zadanie dodatkowe zaopatrywanie armii rosyjskiej. Pomysłodawcami tworzenia takich organizacji byli działacze opozycyjni z Dumy: Aleksander Guczkow (przywódca oktiabristów) i Michał Rodzianko (przewodniczący III i IV Dumy Państwowej). Odbyli oni podróż na pozycje rosyjskie i naocznie przekonali się o dotkliwym niedoborze broni i amunicji¹⁰⁸. W celu polepszenia wyposażenia armii zażądali utworzenia specjalnej instytucji. W maju 1915 r. car wyraził zgodę na ich postulaty i powołał Radę Specjalną do spraw Obrony Kraju. Jej zadaniem była mobilizacja gospodarki kraju dla potrzeb wojny¹⁰⁹. Na jej czele stanął minister wojny, a w skład weszli reprezentanci Rady Państwa i Dumy Państwowej (po 10 osób) oraz przedsiębiorcy prywatni i właściciele ziemscy (później reprezentanci Centralnego Komitetu Wojenno-Przemysłowego i Ziemgoru)¹¹⁰.

Chociaż praca w Radzie przebiegała w atmosferze wzajemnej wrogości, to organizacja odnotowała sporo osiągnięć. Zachęciły one do powoływania nowych organizacji¹¹¹. Rada odniosła jeszcze więcej sukcesów, kiedy na jej czele stanął minister wojny Aleksiej Poliwanow¹¹²; w jego imieniu Radą kierował wiceminister Aleksander Łukomski¹¹³. Znacznie poprawiło się wówczas wyposażenie armii rosyjskiej w uzbrojenie, sprzęt, amunicję i żywność. Rada zajęła się mobilizacją tyłów i zwiększeniem sprawności gospodarki wojennej. Na podstawie sprawozdań składanych od 14 maja do 30 grudnia 1915 4 r. można wyłowić informacje o znacznej poprawie w dostawach dla armii¹¹⁴. Osiągnięcia Rady Obrony Państwa w sposób wyraźny widoczne były dopiero w następnym roku.

23 lipca 1915 r. utworzono organ zwierzchni wspólny dla związków miejskich i ziemskich, tzw. Ziemgor (Sojusz Ziemstw i Gorodow)¹¹⁵. W 1915 r. w ślad za tymi organizacjami powoływano inne. Część z nich powstawała z inicjatywy rządu, m.in., Komitet do Spraw Paliw (4 marca 1915 r.), Komitet do Spraw Transportu, Komitet Aprowizacyjny¹¹⁶.

W styczniu 1915 r. powołano też Komitet do Spraw Zabezpieczenia Artyleryjskiego Armii, podporządkowany ministrowi wojny. Na jego czele stanął książę Sergiusz Michajłowicz, a zastępcą został Aleksy A. Manikowski. W skład Komitetu weszli ludzie związani z aparatem rządowym, m. in. Jakow Rozenberg, Aleksander Kryłow, Włodzimierz Orłow i 99 „ praporszczykow” z oddziałów tyłowych z wykształceniem wyższym technicznym. Nie odpowiadało to liberalnej burżuazji, która miała zastrzeżenia do zamówień rządowych i wobec skuteczności działania Komitetu. Dążyła ona do wywierania wpływu na krajowe decyzje gospodarcze, wiedząc, że w przyszłości zdobędzie wpływ na decyzje polityczne. Wymyślone wówczas hasło „mobilizacja przemysłu” miało na celu wprowadzenie do produkcji wojennej średniego i drobnego przemysłu¹¹⁷.

Pierwszym posunięciem Komitetu do Spraw Artylerii było przekształcenie produkcji w zakładach przemysłowych ze stopy pokojowej na stopę wojenną. Dalsze decyzje poszły w kierunku usprawnienia systemu zarządzania zakładami przemysłowymi produkującymi na potrzeby frontu. Do rozwiązania pozostał jeszcze szereg problemów ekonomicznych, które wyliczał Sergiusz Michajłowicz: niedostatek paliw; opóźnione dostawy ciężkich karabinów maszynowych z zagranicy; deficyt dobrze wyszkolonych pracowników, którzy odeszli z zakładów w wyniku mobilizacji i następnych powołań; opóźnione dostawy surowców; zależność wielu zakładów mechanicznych od sumiennego wypełniania dostaw w ramach kontraktów zawartych z zakładami metalurgicznymi¹¹⁸.

Jednocześnie liberalna burżuazja zaczęła tworzyć komitety z własnej inicjatywy. W czerwcu 1915 r. powołała do życia Komitet Wojskowo-Przemysłowy z Komitetem Centralnym na czele i komitetami terenowymi, których liczba wzrosła do ponad dwustu¹¹⁹. Komitet Wojskowo-Przemysłowy miał za zadanie ułatwić przejście z produkcji pokojowej na wojenną, pośredniczyć w realizacji zamówień rządowych w przedsiębiorstwach krajowych. Z tej roli nie wywiązał się najlepiej. Rosja pokryta została siecią dziwacznych ciał: komitetów i komisji. Do nich wyciekały pieniądze budżetowe¹²⁰ i samorządowe, których celowość wydatkowania pozostawiała wiele do życzenia¹²¹; były one niejednokrotnie marnotrawione. Praca w tych organizacjach była dla wielu młodych ludzi sposobem na wykręcenie się od służby frontowej. Organizacje pozarządowe, gęstą siecią oplatające obszar Rosji, miały za zadanie przybliżyć kraj do zwycięstwa, ale okazało się, że nie były w stanie zrealizować tego zamiaru¹²².

Obie organizacje rozdzieliły między siebie poszczególne kompetencje. Centralny Komitet Wojskowo-Przemysłowy z Aleksandrem Guczkowem na czele zajął się umieszczaniem zamówień rządowych w dużych i średnich przedsiębiorstwach. Ziemgor kierowany przez księcia Jerzego Lwowa i Michała Czełnokowa organizował zaopatrzenie armii produktami z drobnych przedsiębiorstw i od rzemieślników¹²³.

Dorobek Komitetów Wojskowo-Przemysłowych w zaopatrzeniu oraz wyposażeniu bojowym i materiałowym armii nie był imponujący¹²⁴. Ocenia się, że w okresie od czerwca 1915 do marca 1917 r. Komitety organizowały 6-7% wszystkich dostaw dla potrzeb armii. Jeszcze gorsze wyniki osiągnął Ziemgor. Obie te organizacje nie spełniły pokładanych w nich nadziei, a ich działalność z czasem nabrała charakteru bardziej politycznego niż gospodarczego¹²⁵. Nie wypełniły swoich statutowych działań poprawy zaopatrzenia armii, a co więcej wprowadziły wiele chaosu w funkcjonowanie gospodarki rosyjskiej¹²⁶.

Wraz z niepowodzeniami wojennymi zgodnie z dawną tradycją rosyjską szukano winnych. Nie wystarczyła już „głowa” Suchomlinowa, której się domagano. Wzrastał krytycyzm wobec całego systemu politycznego Rosji, a szczególnie wobec rządu¹²⁷. W drugim półroczu 1915 r. wszystkie organizacje, takie jak Komitet Wojskowo-Przemysłowy i Ziemgor, stały się ośrodkami opozycji wobec systemu carskiego. W działalności antyrządowej skutecznie wspierała je także Duma Państwowa¹²⁸. Posiedzenia Dumy nie odbywały się systematycznie. W czasie wojny pierwsze spotkanie jednodniowe odbyło się 26 lipca 1914 r., następne 9 lutego 1915 r. (trzydniowe) i 1 sierpnia 1915 r. (sześciotygodniowe). Na tej ostatniej sesji deputowani domagali się powołania rządu zaufania społecznego na czele z Michałem Rodzianko (przewodniczącym Dumy)¹²⁹. Doszło wówczas do próby sił między opozycją a caratem. Opozycja była przekonana, że pod pretekstem wzmacniania kraju dla potrzeb toczącej się wojny istnieje duża szansa na wywalczenie reform, na które nie było przyzwolenia w okresie pokojowym. Sesja różniła się od poprzednich tym, że wszystkie dokonania rządowe poddane zostały totalnej krytyce. Domagano się amnestii dla wszystkich więźniów politycznych¹³⁰. Widoczny był tu wpływ Ziemgoru i Komitetu Wojenno-Przemysłowego z Aleksandrem Guczkowem i księciem Jerzym Lwowem¹³¹.

Hasło tworzenia nowej rady ministrów mającej poparcie społeczne było dla opozycji bardzo atrakcyjne¹³². Zachęciło ono do skupienia pod jednym sztandarem niektórych członków Senatu oraz przedstawicieli różnych stronnictw politycznych. Powstało wówczas wspólne ugrupowanie pod nazwą „Blok Postępowy”. Skupiał on ludzi dotychczas jawnie nienawidzących się. Przystąpili oni do nowego ugrupowania pod hasłem „walki z ciemnymi siłami”. Spośród 440 deputowanych do Bloku należało 300. Mimo wrogiej postawy wobec rządu, potrafił on się zdobyć na kompromis. Ze spokojem przyjęto decyzję o rozwiązaniu Dumy we wrześniu 1915 r., a na pierwszej sesji następnej Dumy w lutym 1916 r. uchwalono budżet i pozostałe propozycje rządowe¹³³. Agresywną postawę wobec rządu zajmowały komitety w terenie. Car jeszcze w tym czasie miał dość siły, aby nie dopuścić do zbytniego wzrostu aktywności politycznej burżuazji¹³⁴. Posiadał skuteczne narzędzie wobec rozpolitykowanej Dumy – mógł ją rozwiązać i przez dłuższy czas nie zwoływać.

Niepowodzenie pod Gorlicami i jego fatalne następstwa dla Rosji oraz zdecydowana postawa opozycji spowodowały, że car ugiął się i zapoczątkował zmiany na szczeblu ministerialnym, nazywane „ministerską czechardą”. Zwolnił najbardziej krytykowanych przez opozycję ministrów¹³⁵. 5 czerwca odwołany został minister spraw wewnętrznych Mikołaj Makłakow, po nim 12 czerwca musiał ustąpić ze stanowiska – jak już wspomniano – Włodzimierz Suchomlinow, minister wojny. 5 lipca pożegnał się ze stanowiskiem oberprokurator Synodu Włodzimierz Sabler, którego zastąpił Aleksander Samarin¹³⁶. Stanowisko po Makłakowie objął książę Mikołaj Szczerbatow¹³⁷. Minister sprawiedliwości Iwan Szczegłowitow musiał ustąpić na rzecz Aleksandra Chwostowa¹³⁸. Nowi ministrowie nie byli ludźmi najwyższego formatu. Trudno było się spodziewać, że kierując tak ważnymi resortami dokonają radykalnej poprawy sytuacji wewnątrz kraju.

Car dokonał zdumiewającej zmiany na stanowisku naczelnego wodza. Odwołał Mikołaja Mikołajewicza, a sam 23 sierpnia 1915 r. zajął jego miejsce. Była to decyzja brzemienna w skutki. Określa się ją jako „wyrok śmierci wydany na dynastię”¹³⁹. Żona cara Aleksandra Fiodorowna natomiast pisała: „To początek wielkiej chwały twoich rządów. Tak stwierdził nasz Przyjaciel [tj. Grigorij Rasputin – S.Cz.], a ja mu bezgranicznie ufam”¹⁴⁰. Większość historyków bezkrytycznie powtarza tezę wymyśloną przez wrogo ustosunkowanych do cara ludzi, że nie miał ani dostatecznych kwalifikacji, ani predyspozycji, aby pełnić tę wysoką funkcję¹⁴¹. Jest to krzywdząca opinia. Kwestia ta wymaga nowych badań i nowego spojrzenia¹⁴². Faktycznym dowódcą został jego szef sztabu Michaił Aleksiejew, wprawdzie obwiniany o to, że dopuścił do niepowodzenia wojsk rosyjskich zarówno w Karpatach Wschodnich, jak i na obszarze operacyjnym wojsk Frontu Zachodniego, ale mało kto kwestionuje jego fachowość. 20 sierpnia 1915 r. kwatera Stawki została przeniesiona z Baranowicz do Mohylewa¹⁴³.

Piastowanie stanowiska naczelnego wodza i skuteczność jego działania uzależnione były od ludzi, którymi się otaczał. Ocenia się, że poziom prezentowany przez najbliższych współpracowników monarchy nie był wysoki. Do najbliższej świty cara można zaliczyć: ministra dworu hr. Włodzimierza Fredericksa, komendanta pałacowego Włodzimierza Wojejkowa, admirała Konstantego Niłowa, generała żandarmerii Aleksandra Spirydowicza – adiutanta i szefa osobistej ochrony Mikołaja II, płk Anatola Mordwinowa – adiutanta przybocznego, naczelnika kancelarii polowej gen. Cyryla Naryszkina, chirurga prof. Sergiusza Fiodorowa, dowódcę eskorty carskiej Aleksandra Grabbe, adiutanta przybocznego księcia Nikołaja Lejchtenbergskiego¹⁴⁴.

Fredericks miał prawie 80 lat i był najstarszy z wymienionych; brakowało mu siły i zapału do działania, najczęściej i najchętniej przebywał w Piotrogrodzie. Konstanty Niłow był wprawdzie o 18 lat młodszy, ale też nie miał ochoty do wytężonej pracy i najprawdopodobniej nadużywał alkoholu. Włodzimierz Wojejkow był zięciem Fredericksa i na pierwszym miejscu stawiał swoje własne rozliczne interesy. Wspólnie z carem w Mohylewie – kwaterze Stawki – przebywali tez wielcy książęta z rodu Romanowych. Piastowali oni wysokie funkcje, na ogół nie mając do tego dobrego przygotowania fachowego¹⁴⁵. Wielki książę Borys (syn Włodzimierza, zmarłego stryja Mikołaja II) miał do dyspozycji oddzielny pociąg i tytułował się atamanem wojsk kozackich¹⁴⁶. Dwaj bracia Jerzy i Sergiusz „Michajłowicze” (ich nieżyjący ojciec Michał był najmłodszym bratem Aleksandra II) piastowali wysokie funkcje i dołączyli do świty Mikołaja II. Jerzy początkowo przebywał na froncie kaukaskim i był doradcą Hilariona Woroncowa-Daszkowa, latem 1915 r. został przydzielony do Stawki. Stanął na czele Głównego Zarządu Artylerii¹⁴⁷. Suchomlinow dostrzegł jego małą użyteczność na tym stanowisku¹⁴⁸. Trzeci „Michajłowicz”, Aleksander, występował jako specjalista od lotnictwa¹⁴⁹.

Rodzina carska, mimo piastowania wielu odpowiedzialnych funkcji, pod względem fachowym przygotowana była słabo. Carowi pozostało szukać kompetentnych osób spoza grupy „książęcej”. Tutaj też nie miał dużego wyboru. Szefem sztabu został gen. Michał Aleksiejew, oceniany jako dobry znawca rzemiosła wojskowego. Jego współpracownicy – gen. Michał Pustowojtenko jako generalny kwatermistrz i gen. Wiaczesław Borisow jako doradca Aleksiejewa – zawiedli go na całej linii¹⁵⁰. Aleksiejew nie potrafił rozdzielać obowiązków i dlatego dużo zagadnień opracowywał sam¹⁵¹. Wgłębiał się w wiele szczegółów, od których powinien trzymać się z daleka. Mówi się o nim, że był tytanem pracy. Cieszył się opinią dobrego fachowca pozbawionego jednak charyzmy, jaką miał jego poprzednik¹⁵².

Wiele było powodów, dla których car objął stanowisko naczelnego wodza. Najważniejsze z nich to dążenie do podniesienia morale armii, usunięcie dotychczasowego wodza Mikołaja Mikołajewicza i ucieczka przed wzrastającą falą spiskowania przeciwko niemu¹⁵³. Car jako naczelny wódz pełnił swoją funkcję nominalnie, ponieważ jak wspomniano główny wysiłek w dowodzeniu armią przejął Aleksiejew. Mikołaj II stał jakby na uboczu, ale nie był „statystą”, jak go usiłują w takiej roli przedstawić niektórzy historycy. Analizował sprawozdania operacyjne¹⁵⁴, uczestniczył w naradach Stawki, wręczał medale i udzielał audiencji¹⁵⁵. Jako jedyny z władców wielkich mocarstw był na pierwszej linii.

Z chwilą objęcia naczelnego dowództwa car miał mniejsze możliwości sprawowania najwyższej władzy w państwie. Wpływ na rządzenie w większym stopniu niż dotychczas uzyskała jego żona i wpływowe osobistości stojące za nią. Carowa Aleksandra w opinii niektórych dostojników zaliczana była do osób uzdolnionych. Potrafiła podporządkować sobie cara, ale sama z kolei ulegała wpływom wielu osób. Do nich trzeba zaliczyć Grigorija Rasputina¹⁵⁶. „Tak rozpoczęło się – pisał historyk amerykański Bruce Lincoln – fatalne partnerstwo dwóch suwerenów urodzonych nie pod szczęśliwą gwiazdą, którzy nie wyczuwali właściwie złożoności zaskakujących ich politycznych wydarzeń. Na froncie Mikołaj, nieposiadający należytej wiedzy stratega i nieudolny administrator, dowodził rosyjskimi armiami, a w tym czasie Aleksandra – przekonana o tym, że przenikliwość w sprawach państwowych pochodzi nie od mądrości, a od instynktu darowanego przez boga – pełniła rolę samowładcy w Piotrogrodzie”¹⁵⁷.

Aleksandra była przeświadczona o nieomylności Rasputina. Usilnie zalecała mężowi, aby korzystał z jego rad. „Nie może tak być, słuchaj uważnie naszego Przyjaciela, wierz temu co mówi, bo twoje sprawy i Rosjan w ogóle leżą mu na sercu; nie na próżno Bóg nam go zesłał, musimy tylko większą zwracać uwagę na jego słowa, a on nie rzuca ich na wiatr – znaczenie nie tylko modlitw, lecz rad jest przeogromne. Ministrom nie przyszło do głowy powiedzieć ci, że to posunięcie jest bardzo złe, a on zwrócił ci na to uwagę”¹⁵⁸.

Cesarzowa żywiła wielką nieufność do polityków, którzy według jej oceny prezentowali do niej wrogi stosunek. Dawała więc wiarę podszeptom innych i opierając się na intuicji protegowała ludzi, którzy okazywali się jeszcze gorszymi „nieudacznikami” niż ich poprzednicy. O wielu sprawach wagi państwowej zwyczajnie nie informowała męża¹⁵⁹. Okres ten obfitował w słynne karteczki Rasputina. Kierowane były do wpływowych osobistości z prośbą o protekcję przy załatwianiu stanowisk i zaczynały się najczęściej od słów „miły, pomóż mi”¹⁶⁰. Mit o wszechpotężnym Rasputinie zataczał coraz szersze kręgi i dlatego zwracano się do niego o poparcie w celu objęcia ważnych stanowisk. Cesarzowa, ponoć zafascynowana „nadprzyrodzonymi” zdolnościami Rasputina w leczeniu syna, zwracała się do niego o poradę, zamierzając proponować carowi zmiany ministerialne. Rasputin pozytywnie opiniował i wówczas cesarzowa przekazywała telegraficznie do cara wiadomość „nasz przyjaciel mówi”, „nasz przyjaciel poleca”. Do tych rekomendacji dołączała od siebie usilną prośbę, która często była spełniana¹⁶¹.

Faktyczna rola Rasputina w życiu monarchii nie została do końca wyjaśniona. Istnieją uzasadnione obawy, że nie da się jej rzetelnie wyświetlić¹⁶². Na temat Rasputina pojawiła się obfita literatura, ale w wielu przypadkach była to literatura sensacyjna. Dopiero w ostatnich latach ukazały się opracowania miarodajne, które wyraźnie wzbogacają naszą wiedzę o Rasputinie¹⁶³. W dalszym ciągu jednak wiele kwestii pozostaje niejasnych. Wiemy o tym, w jakich okolicznościach trafił na dwór carski. Wiemy też, że jego rola niezmiernie wzrosła z chwilą wybuchu wojny. Znane są niektóre szczegóły związane z jego rolą przy obsadzaniu najwyższych stanowisk państwowych¹⁶⁴. Wielu autorów publikacji na jego temat twierdzi, że wystarczyło wkraść się w jego łaski i wówczas droga do najwyższych stanowisk stała otworem. Jeśli ktoś tracił jego względy, musiał pożegnać się z piastowanym stanowiskiem. Źródłem jego dużych wpływów było poparcie carowej Aleksandry¹⁶⁵. Zdobył je ratując wielokrotnie w krytycznych sytuacjach chorego na hemofilię następcę tronu, carewicza Aleksego¹⁶⁶. Lekarze byli często bezradni, ale Rasputin potrafił zatamować upływ krwi¹⁶⁷. Carowa obsesyjnie bała się o przyszłość syna. Zainteresowana była uratowaniem samodzierżawia i przekazania dotychczasowej władzy swemu synowi. Choroba carewicza Aleksego była skrzętnie skrywana przed społeczeństwem rosyjskim. Uczyniono z niej niemal tajemnicę wagi państwowej¹⁶⁸. Pierre Gilliard, nauczyciel dzieci carskich, w swoich pamiętnikach tak skwitował fenomen Rasputina: „Fatalny wpływ tego człowieka [Rasputina] był główną przyczyną śmierci tych – którzy myśleli, że znajdą w nim zbawienie”¹⁶⁹.

Przesadą jest przypisywanie Rasputinowi „szatańskiej przebiegłości” w grze politycznej. Poruszanie się w skomplikowanych meandrach natury politycznej przerastało jego możliwości intelektualne. Jeżeli nawet jego zdanie zaważyło na niektórych nominacjach ministerialnych, to jego wpływy trudno nazwać nieograniczonymi. Bardziej dotyczyły one carowej Aleksandry niż cara. Za nim stali intryganci: książę Michał Andronikow (awanturnik polityczny – urzędnik do specjalnych poleceń przy Świętym Synodzie) i Iwan Manasiewicz-Manujłow (dziennikarz, współpracownik służb specjalnych)¹⁷⁰. Oni pociągali za „sznurki”, a Rasputin służył jako narzędzie do realizacji ich nikczemnych celów¹⁷¹. Nie miał nawet takich ambicji, żeby świadomie wpływać na kształtowanie polityki, bezkrytycznie opierał się na opiniach innych. Niedościgniony był tylko w unieszkodliwianiu swoich przeciwników, nieopatrznie próbujących otworzyć oczy cara lub jego żony na bezeceństwa, jakie wyczyniał – najczęściej pod wpływem alkoholu¹⁷².

Car miał niejednokrotnie dość wtrącania się Rasputina do polityki¹⁷³. Pisał do żony: „Musisz przyznać, że pomysły naszego przyjaciela bywają niekiedy osobliwe”, czy też: „Proszę Cię, nie wprowadzaj naszego przyjaciela w te sprawy”¹⁷⁴. Jeśli dał się nakłonić do zaakceptowania osoby rekomendowanej przez Rasputina, to najczęściej z powodu utraty możliwości zweryfikowania tej kandydatury. Prawdopodobnie car miał wyrobiony pogląd na temat Rasputina. Zagadnięty na jego temat przez Stołypina, odpowiedział, że woli dziesięciu Rasputinów niż jeden atak histerii carowej¹⁷⁵.

Niezbyt życzliwie ustosunkowana do carowej Aleksandry opinia publiczna oskarżała ją o sympatie proniemieckie. Nienawiść do carowej stała się obowiązującym standardem w społeczeństwie rosyjskim. Do grona niepokornych książąt przyłączyła się najbliższa służba i przedstawiciele arystokratycznych rodów. Przezwisko „Niemka” było stałym epitetem pod jej adresem. Było w tym wiele perfidii¹⁷⁶. Urodziła się wprawdzie w Niemczech, ale swoje młodzieńcze lata spędziła w Wielkiej Brytanii. Między innymi z tego powodu językiem, którego często używano na dworze carskim, był język angielski¹⁷⁷. Licznie zgromadzone na dworze osobistości miały jej za złe odżegnywanie się od niemieckości¹⁷⁸. Jej przywiązanie do nowej ojczyzny trudno podać w wątpliwość¹⁷⁹. Pałała wielką miłością (odwzajemnioną) do cara Mikołaja II i miłość tę przeniosła na naród rosyjski. Mówi się, że miała w sobie „duszę rosyjską”. Otwarcie źle życzyła Niemcom, a szczególnie Prusom. Nienawidziła cesarza Wilhelma II, którego obarczała odpowiedzialnością za spowodowanie wybuchu wojny światowej. Po przyjęciu prawosławia nabrała skłonności do mistycyzmu, co w mentalności rosyjskiej nie było odosobnionym zjawiskiem, a nawet występowało dosyć powszechnie¹⁸⁰.

Już podczas wojny szukano źródeł niesłusznych oskarżeń o sprzyjanie carowej Niemcom. Ustalono, że autorami tych opinii byli przywódcy opozycji z Dumy. Próbowano wpłynąć na nich, żeby nie szerzyli kłamstw. Wówczas oni odpowiadali, że skoro Aleksandra jest szczerą patriotką, to dlaczego toleruje obecność przy dworze „pijanego chłopa” Rasputina, jawnie obracającego się w towarzystwie niemieckich szpiegów i germanofilów. Wysiłki najbliższej rodziny cara oraz wszystkich tych, którzy żądali wydalenia Rasputina ze stolicy, kończyły się niepowodzeniem. Wiedziano, że dopóki cesarzowa będzie przeświadczona o dobroczynnym wpływie Rasputina na carewicza Aleksego, nie utraci on jej łask¹⁸¹.

Ambasador Francji w Rosji Maurice Paléologue był przekonany, że polityka rosyjska była sterowana przez kamarylę carowej. Zastanawiał się nad tym, kto personifikował tę kamarylę i kto wytyczał jej program i plan działania. Wbrew rozpowszechnionym opiniom twierdził, że nie była to carowa. Według jego oceny nie posiadała ona uzdolnień do przewodzenia koterii. Była za mało pragmatyczna, miała niezrównoważony i chwiejny charakter, do wielu spraw podchodziła zbyt emocjonalnie. Świadome stymulowanie przebiegu wydarzeń politycznych przerastało jej możliwości. Wszystkie osoby z jej otoczenia Paléologue określa jako statystów. Byli to: Grigorij Rasputin, Anna Wyrubowa, gen. Włodzimierz Wojejkow, Aleksander Taniejew, Boris Stürmer, Aleksander Protopopow¹⁸². O tych ludziach wyrażano się z niechęcią i pogardą. Część społeczeństwa ubolewała nad losem rodziny carskiej żyjącej w takim otoczeniu. Inni zaś mieli pretensje do cara, że dobiera sobie tak niefortunnych, niebudzących zaufania współpracowników¹⁸³. Najgorzej z nich prezentował się Protopopow, którego przeciwnicy polityczni określali jako nie do końca normalnego¹⁸⁴. Ta zgubna polityka, uosabiana przez carową i wymienione osoby, była inspirowana przez cztery osobistości: Iwana Szczegłowitowa – przywódcę skrajnej prawicy w Radzie Państwa, Pitirima (Pawła Oknowa) – metropolitę Piotrogrodu, Stiepana Bieleckiego – wiceministra spraw wewnętrznych i dyrektora Departamentu Policji, oraz Ignacego Manusa¹⁸⁵ – bogatego finansistę, powiązanego z kapitałem niemieckim. „Poza nimi widzę – pisał Paléologue – jedynie grę anonimowych, rozproszonych i wzajemnie sprzecznych sił, które niby pragną ratować istotę carskiej władzy, a nieuchronnie ją niszczą”¹⁸⁶.

Ambasador francuski przyczyn zaostrzania się sytuacji wewnętrznej doszukiwał się także w nierozwiązanej kwestii żydowskiej w Rosji. Wysnuł on wniosek, że to nie przypadek, iż w składzie pierwszego rządu bolszewików i w plutonie egzekucyjnym rodziny carskiej sporą część stanowili Żydzi. Polityka Mikołaja II wobec Żydów była mało tolerancyjna. Wynikała ona, jak twierdził Paléologue, z wielkiego przywiązania cara do kościoła prawosławnego i prawd przez niego głoszonych. Takie głębokie związki z prawosławiem nie przeszkadzały w podejmowaniu prób pozyskania mocodawców ruchu rewolucyjnego przebywających za granicą, tj. Rotschilda w Londynie i bankiera Schiffena, przewodniczącego Amerykańskiego Komitetu Żydów. Wysłannicy cara na kilka lat przed wybuchem I wojny światowej uzyskali od obu wymienionych odpowiedź, że już jest za późno i że z przedstawicielami Romanowych rozmawiać nie będą¹⁸⁷.

Wiele krzywd wyrządzono Żydom podczas odwrotu z Galicji. Z rozkazu gen. Januszkiewicza Żydów wysiedlano z terenu przyfrontowego i pędzono ich bezmyślnie na Wschód. Rzekomo spośród nich rekrutowało się najwięcej szpiegów austriackich. Niewykluczone, że więcej sympatii okazywali oni Austro-Węgrom niż Rosji. Później wielu z nich znalazło się w pierwszych szeregach rewolucji¹⁸⁸.

Po niepowodzeniach wojennych, jak już wspomniano, w 1915 r. szukano „kozłów ofiarnych” odpowiedzialnych za te wszystkie nieszczęścia. Odbywało się to w atmosferze histerii, która nie sprzyjała poszukiwaniu prawdy i sprawiedliwemu osądowi. Ministrowie, generałowie, urzędnicy mieli za mało samokrytycyzmu, aby przyznać się do tego, że to oni nie stanęli na wysokości zadania i dlatego kraj przeżywał ciężkie chwile. Z wielkim upodobaniem przystąpili do szukania sprawców wszystkich nieszczęść poza swoim gronem. Wprawdzie odpowiedzialność za fatalną sytuację na froncie w kraju zrzucano na carową Aleksandrę, ale niewielu było śmiałków, którzy by oficjalnie przeciwko niej wystąpili. Wymarzonym obiektem do napaści stał się więc Rasputin. Faktyczni winowajcy: ministrowie, generałowie, urzędnicy umywali ręce i nie poczuwali się do winy za doprowadzenie do tak dramatycznej sytuacji. Bez odrobiny pokory przyłączali się do chóru atakującego Rasputina. Oskarżano go, że jest w stałym kontakcie z Naczelnym Dowództwem armii niemieckiej i przekazuje to, co zasłyszy od carowej. Posunięto się nawet do tego, że przypisywano mu tajemniczą podróż do Berlina mającą na celu przekazanie planów operacji wojennych. Nastroje antyrasputinowskie osiągnęły swoje apogeum w r. 1916¹⁸⁹. Zachwiać wiarę pary cesarskiej do Rasputina było niezwykle trudno. Cesarz i cesarzowa byli często świadkami intryg i knowań przeciwko tym osobom, które ośmieliły się zbliżyć do dworu. Nie dawano więc wiary tym wszystkim „pomówieniom” oczerniającym Rasputina¹⁹⁰.

Carową Aleksandrę starano się również ośmieszyć i zdyskredytować w oczach opinii publicznej¹⁹¹. Nie robiono jednak tego wprost, ale w sposób zawoalowany. Rozsiewano niesprawdzone wiadomości, że carowa utrzymuje potajemne kontakty z cesarzem Wilhelmem II i że udzieliła mu nawet pożyczki na zbrojenia¹⁹². Dotychczas żaden rzetelny historyk nie zdołał ustalić, że w czasie wojny były jakiekolwiek związki między reprezentantami rządu niemieckiego a carową Aleksandrą¹⁹³. Plotki o tym, że jest ona źródłem wszystkich nieszczęść kraju, rozsiewali często wyżsi oficerowie. Chcieli w ten sposób uwolnić samych siebie od odpowiedzialności za niepowodzenia militarne¹⁹⁴. Udział w tych wszystkich pomówieniach miała ekspozytura wywiadu niemieckiego. Rozpowszechniała kłamliwe informacje o tym, że cesarzowa przekazuje wiadomości objęte tajemnicą państwową rozpustnemu chłopu Rasputinowi, zaś nikczemnicy z jego otoczenia zdradzają je za duże pieniądze szpiegom niemieckim. Armia była przytłoczona pasmem niepowodzeń i te dodatkowe „rewelacje” osłabiły jej i tak już nadszarpnięte morale¹⁹⁵.

Pierre Gilliard w swoich pamiętnikach pisał, że Niemcy byli jedynym narodem w rodzinie państw europejskich, który znał Rosję. Ich wiedza była szersza i głębsza od samych Rosjan. „Od dawna wiedzieli – pisał Gilliard – że reżim carski, ze wszystkimi swoimi wadami, był jedyną siłą zdolną podtrzymać opór Rosjan. Wiedzieli, że z chwilą upadku cara Rosja będzie zdana na ich łaskę i nie cofnęli się przed niczym, aby do tego upadku doprowadzić. Posłużyli się klasyczną, doskonale znaną metodą, która polegała na uderzeniu w monarchę poprzez jego małżonka. Zawsze oczywiście jest łatwiej zrujnować reputację kobiety, szczególnie wtedy, gdy jest cudzoziemką. Zdawali oni sobie sprawę jak korzystny może okazać się dla nich fakt, iż caryca była niemiecką księżniczką i zadali sobie wiele trudu, żeby bardzo chytrze zasugerować Rosjanom, iż jest ona zdrajczynią ich kraju. Była to najlepsza metoda skompromitowania jej w oczach narodu. W wielu dzielnicach Rosji zarzucane jej oskarżenie zostało uznane za prawdziwe i stało się groźną bronią wymierzoną w dynastię panującą”¹⁹⁶.

Przebywający w odległym Mohylewie car utracił kontrolę nad tym, co się działo w kraju. Zaledwie upłynęły miesiące letnie, a w rządzie znów nastąpiły zmiany. 25 września 1915 r. dymisję otrzymali niedawno powołani Szczerbatow i Samarin. Stanowisko po Szczerbatowowie objął Aleksy Chwostow, a jego zastępcą został dotychczasowy wicedyrektor departamentu policji – Stiepan Bielecki¹⁹⁷. Obaj prominenci szybko przeszli od zgodnej współpracy do otwartej wojny, która rzucała się cieniem na pracę resortu. Następnie desygnowano na stanowiska ministerialne: 26 października Aleksandra Kriwoszeina – ministra rolnictwa mającego opinię dobrego fachowca, i dzień później ministra komunikacji – Sergiusza Ruchłowa. Mianowanie ich zastępców budziło zdziwienie. Sergiusz Ruchłow długo chorował i na jego miejsce został wyznaczony Aleksander Trepow, który w rok później na krótki okres został premierem. Reprezentował on aktywną politycznie rodzinę Trepowych, słynącą z zachowawczej postawy. Resort rolnictwa objął Aleksander Naumow, a oberprokuratorem Synodu został Aleksander Wołżyn¹⁹⁸. Obaj dostojnicy nie mieli zaplecza politycznego ani przygotowania do pełnienia tak wysokich funkcji w trudnych czasach. Najbardziej jednak wstrząsnęła społeczeństwem wiadomość z 20 stycznia 1916 r. o zmianie na stanowisku premiera: Iwana Goremykina zastąpił Boris Stürmer¹⁹⁹. Nie ubolewano na tym, że odszedł Goremykin, ale złość ogarnęła szerokie kręgi polityczne, że słaby premier został zastąpiony przez osobę mało doświadczoną, pozbawioną talentu²⁰⁰. Stürmer był postrzegany jako polityk o wątpliwej uczciwości, człowiek stary (ur. 1848 r.), zniedołężniały, o wstecznych poglądach, zwolennik polityki proniemieckiej, dążący do zawarcia separatystycznego pokoju²⁰¹. Ten zarzut nie znajduje potwierdzenia w faktach. Do dzisiaj żaden z historyków niemieckich ani rosyjskich nie udowodnił, że Stürmer zabiegał o zawarcie pokoju. Deklarował się on jako zwolennik prowadzenia wojny aż do zwycięskiego końca. Nieoficjalnie potrafił ubolewać nad tym, że Rosja nie będzie w stanie zdobyć zbrojnie cieśnin i Konstantynopola. W wąskim gronie dodawał, że takie zdobycze mogą zagwarantować Niemcy i że są już na to zdecydowani²⁰².

Stürmer określał siebie samego jako silnego i zdecydowanego człowieka. Okazało się, że brakowało mu wielu predyspozycji do piastowania funkcji premiera, ale najbardziej widoczna cecha to brak stanowczości. Za jego kadencji wystąpił w całej pełni „paraliż władzy”²⁰³. Na podejmowane przez niego decyzje duży wpływ miały osoby odgrywające haniebną rolę w historii Rosji: Iwan Manasiewicz-Manujłow, który został kierownikiem w jego kancelarii w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych oraz Grigorij Rasputin²⁰⁴. Manasiewicz-Manujłow przechwalał się, że ma „staruszka na sznurku”. Sprawowanie funkcji premiera przez Stürmera przerastało jego możliwości. Nie podołał wypełnianiu obowiązków, kiedy przypadło mu w udziale kierowanie trzema resortami. Był niezwykłym intrygantem i niedoścignionym mistrzem w wyszukiwaniu zawiłości prawnych. Składając zeznania przed Nadzwyczajną Komisją Śledczą Rządu Tymczasowego, oświadczył, że miał receptę na wyprowadzenie kraju z kryzysu, tylko zabrakło mu na to czasu²⁰⁵. Jego najbardziej niefortunnym posunięciem było podporządkowanie zaopatrzenia w artykuły żywnościowe ministrowi spraw wewnętrznych. Miało to brzemienne skutki, bowiem sfera żywnościowa została upolityczniona²⁰⁶.

Mimo okazałej postawy i imponującego wyglądu Stürmer nie potrafił zaskarbić sobie sympatii środowisk politycznych. Był atakowany i ośmieszany wszędzie, ale najbardziej na forum Dumy. Jego notowania spadły jeszcze niżej, gdy przejął tekę ministra spraw wewnętrznych po Aleksym Chwostowie²⁰⁷. Chwostow musiał odejść, bowiem przygotowywał zamach na Rasputina przez oddanego agenta Borisa Rżewskiego²⁰⁸. Do ujawnienia zamiaru zabójstwa przyczynił się jego zastępca Stiepan Bielecki. Był on skłócony ze swoim szefem i prowadził podwójną grę²⁰⁹. Z wielką dezaprobatą społeczeństwo rosyjskie przyjęło zdymisjonowanie w połowie marca 1916 r. zasłużonego ministra wojny Aleksieja Poliwanowa²¹⁰. Odwołanie Poliwanowa ambasadorowie francuski²¹¹ i angielski uznali za niepowetowaną stratę. Szczególnie ambasador angielski Georgie Buchanan ubolewał z powodu odwołania zdolnego, zasłużonego i popularnego ministra, i to ze względów pozamerytorycznych²¹². Alfred Knox również uznał dymisję Poliwanowa za „katastrofę”²¹³. Dmitrij Szuwajew, nowy minister wojny, w historiografii rosyjskiej przedstawiany był jako przedstawiciel starej szkoły, człowiek o słabych kwalifikacjach do piastowania tak wysokiego stanowiska. Wbrew prognozom przedstawicieli opozycji taka zmiana nie doprowadziła do raptownego pogorszenia sytuacji w zaopatrzeniu armii. Stosunkowo niezły poziom wyposażenia utrzymywał się jeszcze przez wiele miesięcy. Sukces ten przypisywano ministrowi, który odszedł, Poliwanowowi. Jest w tym wszystkim zbytnie „gloryfikowanie” Poliwanowa, a brakuje sprawiedliwego osądu dokonań Szuwajewa²¹⁴.

Opinia o „wybitności” Poliwanowa wynikała m.in. stąd, że znalazł on uznanie w kręgach liberalno-burżuazyjnych i był z nimi silnie związany. Ambasadorowie obu sojuszniczych państw byli przekonani, że dopóki Poliwanow będzie ministrem, wojna będzie prowadzona do zwycięskiego końca. W ambasadach francuskiej i angielskiej częstymi gośćmi byli czołowi przedstawiciele opozycji²¹⁵. Udzielano im wydatnego wsparcia licząc na to, że będą kontrolować poczynania rządu i nie dopuszczą do zawarcia separatystycznego pokoju przez cara²¹⁶. Buchanan poszedł nawet dalej i – bezwzględnie przekonany o tajnych rozmowach z Niemcami wymierzonych przeciwko Wielkiej Brytanii – zaczął konspirować z opozycją²¹⁷.

Ukoronowaniem serii zmian personalnych było udzielenie dymisji ministrowi spraw zagranicznych Sergiuszowi Sazonowowi. Nie było już miejsca w rządzie dla jednego z najbardziej uzdolnionych i doświadczonych dyplomatów. Minister ten zasłynął z tego, że podejmował próbę rozwiązania sprawy polskiej na poziomie autonomii²¹⁸. Sprawa polska, w którą tak się zaangażował, pilnując, aby nie została umiędzynarodowiona, wielce zaszkodziła jego karierze i przesądziła o dymisji, która nastąpiła 7 lipca 1916 r.²¹⁹. Przyczynili się do tego reakcjoniści skupieni wokół monarchy, a przede wszystkim sama carowa, dla której kwestia polska na poziomie autonomii była nie do przyjęcia²²⁰. Z wielką naiwnością, ale i z właściwą sobie energią przystąpiła do niszczenia nabierającej tempa sprawy polskiej. Jej wyjątkowa dbałość o to, żeby żadne proklamacje nie zostały uchwalone, skłania do zadumy. Czy nie zależało jej na tym, aby nie palić mostów do przyszłych rozmów z Niemcami? W liście do cara z 26 października (8 listopada) 1916 r. uzasadniała swoją determinację i przedstawiła sugestię Rasputina: „Prosi Cię, abyś odpowiadał wszystkim, którzy dręczą Ciebie Polską: Robię wszystko dla mojego syna, będę czystym w obliczu mego syna! To wszystkim im zamknie usta… Tylko nie pozwól się dręczyć, każ im milczeć. Ty jesteś władcą!”²²¹.

Odwołanie Sazonowa było uznawane przez dyplomatów zachodnich przebywających w Rosji za następną katastrofę po dymisji Poliwanowa²²². Utwierdziło ono specjalistów zachodnich w przekonaniu, że do głosu w Rosji doszło stronnictwo „proniemieckie”. Zastanawiano się nad tym, jakie siły społeczne wspierały tę orientację, stwarzając niebezpieczeństwo grożące wyjściem Rosji z koalicji. Ustalono więc, że główną rolę odgrywały następujące siły: szlachta z obszarów przybałtyckich, grupa najwyższych dostojników na dworze carskim i reakcjonistów z Rady Ministrów, Dumy Państwowej i Senatu, wielcy finansiści i przemysłowcy. Za lidera stronnictwa proniemieckiego uznawano Borisa Stürmera. Dostrzegano też, że stronnictwo te miało duży wpływ na carową Aleksandrę, a ta z kolei na cara²²³. Stürmer miał w swoim gabinecie trzy obrazy przedstawiające kongresy: wiedeński, paryski, berliński; było tam ponoć miejsce na jeszcze jeden obraz, który miał uwiecznić kongres moskiewski²²⁴.

W połowie 1916 r. sytuacja w kraju stawała się coraz bardziej dramatyczna. Buchanan depeszował do swego rządu w Londynie: „Jeżeli władca zatrzyma swych obecnych doradców, obawiam się, że rewolucja będzie nieunikniona”²²⁵.

Dobrze zorientowany w położeniu cara Pierre Gilliard tak oto pisał: „Sytuacja, w jakiej znalazł się car, była nadzwyczaj skomplikowana. Dla radykalnej prawicy, która upatrywała ratunku w kompromisie z Niemcami, car był przeszkodą, którą należało usunąć, i zastąpić go innym monarchą. Dla radykalnej lewicy, która pragnęła zwycięstwa, lecz zwycięstwa bez cara, stanowił on przeszkodę, którą należało usunąć na drodze rewolucyjnej. Partie umiarkowane wybrały linię najbardziej niebezpieczną… bezczynność”²²⁶. Partie prawicowe, wspierane finansowo – i to poważnymi kwotami (około 1 mln rubli rocznie) – ze źródeł rządowych, nie były w stanie przeciwstawić się coraz bardziej rozrastającej się działalności opozycyjnej przeciwko staremu systemowi²²⁷.

Stanisław Grabski, dobrze zorientowany w realiach rosyjskich, analizował skomplikowaną sytuację wewnętrzną w Rosji i dostrzegał istnienie dwóch spisków wymierzonych w cara: „Jednego, koterii proniemieckiej chcącej zmusić Mikołaja II, by wystąpił z antyniemieckiej koalicji i drugiego starającego się temu zapobiec, chociażby przez zmianę osoby panującego, abdykację Mikołaja i wprowadzenie na tron jego brata Michała”²²⁸.

W okresie niepowodzeń ponoszonych przez armię rosyjską od maja do sierpnia 1915 r. uaktywnili swoją działalność politycy opozycyjni: Aleksander G. Guczkow (lider partii oktiabristów) i Paweł N. Milukow – przywódca kadetów. W sposób nieskrępowany dążyli do zdobycia władzy i rządzenia państwem. Z wielką wyrazistością ci wykształceni ludzie rozpowszechniali pogląd, że „tyrania cara” doprowadziła państwo na skraj przepaści. Państwem według ich oceny powinni rządzić ludzie znani i szanowani²²⁹.

Niepomyślny dla Rosji przebieg wydarzeń wojennych w Galicji, a szczególnie utrata Przemyśla, spowodował wielkie wzburzenie i rozgoryczenie społeczeństwa. Do parodniowych dramatycznych wydarzeń doszło w Moskwie w czerwcu 1915 r. Rozszalały tłum niszczył i demolował budynki należące do Niemców i Austriaków²³⁰. Wielu z nich postradało życie; ucierpieli też mieszkańcy Moskwy innych narodowości. Tłum złorzeczył Mikołajowi II i jego żonie, domagał się abdykacji cara i przekazania tronu Mikołajowi Mikołajewiczowi oraz osadzenia cesarzowej w klasztorze²³¹. W społeczeństwie rosyjskim na niespotykaną skalę rozpowszechniona była „szpiego i spiskomania”²³². Rzekomo pod przykrywką działalności finansowej, handlowej, „Czerwonego Krzyża” obywatele obcych państw zdobywali bezcenne wiadomości. Po lekturze pamiętników Michała Boncz-Brujewicza nabiera się przekonania, że szpiedzy niemieccy penetrowali wszystkie dziedziny życia w państwie rosyjskim²³³.

Po niepowodzeniach rosyjskich w 1915 r. uaktywniła się działalność lóż masońskich. Jednym z jej epizodów była propozycja zgładzenia cara zgłoszona przez Masłowskiego-Mstisławskiego. Projekt nie uzyskał akceptacji, chociaż pomysłodawca obiecywał pozyskać do realizacji tego zamiaru młodszych oficerów²³⁴.

Dużo pisano na temat udziału masonerii w życiu politycznym. Zwyczajowo utarło się mówić o wszystkich przeciwnikach samowładztwa jako o masonach. Jeden z wnikliwych badaczy zagadnień masońskich, Aron Awrech, dotarł w 1990 r. do niedostępnych wcześniej akt policyjnych i stwierdził, że masoneria nie odegrała wielkiej roli w przygotowaniu wydarzeń, których widownią była Rosja w latach 1914-1917²³⁵.

Odmiennego zdania jest znawca tych zagadnień Ludwik Hass. Z jego ustaleń wynika jednoznacznie, że masoni odgrywali znaczącą rolę w życiu politycznym Rosji w schyłkowym okresie jej istnienia. Z racji tego, że byli ludźmi wykształconymi, o ugruntowanych liberalnych poglądach, zaznaczyli się jako zagorzali przeciwnicy samowładztwa, a szczególnie ostatnich dwóch carów rosyjskich. „Wolnomularze – pisze Leszek Piątkowski – działali więc aktywnie w Dumie Państwowej czy Radzie Państwa (Jewgienij Kiedrin, [S.] Kotlarewski, Kowalewski, [Andrzej] Szyngariow, Makłakow)” . Starali się też wywierać wpływ na różne ugrupowania polityczne. Najwyraźniej dostrzec to można w partii kadeckiej (np. w 5-osobowym kierownictwie frakcji kadeckiej w III Dumie trzech było masonami, zaś w 6-osobowym biurze tejże frakcji znajdziemy 4 masonów)”²³⁶.

W pierwszych miesiącach 1916 r. zachodni eksperci z niepokojem oceniali sytuację wewnętrzną w Rosji. Uważali, że zwiększające się rozprzężenie i niepowodzenia wojenne grożą głębokimi wstrząsami w społeczeństwie rosyjskim, a jedną z ofiar tych wstrząsów – przewidywali – będą kraje zachodnie. Ambasador Maurice Paléologue pisał: „Rosyjski olbrzym niebezpiecznie chory. Ustrój społeczny Rosji wykazuje objawy groźnego rozstroju. Jednym z najbardziej niepokojących symptomów jest ogromna przepaść oddzielająca wyższe klasy społeczeństwa rosyjskiego od mas. Nie czuje się żadnej łączności między tymi dwiema grupami – tak jakby je dzieliły stulecia”²³⁷.

Rosja w czasie wojny zmieniała swoje oblicze. Wielkie rzesze ludności przemieszczały się ze wsi do miast. Klasa robotnicza w Piotrogrodzie zwiększała się w ciągu roku o 20%, a w Moskwie o 10%. Przemysł wchłonął 200 tys. nowych pracowników. Wyludniona wieś potrzebowała „oraczy”. Polityczne partie wyrażały niezadowolenie, które było udziałem ogółu ludności. W 1915 r. manifestowało swoje niezadowolenie 540 tys. robotników, w następnym roku liczba strajkujących znacznie wzrosła. Na początku 1916 r. zaczęło się od protestu w bazie wojskowej w Mikołajewsku (Nikołajewsk). W ślad za nią poszli robotnicy Zakładów Putiłowskich w Piotrogrodzie, którzy wyszli na ulicę w lutym 1916 r. Domagali się oni podwyżek płac i cel swój częściowo osiągnęli. Strajki rozwinęły się z olbrzymią siłą w całym kraju. W krytycznych miesiącach kwiecień-wrzesień 1916 r. strajkowało 400 tys. robotników²³⁸. Oprócz postulatów ekonomicznych wysuwali oni żądania polityczne: prawa wyborczego i wolności prasy²³⁹.

B) KORPUS OFICERSKI

Wyższe dowództwo okazało swoją nieudolność już podczas wojny rosyjsko-japońskiej. Wiele uczyniono, aby podobna sytuacja się nie powtórzyła. Nastąpiła niewątpliwie spora poprawa. Jako przeszkody w dalszej poprawie uzewnętrzniły się kontrowersje i konflikty rozdzierające korpus oficerski. Najgłówniejszy i najbardziej rzucający się cieniem na prestiż armii był konflikt między gen. Mikołajem Mikołajewiczem (młodszym) i Stawką a ministrem wojny gen. Włodzimierzem Suchomlinowem i jego resortem. Ten podział istniał w całej armii²⁴⁰. Z jednej strony byli „suchomlinowcy”, z drugiej sympatycy wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza. Występowała między nimi niezdrowa rywalizacja. Jeżeli Mikołaj Mikołajewicz mianował dowódcę, to Suchomlinow starał się dodać mu swego szefa sztabu lub głównego kwatermistrza (szefa oddziału operacyjnego)²⁴¹. Pozycję Mikołaja Mikołajewicza osłabiała niechęć, jaką do niego żywiła Aleksandra Fiodorowna. Naraził się on tym, że wystąpił przeciwko Rasputinowi i miał rzekomo wykorzystywać swoją popularność w armii do przejęcia tronu²⁴².

Generał Mikołaj Mikołajewicz miał przewagę nad swoimi przeciwnikami, bowiem przewodniczył Najwyższej Radzie Opiniującej. Udzielała ona rekomendacji na wyższe stanowiska od dowódcy dywizji wzwyż²⁴³.

Na przełomie XIX i XX wieku w Rosji funkcjonowało 14 szkół oficerskich. Ówczesne szkolnictwo wojskowe Rosji możemy podzielić na pięć grup. Do pierwszej najwyższej grupy zaliczamy akademie wojskowe: Sztabu Generalnego, Inżynieryjną, Artyleryjską²⁴⁴, Prawną, Medyczną i Morską oraz Morską Szkołę Inżynieryjną w Kronsztadzie. Studia na tych uczelniach miały za zadanie podwyższyć kwalifikacje wojskowe oficerskiego korpusu dla poszczególnych rodzajów wojsk. Do drugiej grupy przygotowującej oficerów zaliczamy Korpus Paziów, Szkoły Wojskowe: Piechoty – 1. Pawłowską, 2. Konstantynowską, 3. Aleksandrowską; Nikołajewską Kawalerii, Michajłowską Artyleryjską, Nikołajewską Inżynieryjną, Topografów i szkoły junkrów; do trzeciej grupy: Korpusy Kadetów (od 1882 r. przekształcono gimnazja w Korpusy Kadetów); do czwartej grupy szkoły przygotowujące absolwentów ubiegających się o przyjęcie do szkół wojskowych: progimnazja; do piątej grupy szkoły wojskowe i szkolne drużyny, przygotowujące teoretycznie i praktycznie oficerów niższych rang do objęcia różnych stanowisk w piechocie, kawalerii, artylerii i w wojskach inżynieryjnych²⁴⁵.

Szkoły kadetów cieszyły się największym prestiżem i były przeznaczone dla synów szlacheckich, oficerskich, duchowieństwa. Wykładowcami byli nauczyciele cywilni, a nauka odbywała się na wzór tzw. gimnazjów realnych²⁴⁶.

Dla niższych warstw społecznych, przedstawicieli innych wyznań (oprócz Żydów) przeznaczone były szkoły junkierskie. Do nich przyjmowano ochotników z dwuletnim przeszkoleniem wojskowym oraz podoficerów po odbyciu terminowej służby wojskowej²⁴⁷. Absolwenci szkół junkierskich zobowiązani byli jeszcze do odbycia służby wojskowej w charakterze podoficera. Dopiero po jej ukończeniu otrzymywali nominacje oficerskie²⁴⁸.

Wybitny znawca problemów armii rosyjskiej z przełomu XIX i XX wieku Piotr A. Zajonczkowski absolwentów szkół junkierskich nazywał „nieudacznikami” o słabych charakterach. Decyzja o ich wstąpieniu do szkoły nie była głęboka przemyślana, ale najczęściej decydował zupełny przypadek. Dopiero w trakcie nauki ujawniali się uzdolnieni kandydaci na oficerów²⁴⁹.

Do robienia kariery wojskowej zniechęcały w dużym stopniu niepowodzenia w wojnie z Japonią, a także udział armii w słynnych ekspedycjach karnych lat 1905-1907. Korzystali z tego ludzie przypadkowi, którym nie powiodło się w innych zawodach i którzy bez odpowiedniej motywacji i predyspozycji zasilali korpus oficerski²⁵⁰.

Najważniejszą rolę w armii odgrywali absolwenci Akademii Sztabu Generalnego – Mikołajewskiej. Do 1900 r. mury tej uczelni opuściło 1232 absolwentów. Byli oni niezwykle energiczni i solidarni przy forsowaniu swoich kolegów do awansów. Dzięki temu zajmowali wiele eksponowanych stanowisk. Ich liczba była niewspółmierna do procentowego udziału w korpusie oficerskim. Według danych z 1912 r. stanowili oni od 5 do 10% oficerów służby czynnej, a byli dowódcami: 62% korpusów i 68% dywizji piechoty, 77% dywizji kawalerii i 25% pułków piechoty. Siedmiu kolejnych ministrów wojny w okresie poprzedzającym I wojnę światową było absolwentami Akademii Sztabu Generalnego – Mikołajewskiej²⁵¹.

Podstawowym mankamentem absolwentów Akademii Mikołajewskiej było jednostronne przygotowanie do dowodzenia związkami taktycznymi, a nie do pracy w sztabie. Mimo to wielu absolwentów po skończeniu studiów pracowało w sztabie²⁵². W czasie wojny na ogół szefowie sztabu musieli przypominać swoją wiedzę z zakresu dowodzenia, bo byli raczej dowódcami niż fachowcami do pracy w sztabie. W latach 1900-1914 spośród oficerów w grupie od młodszego oficera do pułkownika 2/5 wywodziło się z warstwy chłopskiej lub klasy średniej niższej. Między oficerami pochodzącymi z wyższych warstw społecznych a tym o innym rodowodzie istniał konflikt. Nie był to jedyny antagonizm trapiący korpus oficerski. Młodsi oficerowie byli krytycznie ustosunkowani do starszych. Car zmuszony był zręcznie „lawirować” między zwaśnionymi grupami. Podporą cara byli oficerowie i generałowie często zaawansowani wiekowo, którzy wstąpili do armii przed 1905 r. Byli to: gen. Michał Dragomirow oraz niemieckiego pochodzenia, ale całkowicie oddani carowi: gen. Aleksander Rödiger, gen. Aleksiej Ewert, gen. Paweł Plehwe²⁵³.

Jeśli chodzi o skład narodowościowy korpusu oficerskiego, to był on trwały i nie ulegał zbyt dużym zmianom. W 1912 r. 86% było Rosjanami, 6,5% Niemcami, 3,3% Polakami i przedstawicielami innych narodowości²⁵⁴. Stosunkowo najwięcej Polaków było wśród młodszych oficerów. W 1903 r. stanowili oni 12,9% kapitanów, 5,9% pułkowników i 3,8% generałów²⁵⁵. Spośród 16 dowódców armii w pierwszych miesiącach wojennych siedmiu nosiło nazwisko niemieckie, jeden holenderskie, jeden bułgarskie, siedmiu rosyjskie (dwóch z nich było pochodzenia polskiego)²⁵⁶.

Wysiłki mające na celu ukształtowanie silnego Sztabu Generalnego (Stawki) zapoczątkowane zostały przez oficerów wywodzących się z wyższych sfer. W momencie uniezależnienia się Stawki od Ministerstwa Wojny okazało się, że wielu oficerów ze Stawki jest spokrewnionych z liberalnymi działaczami „bloku postępowego” z Dumy Państwowej. Powtarzały się te same nazwiska: Trubecki, Struve, Gołowin, Moeller. Wszyscy oni darzyli wrogością tych oficerów, którzy utorowali sobie drogę do kariery przed rokiem 1905²⁵⁷.

Analizując poziom wykształcenia wojskowego korpusu oficerskiego z 1914 r. trzeba stwierdzić, że nie był on wysoki. Wykształcenie wyższe wojskowe miało ponad 56,1% generałów, mniej niż 1/5 starszych oficerów i niewiele ponad 3% młodszych oficerów. Około 8% generałów, ponad 1/3 starszych oficerów i prawie 50% młodszych oficerów ukończyło szkoły junkierskie²⁵⁸.

Były jednak przykłady zaskakująco wysokich kwalifikacji. Jeden z oficerów – szef sztabu 2. Dywizji Kozackiej „Swodnej”²⁵⁹ z IV Korpusu Kawalerii gen. Andrej E. Snesariew – ukończył kierunek matematyczno-fizyczny na Uniwersytecie Moskiewskim oraz Akademię Sztabu Generalnego. Okazał się dobrym dowódcą, a jeszcze lepszym autorytetem naukowym, specjalistą z zakresu geografii wojennej, etnografii, ekonomii, orientalistyki. Wykładał na wyższych uczelniach wojskowych. Tłumaczył na język rosyjski poważne rozprawy naukowe z angielskiego i francuskiego²⁶⁰. Włodzimierz Aleksandrowicz Paley, adiutant wielkiego księcia Pawła (stryja cara), dowódcy I Korpusu Gwardii, tworzył poezję, pisał sztuki teatralne (m.in. „Kopciuszek”), przetłumaczył na język francuski utwór „Król Judei”²⁶¹.

Takich przykładów było więcej. Oficerowie odgrywali znaczącą rolę w kulturze rosyjskiej. Wśród pisarzy na początku XX wieku około 30% stanowili oficerowie. Wielu było naukowcami (historykami), ekonomistami itp.²⁶² Na 36 dowódców korpusów armii 33 miało ukończone pełne wyższe wykształcenie wojskowe. Tylko trzech z nich nie ukończyło studiów wojskowych – Włodzimierz M. Bezobrazow, George (Jerzy) E. Bierchman i Aleksiej A. Brusiłow. Dowódcy korpusów mieli dość dobre doświadczenie na stanowiskach dowódczych. 27 dowodziło dywizjami, pozostali brygadami lub pułkami. Tylko dowódca XIII Korpusu Armii gen. Michał W. Aleksiejew nie miał doświadczenia dowódczego. Rozpatrując przygotowanie wojskowe dowódców korpusów i dywizji należy stwierdzić, że wielu spośród nich nie nadawało się do wypełniania tej roli. Wcześniej byli gubernatorami, wysokimi urzędnikami; całe życie spędzili w biurze, nie mając kontaktu z wojskiem nawet w młodzieńczych latach²⁶³.

Generałowie bez wyższego wykształcenia wojskowego służyli przeważnie w gwardii. Dawało im to duże możliwości awansu. Przenosząc się do innych oddziałów oficerowie otrzymywali automatycznie awans na wyższy stopień. Oprócz tego przy obejmowaniu niektórych stanowisk (np. dowódcy pułku) przeważnie pierwszeństwo mieli oficerowie gwardii. W efekcie spośród gwardii wywodziło się 81,2% posiadających najwyższe stopnie generalskie, 66,7% generałów majorów i 49% generałów-lejtnantów. Awans na wyższe stopnie oficerskie bez posiadania wyższego wykształcenia wojskowego najczęściej dotyczył oficerów gwardii. Procentowy ich udział w korpusie oficerskim był niewielki i wynosił zaledwie 2-3%. Na 70 dywizji piechoty trzy były gwardyjskie, a w kawalerii trochę więcej²⁶⁴.

Wstępując do gwardii trzeba było dysponować dużymi sumami pieniędzy, np. w pułku huzarów gwardii miesięczne utrzymanie wynosiło 500 rubli²⁶⁵. Oficerowie gwardyjscy mieszkali w komfortowych kwaterach w Petersburgu, Moskwie czy Warszawie²⁶⁶. Pieniądze wpłacane do wspólnej kasy były przeznaczane na organizowanie bogatego życia towarzyskiego²⁶⁷. Znaczną rolę w życiu formacji gwardyjskich odgrywały święta pułkowe, sporty jeździeckie, bogato urządzone muzea pułkowe oraz kultywowanie tradycji²⁶⁸. Oficerskie obiady pułkowe organizowane z wielkim przepychem często zaszczycał swoją obecnością car²⁶⁹.

Nadmiernie wysoki poziom życia oficerów gwardii oraz ich lekceważący stosunek wobec pozostałych oficerów, pierwszeństwo w awansach, hamowanie awansów innym – wszystko to wywoływało antagonizmy wśród oficerów. Wprawdzie przywileje oficerów gwardii z chwilą wybuchu wojny zostały zniesione, ale wzajemna wrogość jednak pozostała²⁷⁰. Ten antagonizm znalazł odzwierciedlenie w tekstach piosenek nazywanych „żurawiejkami”. W jednej z nich charakteryzowano najstarszy pułk kawalerii gwardii – pułk huzarów stacjonujący w Carskim Siole, w którym służyli najbardziej rośli oficerowie i żołnierze²⁷¹.

W pułkach kawalerii rosyjskiej świeżo upieczeni oficerowie byli poddawani przez starszych kolegów różnym próbom. Ten niezbyt chlubny egzamin nazywany był „diedowszczyzną” i miał na celu zahartowanie oficerów. Polegało to na tym, że zadawano pytania, których poziom pozostawiał wiele do życzenia i trzeba było udzielić na nie dowcipnych odpowiedzi. Należało się też wykazać znajomością barw wszystkich pułków kawaleryjskich i umieć zaśpiewać „żurawiejkę”, często „sprośne dwuwiersze” charakteryzującą daną jednostkę²⁷².

W korpusie oficerskim rozstrzygane były też sprawy honorowe. Jeśli wyczerpano możliwości mediacji, dopuszczano ewentualność pojedynkowania się. Przepis o pojedynkowaniu się został wprowadzony w 1894 r. Zalegalizowano to, co już istniało nieformalnie w armii. W ciągu 10 lat od wprowadzenia tego przepisu stoczono 186 pojedynków²⁷³.

W środowisku oficerskim za szczególnie niedopuszczalne uznawano lizusostwo i donosicielstwo. Osoby przyłapane na tym „przewinieniu” ponosiły karę i nazywane były „mydlarzami”. Pomimo przysięgi składanej na wierność carowi, uważano za niedopuszczalne schlebianie rodzinie carskiej²⁷⁴. Surowo obchodzono się z donosicielami wśród korpusu kadetów. Najczęściej w ciemnościach dochodziło do zbiorowego ich pobicia²⁷⁵.

Oficerów często oskarżano o grubiańskie odnoszenie się do podwładnych. Była to jedna z najbardziej złych moralnie „plag” prześladujących armię. Publicznie napiętnowano szykanowanie żołnierzy. Głos w tej sprawie zabierali wybitni myśliciele. Kwestią tą zajmował się współcześnie żyjący historyk wojskowości Wasilij Nowickij, który apelował do sumienia kadry oficerskiej. Walczył o wdrożenie wśród oficerów szacunku dla żołnierzy²⁷⁶.

Korpus oficerski rozsadzany był przez liczne animozje, oficerowie kawaleryjscy z lekceważeniem odnosili się bowiem do oficerów piechoty. Wewnętrzne urazy miały miejsce wśród oficerów artylerii w zależności od rodzaju obsługiwanych dział. Napięte stosunki były między poszczególnymi pułkami²⁷⁷.

Oficerowie, podobnie jak armiach innych państw, chcąc zawrzeć związek małżeński obowiązani byli uzyskać zgodę swego dowódcy. Kandydatka na małżonkę musiała posiadać odpowiedni majątek i właściwe pochodzenie społeczne²⁷⁸.

Wśród oficerów preferowany był odrębny system wartości. Jego przejawem była m.in. obcość w stosunku do innych warstw społecznych, szczególnie do inteligencji. Przyczyna tkwiła w tym, że oficerowie nie interesowali się ideałami społecznymi, o które walczyła inteligencja²⁷⁹. Zajmowali oni w większości postawę apolityczną. Z nieufnością odnosili się do cywilów zaangażowanych w działalność polityczną, nazywając ich pogardliwie „szpakami”²⁸⁰. Upolitycznienie uważali za coś niestosownego wobec przysięgi złożonej na wierność carowi. Manifest z 17 października 1905 r. zabraniał oficerom przynależności do partii politycznych²⁸¹. W większości oficerowie podporządkowali się tym przepisom. W wydarzeniach rewolucyjnych z 1905-1907 nie uczestniczyli, poza pojedynczymi przypadkami. Jednak opozycyjne nastroje dały znać o sobie poprzez powołanie „Związku Oficerskiego”. Władze wojskowe bacznie przyglądały się temu stowarzyszeniu. W sztabach okręgów wojskowych utworzono specjalne stanowiska dowódców wywiadu i kontrwywiadu²⁸², obsadzane przez oficerów żandarmerii. Oficjalnie w zakresie ich obowiązków leżało zwalczanie szpiegostwa²⁸³, lecz faktycznie ich praca polegała na śledzeniu nieprawomyślnych pracowników sztabu oraz dowódców. Corocznie zestawiali „czarną listę”, na którą wpisywali nielojalnych dowódców; umieszczenie na liście było równoznaczne z pominięciem przy awansach. Oficerowie wojskowi wrogo odnosili się do oficerów żandarmerii. Ci ostatni odegrali niechlubną rolę w znanej kampanii przeciwko Miasojedowowi²⁸⁴.

Większość generałów, którzy byli dowódcami korpusów armii, była w podeszłym wieku; 75% spośród nich miało powyżej 55 lat. Podobnie sytuacja wyglądała wśród dowódców dywizji. Na 70 z nich aż 53 miało ponad 55 lat. W latach poprzedzających wojnę światową nastąpiło wyraźne odmłodzenie kadry oficerskiej, a szczególnie dowódców korpusów. W 1903 r. 67% z nich miało powyżej 60 lat, a w 1914 r. już tylko zaledwie 10%²⁸⁵.

Wśród 36 generałów – dowódców korpusów 13,9% było wielkimi właścicielami ziemskimi. Największym posiadaczem ziemi był W.M. Bezobrazow, który gospodarował na 6 tys. hektarów ziemi i był właścicielem kopalń złota na Syberii. Trzech generałów posiadało majętności powyżej 1 tys. hektarów²⁸⁶.

Dowódcy korpusów według tabeli rang zajmowali równorzędne stanowisko z ministrami, członkami Rady Państwa. Pobory roczne dowódców korpusów wynosiły 9300 rubli, natomiast ministrowie otrzymywali 20 tys., a członkowie Rady Państwa od 12 do 18 tys. rubli. Uposażenie dowódcy dywizji wynosiło 6 tys. rubli, natomiast gubernatorowie zakwalifikowani do tej samej grupy w tabeli rang otrzymywali od 9,6 tys. do 12,5 tys. rubli, czyli prawie dwukrotnie więcej²⁸⁷. Różnice na niekorzyść wojskowych powodowały, że piastowanie wysokich funkcji w armii stawało się coraz mniej atrakcyjne²⁸⁸. W porównaniu ze znacznymi sumami otrzymywanymi przez oficerów starszych zupełnie „nieprzyzwoicie” wyglądały pobory oficerów młodszych. Były one kilkanaście razy mniejsze²⁸⁹.

Przed I wojną światową w korpusie oficerskim można zaobserwować zmiany na lepsze. Nastąpiło wyraźne odmłodzenie kadry, zmienił się jej skład społeczny, zmniejszyła się liczba synów właścicieli ziemskich wśród oficerów wyższych kategorii. Nieznacznie tylko wzrosła liczba przedstawicieli warstwy burżuazyjnej. Wśród młodszych oficerów przybyło reprezentantów niższych warstw społecznych. Wzrosły kwalifikacje bojowe kadry. Mimo tych niekwestionowanych zmian w korpusie oficerskim, trzeba przyznać, że nie do końca wyciągnięto wnioski z lekcji, jaką otrzymano na Dalekim Wschodzie²⁹⁰. Guczkow zarzucał, że podstawowym błędem było to, że w armii zrobiono wiele za „wyjątkiem jej szczytów”²⁹¹.

Na początku wojny w armii rosyjskiej było około 80 tysięcy oficerów. Brakowało kadry do obsadzenia około 3 tys. stanowisk oficerskich²⁹². Sformowanie nowych jednostek i duże straty wśród oficerów postawiły na porządku dziennym sprawę kształcenia kadr dowódczych. Nie myślano już o jakości kształcenia w renomowanych uczelniach, tylko o przyśpieszonym kształceniu w ciągu 3-4 miesięcy „praporszczykow” uzupełniających niedobór oficerów. Szkoły wojskowe przystosowano do „produkcji” oficerów okresu wojennego²⁹³. Liczba tych szkół stale wzrastała. W 1915 r. wykształcono 30 tys. oficerów, w 1916 r. w 38 szkołach – 50 tys. Braki kadrowe powodowały, że uzdolnionych żołnierzy kierowano do szkół podchorążych i zdobywali oni stopnie oficerskie: w 1915 r. – 2 tys., w 1916 r. ponad 12 tys.²⁹⁴ Kadry oficerskie przygotowywały też szkoły podchorążych pospolitego ruszenia (opołczenija) oraz szkoły przy sztabach frontów i brygadach zapasowych. Stopień chorążego (praporszczyka) otrzymywali także w szerokim zakresie podoficerowie za zasługi bojowe. Według wyliczeń przeprowadzonych przez historyków rosyjskich, w latach 1914-1917 armię rosyjską zasiliło 220 tys. oficerów, którzy wykształcenie uzyskali w przyśpieszonym tempie. Pod koniec wojny zostało już tylko 4% oficerów z wykształceniem zdobytym przed sierpniem 1914 r.²⁹⁵ Mimo dotkliwych braków, oficerowie rezerwy z cenzusem wyższego wykształcenia byli zwalniani od służby frontowej²⁹⁶.

C) SYTUACJA GOSPODARCZA

Utworzenie wielomilionowej armii i jej utrzymanie w gotowości bojowej przez wiele lat postawiło ogromne wyzwanie przed gospodarką rosyjską²⁹⁷. Rosja carska znajdowała się daleko w tyle za mocarstwami europejskimi pod względem rozwoju gospodarczego. W 1913 r. dochód narodowy wynosił 102,2 rubla na osobę, natomiast w USA – 695, w Wielkiej Brytanii – 463, we Francji – 355 i w Niemczech 292 ruble. Udział przemysłu rosyjskiego w produkcji światowej wynosił 6%. O słabym poziomie rozwoju przemysłowego świadczyły wskaźniki zatrudnienia ogółu ludności czynnej zawodowo: 10% w przemyśle i 76% w rolnictwie²⁹⁸.

Przemysł rosyjski charakteryzował się ponadto słabym poziomem technicznym. W większości fabryk maszyny i urządzenia były znacznie zużyte. W 1913 r. w stosunku do innych państw wydobywano mało węgla kamiennego – 36 mln ton, zaś ropy naftowej 9,2 mln, prawie czterokrotnie mniej niż w Stanach Zjednoczonych, mimo że zasoby rosyjskie ocenia się na trzykrotnie wyższe. Produkcja surówki żelaza wynosiła 4,2 mln ton i była siedem razy mniejsza od amerykańskiej, 2,5 razu od niemieckiej i dwa razy od brytyjskiej. W produkcji metali nieżelaznych Rosja zajmowała odległe miejsce na końcu tabel światowych. Braki w tym zakresie musiała pokrywać importem z odległych rejonów świata²⁹⁹.

Nie najlepiej prezentował się przemysł maszynowy. Jedna trzecia maszyn była produkowana w kraju, a dwie trzecie przywożono z innych państw. Uzależnienie od importu przy przedłużającym się konflikcie wojennym stawiało Rosję w trudnej sytuacji³⁰⁰.

Z punktu widzenia geograficznego przemysł rosyjski był niekorzystnie rozmieszczony. Poważna jego część usytuowana była w zachodniej części cesarstwa. W razie niepowodzeń wojennych Rosja traciła duże zasoby przemysłowe. W zachodniej części było bowiem 36% ogólnej liczby przedsiębiorstw, zatrudniających 27% pracowników i wytwarzających 29% produkcji globalnej³⁰¹.

W 1915 r. po utracie ziem polskich i nadbałtyckich Rosja miała poważnie osłabiony potencjał gospodarczy. Najdotkliwiej odczuwała stratę Zagłębia Dąbrowskiego. W przemyśle metalowym na 1833 przedsiębiorstwa 520 znalazło się w rękach niemieckich i austro-węgierskich³⁰². Na ogólną liczbę 13 858 przedsiębiorstw Rosja utraciła 1209 (8,7%)³⁰³. Rosjanie starali się ewakuować z zagrożonych terenów zakłady przemysłowe i przewieźć w głąb cesarstwa. Do 1916 r. ewakuowano tylko z ziem polskich około 273 przedsiębiorstwa. Odbywało się to w wielkim pośpiechu i chaosie. W drugiej połowie 1916 r. na 400 ewakuowanych przedsiębiorstw produkcję wznowiło 70, a dalsze 112 usiłowano uruchomić³⁰⁴.

W drugiej połowie 1915 r. w Rosji wystąpił wyraźnie odczuwany niedostatek żywności³⁰⁵. W następnym roku przyjął on rozmiary zatrważające³⁰⁶. Był to już kryzys żywnościowy. W najbardziej newralgicznych obszarach państwa dostarczano zaledwie około 35% niezbędnych produktów żywnościowych³⁰⁷. Car był wysoce zaniepokojony tą sytuacją. Dał temu wyraz w swoich listach do żony. Otwarcie pisał o tym, że Stürmer jest wspaniałym człowiekiem, ale nie podoła trudnemu zadaniu. Wymiana go na innego polityka też niczego dobrego nie mogła przynieść. Był właściwie bezradny³⁰⁸. Podobnie rząd, który toczył spory kompetencyjne ze Stawką o to, kto jakim terenem ma zarządzać. Premier Goremykin twierdził między innymi, że rząd zajmuje się obszarem pozafrontowym, a sprawy wojny nie leżą w jego kompetencjach. Wielki książę Mikołaj Mikołajewicz wydawał rozporządzenia, które dotyczyły ludności daleko poza frontem³⁰⁹. Występowały komplikacje przy wzywaniu ludności cywilnej do kopania rowów; nie było w tej kwestii precyzyjnych przepisów³¹⁰. Gospodarka kraju podporządkowana została zaspokajaniu potrzeb armii walczących na pierwszej linii, a duże rzesze ludności pozostawione zostały samym sobie. Nie docierały do nich nawet artykuły pierwszej potrzeby. Chłopi przestawali uprawiać ziemię m.in. z powodu wysokich cen maszyn i narzędzi rolniczych, braku rąk do pracy i żywiołowo rosnącej inflacji³¹¹. Do zaostrzenia sytuacji żywnościowej przyczyniły się komplikacje komunikacyjne³¹². Efektem było nierównomierne rozmieszczenie zasobów żywnościowych na wielu obszarach Rosji. Magazyny na Syberii i w Turkiestanie były przepełnione zbożem, którego nie można było przerzucić na tereny dotknięte głodem³¹³.

Widmo głodu zaczęło zagrażać oddziałom frontowym, mimo że rok 1916 należy zaliczyć do urodzajnych. W Rosji carskiej niedobór żywności wynikał w istocie nie z jej braku, lecz z bałaganu organizacyjnego, trudności komunikacyjnych i braku siły roboczej. Dostawy były znacznie zaniżone w stosunku do potrzeb. Dała się także odczuć tendencja do zmniejszenia obszaru produkcji rolnej w 1916 r. w stosunku do 1914 r. (m. in. zbóż o około 20%) oraz spadek produkcji mięsa, którego wystarczało zaledwie na pokrycie 50% potrzeb armii³¹⁴. W miesiącach sierpniu-wrześniu 1916 r. zrealizowano zaledwie 50% dostaw żywności i furażu dla potrzeb wojsk Frontu Południowo-Zachodniego³¹⁵.

Gospodarka rosyjska potrzebowała głębokich przeobrażeń gospodarczych. W sytuacji, gdy Rosja była odcięta niemal od całego świata, było to zadanie niezwykle trudne³¹⁶.

Podejmowane były próby przystosowania przemysłu do potrzeb toczącej się wojny. Od lutego 1915 r. ze strony Komitetu do Spraw Artylerii czynione były wysiłki mające na celu zmilitaryzowanie gospodarki. Przedstawiciele poszczególnych resortów nie mogli wypracować wspólnych uzgodnień. Tempo podejmowania decyzji nie było dostosowane do warunków wojennych. Wstępny projekt został przygotowany i wówczas zdymisjonowano Suchomlinowa, którego zastąpił wspomniany Poliwanow³¹⁷.

W Rosji w 1916 r., podobnie jak w Niemczech, zmierzano doprowadzić do mobilizacji przemysłu dla potrzeb wojny. Koncepcję taką opracował Główny Zarząd Artylerii pod kierunkiem Manikowskiego. Przewidywał on budowę zakładów zbrojeniowych, rafinerii ropy naftowej, stalowni, hut aluminium. Program ten wobec oporu niektórych czynników rządowych został również odrzucony³¹⁸. W obliczu dużego deficytu metali powołano do życia Komitet Metalurgiczny. Jego zadaniem była reglamentacja metali³¹⁹.

W zakładach przemysłowych produkujących na potrzeby armii występował niedobór wykwalifikowanych robotników. Dyrektorzy fabryk domagali się zwolnienia robotników wcielonych do wojska. Niewątpliwie istniała taka potrzeba, ale dowództwo wojskowe zasłaniało się złym wpływem moralnym zwolnień fachowców na ich kolegów. Później, gdy już ustalono, że wybitnych specjalistów będzie można zwolnić z wojska, zażądano, aby fabryki wskazały miejsce ich pobytu. Było to nie do zrealizowania w warunkach bałaganu wojennego, jaki się wytworzył w Rosji. Podobnym niepowodzeniem kończyły się starania o zwolnienia rekrutów³²⁰. Dwuletnie bezprzedmiotowe dyskusje unaoczniły bezsilność władz, które nie były w stanie rozwiązać jednego z podstawowych problemów³²¹. Dopiero w 1916 r., gdy istniała groźba załamania się dostaw dla formacji frontowych, władze zadecydowały o odroczeniu dla 400 tys. robotników odbywania służby wojskowej. Podjęto też decyzję o zwolnieniu niezbędnej grupy fachowców z armii czynnej³²².

W 1916 r. władze podejmowały próbę uzdrowienia sytuacji. Metody, które miały temu służyć, nie były najlepsze, wielką nadzieję pokładano bowiem w tworzeniu nowych instytucji. Powołano do życia Komitet Specjalny do Walki z Drożyzną pod zwierzchnictwem Aleksego Oboleńskiego. Jak wiele innych tego typu organizacji, Komitet rozrósł się do niebywałych rozmiarów i był mało sprawnym ciałem. Trudną sytuację żywnościową można było polepszyć głównie poprzez głębokie reformy, których przeprowadzenie wymagało szybkiego i zdecydowanego działania. Minister rolnictwa Aleksander Naumow, odpowiedzialny za sprawy żywnościowe, zwierzał się, że był ubezwłasnowolniony na swoim stanowisku. Jeżeli zwracał się do kogoś z prośbą o natychmiastowe rozwiązanie problemu, najczęściej otrzymywał odpowiedź, że sprawa wymaga rozważenia i w ten sposób była odkładana na bok aż przestano się nią zajmować w imię „wyższej polityki”³²³. Wszystko, co robiono w tym kierunku, można nazwać co najwyżej „zabiegami kosmetycznymi”. Z wielką skrupulatnością przeprowadzano inwentaryzację zasobów żywnościowych. Zajmowały się tym najwyższe organy państwowe. Pozostawiły one w swoich archiwach imponujące spisy zboża i mięsa. Rzecz jednak w tym, że – jak pisał Ludwik Bazylow – od sprawozdawczości jeszcze nikt się nie najadł³²⁴.

Skomplikowana sytuacja była też w dziedzinie transportu, a szczególnie w kolejnictwie. 1 lipca 1916 r. Rosja dysponowała 19 684 parowozami, z których ponad 3000 było remontowanych³²⁵. W grudniu 1916 r. liczba użytkowanych parowozów uległa znacznemu zmniejszeniu i wynosiła 16 837 parowozów i ok. 460 tys. wagonów kolejowych; oznaczało to wyraźną redukcję w porównaniu z rokiem poprzednim³²⁶. Niedostatek pogłębiała samowola naczelników stacji kolejowych. Byli oni niemal „udzielnymi władcami” trakcji. Za cenę wysokich łapówek przekazywali w ręce pośredników wyjątkowy towar, jakim były wagony kolejowe. U tych akwizytorów można było nabyć wagony za odpowiednio wysoką cenę. Grozę sytuacji potęgował fakt, że puste wagony krążyły wzdłuż dróg, którymi transportem konnym przewożono z wielkim trudem artykuły żywnościowe. Na liniach kolejowych zapanował niesamowity zamęt i nieporządek ³²⁷.

Dodatkowe perturbacje na kolei w strefie przyfrontowej powodowało oddzielne podporządkowanie kolei: Ministerstwu Komunikacji i dowódcom armii³²⁸. Stąd wynikało podwójne kierownictwo na stacjach kolejowych w obszarze przyfrontowym. Do pełniących swoje funkcje naczelników dodano jeszcze komendantów wojskowych, oficerów nieprzydatnych w służbie liniowej. Często komendanci wojskowi wymachując pistoletem udowadniali, kto tu jest gospodarzem. Bywało i odwrotnie: naczelnicy cywilni domagali się posłuszeństwa od komendantów wojskowych. Rzadko osiągano jednomyślność w podejmowaniu decyzji³²⁹.

Trudności kolejnictwa próbowano przezwyciężyć poprzez modernizację starych i budowę nowych linii kolejowych. Zabiegi w tym zakresie nie przyniosły jednak radykalnej poprawy. Największym osiągnięciem była budowa kolei murmańskiej o długości ponad 1000 km³³⁰. Powstała ona w rekordowym tempie 21 miesięcy (od marca 1915 do listopada 1916 r.). Linia ta zmniejszyła niedogodności związane z izolacją Rosji wobec pozostałych państw europejskich³³¹. Doprowadzono do końca budowę linii kolejowej nadamurskiej łączącej Czytę z Władywostokiem. Przekształcono linię kolejową wąskotorową na szerszą z Wołogdy do Archangielska. Zapoczątkowano modernizację magistrali transsyberyjskiej, poszerzając ją o drugą parę torów kolejowych³³². W maju 1916 r. głośna była sprawa budowy linii kolejowej z Moskwy do Zagłębia Donieckiego przy pomocy kapitału amerykańskiego³³³. Najkrótsza trasa łącząca Rosję z Zachodem przebiegała przez Finlandię, Zatokę Botnicką, Szwecję i Norwegię. Niemiecka blokada spowodowała, że droga ta była szczególnie niebezpieczna. Rosyjskie okręty i łodzie podwodne dokonywały karkołomnych wyczynów, aby utorować ten szlak komunikacyjny³³⁴.

W 1916 r. powszechnym zjawiskiem był system kartkowy na podstawowe artykuły żywnościowe. Ich brak spowodował uruchomienie czarnego rynku, na którym krociowe zyski osiągali spekulanci, często powiązani z wysoko postawionymi osobistościami³³⁵.

Prasa przedstawiała sensacyjne doniesienia na ten temat. Oszustwa przy dostawach w wojnie rosyjsko-tureckiej 1877-1878 r. były zapewne kroplą w morzu malwersacji dokonywanych podczas I wojny światowej. Wyrastały niebagatelne fortuny i to nie tylko handlowców, ale i samorządowców oraz deputowanych do Dumy. Wśród nich ze zgorszeniem wymieniano nazwisko Aleksandra Stołypina – brata zgładzonego w zamachu premiera³³⁶.

Pod koniec 1916 r. odnotowano w Rosji wzrost produkcji przemysłowej w porównaniu z 1913 r. o 21%, i to pomimo że utracono lub zaniechano produkcji w 5385 przedsiębiorstwach. Przemysł produkował głównie na potrzeby armii – broń, amunicję, żywność, umundurowanie itp.³³⁷. Około 80% produkcji włókienniczej szło na wyposażenie armii³³⁸. Na korzystne zmiany nie trzeba było długo czekać. Największy postęp dokonał się w produkcji uzbrojenia. W porównaniu z poziomem osiągniętym w 1913 r. w szczytowym okresie w 1916 r. nastąpił wzrost do 229,3%³³⁹. Przemysł rosyjski na koniec 1915 r. zatrudniał 2 mln 500 tys. pracowników, z których 72% (1,8 mln) pracowało na potrzeby armii³⁴⁰, a towarów wyprodukowano na łączną kwotę 6 mld 891 mln rubli³⁴¹.

Podstawowym mankamentem tego wzrostu był jednostronny rozwój produkcji przemysłowej. Wszystkie wysiłki były skupione na produkcji uzbrojenia, a zaniedbano inne działy produkcji wojennej. Przejawem narastającego kryzysu był także spadek „produkcji cywilnej”. Towarzyszył temu wzrost cen podstawowych artykułów żywnościowych. W połowie 1916 r. były one już dwu- lub trzykrotnie wyższe³⁴². Zamierzano ratować sytuację wprowadzając stałe ceny dla czterech podstawowych zbóż³⁴³. Wiele artykułów pierwszej potrzeby było niedostępnych dla przeciętnego obywatela.

Niepokojącym zjawiskiem było załamanie się wymiany ekonomicznej („cywilnej”) z innymi krajami. W ostatnim roku przed I wojną światową eksport rosyjski do krajów europejskich, a także szlakami południowymi wynosił 1 mld 421 mln rubli. 95% z tej sumy stanowiły kwoty uzyskane z wywozu żywności. W 1916 r. ogólna wartość eksportu spadła do 600 mln rubli. Zdecydowanie wzrósł poziom importu: z 1,2 mld rubli w 1913 r. do 2,8 mld rubli na koniec 1916 r. Deficyt w handlu zagranicznym wynosił 2,2 mld rubli³⁴⁴. W 1913 r. 47,4% wartości importu przypadało na Niemcy, 12,5% na Wielką Brytanię, 5,8% na Stany Zjednoczone, 4,1% na Francję. Nie ulega wątpliwości, że zerwanie stosunków handlowych z Niemcami gospodarka rosyjska odczuła boleśnie³⁴⁵.

Wojenne wydatki Rosji wzrastały w zawrotnym tempie: w 1914 r. – 1 mld 655 mln rubli, w 1915 r. – 8 mld 818 mln rubli (39,6% dochodu narodowego), w 1916 r. – 14 mld 573 mln rubli. Koszt jednego dnia wojny wynosił około 28 mln rubli (dane do końca 1916 r.)³⁴⁶. W latach 1916-1917 udział wydatków wojennych w dochodzie narodowym Rosji wzrósł do 50%; średnia roczna w tych latach wynosiła 38,7%. Pod tym względem dorównywała Rosji tylko Wielka Brytania (we Francji było to 25,6%, w Niemczech 31,6%)³⁴⁷.

Finansowanie kosztów wojny odbywało się głównie z budżetu państwa, ale jego zasoby nie były jedynym źródłem. Starano się wykorzystać różne składniki majątku narodowego. Sięgano do nagromadzonych zapasów. Majątek trwały – praca wielu pokoleń – popadał w ruinę i nie było środków żeby go odbudować³⁴⁸. Ograniczono w sposób nadmierny wydatki na inwestycje. Konsumpcja ogółu ludności była na pograniczu poziomu głodowego. Dochód narodowy w Rosji w latach 1916-1917 w porównaniu z 1913 r. spadł o 25%. Niewiele mniej w Wielkiej Brytanii (o 21%), ale najwięcej w tym samym okresie w Niemczech – 43%. Rząd rosyjski ratując budżet zaciągał pożyczki wewnętrzne i dopuszczał do emisji pieniądza papierowego, co powodowało wysoką inflację. Przez cały okres wojny następował szybki wzrost cen, który nie był rekompensowany podwyżkami płac³⁴⁹.

W latach 1914-1917 kredyty rosyjskie wynosiły 36 mld rubli, z których 68% stanowiły pożyczki wewnętrzne, a resztę kredyty zagraniczne³⁵⁰. 14 lipca 1916 r. na konferencji ministrów finansów w Londynie Piotr Bark (minister finansów Rosji) miał już duże kłopoty, żeby uzyskać następne kredyty na dogodnych warunkach. Anglicy i Amerykanie w zamian za pożyczkę żądali pod zastaw 30% złota. Dopiero groźba zaprzestania działań ofensywnych przez Rosjan złagodziła stanowisko finansistów amerykańsko-brytyjskich³⁵¹.

Przedłużająca się wojna i doznane niepowodzenia spowodowały, że zmniejszył się udział kapitału zagranicznego w gospodarce rosyjskiej. W 1914 r. przyrost kapitału zagranicznego wynosił 155 mln rubli, a w 1916 r. już tylko 50 mln rubli³⁵².

W produkcji uzbrojenia ważnym elementem było przestawienie wytwórczości prywatnych przedsiębiorstw na produkcję zbrojeniową drogą tzw. konwersji. Niemcy, Francja i Wielka Brytania z trudnościami, ale dosyć szybko uporały się z tym problemem. W Rosji potrzeba było silnego wstrząsu, jakim były niepowodzenia wojenne z 1915 r., aby przemysł skupiony w rękach prywatnych przejął w większym stopniu produkcję zbrojeniową. W drugiej połowie 1915 r. uzyskano duży postęp, bowiem 55% uzbrojenia wytwarzano w prywatnych przedsiębiorstwach. W ciągu 1915 r. produkcja zbrojeniowa w zakładach prywatnych podwoiła się. Później potrzeba było około czterech miesięcy roku 1916, żeby następne zakłady przestawiły swoją produkcję dla potrzeb formacji frontowych³⁵³.

Rosję w dużej mierze dotknął kryzys paliwowy³⁵⁴. Jego objawy, jak już wspomniano, występowały w przededniu I wojny światowej, a w okresie wojny jeszcze bardziej się pogłębiły. Dotkliwie odczuwano niedostatek węgla kamiennego, ropy naftowej, benzyny, nafty³⁵⁵. Niedobór paliw we wrześniu, październiku i listopadzie 1916 r. ocenia się na 32%. Dotykał on wszystkie gubernie, ale najbardziej boleśnie odczuwany był w Moskwie i Piotrogrodzie³⁵⁶. Mała ilość paliw wynikała w dużym stopniu z niewłaściwej dystrybucji i katastrofalnej sytuacji w transporcie³⁵⁷.

D) KRYZYS W DZIEDZINIE WYPOSAŻENIA
I ZAOPATRZENIA ARMII W LATACH 1914-1916

Niedobór broni i amunicji miał swój początek w błędzie popełnionym w planowaniu mobilizacyjnym³⁵⁸. Wynikał też z nadmiernego zużycia w pierwszych miesiącach walk³⁵⁹. Na początku wojny w armii było około 4930 tys. karabinów i 500 tys. rewolwerów, a powinno być dwa razy tyle³⁶⁰. Miesięczne ubytki broni obliczano na 200 tys. karabinów, a fabryki rosyjskie u schyłku 1915 r. zdolne były do wyprodukowania 100 tys. karabinów miesięcznie, czyli zaledwie w połowie zaspakajały ubytek broni. O pokryciu deficytu nie można było nawet myśleć³⁶¹.

Tych trudności nie dało się przezwyciężyć w ciągu kilku pierwszych miesięcy wojny. Miesiące zimowe przełomu 1914/1915 r. przyniosły jeszcze większe komplikacje, bo pogorszyły się możliwości dowozu broni oraz amunicji z państw zachodnich³⁶². Pozostawało jedyne wyjście: ukryć ten fakt przed przeciwnikiem i liczyć na to, że w Niemczech i Austro-Węgrzech również wystąpi analogiczny niedobór. Możliwość zatajenia tych trudności prezentowała się jednak jako zadanie niezwykle trudne, bo jednocześnie należało nie informować własnego społeczeństwa o niedostatku broni i amunicji. Po ujawnieniu tego niedoboru zarówno rząd, jak i opozycja miały duży żal do dowództwa za przemilczenie tego bolesnego faktu³⁶³. Zaczęto podejrzewać, że było to celowe działanie i że kryje się za tym zdrada³⁶⁴.

Wielu znawców zagadnień wojskowych próbowało dociec, dlaczego Rosja, w okresie przedwojennym wydatkująca kolosalne sumy na zbrojenie, już na początku wojny odczuwała tak dotkliwie niedobór broni i amunicji. Okazało się, że obok zacofania gospodarczego i złych wyliczeń doszedł jeszcze jeden element. Rosja przed wojną przystąpiła do rozbudowy sił morskich, wysuwając się na drugie miejsce w Europie pod względem wydatków. W ciągu pięciu lat poprzedzających wybuch wojny łączny przyrost budżetu Ministerstwa Wojny wynosił 195,5 mln rubli, a Morskiego był prawie o 50% wyższy – 285,64 mln rubli. W ciągu wojny Ministerstwo Morskie wyasygnowało 800 mln rubli w złocie. Dodatkowe obciążenie budżetu wydatkami na budowę okrętów, które „rdzewiały” w portach, nie było najszczęśliwszym posunięciem³⁶⁵. Trzeba przyznać, że nie wszyscy historycy polscy zgadzają się z tym poglądem.

Na początku grudnia 1915 r., jak już wspomniano w dalszym ciągu utrzymywał się niedobór karabinów w armii. Słabo rozwinięty przemysł rosyjski nie był w stanie wypełnić postawionych przed nim zadań³⁶⁶. Rozszerzyć rodzimą produkcję karabinów było niezwykle trudno. Budowa nowych fabryk wymagała wielkich nakładów finansowych i nie mogła nastąpić odpowiednio szybko, Rosja zaś potrzebowała natychmiastowych dostaw. Ożywiona polemika przekonała władze rządowe o celowości budowy zaledwie jednej fabryki. Należało też pokonać wiele innych przeszkód. W krajowym przemyśle zbrojeniowym dało się zauważyć lekceważenie precyzyjnego wykonywania poszczególnych elementów. Takie pojęcia jak „jedna tysięczna część cala” były obce mentalności kadry technicznej i robotników rosyjskich. Dopiero lekcje poglądowe w postaci zwrotu całej partii wyrobów zmusiły do przestrzegania „reżimu technologicznego”. Główny Zarząd Artylerii jako zasadniczy organ do zamówień rządowych napotkał bariery trudne do natychmiastowego przezwyciężenia. Przemysł był nieprzygotowany do produkcji uzbrojenia na tak dużą skalę. Brakowało mu elastyczności w przestawieniu się na nowy asortyment produkcji. Dotyczy to w głównej mierze przemysłu prywatnego, nie posiadającego tradycji produkcji militarnej i dysponującego słabo wyszkolonymi robotnikami i kadrą techniczną. Dużo wysiłku musiał włożyć Główny Zarząd Artylerii, a w jego imieniu gen. Symeon N. Wankow, aby wdrożyć produkcję nawet najprostszego pocisku artyleryjskiego. Zdarzały się przypadki, że nawet wytwórnie stojące na wysokim poziomie technicznym miały wielkie problemy z produkcją, wydawałoby się, mało skomplikowanych zapalników³⁶⁷.

Generałowie rosyjscy narzekali, że nie ma „rosyjskiego Kruppa”. Ratunek widziano w zamówieniach zagranicznych w takich państwach, jak Francja, Wielka Brytania, Włochy, Japonia³⁶⁸, Stany Zjednoczone. W początkowym okresie główna trudność przy zamawianiu karabinów polegała na tym, że państwa sojusznicze nie miały nadmiaru broni, natomiast państwa neutralne oficjalnie nie mogły jej sprzedawać i trzeba było skorzystać z pośredników, co niosło duże ryzyko trafienia na nieuczciwych dostawców³⁶⁹. Aby zamówienia mogły być realizowane skutecznie, należało pilnie ujednolicić zakupy poprzez stworzenie za granicą sprawnie zarządzanego centralnego organu. W tym celu wysłany został do Londynu gen. Timoczenko-Rubaj, jednak niał on ograniczone pełnomocnictwa i miękki charakter, a nawet brakowało mu roztropności. Jego misja zakończyła się niepowodzeniem. Dużą pomoc Rosji starał się okazywać brytyjski marszałek Horatio Herbert Kitchener³⁷⁰. Zamówił on w fabryce Vikkers dla rosyjskiej armii 1 mln karabinów i 5 mln pocisków artyleryjskich 76 mm. Było to trudne do zrealizowania, ponieważ firma Vikkers zaopatrywała armię brytyjską i nie była w stanie uruchomić dodatkowej produkcji. Na przełomie zimy i wiosny 1915 r. fabryki rosyjskie produkowały 67 tys. karabinów miesięcznie, a zagraniczne dostawy w tym samy okresie wynosiły 16 tys. Kitchener w marcu 1915 r. pisał, że jeśli armia rosyjska nie otrzyma zamówionej ilości pocisków, to latem będzie zmuszona do głębokiego odwrotu. Jego słowa okazały się prorocze. Deficyt uzbrojenia przypadł na okres największego nasilenia niemieckiej ofensywy na froncie rosyjskim³⁷¹.

Do Francji i Wielkiej Brytanii wyjechała misja wojskowa na czele z admirałem Aleksandrem Rusinem, szefem sztabu marynarki³⁷². Delegacja ta przebywała w obu wymienionych państwach od 14 października do 15 grudnia 1915 r. 10 listopada w Londynie z udziałem delegacji angielskiej, francuskiej, włoskiej i rosyjskiej zebrała się konferencja w celu uregulowania stosunków wojenno-ekonomicznych³⁷³. Rezultatem rozmów było porozumienie w sprawie zamówień rządowych oraz powołanie Międzynarodowej Komisji do Spraw Zaopatrzenia³⁷⁴ z Centralnym Biurem Statystycznym Sojuszniczych Państw. W Biurze tym trzeba było składać zamówienia i miesięczne sprawozdania z produkcji uzbrojenia³⁷⁵.

Delegacja rosyjska 3 grudnia 1915 r. podpisała w Paryżu konwencję wojskowo-ekonomiczną. W roli sygnatariuszy wystąpili Aleksiej A. Ignatiew i Albert Thomas. W konwencji zostały ściśle sprecyzowane zasady zamówień rządowych. Rosja otrzymała także pożyczkę w kwocie 125 mln franków na zakup sprzętu wojskowego³⁷⁶.

Delegacji rosyjskiej chodziło o wynegocjowanie dostaw: 2700 dział, 1 mln karabinów i 3 mld naboi do nich, 21 300 karabinów maszynowych i 3 mld naboi. Oprócz tego Rosja potrzebowała prochu, samochodów, motocykli. Rozmowy były prowadzone na szczeblu ministerialnym. Ze strony angielskiej występował szef resortu zaopatrzenia (i wyposażenia) David Lloyd George, a z francuskiej Albert Thomas, który odwiedził Rosję jeszcze dwukrotnie. Rezultaty tych rozmów nie napawały optymizmem³⁷⁷. Najgorzej przedstawiała się sytuacja z zamówieniami na ciężkie działa, których potrzebowano w liczbie 300 sztuk. Ich dostawa miała potrwać do wiosny 1916 r. Po objęciu stanowiska szefa sztabu armii brytyjskiej przez gen. William Robertsona nastąpił okres przyjaznego klimatu dla stosunków angielsko-rosyjskich nazywany „okresem Robertsona”. Szef sztabu wysoko cenił sojusznicze znaczenie Rosji wśród państw koalicji³⁷⁸.

Mimo znacznej poprawy w dostawach, niedobór sprzętu wojskowego i amunicji utrzymywał się. Nadzieję pokładano w Stanach Zjednoczonych³⁷⁹. Z fabryk amerykańskich zamierzano otrzymać do wiosny 1916 r. 850 tys. karabinów, jednakże takiej ilości Amerykanie nie byli w stanie dostarczyć. Do końca 1916 r. przesłali 360 tys. karabinów³⁸⁰. Amerykanie okazali się niesumiennymi dostawcami. Zrealizowali zaledwie 2% zamówień dotyczących sprzętu artyleryjskiego; słabo wywiązywali się także z dostaw obrabiarek, maszyn, samochodów. Lepiej sytuacja prezentowała się przy dostawach lekkich i ciężkich karabinów maszynowych. Zupełnie poprawnie wyglądała dostawa sprzętu kolejowego – parowozów, wagonów, szyn itp.³⁸¹.

W styczniu 1916 r. w portach Archangielska i Aleksandrowska czekało na dalszy przewóz 685 700 karabinów³⁸². Rosja wysyłała olbrzymie ilości złota, które zasiliły rynki zagraniczne. W zamian otrzymywała sprzęt wojskowy, którego jednak stale było za mało³⁸³.

Koncesjonowany system zamówień sprzętu wojskowego i amunicji za granicą pozostawiał wiele do życzenia. Nie był on przemyślany i uporządkowany, toteż powodował wielki chaos³⁸⁴. Nabywanie broni od krajów neutralnych w ramach kontrabandy stworzyło niezdrową atmosferę wokół tych transakcji. Aleksander Łukomski, wiceminister w Ministerstwie Wojny odpowiedzialny za zamówienia, wspominał o dużych kłopotach. Zgłaszali się do niego ludzie różnego pokroju i zabiegali o otrzymanie zamówień. Byli to obcokrajowcy, kupcy, studenci, dygnitarze, zdymisjonowani generałowie, a nawet podejrzane panie tytułujące się „frejlinami cara”. Wielu z nich było pospolitymi oszustami. Zależało im na tym, aby otrzymać zamówienie i zaliczkę na jej realizację, by natychmiast odsprzedać je z zyskiem. Namnożyło się dużo firm zagranicznych oferujących swoje usługi. Wiele z nich nie miało nic wspólnego z pośrednictwem w sprzedaży uzbrojenia³⁸⁵. Trzeba było mozolnej pracy, żeby sprawdzić wiarygodność tych firm, a nie w każdym wypadku było to możliwe. Poprawa nastąpiła po powołaniu centralnego organu do spraw zamówień w Londynie. Zdarzały się też przypadki, że nawet termin zamówień gwarantowanych przez rząd brytyjski przeciągał się, jak to miało miejsce w przypadku zapotrzebowań złożonych w fabryce Remingtona³⁸⁶. Na wiadomość o tym, że realizacji zamówień podjęło się wiele podejrzanych firm, wyjaśnień zażądał Michał Rodzianko, przewodniczący Dumy Państwowej. Rozpętała się z tego powodu wielka burza. Pojawiło się też wielu pseudonaukowców z rekomendacji znanych osobistości, którzy obiecywali wyprodukować cudowną broń chemiczną. Jeden z nich, niejaki Bratoliubow, zainkasował 250 tys. rubli zaliczki, a okazało się, że ta cudowna broń do niczego nie jest przydatna, gdyż zawierała groźny w użytkowaniu fosfor³⁸⁷.

Zapowiedź radykalnej poprawy w wyposażeniu armii nastąpiła po 10 marca 1916 r. Wówczas między przedstawicielami Wielkiej Brytanii i Rosji podpisana została umowa na dostawę sprzętu wojskowego o wadze 2 mln ton. Miał on być dostarczony do Archangielska w ciągu jednego okresu nawigacyjnego. Jednodniową dostawę obliczano na 74 tys. ton³⁸⁸.

Największe kłopoty były z zamówieniami dział, karabinów maszynowych, materiałów wybuchowych, zapalników, samolotów i karabinów. Materiały wybuchowe próbowano zamawiać przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, ale ich dostawa była utrudniona, pełna niebezpieczeństw i po wygórowanych cenach. Postanowiono całą produkcję materiałów wybuchowych zorganizować w kraju i powierzono to zadanie chemikowi, gen. Władimirowi N. Ipatiewu. Z wielkim trudem udało mu się zorganizować w Okręgu Donieckim odpowiednie przedsiębiorstwa³⁸⁹.

U schyłku 1915 r. armia rosyjska miała 2,7 mln karabinów³⁹⁰. Do końca 1916 r. wyprodukowano w Rosji 2 166 296 karabinów i naprawiono 2 mln 830 tys. Łącznie w czasie wojny dokonano za granicą zakupu 1 mln 820 tys. karabinów³⁹¹. Były to karabiny różnorodne; doliczono się około 10 wzorów³⁹². Richard Pipes podaje, że zimą 1915/1916 r. przetransportowano do Rosji od sojuszników 1 mln karabinów. Odpowiadało to rocznej produkcji krajowej. Wydaje się, że szacunki te są zawyżone. Ponadto Rosjanie zdobyli na przeciwnikach 700 tys. karabinów³⁹³. W okresie marzec-kwiecień 1916 r. armia rosyjska dysponowała 3 mln 600 tys. karabinów³⁹⁴. W ciągu trzech lat wojny zapotrzebowanie było na 17 mln 700 tys. karabinów, a brakowało 6 mln karabinów³⁹⁵. Ten poważny niedobór mocno zaważył na zdolności bojowej armii. Karabinów maszynowych również było za mało. Trzeba jednak stwierdzić, że tuż przed rozpoczęciem bitwy pod Łuckiem w wyposażeniu nastąpiła znaczna poprawa. Michaił Bielajew – generał, delegat rządu rosyjskiego do spraw zamówień broni w Wielkiej Brytanii, późniejszy minister wojny – stwierdził, że w maju 1916 r. deficyt karabinów przestał być groźny³⁹⁶.

Interesującą kwestią jest ustalenie, do których oddziałów kierowane były dostawy karabinów. Na ogólną liczbę 2 mln karabinów pozyskanych w Japonii, Włoszech, Francji i zdobycznych austriackich oraz niemieckich: 763 tys. japońskich przeznaczono na wyposażenie armii Frontu Północnego, 300 tys. zdobycznych austriackich na wyposażenie żołnierzy Frontu Południowo-Zachodniego, ok. 400 tys. włoskich przeznaczono dla jednej armii na Froncie Zachodnim i częściowo dla batalionów zapasowych. Francuskie karabiny dostarczono do batalionów zapasowych (około 550 tys.) i na Front Kaukaski (około 86 tys.)³⁹⁷. Stany Zjednoczone Ameryki dostarczyły 657 tys. karabinów³⁹⁸. Brakuje danych o dostawach brytyjskich.

Szacuje się, że w chwili wybuchu wojny niedobór naboi karabinowych wynosił 2 mld sztuk. Zamierzano zwiększyć produkcję i uruchomić dostawy zagraniczne. W 1916 r. armia rosyjska otrzymała 2 mld 315 mln naboi karabinowych (1 mld 482 mln były to dostawy krajowe, 833 mln od sojuszników i Stanów Zjednoczonych). Był to dwukrotny wzrost w porównaniu z rokiem poprzednim. Pomimo tych zabiegów, sytuacja pod względem wyposażenia w naboje karabinowe przez cały okres wojny była trudna³⁹⁹.

Łukomski twierdził, że zużycie nabojów było większe podczas przemarszu, niż w trakcie samej bitwy⁴⁰⁰. Opinia ta jest przesadzona, ale marnotrawstwo naboi występowało w dużych rozmiarach. Kłopoty z amunicją powiększali jeszcze zbyt zapobiegliwi dowódcy, którzy w 1915 r. przy rozciągniętych pozycjach (ponad 40 km na korpus), chcąc ułatwić sobie zadanie, pobierali nadmierny zapas amunicji, która podczas odwrotu pozostawała w okopach⁴⁰¹. Próbowano ratować sytuację przez wprowadzenie nagród pieniężnych za zebrane naboje i łuski. Doprowadziło to do rezultatów przeciwnych od zamierzonych, rozpowszechniło bowiem kradzież naboi ze składów amunicyjnych i parków w celu uzyskania obiecanej nagrody⁴⁰².

Sytuację pogarszała fałszowana sprawozdawczość. Trudno było ustalić rzeczywiste zapotrzebowanie wojska na sprzęt i amunicję, skoro dowódcy wyolbrzymiali swoje potrzeby. Nie ujmowali sprzętu zdobycznego, a sprawne działa wykazywali jako zepsute. Wytworzył się psychologiczny mechanizm wymuszania zwiększonych dostaw⁴⁰³.

Ten proceder rozpowszechnił się przy zamówieniach na amunicję. Według wyliczeń dowódcy 9. Armii gen. Płatona Leczyckiego na prowadzenie operacji potrzeba było 78 tys. pocisków dla ciężkiej artylerii i 500 tys. pocisków dla lekkiej oraz 20 mln amunicji karabinowej⁴⁰⁴. Dowódca frontu nie był w stanie zrealizować takiego zamówienia, toteż rozmiar operacji zalecił dostosować do ilości posiadanej amunicji. Twierdził również, że nawet przy obfitości pocisków artyleryjskich żywotność dział obliczona była na określoną liczbę wystrzałów i ich nadmiaru nie byłyby w stanie wytrzymać⁴⁰⁵.

W armii rosyjskiej używano karabinów maszynowych Maxima na podstawce Sokołowa⁴⁰⁶. Wprawdzie było ich dużo, ale nie tyle, ile potrzebowało wojsko. Na początku wojny było 4990 karabinów⁴⁰⁷. W zapotrzebowaniu miesięcznym z 25 września 1915 r. liczbę karabinów określono na 2078, a w ciągu roku 1915 otrzymano zaledwie 5308⁴⁰⁸. Norma ustalona 25 sierpnia 1915 r. przez ministra wojny wynosiła dwa karabiny na kompanię⁴⁰⁹. W 1915 r. Stawka złożyła zapotrzebowanie na karabiny maszynowe na następny rok w wysokości 14 072 sztuk⁴¹⁰. Rzeczywiste potrzeby wynosiły 31 170 sztuk⁴¹¹. W 1916 r. wyprodukowano 11 072 sztuk⁴¹², a w ostatnim miesiącu tegoż roku osiągnięto najwyższe możliwości produkcyjne – 1200 karabinów maszynowych miesięcznie⁴¹³. Łącznie w 1915 i 1916 r. armia rosyjska otrzymała 20 500 karabinów maszynowych, z tego prawie 9337 pochodziło z dostaw zagranicznych, głównie ze Stanów Zjednoczonych⁴¹⁴. Według wyliczeń dokonanych na dzień 1 stycznia 1916 r., norma ustalona 25 sierpnia 1915 r. nie została osiągnięta⁴¹⁵.

Z błędu popełnionego w planowaniu mobilizacyjnym wynikała także słabość armii rosyjskiej pod względem wyposażenia w działa i amunicję. Rzeczywiste zapotrzebowanie w tym zakresie okazało się dwukrotnie wyższe od planowanego. Na początku wojny dywizje niemieckie i austro-węgierskie zdecydowanie górowały pod względem ogniowym nad rosyjskimi. Niemieckie formacje miały dwukrotną przewagę w ciężkiej artylerii⁴¹⁶. Do tego dodać trzeba jeszcze uzupełnianie zniszczonego sprzętu. Długość użytkowania dział obliczano średnio do 5 tys. wystrzałów. W listopadzie 1915 r. Rada Obrony Kraju ustaliła normę wymiany dział na 400 miesięcznie. Straty bojowe w ciągu miesiąca obliczano na 91 dział. Łącznie w ciągu miesiąca potrzeba było około 500 dział na uzupełnienie stanów⁴¹⁷. Istniała więc pilna potrzeba rozwoju własnych wytwórni. Aleksiej A. Manikowskij, szef Głównego Zarządu Artylerii od lipca 1915 r. do końca wojny, twierdził, że rządzący tracili cenny czas i nie mogli uporać się z rozwinięciem produkcji. Ich postawę określał jako „zbrodniczą, krótkowzroczną i pozbawioną zmysłu organizacyjnego”⁴¹⁸.

Jeden z liderów opozycji w Dumie, Aleksander Guczkow, stwierdził, że pierwszy rok wojny został zmarnowany i nie nastąpiła żadna poprawa w wyposażeniu w sprzęt i amunicję. Jego stwierdzenie było bliskie prawdy. Niektórzy specjaliści twierdzą, że Ministerstwo Wojny i rząd pogłębiły jeszcze swoją błędną politykę rozpoczętą przed wojną. Nie zostały dokonane żadne znaczące zmiany w dziele mobilizacji przemysłu i wzmocnienia armii⁴¹⁹.

Dopiero po dwóch latach wojny nastąpił znaczący wzrost krajowej wytwórczości. W 1916 r. wyprodukowano 6718 dział⁴²⁰, z zagranicy sprowadzono 1849 (w tym 472 miotaczy bomb i 281 miotaczy min) i zdołano naprawić 639 dział. Rodzima produkcja pokrywała wówczas około 70-80% dostaw⁴²¹.

Poważny błąd na początku wojny popełniono przy ustalaniu norm zużycia amunicji artyleryjskiej. Przewidywano, że w ciągu roku każde działo wystrzeli 1000 pocisków, co okazało się w praktyce znacznie zaniżone⁴²². W państwach zachodnich normy roczne wynosiły od 2 do 3 tys. pocisków⁴²³. W styczniu 1915 r. car domagał się, żeby tak organizować produkcję własną i dostawy z zagranicy, aby na każde działo przypadało 2 tys. pocisków⁴²⁴. W ciągu wojny zużyto 37 mln pocisków artyleryjskich, z których 2/3 przywieziono z Japonii, Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Francji. Każdy pocisk odbył średnio drogę 6500 km, a każdy nabój karabinowy 4000 km. Trudności komunikacyjne powodowały, że kwestia wyposażenia armii była niezwykle utrudniona. Uwidoczniło się to w 1916 r. przy zwiększonych dostawach⁴²⁵.

Armia rosyjska w krytycznych miesiącach 1915 r. miała zaledwie od 12 do 14 jednostek odpowiedzialnych za przechowanie amunicji, czyli tzw. parków artyleryjskich. W każdym parku zgromadzono około 30 tys. pocisków artylerii lekkiej. Pod koniec 1916 r. takich parków artyleryjskich skompletowano około 100. W okresie przed bitwą pod Łuckiem była to znaczna poprawa w wyposażeniu w pociski artyleryjskie⁴²⁶.

W czasie I wojny światowej Rosjanie mieli 959 baterii, a w nich 7088 dział⁴²⁷. Niemcy dysponowali 1432 bateriami, w których było 8392 dział. Przewaga Niemiec nad Rosją w ilości baterii wynosiła 473, a w ilości dział – 1304. Austro-Węgry posiadały 968 baterii wyposażonych w 5062 działa, miały zatem 6 baterii i 2026 dział mniej niż Rosja⁴²⁸. Trzeba jednak wziąć pod uwagę, że armia rosyjska walczyła z Niemcami, Austro-Węgrami i Turcją.

Większa część dział niemieckich była skierowana na front zachodni, gdzie Francuzi na początku wojny wystawili 3792 lekkie działa i 240 ciężkich, a Brytyjczycy i Belgowie łącznie 1400 dział. Austro-Węgry część swoich sił skierowały przeciwko Serbii, która na początku wojny rozporządzała 583 działami⁴²⁹. W maju 1916 r. znaczna część sił austro-węgierskich wraz z ciężką artylerią skierowana została na front włoski.

Artyleria rosyjska miała najwięcej dział lekkich. Najczęściej używane były działa trzycalowe wz. 1902. Istotną rolę zaczynały odgrywać moździerze⁴³⁰ i haubice, których od początku wojny do końca maja 1916 r. dostarczono 717 sztuk⁴³¹. W czerwcu 1916 r. nastąpił znaczny wzrost artylerii ciężkiej. Ilość tych dział w porównaniu ze stanem grudniowym 1915 r. zwiększyła się prawie dwukrotnie⁴³².

Duże znaczenie w armii rosyjskiej przywiązywano do wyposażenia formacji liniowych w miotacze bomb i min⁴³³. Szczególną przydatność miały one w natarciu, gdy na kilka minut przed jego rozpoczęciem własna artyleria musiała przerwać ogień, a także w obronie, kiedy ogniem zaporowym miotaczy można było przeszkodzić przeciwnikowi w ataku. Nie zdołano jednak stworzyć odpowiednich warunków organizacyjnych do użycia miotaczy. Zaliczano je do artylerii, a podlegały dowódcom odcinków piechoty. Podczas dwóch lat wojny wytworzył się chaos w ich stosowaniu. Do tego doszły naciski, i to grup cywilnych, często dyletantów, żeby produkować jak najwięcej i jak najszybciej. Okazało się, że miotacze bomb były przereklamowane i w pewnych sytuacjach okazały się nieprzydatne, np. do niszczenia sztucznych przeszkód (zasieków z drutu kolczastego). Miotacze min spisywały się lepiej, ale ich podstawowym mankamentem była mała donośność (około 400 m). Ustalone przez Stawkę normy produkcji miotaczy bomb (7 tys. sztuk) i miotaczy min (3500 sztuk) okazały się wygórowane. W lipcu 1916 r. było już za dużo miotaczy bomb (ok. 3 tys.) i w oddziałach nie chciano ich przyjmować⁴³⁴.