Tytuł oryginału

Ostkrieg: Hitler’s War of Extermination in the East

© Copyright 2011

The University Press of Kentucky

© All Rights Reserved

Published by agreement with The University Press of Kentucky

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2018

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Miłosz Młynarz

Redakcja techniczna:

Dariusz Marszałek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN:  978-83-7889-733-0

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

SKRÓTY I NAZWY

„Bagration” Radziecka ofensywa na Białorusi (czerwiec-lipiec 1944)

„Barbarossa” Inwazja na ZSRR (1941)

Berghof Bawarska siedziba Hitlera (Obersalzberg)

„Blau” Letnia ofensywa w ZSRR (1942)

Blitzkrieg Wojna błyskawiczna

„Edelweiss” Ofensywa na Kaukaz (lipiec-listopad 1942)

Einsatzgruppe Lotny oddział specjalny, prowadzący egzekucje

Einsatzkommando Pododdział Einsatzgruppe

Folksdojcz Etniczny Niemiec

„Fredericus” Uderzenie na klin iziumski (maj 1942)

Freikorps Niemieckie ugrupowania paramilitarne

„Frühlingserwachen” „Przebudzenie wiosny”, ofensywa na Budapeszt (marzec 1945)

Gauleiter Regionalny przywódca nazistowski

Gestapo Geheime Staatspolizei (tajna policja)

Hiwisi Hilfswillige(r), rosyjscy ochotnicy i siły pomocnicze, wykonujące w niemieckiej armii zadania pozabojowe

Kampfgruppe Grupa operacyjna (zwykle tworzona ze znacznie osłabionych jednostek)

Komisarz Oficer polityczny w Armii Czerwonej

Lebensraum Przestrzeń życiowa

Linia Pantery Proponowana niemiecka pozycja obronna na wschodzie

„Mars” Radzieckie uderzenie na klin rżewski 9. Armii (jesień-zima 1942)

NSV Nationalsozialistische Volkswohlfahrt (Narodowo-Socjalistyczna Opieka Społeczna)

OKH Oberkommando des Heeres (Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych)

OKW Oberkommando der Wehrmacht (Naczelne Dowództwo Wehrmachtu)

Panzerfaust jednorazowa broń przeciwpancerna

„Pierścień” ostateczna ofensywa radziecka pod Stalingradem (styczeń 1943)

Pz III Czołg niemiecki, od 1942 z działem przeciwpancernym 50 mm

Pz IV Podstawowy czołg niemiecki z długolufowym działem kal. 75 mm o dużej prędkości początkowej pocisku

Pz V Panther (od 1943 z długolufowym działem kal. 75 mm o dużej prędkości początkowej pocisku)

Pz VI Tiger (od 1942 z działem kal. 88 mm)

Reichsführer-SS Tytuł Himmlera

Reichsmarshall Tytuł Göringa

Rozkaz o komisarzach „Zasady traktowania komisarzy politycznych”, rozkaz z 6 czerwca 1941 o rozstrzeliwaniu oficerów politycznych Armii Czerwonej

RSHA Reichssicherheitshauptamt (Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy)

SA Sturmabteilung (szturmowcy)

„Saturn” Projektowana radziecka ofensywa na zachód od Stalingradu w kierunku Rostowa (listopad 1942). Przeprowadzono tylko operację „Mały Saturn”

SD Sicherheitsdienst (służba bezpieczeństwa, część theRSHA)

Sonderkommando Mniejszy pododdział Einsatzgruppe

SS Schutzstaffel (doborowi żołnierze nazistowscy)

Stuka Sturzkampfﬂugzeug (bombowiec nurkujący JU-87)

T-34 Podstawowy czołg radziecki (działo 76 mm, po 1944 85 mm)

„Tajfun”, Atak na Moskwę, październik-grudzień 1941

Trappenjagd „Polowanie na dropie”, operacja na Półwyspie Kercz (maj 1942)

„Uran” Radziecka kontrofensywa pod Stalingradem (listopad 1942)

„Viking” 5. dywizja SS

Volk „naród”

Volksgemeinschaft Wspólnota narodowa

Volkssturm „Burza narodowa” (niemieckie pospolite ruszenie)

Waffen-SS Siły zbrojne SS

Wehrkraftzersetzung Sabotowanie wysiłku wojennego

Wintergewitter „Burza śnieżna”, odsiecz dla Stalingradu, (grudzień 1942)

Wolfsschanze Wilczy Szaniec, kwatera Hitlera pod Kętrzynem (Rastenburg w Prusach Wschodnich)

WSTĘP

Przez dziesiątki lat po zakończeniu II wojny spoglądaliśmy na konflikt Niemiec z Rosją z perspektywy głównie tych pierwszych – przede wszystkim z powodu łatwej dostępności ich dokumentów oraz archiwów. Źródła radzieckie okazywały się niedostępne, skażone ideologią lub mało popularne na skutek trudności językowych. Wiele opublikowanych historii z frontu wschodniego było obarczonych jeszcze innymi ułomnościami. Najwcześniejsze z nich spisywali głównie niemieccy generałowie, niemający dostępu do oryginalnych dokumentów, a opierający się na własnych dziennikach czy wspomnieniach (oczywiście niepewnych i łatwo wypaczanych przez upływ czasu). Oficerowie tworzący na własny rachunek lub użytek historycznych inicjatyw armii amerykańskiej próbowali z premedytacją budować wizerunek Wehrmachtu jako instytucji kompetentnej zawodowo, sprawnej i co najważniejsze, „czystej”. W tej wersji historii, ograniczającej się zwykle do relacji z bitew i innych zdarzeń militarnych, armia cierpi na skutek megalomanii, stałego wtrącania się oraz słabego rozeznania strategicznego czy operacyjnego Hitlera, a jej dowódcy nie wiedzą w masowych zbrodniach przeciw radzieckim cywilom (szczególnie Żydom) lub nie uczestniczą. Stworzone później opowieści umieszczają działania militarne oraz masowe zbrodnie sił niemieckich na froncie wschodnim w dwóch odrębnych, równoległych sferach, mających ze sobą niewiele wspólnego. Potem oczywiście wykazano, że chodziło o ochronną mistyfikację, z wielu jednak powodów (jak rosnący wpływ zimnej wojny) na Zachodzie utrwaliła się wersja pierwotna. Standardowe relacje z wschodniego frontu, które można było znaleźć po angielsku, skupiały się tym samym przede wszystkim na wypadkach militarnych, pomijając związek wojny z wyraźnie rasowymi, ideologicznymi i gospodarczymi planami Hitlera co do zajętych tam obszarów.

Do zmiany tych poglądów (przynajmniej wśród zawodowych historyków) przyczynił się zbieg dwóch okoliczności. Pierwszą z nich stanowił upadek Związku Radzieckiego, co zdarzyło się ponad dwie dekady temu, umożliwiając naukowcom dostęp do licznych materiałów. W efekcie przez ostatnie 15 lat pojawiło się (i pojawia) wiele znakomitych nowych prac o froncie wschodnim z perspektywy radzieckiej – od szczegółowych badań Davida Glantza przez przeglądy Richarda Overy’ego do syntez Evana Mawdsleya. Dzieła te pogłębiły i wzbogaciły naszą wiedzę o konflikcie, prezentując jakże potrzebny kontekst rosyjski. W tym samym czasie monumentalna 10-tomowa „półoficjalna” historia wojny, zapoczątkowana cztery dziesięciolecia temu przez Biuro Badań Historii Wojskowej Bundeswehry, nie tylko zniszczyła mit czystego Wehrmachtu, wykazując jego współudział w nazistowskich zbrodniach na wschodzie i łącząc „wojny” tego frontu w Vernichtungskrieg, wojnę unicestwienia, od początku przewidywaną przez Hitlera. Po wydaniu tego dzieła czytelnik angielskojęzyczny stanął przed podwójnym problemem: tłumaczenia opóźniały się, a całość publikacji znacznie przekroczyła 15 000 stron. Inni niemieccy historycy, zajmujący się szczegółowymi kwestiami, wydali tymczasem znakomite pozycje na rozmaite tematy: od decyzji w sprawie Holocaustu i jego prowadzenia przez plany rasowo-demograficznych zmian na wschodzie do kwestii nieustającego poparcia nazistowskiego reżimu.

Z tego względu należy od początku zaznaczyć, czym niniejsza książka nie jest. Nie jest dziełem wykorzystującym badania własne, ale syntezą, opartą głównie na pracy historyków niemieckich, brytyjskich oraz amerykańskich z ostatnich 20-30 lat. Prezentuje wyraźnie niemiecką perspektywę, nie roszcząc pretensji do bycia wyważoną relacją z wojny. Mój cel stanowi głębsze zrozumienie złożoności oraz rozmiarów wojny na wschodzie, umieszczonej w kontekście nie tylko militarnym, ale i ideologicznym, rasowym, gospodarczym oraz społecznym. Wiele historii militarnych i liczne inne prace podkreślały okrucieństwa popełniane na wschodzie, żadna nie próbowała jednak łączyć wymiarów wojskowych, ideologicznych oraz ekonomicznych. Pełnego zakresu wojny wschodniej nie sposób pojąć bez zrozumienia morderczej natury celów Hitlera – nie da się na przykład oddzielić Holokaustu od niemieckich sukcesów wojskowych czy nazistowskich planów gruntownej europejskiej przebudowy rasowej. Mimo całego antysemityzmu i radykalnej retoryki Hitlera „ostatecznego rozwiązania” nie planowano od początku, nie pojawiło się też znikąd: stanowiło wytwór konkretnego czasu i warunków geograficznych, wynikając w znacznej mierze z bezprecedensowej skali oraz barbarzyństwa wojny, prowadzonej przez Niemców na wschodzie. To ona ostatecznie ustaliła i zradykalizowała ich zamiary w stosunku do Żydów, a proces wyniszczenia w dużej mierze określały wydarzenia militarne. Wiele pozornie irracjonalnych decyzji wojskowych Hitlera także można wyjaśnić znacznie łatwiej, osadzając je w szerszym kontekście ekonomicznym czy strategicznym. Koncentracja na kwestiach czysto operacyjnych, dominująca historie wschodniego frontu, jest nie tylko wybiórcza, ale i myląca.

Dlaczego książka taka jak niniejsza jest potrzebna? Mimo stałego zainteresowania II wojną w świecie angielskojęzycznym zaskakuje fakt, że niewiele wiadomo o wojnie rosyjsko-niemieckiej, a przez ostatnich 30 lat nie pojawiła się praktycznie żadna pozycja zajmująca się całym okresem 1941-1945, nie mówiąc już o rozpatrzeniu zdarzeń militarnych w szerszym zakresie interpretacji. Bez przesady mogę stwierdzić, że do pracy skłoniła mnie głównie frustracja – wynikająca zarówno z prób odszukania dla mych studentów dobrych lektur na temat II wojny, jak i irytacji amerykańskimi czytelnikami, pełnymi przecież wiedzy na inne tematy, niepotrafiącymi jednak zrozumieć wagi wydarzeń na wschodnim froncie czy powiązań między zbrodniami nazistów a sytuacją wojskową. Wbrew przekonaniu wielu ludzi na Zachodzie, Hitler nie rzucił się na oślep na wschód. Za „właściwą” uważał zawsze wojnę przeciw ZSRR, gdyż los Niemiec zależał jego zdaniem od zdobycia Lebensraumu i rozwiązania „kwestii żydowskiej”, a te z kolei od zniszczenia Związku Radzieckiego. Który z tych celów był najważniejszy? Uwzględniwszy poglądy Hitlera, ich wyodrębnianie czy klasyfikowanie okazywałoby się sztuczne – uważał wojnę z „żydowskim bolszewizmem” i o „przestrzeń życiową” za jedną, jednolitą całość.

Swoją opowieść próbowałem także nasycić ironią, paradoksami czy złożonością – czynnikami koniecznymi do przybliżenia historii, ale w dużej mierze nieobecnymi w dominującym wśród Amerykanów postrzeganiu II wojny jako „dobrej” (co również jest nie tyle błędne, co pobieżne). Dążyłem do przywrócenia wschodniemu frontowi głównej roli w całym konflikcie. II wojna nie została wygrana czy przegrana wyłącznie tam, ale pełnił on główną rolę, a skala walk przewyższała wszystkie inne operacje. Owe dysproporcje są uderzające: na wschodzie zginęło 8 z każdych 10 zabitych żołnierzy niemieckich; od czerwca 1941 roku każdego miesiąca na wschodzie ginęło więcej Niemców niż na zachodzie – jedyny choćby zbliżony miesiąc to grudzień 1944 (okres względnego spokoju, na wschodzie poległo 10 000 Niemców więcej niż na wszystkich innych frontach); Armia Czerwona złamała Wehrmacht za cenę około 12 mln zabitych (mniej więcej 30 razy tyle co Anglicy i Amerykanie); całkowite straty Niemców i Rosjan (żołnierzy i cywilów) wynosiły około 35 mln – w Wielkiej Brytanii i Stanach nie sięgnęły nawet miliona. Wojna na wschodzie czasami przypominała bardziej mord niż działania militarne. Do zachodnich pojęć „słusznej wojny” z pewnością nie pasowało zwycięstwo najbardziej morderczego reżimu Europy nad najbardziej ludobójczym. Rzekoma uwaga Stalina, że Anglia dała czas, Ameryka pieniądze, a Rosja krew, zawiera mimo to znaczną dozę prawdy.

Poważni historycy pytają zawsze o najważniejsze sprawy: dlaczego wojny się zaczynają, dlaczego trwają tak długo i dlaczego tak trudno je zakończyć. W niniejszej pracy pojawiają się też inne zagadnienia. Najbardziej chyba istotnym jest kombinacja impulsów – wojskowych, ideologicznych, gospodarczych, rasowych i demograficznych – które nadały wschodniej wojnie tak pełen przemocy i zniszczenia charakter. Była to wojna o hegemonię, zdobycie przestrzeni życiowej, żywności i surowców, ideologiczna wojna przeciw żydowskiemu bolszewizmowi, wojna rasowo-demograficzna o zmianę granic środkowej i wschodniej Europy – być może nawet rodzaj wojny kolonialnej, mającej stworzyć ogromne „Wielkie Niemcy”. Każde z tych określeń ukazuje ważną stronę konfliktu na wschodzie i doczekało się ostatnio wielu badań. Pozyskiwanie surowców stanowiło na przykład niezbędny krok w uzyskaniu przez Niemcy pozycji supermocarstwa. Bez zapewnienia dostępu do ich wielkich zapasów mocarstwo średniej wielkości w rodzaju III Rzeszy nie mogło przezwyciężyć swych ograniczeń i rywalizować na równi z Wielką Brytanią, Związkiem Radzieckim czy Stanami Zjednoczonymi. Gdyby jednak udało się je zdobyć, zdominowana przez Niemcy Europa mogłaby walczyć o prymat nad światem. II wojnę można rzeczywiście uważać pod wieloma względami za starcie przede wszystkim o ropę naftową – ci, którym jej brakowało (Niemcy, Włochy, Japonia), chcieli zwyciężyć jej posiadaczy (Wielką Brytanię, Stany i Rosję). Wojna o przyszłość gospodarczą Niemiec mogła jednak służyć także rasowej przyszłości Rzeszy, gdyż obszar planowanej ekspansji (europejska część Rosji) z wieloma ludami i językami świetnie nadawał się do wyzysku – nie bez podstaw Hitler określał go jako „niemieckie Indie” czy zauważał przypominające zachód Stanów możliwości osadnicze. „Dziki Wschód” miał stanowić granicę Niemiec, przestrzeń, gdzie demografowie rasy i planiści gospodarczy mogliby zaczynać pracę od zera – po przesiedleniu lub wymordowaniu iluś milionów poprzednich mieszkańców. Wojnę przeciw ZSRR od początku planowano jako unicestwiającą, przy pełnej wiedzy i współpracy dowództwa Wehrmachtu.

Z tą kwestią wiąże się obsesja Hitlera na tle I wojny oraz jego świadomość niezrealizowanego potencjału USA. I wojna zabarwiała dla kanclerza Rzeszy wszelkie aspekty II. Dławiąca blokada, która wykazywała wszelkie niedostatki Niemiec w zakresie żywności oraz surowców, palące wspomnienia wszechobecnego głodu i nędzy, podkopujących ducha obywateli, działania tzw. przestępców listopadowych (Żydów, komunistów i socjalistów), rzekomo udaremniających niemiecki wysiłek wojenny, i przede wszystkim wiara w prężny „żydowski spisek”, który popchnął do wojny otoczoną Rzeszę – to odbiło się na kierunku „jego” wojny, toczonej głównie po to, by anulować wyniki pierwszej. Owa druga wojna nie mogła jednak odbywać się w próżni ze względu na majaczącą w oddali potęgę Ameryki, co zmuszało Hitlera do pośpiechu. Wiele jego decyzji wynikało w rzeczywistości właśnie ze zrozumienia niemieckich braków i ograniczonych możliwości poprawy sytuacji. Hegemonia Niemiec w Europie wymagała ironią losu zdobycia koniecznych do tego zasobów i ich bezwzględnej eksploatacji – plan ryzykowny i niebezpieczny.

Kolejny wątek to ogromne nieprzygotowanie Niemiec do wojny z ZSRR. Stalinowskie, ogromnie ambitne plany uprzemysłowienia przekształciły Związek Radziecki w największe państwo militarno-przemysłowe w nowoczesnej historii, a zbrojenia Hitlera zaczęły się o wiele wolniej, niż zamierzano – w 1939 roku Niemcy znalazły się na poziomie umożliwiającym ledwie rywalizację z zachodnimi sąsiadami, Wielką Brytanią i Francją. Choć Hitler wplątał naród w wojnę, do której był źle przygotowany, uratowały go dwa zbiegi okoliczności: aliancka niekompetencja oraz w dużej mierze zgodny z planem przebieg Blitzkriegu. Ten drugi zamaskował fakt, że Niemcy nie mieli jakiejkolwiek przewagi materialnej nad zachodnimi rywalami, nie mówiąc już o ZSRR. Mit Wehrmachtu – niezwyciężonego, zmechanizowanego walca, realizującego swą zwycięską strategię – był właśnie tylko mitem. Armia niemiecka, która zaatakowała Armię Czerwoną rok po wielkim triumfie we Francji, okazała się nieznacznie tylko wzmocniona, a musiała stanąć naprzeciw znacznie potężniejszego wroga i walczyć na ogromnym obszarze. Jej siły sięgały faktycznie dystansu 450 kilometrów, co skłaniało do zastanowienia – Moskwa leżała około 1000 kilometrów na wschód, a surowce i ropa południowej Rosji jeszcze dalej. Na długą kampanię nie były też gotowe niemieckie fabryki zbrojeniowe, którym poważnie brakowało siły roboczej oraz surowców. Za nielicznymi zmotoryzowanymi dywizjami podążały masy piechurów, a wojsko wspierał przemysł daleki od racjonalnego gospodarowania, nie należy się więc dziwić, że każdy niemiecki dowódca miał nadzieję na szybkie zwycięstwo. „Barbarossa” była operacją wysoce ryzykowną i kosztowną, hazardowym postawieniem na prędki sukces.

Paradoksalnie, choć Wehrmacht nie zdołał zadać szybkiego, nokautującego ciosu, co zmusiło Niemców do prowadzenia długotrwałej wojny na wyniszczenie, w której nie mieli większych szans, to spektakularne zwycięstwa roku 1941 i 1942 przybliżyły triumf i skłoniły do opracowania oraz realizacji licznych planów ludobójstwa, na czele z „ostatecznym rozwiązaniem”. W 1943 roku zaciekły opór Rosjan oraz błędy i niedostatki Niemców ostatecznie oddaliły możliwość ich zwycięstwa, nawet na wschodzie. Całkowita klęska Rzeszy wynikała jednak ze wzrastającego znaczenia innych frontów: nad Morzem Śródziemnym, Atlantykiem, nieba nad Niemcami i wreszcie Europy Zachodniej. W wojnie koalicyjnej państwo Hitlera stało na dużo gorszej pozycji, gdyż jego sprzymierzeńcy w żaden sposób nie mogli stawić czoła Stalinowi. Dlaczego niemieccy żołnierze wciąż walczyli, mimo że sytuacja stawała się coraz bardziej beznadziejna? Decydował złożony zestaw przyczyn: ideologia, sukces nazistowskiej wizji narodu, poczucie obowiązku, dostarczane przez reżim nagrody i korzyści materialne, strach przed komunizmem, silna więź z towarzyszami broni i rosnąca świadomość, że skala nazistowskich zbrodni nie daje wyboru. Hitler od dawna przysięgał, że „listopad 1918”, oznaczający dlań najwyższą hańbę, nigdy się nie powtórzy. Dotrzymując słowa, pociągnął naród na skraj zagłady. Od początku utrzymywał, że Niemcy mają tylko dwie drogi – światową potęgę lub upadek; nie dotarłszy do pierwszego celu, osiągnął drugi.

ROZDZIAŁ I

DYLEMAT

Na polanie stoi mały wagon. Przedstawiciele zwyciężonego narodu odbyli męczącą podróż, są oszołomieni, zrozpaczeni i upokorzeni. Z przygnębieniem czekali, aż zwycięzcy odczytają im warunki rozejmu, sprowadzające potężne państwo do roli niemal wasalnej. Smutek tej sceny zwiększa jeszcze skala wcześniejszego militarnego upadku. Obraz jakby znajomy, ale nie chodzi o listopad roku 1918 i nie triumfują Francuzi; jest ciepły letni dzień, 21 czerwca 1940, niemal 22 lata po klęsce Niemców w I wojnie.

Świadkiem tych zdarzeń był amerykański korespondent William L. Shirer, obserwujący Adolfa Hitlera, który wolno podchodził do polany. Jego twarz była „poważna, uroczysta, ale wyraźnie odzwierciedlała chęć zemsty. […] Malowało się tam coś jeszcze, co trudno opisać, jakby pogardliwa radość z uczestnictwa w tym wielkim odwróceniu losu, do czego on sam doprowadził”. Hitler i jego delegacja zatrzymali się przy wielkim bloku granitu, upamiętniającym wcześniejszy triumf Francji, i odczytali napis: „Tutaj 11 listopada 1918 złamano występną dumę cesarstwa niemieckiego […], zwyciężonego przez wolne ludy, które próbowało zniewolić”. Stojący 50 metrów dalej Shirer uważnie studiował twarz Hitlera przez lornetkę. „Widziałem tę twarz wiele razy w wielkich momentach jego życia. Ale dziś! Płonie pogardą, gniewem, nienawiścią, zemstą i triumfem. […] Rozgląda się powoli po polanie i gdy jego oczy spotykają nasze, można odczuć głębię jego nienawiści. […] Szybko bierze się pod boki, unosi ramiona, szeroko rozstawia stopy. To wspaniały gest wyzwania, palącej pogardy dla tego miejsca”. Nagle zmieniając styl, Hitler udaje się do wagonu, gdzie przyjmuje w ciszy francuską delegację i po dziesięciu minutach wychodzi, ciągle bez słowa. Otwarta rana została zaleczona. „Koniec upokorzenia. Ma się uczucie narodzenia na nowo”, raduje się Joseph Goebbels, gdy Hitler poinformował go o wszystkim w nocnej rozmowie telefonicznej¹.

Hitler w Compiègne zachowywał się stosunkowo powściągliwie, niemniej owe pamiętne tygodnie stanowiły okres jego nadzwyczajnego triumfu osobistego. Dwie dekady wcześniej był nieznanym monachijskim agitatorem, dziesięć lat potem tylko jednym z wielu kandydatów do władzy nad targanymi chaosem politycznym i ekonomicznym Niemcami, a teraz stał u szczytu sławy i popularności. Tak jak przysiągł, zmazał hańbę listopada 1918 roku, upokorzył dwóch wrogów Niemiec w Wielkiej Wojnie, unicestwił znienawidzony traktat wersalski, a Rzesza znalazła się na czele europejskiego bloku, który gospodarczą potęgą dorównywał Wielkiej Brytanii czy Stanom.

Nie ukazywał tego na zewnątrz, ale zdarzenia z maja i czerwca 1940 roku głęboko go poruszyły. 1 czerwca, gdy bitwa o Francję toczyła się w najlepsze, złożył dwie symboliczne wizyty. Wczesnym popołudniem pojawił się na niemieckim cmentarzu w Langemarck, gdzie uczcił młodych żołnierzy, których pamięć naziści wynieśli do rangi mitu. Zginęli oni w „rzezi dzieci” (Kindermord) w listopadzie 1914 roku, a ich śmierci zadośćuczyniły zwycięstwa maja 1940. Następnie odbył bardziej osobistą podróż na pola bitewne I wojny, gdzie doświadczył tak wiele, w tym czasowo stracił wzrok po brytyjskim ataku gazowym (październik 1918 roku). Hitler stał tam samotnie, pogrążony w myślach, pod wielkim wrażeniem tego, co stało się wtedy i całkiem niedawno. Wielka Wojna ukształtowała jego i wielu współczesnych, a osobiste urazy pozostawiły w ich psychice głębokie rany, które nigdy nie zabliźniły się do końca. Goebbels uchwycił te emocje, notując w dzienniku: „Führer znalazł się na starym polu bitwy, w swych dawnych okopach. Opisał mi to poruszająco”. Przeszłe cierpienia zdawały się teraz jednak minąć. Goebbels triumfował: „Co za wspaniały czas! Jakie to szczęście móc pracować w takich czasach”. Kilka zdań dalej metody tego odkupienia stają się jaśniejsze, gdy Goebbels zauważa złowrogo: „Po wojnie szybko wykończymy Żydów”. Ten komentarz, uwzględniając przekonanie Hitlera o związku Żydów z dawną klęską niemiecką, zapewne ilustruje ówczesny kierunek jego myśli².

Uporawszy się z upokorzeniem, które tak obciążało jego świadomość, Hitler powrócił do swej kwatery w Bruly-le-Péche. Po podpisaniu rozejmu francusko-włoskiego (24 czerwca) walki miały się zakończyć o 1:35 następnego dnia. Niedługo przed tym terminem Hitler rozkazał wyłączenie świateł i otworzenie okien. Albert Speer wspominał: „Siedzieliśmy cicho w ciemnościach, doświadczając historycznego momentu w bliskości jego twórcy. Na zewnątrz trębacz zagrał tradycyjny sygnał końca walki […]. Pokój z rzadka rozświetlały błyskawice bez grzmotów […]. Wtem zabrzmiał głos Hitlera, cichy i bez nacisku: «Ta odpowiedzialność...». A kilka minut później: «Teraz włączcie światło...». Pozostało to dla mnie rzadkością – pomyślałem, że zobaczyłem Hitlera jako istotę ludzką”. Trzy dni później, rankiem 28 czerwca, Hitler i jego towarzysze (w tym Speer i rzeźbiarz Arno Breker) złożyli błyskawiczną wizytę w Paryżu. Führer z rozkoszą prezentował szczegółową wiedzę na temat Opery, zdawał się pod wrażeniem wieży Eiffla i grobu Napoleona w kościele Inwalidów, ogólnie jednak słynne miasto raczej go rozczarowało. Podczas trzygodzinnego objazdu pojawiła się kwestia parady zwycięzców, Hitler jednak odrzucił ten pomysł: „Nie jestem w nastroju do zwycięskich pochodów. Jeszcze nie skończyliśmy”³.

Dokładne znaczenie tej niejasnej uwagi pozostaje wciąż przedmiotem interpretacji. Niektórzy widzą w niej jedynie odniesienie do oczekiwanego rychłego zwycięstwa nad Wielką Brytanią, inni oznakę głębokiej ideologicznej obsesji na tle ZSRR. W każdym razie ocena ta, dokonana pod koniec czerwca, okazała się trafniejsza, niż zapewne Hitler przewidywał. Nie wiedział, że zanim jeszcze ruszył na objazd dawnych pól walki we Flandrii, rząd brytyjski podjął już decyzję o kontynuacji walki. Ryzyko podjęte we wrześniu 1939 roku nie opłaciło się: Niemcy zostały wplątane w wojnę w złym czasie i miejscu oraz z niewłaściwym przeciwnikiem, a co więcej, nie mogły jej łatwo zakończyć.

W 1904 roku Tomasz Mann napisał nowelę „U proroka”. Opisywał w niej „dziwne miejsca, dziwne umysły, dziwne dziedziny ducha, […] na peryferiach wielkich miast, gdzie rzedną latarnie, a policjanci chodzą w parach […], bladzi młodzi geniusze, przestępcy na marzeniach, siedzą z założonymi rękami i rozmyślają. […] Tu królują wyzwanie, najdalej posunięte następstwa, rozpaczający, ukoronowane «ja», […] szaleństwo i śmierć”⁴. Napisanej lata przed rozpoczęciem kariery politycznej Hitlera noweli nie można traktować jako proroctwa dotyczącego konkretnej jednostki, niemniej Hitler stanowił niemal idealne wcielenie „przestępcy na marzeniach”, człowieka myślącego konkretami i próbującego ukształtować świat podług własnej woli. Nie miał znacznego wykształcenia, ale dysponował bystrym umysłem i fantastyczną pamięcią. Jego światopogląd ukształtował się w gorącej atmosferze powojennego Monachium. Skrzyżowany z dość powszechnymi w Niemczech i Europie ideami przełomu wieków, stworzył wyjątkowy i wewnętrznie logiczny system wyjaśnień – ciekawą kombinację strachu, lęku, urazy, zemsty, fantazji spiskowych oraz racjonalnego, pragmatycznego osądu. Ideologię Hitlera charakteryzowały przede wszystkim dwie rzeczy: wszechobejmująca nienawiść oraz przekonanie o wadze woli i potędze idei. Wstrząśnięty nagłym załamaniem i klęską Niemiec w I wojnie, jak większość Niemców próbował z mozołem zrozumieć te niepojęte zdarzenia. Ideologia Hitlera – uformowana przez wojnę, szok niemożności i słabości w listopadzie 1918 roku, upokorzenie traktatu wersalskiego oraz powojenny zamęt polityczny – nie tylko wskazywała rzekomo winnych tego, co uczyniono Niemcom, ale wyjaśniała, dlaczego tak się stało, obiecywała zemstę na „listopadowych zbrodniarzach” i ukazywała idealistyczną wizję nowego społeczeństwa.

Rdzeń ideologii Hitlera stanowił skrajny darwinizm społeczny, uznający walkę o byt za bezwzględny proces, rządzący życiem zarówno narodów, jak i jednostek; przekonanie, że historię kształtuje nie walka klas, a konflikt rasowy między grupami o różnej „wartości”; radykalny antysemityzm, uważający Żydów za konspiracyjną i destrukcyjną potęgę historii świata; konieczność zapewnienia przestrzeni życiowej narodowi niemieckiemu, by mógł on zwyciężyć w owej walce o przetrwanie. Żadna z tych idei nie była czymś oryginalnym – wyjątek stanowił sposób, w jaki Hitler połączył swój patologiczny antysemityzm z pojęciem Lebensraumu, by nadać niemieckiej ekspansji na wschód charakter pilnej misji historycznej⁵.

Zarówno w Mein Kampf, jak i tzw. „Drugiej książce” Hitler utrzymywał, że historię napędza nieprzerwany proces walki rasowej, dającej „klucz nie tylko do historii świata, ale całej ludzkiej kultury”. Wzmianka o kulturze miała swą wagę: tylko ludy o wyższej wartości rasowej, tzw. rasy kulturotwórcze, mogły stworzyć trwałą cywilizację. System Hitlera wyróżniała manichejska wiara w walkę dobra ze złem. Rasy rzekomych niszczycieli kultury – na pierwszym miejscu Żydzi – próbowały stale podkopać kulturę stworzoną przez elementy wyższe rasowo. Nie mając własnego państwa, Żydzi zachowywali się jak pasożyty, pracując od wewnątrz nad osłabieniem oraz zniszczeniem wyższej kultury. Dla Hitlera proces ten znajdował kulminację w Rosji, gdzie „krwawy Żyd”, rządzący przy pomocy bolszewizmu, „zabił lub zagłodził około 30 milionów ludzi z fanatyczną dzikością i częściowo wśród nieludzkich tortur. […] Koniec wieszczy jednak nie tylko koniec wolności ludów ciemiężonych przez Żydów, ale także koniec owego pasożyta narodów. Po śmierci ofiary wampir też umiera, wcześniej czy później”⁶.

Ten żydowski bolszewizm, jak teraz określał go Hitler, stwarzał rychłe i zasadnicze zagrożenie dla Niemiec, któremu należało się przeciwstawić. Od początku swej działalności politycznej Hitler wykazywał dominującą, wszechogarniającą obsesję na tle żydowskiego niebezpieczeństwa, stale obwiniając je za załamanie Niemców w 1918. Słynny cytat z Mein Kampfopisuje bezpośredni związek między destrukcyjnymi poczynaniami Żydów a przegraną w wojnie: „Gdyby na początku wojny i podczas niej dwanaście czy piętnaście tysięcy tych hebrajskich trucicieli ludu potrzymać pod gazem […], poświęcenie milionów na froncie nie byłoby bezużyteczne. I naprzeciw: dwieście tysięcy wyeliminowanych na czas łajdaków mogłoby ocalić życie milionów prawdziwych Niemców”. Nie należy traktować tych słów jako dowodu na dążenie w prostej linii od zamiaru do późniejszych masowych zbrodni, wskazują jednak, jak podkreślił Ian Kershaw, na postrzegany przez Hitlera związek między przegraniem wojny, zniszczeniem Żydów i zbawieniem narodu⁷.

Co najważniejsze, Hitler postrzegał żydostwo jako siłę polityczną – ukrytą przyczynę I wojny, niemieckiej klęski i upokorzenia, zniszczenia Rosji – dążącą obecnie do eksterminacji Niemców. W 1924 roku stwierdził, że jeśli kwestia żydowska nie zostanie rozwiązana w „krwawym starciu, naród niemiecki skończy jak Ormianie”. Saul Friedländer podkreślił, że antysemityzm Hitlera służył zbawieniu, łącząc pełne lęku, spiskowe pojęcia wszechmocnego i destrukcyjnego żydostwa z obietnicami uratowania Niemiec. Żydowska konspiracja stanowiła główną przeszkodę w niemieckiej odnowie: „Dzisiejszy Żyd jest wielkim agitatorem całkowitego zniszczenia Niemiec”, a ostatecznym celem żydowskiego spisku było „unicestwienie Niemiec […], następny bolszewicki cel wielkiej wojny”. Połączenie z bolszewizmem scementowało w umyśle Hitlera misję rasowej walki o samo istnienie niemieckiej oraz zachodniej kultury z bezlitosnym, nieubłaganym i brutalnym wrogiem. Zadaniem narodowego socjalizmu stało się zniszczenie bolszewizmu, a z nim „naszego śmiertelnego wroga: Żyda”. W tej walce „zwycięstwo idei marksistowskiej oznacza całkowite wytępienie przeciwników”. Hitler nie przewidywał kompromisów: „Nie ma paktów z Żydami, jest tylko twarde tak-nie”. W mowie z 1922 roku podkreślał, że walka może zakończyć się „albo zwycięstwem strony aryjskiej, albo jej zagładą i zwycięstwem Żydów”⁸. Te słowa pośrednio zakładały całkowite wyniszczenie: albo oni zwyciężą i nas zabiją, albo zwyciężymy my i ich wyeliminujemy.

Jeśli maniakalny dynamizm ideologii Hitlera wynikał z radykalnego antysemityzmu, to pojęcie przestrzeni życiowej stanowiło ważne połączenie dogmatu z pragmatycznym programem ekspansji terytorialnej. Uwagi na temat owej przestrzeni i terytoriów na wschodzie pojawiały się w Niemczech często, przed, a szczególnie po I wojnie. Opierały się one na dziełach teoretyków geopolityki, jak Friedrich Ratzel czy Karl Haushofer, choć popularność nadała im powieść Hansa Grimma Volk ohne Raum („Naród bez przestrzeni”, wydana w latach 20.). Lebensraum podkreślał konieczność polityki ekspansji, by zachować dodatni współczynnik między liczbą ludności a zasobami. Ratzel uważał, że zdrowe państwa muszą się poszerzać i rozrastać, by przeżyć, co nie było żadną nowością w Niemczech na przełomie wieków. Brytyjska blokada „głodowa” lat 1914-1919, prostacka metoda zabijania, która wywarła jednak wielki wpływ na poglądy Hitlera, zdawała się potwierdzać owe teorie. Doprowadziła ona do śmierci około 750 000 cywilów, a wielu Niemców uznało ją za główną przyczynę załamania na froncie, co wzmocniło i uprawomocniło potrzebę uzyskania przestrzeni życiowej. Hitler dostrzegł w blokadzie dowód swych twierdzeń i usprawiedliwienie swych działań: rozstrzygającym czynnikiem walki o przetrwanie było zapewnienie narodowi niemieckiemu środków utrzymania. Wielka Wojna jasno dowiodła, że Niemcy, ubogie w zasoby i otoczone przez wrogie mocarstwa, są narażone na mordercze działania przeciwników. Jeśli mają przeżyć, muszą zyskać przestrzeń życiową⁹.

W latach 20. Niemcy stanęły przed niełatwymi wyborami: próbą wskrzeszenia liberalnej polityki wolnego handlu i orientacji eksportowej, typowej dla cesarstwa; promowania ekspansji kolonialnej i zdobycia koniecznych zasobów; promowania ekspansji na kraje ościenne i zdobycia przestrzeni życiowej na wschodzie. Według Hitlera dwa pierwsze warianty nie były realistyczne: Wielka Brytania i Stany zdominowały globalny system handlowy, eksport niemiecki napotykał więc coraz poważniejsze przeszkody, handel zagraniczny nie rozwiązywał zresztą głównego problemu Niemiec. Jak dowiodła I wojna, ich wrogowie na zew międzynarodowego spisku żydowskiego mogli łatwo przerwać import i spowodować klęskę. Druga możliwość nie tylko rozmywała rasę niemiecką, ale i była całkowicie niewykonalna: poza Europą nie istniał kraj dogodny do kolonizacji, a Wielka Brytania już w 1914 roku zademonstrowała chęć organizacji koalicji, która zdławiłaby gospodarczą, morską i kolonialną rywalizację ze strony Niemiec¹⁰.

Jak dowodził Adam Tooze, na początku lat 30. Niemcy mieli za sobą dwie dekady niepewności i upadku ekonomicznego. Mimo ciężkiej pracy, skrzętności i techniki kraj był wciąż biedny, szczególnie w porównaniu z USA. Stosowanie zasad gospodarczych, wynalezionych przez Brytyjczyków i zdominowanych przez Amerykanów, najwyraźniej nic nie przynosiło. Wielki kryzys uczynił pośmiewisko z liberalnej doktryny postępu ekonomicznego i jedynie wzmocnił przekonanie Hitlera, że w gospodarce również toczy się nieprzerwana walka o przetrwanie. Jak podkreślał w 1928 roku, wielka różnica poziomu życia w Stanach i Niemczech wynika jedynie z przewagi tych pierwszych w zasobach oraz przestrzeni. W czasie depresji gospodarczej jego darwinistyczne poglądy i rozumienie ekonomii zjednoczyły się we wskazaniu rozwiązania zasadniczych problemów Niemiec, tak rasowych, jak gospodarczych: zdobycia przestrzeni życiowej na wschodzie. Jak tłumaczył w Mein Kampf: „tak więc my, narodowi socjaliści, świadomie wytyczyliśmy linię nad tendencjami polityki zagranicznej okresu przedwojennego. Powróciliśmy tam, gdzie stanęliśmy 600 lat temu. Zatrzymujemy nieskończony ruch niemiecki na południe i zachód, zwracając wzrok ku krajowi na wschodzie. Nareszcie zrywamy z kolonialną i handlową polityką okresu przedwojennego, a zaczynamy przyszłą politykę ziemi. Jeśli mówimy o ziemi w dzisiejszej Europie, przede wszystkim mamy na myśli Rosję i jej wasalne państwa przygraniczne”¹¹.

Ekspansja na wschód nie tylko odpowiadała ideologii Hitlera, ale zdawała się także najmniej ryzykowna. Niemcy zdobyłyby konieczną przestrzeń życiową kosztem rzekomo niższych rasowo Słowian, a uzyskane zasoby uczyniłyby je samowystarczalnymi i potężnymi, umożliwiając sukces w walce z żydowsko-bolszewickim wrogiem. Co więcej, ekspansja na wschód wyglądała obiecująco także dlatego, że w opinii Hitlera żydowsko-bolszewickie rządy zrujnowały już Rosję i uczyniły ją gotową do upadku. Zdradzając stałą obsesję I wojną, twierdził: „Walka o światową hegemonię rozstrzygnie się w Europie przez władanie obszarami Rosji, co uczyni Europę najbardziej odpornym na blokady miejscem świata”. Hitler wierzył też, że ekspansja na wschód nie stwarza fundamentalnego zagrożenia dla imperium brytyjskiego. Gdyby Niemcy prowadziły czysto kontynentalną politykę, unikając naruszania kolonialnych czy handlowych interesów Wielkiej Brytanii – a zdaniem Hitlera popełniały ten wielki błąd przed rokiem 1914 – ta mogłaby nawet wesprzeć je w niszczeniu Rosji. Przez całe lata 20. i 30., a nawet w pierwszych latach II wojny, Hitler wierzył, że Wielka Brytania zostanie w końcu sojusznikiem niemieckiej Europy w walce o światową dominację z USA¹².

Tak więc w połowie lat 20. Hitler powiązał zniszczenie żydowskiego bolszewizmu ze zdobyciem przestrzeni życiowej na wschodzie – oba cele miały uratować istnienie Niemiec. W rozpaczliwym okresie po I wojnie ta silna mieszanka XIX-wiecznych idei: społecznego darwinizmu, imperializmu, rasizmu i antysemityzmu stanowiła przekonujące wytłumaczenie obecnych problemów Niemiec oraz przepis na uratowanie i odnowienie narodu. Raz ogłoszone dążenie do przestrzeni życiowej oraz ostatecznego rozrachunku z żydowskim bolszewizmem pozostało odtąd fundamentem życiowego dzieła Hitlera – tylko zdobycie owej przestrzeni mogło naprawić błędy przeszłości, zachować rasową wartość Volku i dostarczyć zasobów, które podźwignęłyby Niemcy z nędzy. Ledwie kilka dni po nominacji na kanclerza Hitler obwieścił zaskoczonym generałom, że jego cel stanowi „zdobycie i bezwzględna germanizacja nowej przestrzeni życiowej na wschodzie”. Jak podkreślił, należy czynić wszystko, by zapewnić Niemcom dominację w Europie. Od samego początku urzędowania przygotowywał się więc do wojny – jak ją postrzegał, walki o istnienie Niemiec¹³.

Adolf Hitler, pozbawiony poczucia humoru i skupiony na sobie, nie należał do miłośników paradoksów. Gdyby jednak miał trochę więcej dystansu, we wrześniu 1939 roku doceniłby ironię losu. Jego główny tłumacz Paul Schmidt znakomicie dostrzegł jednak nastrój Führera wczesnym wieczorem 3 września 1939 roku. Gdy wezwano go do kancelarii Rzeszy, by przetłumaczył brytyjskie wypowiedzenie wojny, Schmidt opisał pogrzebową scenę: „Gdy skończyłem, zapadła całkowita cisza […]. Hitler siedział jak skamieniały i patrzył wprost przed siebie. Nie wygłosił mowy, nie krzyczał. […] Siedział w swym fotelu zupełnie spokojnie i bez ruchu. Po chwili, która zdawała się wiecznością, […] zwrócił się do Ribbentropa, który stał przy oknie jak skuty lodem. «I co teraz?», zapytał swego ministra spraw zagranicznych z wściekłym spojrzeniem, jakby chciał wskazać, że Ribbentrop błędnie go poinformował co do reakcji Brytyjczyków. […] Göring odwrócił się do mnie i powiedział: «Jeśli przegramy tę wojnę, niech niebiosa się nad nami zmiłują!»”.

Daleki od aroganckiego, nieomylnego, zawsze pewnego siebie Führera z mitu, Hitler pozwolił wtedy Schmidtowi ujrzeć bliższą prawdę: człowieka niepewnego, kierującego się iluzjami, które właśnie legły w gruzach, i niewiedzącego, co począć. Jego manewr zawiódł, a tego, co nastąpiło po inwazji na Polskę, ani nie chciał, ani nie oczekiwał. Na początku zamierzał zaatakować ZSRR z polską pomocą, gdy Polacy uchylili się jednak od wyznaczonej im roli, spodziewał się zneutralizować Wielką Brytanię paktem Ribbentrop-Mołotow. Żywił nadzieję, że w ten sposób zabezpieczy tyły na zachodzie, szybko zniszczy Polskę, a potem rozprawi się ze Stalinem. Hitler nie chciał walczyć z Brytyjczykami, ale zawrzeć z nimi sojusz na gruncie antybolszewickim i uzupełniania się mocarstwa kontynentalnego z morskim. Zamiast tego rozpoczęła się wojna z sojuszem anglo-francuskim, wspieranym przez drzemiącą jeszcze potęgę USA¹⁴.

Ironia losu polegała więc na tym, że naród, do którego Hitler przez lata się umizgiwał, stał się obecnie zawziętym wrogiem, a kraj uważany za największego przeciwnika niezbędnym sprzymierzeńcem. Co więcej, wciągnął Niemcy w przedłużony konflikt na zachodzie (w najlepszym razie) przeciw dwóm państwom, które wygrały Wielką Wojnę, gdy żałośnie nieprzygotowany Wehrmacht nie mógł się równać z potężną siłą militarną roku 1914. Niemcy leżały w środku Europy, co zawsze czyniło z wojny na dwa fronty koszmar ich strategów, ziszczony właśnie przez Hitlera. Jego generałowie nie wierzyli w rozstrzygającą strategię Blitzkriegu, gdyż taki plan nie istniał. W rzeczywistości aż za dobrze pojęli oni nauki I wojny: nie wierzyli już, że przy równych siłach przeciwników starcie da się szybko wygrać. „Fiksacja na krótkiej wojnie była dla nas katastrofą”, twierdził pułkownik (późniejszy generał) Georg Thomas, w 1937 roku szef sztabu gospodarczego Wehrmachtu. „Nie powinniśmy więc kierować się złudzeniem krótkiej wojny w epoce wojsk powietrznych i pancernych”. Studium z 1938 roku kategorycznie potwierdzało tę opinię: „Możliwości pokonania równego siłą przeciwnika przy pomocy Blitzkriegusą zerowe. […] To nie siła militarna decyduje, ale potęga gospodarcza”. Nierozważnie rozpocząwszy wojnę, Hitler stworzył niemal nierozwiązywalny dylemat strategiczny: jego generałowie opracowali plan działań przeciw Polsce, ale nie koncepcję wygrania całej wojny¹⁵.

Nie takie były zamierzenia Führera. Od połowy lat 20. Hitler stale wyrażał chęć przymierza z Wielką Brytanią w walce z żydowskim bolszewizmem. Mimo złudnych oznak zbliżenia – jak traktat morski z 1935 roku czy pojednawcza polityka Chamberlaina – od 1938 roku nadzieja na alians stanowiła tylko iluzję. Jeśli w wykrzywionym przez ideologię świecie Hitlera Brytyjczycy nie postępowali zgodnie z jego życzeniami, oznaczało to, że „światowe żydostwo” opanowało Londyn, a „Żyd” zdominował „Bryta”¹⁶. Owo poczucie narastających knowań żydowskich przeciw Niemcom i świadomość gwałtownego, choć spóźnionego zbrojenia się Wielkiej Brytanii przyspieszyły w latach 1938-1939 działania Hitlera. Za Brytyjczykami stała ogromna, choć jeszcze uśpiona potęga Stanów, które także zaczynały się zbroić. Hitler jeszcze pod koniec lat 20. określił USA jako przyszłego rywala niemieckiej Europy w walce o supremację nad światem. Cały problem miał wiele stron. Ochrona Niemiec w walce o życie z żydowskim spiskiem wymagała przywrócenia ich siły militarnej, koniecznej do udanej walki o przestrzeń życiową. Oznaczało to politykę zbrojeń, sprzeczną z traktatem wersalskim i grożącą reakcją sąsiadów. Warunki znienawidzonego pokoju tak bardzo zredukowały militarną siłę Niemiec, że nawet intensywne zbrojenia mogłyby zwiększyć tylko możliwości obronne armii. Co więcej, wszystkie te przedsięwzięcia dotyczyły kraju ledwie dźwigającego się ekonomicznie i psychologicznie z Wielkiego Kryzysu. Naziści zbierali pierwsze owoce poprawy gospodarczej i zbyt ambitny program zbrojeń zagroziłby sytuacji gospodarczej oraz popularności ich partii.

Hitler odnosił znaczne sukcesy w równoważeniu wymogów polityki zagranicznej oraz wewnętrznej okresu 1933-1936. W sierpniu tego ostatniego roku, rozważając w Orlim Gnieździe w Obersalzbergu sytuację ekonomiczną oraz polityczną Niemiec, doszedł jednak do wniosku, że należy przyspieszyć przygotowania do wojny. Wagę czasu podkreślała ideologiczna fiksacja na walce i świadomość coraz mniejszej przewagi w zbrojeniach. Ta narzucona przez Hitlera presja odsuwała z kolei racjonalne kalkulacje strategiczne, które w dużej mierze kierowały pierwszym etapem jego polityki zagranicznej. W wyniku tych rozmyślań powstało memorandum, przedstawione nielicznym doradcom: ministrowi obrony Wernerowi von Blombergowi, budowniczemu autostrad oraz linii Zygfryda Fritzowi Todtowi i szefowi niemieckiego lotnictwa, faktycznemu zastępcy Hitlera, Hermannowi Göringowi. Hitler jak zwykle czuł się zmuszony do usprawiedliwienia swych działań, jak zwykle powracając do głównego argumentu – konieczności wojny przeciw żydowskiemu bolszewizmowi. Jak twierdził, „historyczna walka narodów o życie”, ukształtowała sens polityki; rosnąca siła militarna ZSRR pcha świat „w coraz szybszym tempie ku nowemu konfliktowi”; obecny kryzys dorównuje starożytności z jej inwazją barbarzyńców czy długim, gwałtownym starciem chrześcijaństwa z islamem; Niemcy nie mogą „uniknąć czy powstrzymać się od udziału w tym historycznym konflikcie”; „cel bolszewizmu to eliminacja tych warstw ludzkości, które dotąd ją prowadziły, i zastąpienie ich światowym żydostwem”; „zwycięstwo bolszewizmu nad Niemcami prowadziłoby do zagłady ludności niemieckiej”. Przy tak zasadniczym zagrożeniu, gdzie „wszystkie inne względy muszą zejść na dalszy plan”, Hitler wnioskował, że zbrojenia nie mogą być „zbyt wielkie ani odbywać się w zbyt szybkim tempie”¹⁷.

Główne problemy Niemiec były znane: przeludnienie, brak zasobów i potrzeba przestrzeni życiowej. Hitler kończył memorandum wyznaczeniem celów: „I: niemieckie siły zbrojne muszą osiągnąć gotowość operacyjną w ciągu czterech lat, II: niemiecka gospodarka musi być gotowa do wojny w ciągu czterech lat”. Ogłaszając w październiku 1936 roku plan czteroletni, skierował Niemcy na drogę nierozważnych zbrojeń, zapowiadających w bliskiej przyszłości wojnę. Głównym celem działalności gospodarczej stały się teraz przygotowania do konfliktu – tak intensywne, że wiosną 1939 roku do zadań militarnych skierowano jedną czwartą całej siły roboczej kraju, a tempo zbrojeń zachwiało jego finansową i ekonomiczną stabilnością. Göring otrzymał jasne zadanie: w ciągu czterech lat przygotować Niemcy na wojnę w zakresie wojskowym oraz samowystarczalności gospodarczej (najważniejszych surowców). Nie powstał żaden konkretny plan wojenny, ale wiara Hitlera w nieuniknione starcie z Rosją dostarczała pewnych wskazówek¹⁸.

Hitler miał jasny cel wojny o przestrzeń życiową: należało złamać władzę tak zwanych plutokratów żydowskich nad gospodarczymi zasobami oraz kapitałem świata, by zapewnić Niemcom byt na miarę ich wartości rasowej. I wojna, blokada brytyjska, głód, klęska Niemiec, traktat wersalski, długi i kontrybucje, rujnująca inflacja roku 1923 i nędza w Wielkim Kryzysie służyły mu za dowody zwrócenia międzynarodowego systemu gospodarczego przeciw Niemcom. Jedyną drogę do wolności narodu stanowiły tym samym jednostronne działania mające zniszczyć istniejący układ i stworzyć zdominowany przez Niemcy „nowy porządek” – europejski blok ekonomiczny, który mógłby na równych warunkach współzawodniczyć z potęgą angloamerykańską. Działo się to przecież w darwinowskim świecie walki, gdzie silni mogli robić, co chcieli, a słabi musieli podporządkować się ich woli. Ironią losu, Hitler proponował uwolnienie Niemiec z pęt rzekomego żydowskiego systemu w ten sam praktycznie sposób, w jaki dominację osiągnęły obecne potęgi – Wielka Brytania i USA: siłą.

Pierwszym problemem, przed jakim stanął Hitler, było zagrożenie, jakie intensywne finansowanie zbrojeń stwarzało dla poziomu życia, oraz zaalarmowanie przyszłych rywali Niemiec, którzy także mogliby zacząć szybkie dozbrajanie. Ograniczenia traktatu wersalskiego tak bardzo osłabiły Niemcy, że nawet ambitny program lat 1933-1935 dawał im szanse jedynie na obronę – ofensywa w ogóle nie wchodziła w grę. W listopadzie 1937 roku Hitler oznajmił zdumionym przywódcom wojska i dyplomacji, że chce rozwiązać problem przestrzeni życiowej do roku 1943. By wcielić w życie ten zamiar, rozważał niespotykane wcześniej na Zachodzie w czasach pokoju wydatki na armię (porównywalne jedynie z działaniami Stalina po 1928 roku). To zawrotne tempo zbrojeń okazało się ostatecznie zaskakująco nieskuteczne ze względu na zatory produkcji, braki waluty i surowców, spory o przydziały zasobów oraz niezdolność ustalenia pierwszeństwa wytwarzanych broni. Zajęcie Austrii i Czechosłowacji nie spowodowało zbrojnej interwencji Zachodu, ale agresywne zbrojenia Niemiec niemal z pewnością musiały wywołać reakcję innych mocarstw. Słabsza gospodarka i mniejsza ilość zasobów prowadziły do rywalizacji ekonomicznej, której Niemcy w końcowym rozrachunku nie mogły wygrać. Czas nie pracował więc dla nich, żadna bowiem początkowa przewaga militarna nie trwałaby długo. Hitler wierzył jednak w ekspansję jako jedyny środek rozwiązania dylematu Niemiec, czynnik czasu nakazywał więc jak najszybsze działanie. Mimo (czy może właśnie dlatego) złej sytuacji finansowej, zaopatrzeniowej i surowcowej Rzesza musiała wyzwolić się z ograniczeń środkowoeuropejskich siłą¹⁹.

Problemy w prowadzeniu zbrojeń, świadomość braków żywnościowych, kapitałowych i surowcowych, irytacja Brytyjczykami, postępującymi wbrew życzeniom Hitlera, rosnący strach przed ponownym okrążeniem państwa przez wrogów – te wszystkie czynniki potęgowały frustrację Führera, która wybuchła pod koniec 1938 roku. Jego obsesje wpływały na każdy aspekt życia i polityki III Rzeszy, gdzie wymiar rasowo-ideologiczny stanowił rewers monety militarno-strategicznej. Od początku rządów Hitler stanął przed głoszonym przez siebie „problemem żydowskim”, gdyż Żydów z definicji uważano za obcych, nie mogli więc stanowić części rasowej wspólnoty (Volksgemeinschaft), którą obiecywał jako fundament swych nowych Niemiec. Od początku rozwiązanie tego problemu napotykało mnóstwo trudności: od niepowodzenia bojkotu gospodarczego z kwietnia 1933 roku przez kłopoty z emigracją niemieckich Żydów do międzynarodowego potępienia skierowanych przeciw nim działań nazistów. Hitler widział w tym potwierdzenie istnienia światowego spisku żydowskiego, zamierzającego zniszczyć Niemcy. Im skrajniejsza i agresywniejsza stawała się wewnętrzna i zewnętrzna polityka nazistowska, tym częściej przypisywał wrogie zamiary owej rzekomej konspiracji. Ta samonapędzająca się spirala urojeń, nasilonych prześladowań Żydów niemieckich, zagranicznego potępienia i nacisku przekonywała go jedynie do wiary w swą przenikliwą intuicję co do wrogości „międzynarodowego żydostwa”²⁰.

Rok 1938 przyniósł radykalizację także w polityce rasowej. Od objęcia władzy naziści dążyli do emigracji wszystkich niemieckich Żydów, głównie do Palestyny. Pięć lat później uznali jednak te wysiłki za nieudane: w kraju pozostawało wciąż trzy czwarte Żydów, a inne kraje piętrzyły przed ich przyjmowaniem coraz większe przeszkody. Co więcej, nazistowscy przywódcy na skutek argumentów ministerstwa spraw zagranicznych zaczęli uwzględniać opinie Arabów i dostrzegać niebezpieczeństwo stworzenia państwa żydowskiego, które w przyszłości zagroziłoby Niemcom. Pojawiły się nowe pomysły: SD (służba bezpieczeństwa) Reinharda Heydricha chciała wysyłać Żydów do jakiegoś niegościnnego miejsca w rodzaju Madagaskaru, co od dawna postulowały europejskie kręgi antysemickie. Ostatecznym celem pozostawało w każdym razie usunięcie z Niemiec wszystkich Żydów drogą emigracji (również przymusowej), choć Hitler, Heydrich i inni zakładali teraz, że podobne przedsięwzięcie mogłoby zabrać do dziesięciu lat. W tym okresie, sugerował Goebbelsowi Hitler, Żydzi niemieccy mogliby pełnić rolę zakładników²¹.

Joseph Goebbels, najskrajniejszy chyba antysemita wśród czołowych nazistów, niecierpliwie zauważał brak postępu w „oczyszczaniu” z Żydów Niemiec, a szczególnie Berlina. Naziści zwykle winili za to samych Żydów, próbując zmusić ich do emigracji we właściwy sobie sposób: nasileniem przemocy i terroru. Tę drogę wskazano już w marcu 1938 roku w Wiedniu, gdy po aneksji Austrii wybuchły rozruchy antyżydowskie. Latem tego roku Goebbels z cichym przyzwoleniem Hitlera zaczął nowe ataki propagandowe na berlińskich Żydów, które szybko podjęto w innych miastach Rzeszy. Co znaczące, ta radykalizacja towarzyszyła nagłemu wzrostowi napięcia politycznego, związanego z kryzysem sudeckim: gdy nikły nadzieje Hitlera na długo oczekiwany sojusz z Wielką Brytanią, wzrósł jego gniew na międzynarodowe żydostwo, czego ofiarą padli Żydzi niemieccy. Führera nie ułagodził przebieg konferencji monachijskiej (koniec września 1938 roku): wyraźnie spodziewał się krótkiej wojny z Czechosłowacją, kolejnego pogodzenia przez Francję i Wielką Brytanię z faktami dokonanymi oraz otrzymania z ich strony wolnej ręki na wschodzie. Zamiast tego musiał się zadowolić Krajem Sudeckim. Napięcia w polityce zagranicznej zmalały, ale radykalizacja wewnętrzna stworzyła groźną antyżydowską atmosferę²².

Eksplodowała ona na początku listopada. Rankiem 7 listopada 17-letni polski Żyd Herszel Grynszpan pojawił się w niemieckiej ambasadzie w Paryżu i postrzelił Ernsta vom Ratha, trzeciego sekretarza, mszcząc się za niedawną deportację swych rodziców. Gdy vom Rath walczył o życie, Goebbels rozpętał w niemieckiej prasie wściekłą nagonkę, zakończoną ku jego wielkiemu zadowoleniu wybuchem antyżydowskich rozruchów, organizowanych przez lokalnych przywódców partii (wieczorem 8 listopada). Sekretarz zmarł następnego dnia, który przypadkiem stanowił rocznicę nieudanego puczu z 1923 roku, czczoną corocznie przez starych nazistów w Monachium. Z perspektywy Goebbelsa nadszedł czas działania: wieczorem, po żywej rozmowie z Führerem, który opuścił zgromadzenie wyjątkowo wcześnie, Goebbels wygłosił zjadliwą antyżydowską mowę, obwieszczając śmierć vom Ratha, z aprobatą wspominając „odwetowe” wydarzenia poprzedniego dnia i oznajmiając jasno, że partia powinna organizować dalsze „demonstracje” antyżydowskie. Podał następnie szczegółowe instrukcje postępowania i przekonywania nielicznych niechętnych urzędników. Wynik jego starań stał się znany jako Reichskristallnacht („noc kryształowa”) – szokujący wybuch przemocy, niszczenia dobytku, palenia synagog i masowych aresztowań, który wprawił w osłupienie świat oraz wielu Niemców²³.

„Noc kryształowa” i wnioski, jakie wyciągnął z niej Hitler, stały się punktem zwrotnym w polityce i działaniu nazistów. Pogrom mógł zadowalać uczucia Goebbelsa i innych partyjnych radykałów, ale stanowił katastrofę w polityce wewnętrznej i zagranicznej. Należało spodziewać się surowego potępienia międzynarodowego, lecz wyraźny brak poparcia ludności stawiał nowe przeszkody przy rozwiązywaniu kwestii żydowskiej. Reakcja na „noc kryształową” i znaczenie tego faktu niewątpliwie zmartwiła Hitlera. Stanowisko innych państw, szczególnie USA, uznał za kolejny dowód wrogości międzynarodowego żydostwa do Niemiec, ale brak poparcia niemieckiej opinii publicznej ponownie wzmógł jego obawę przed zdolnością Żydów do obalania nawet popularnych rządów. W Mein Kampf powiązał bezpośrednio klęskę wojenną z destrukcyjnym wpływem żydowskim; dążąc do nowej wojny, zaczął myśleć głównie o zagrożeniu z ich strony. Uwaga Göringa z 12 listopada, poczyniona na zebraniu przywódców, które miało zaradzić następstwom „nocy kryształowej”, zapewne wskazuje ówczesny tor rozumowania Führera: „Jeśli Rzesza Niemiecka wejdzie w przewidywalnej przyszłości w zagraniczny konflikt polityczny, można uznać za pewne, że my w Niemczech pomyślimy […] o wielkiej rozprawie z Żydami”²⁴.

Przez następne dwa miesiące Hitler i inni przywódcy nazistowscy wielokrotnie wyrażali tę samą myśl. Użycie niemieckich Żydów jako zakładników w wypadku konfliktu otwarcie omawiano w niemieckiej prasie, a Goebbels prowadził jadowitą kampanię antysemicką i antyamerykańską, przedstawiając Nowy Jork jako centrum światowego żydostwa, prezydenta Roosevelta zaś jako marionetkę żydowskiego spisku. Groźba była jasna: w razie nowego konfliktu w Europie, który mógłby wynikać jedynie z żydowskiej manipulacji, niemieccy Żydzi poniosą odpowiedzialność za szkody, jakie światowe żydostwo zada Niemcom. Das Schwarze Korps(pl. Czarny Korpus), oficjalna gazeta SS, grzmiał pod koniec listopada 1938 roku: „Staniemy wtedy [w razie wojny] w obliczu surowej konieczności eliminacji żydowskiego podziemia. […] Będzie to rzeczywisty i definitywny koniec żydostwa w Niemczech, jego całkowite zniszczenie”. Nie należy oczywiście uznawać tego za dowód istnienia planów holokaustu, z pewnością jednak słowa te ukazują mordercze zamiary. Sam Hitler poczynił podobną uwagę pod koniec stycznia 1939 roku w obecności czeskiego ministra spraw zagranicznych: „Żydzi zostaną tutaj [w Niemczech] zniszczeni. Żydzi nie przypadkiem spowodowali 9 listopada 1918 roku. Ten dzień będzie pomszczony”²⁵. Nie pierwszy i nie ostatni raz zapowiadał odwet za klęskę Niemiec w I wojnie; wątek „nigdy więcej listopada 1918” biegnie faktycznie przez całe jego życie.

Gniew, frustracja, uraza, chęć wywarcia przemocy na tych, których uważał za grożących Niemcom zagładą – te emocje legły u podstaw mowy Hitlera z 30 stycznia 1939 roku. Wygłoszona formalnie z okazji szóstej rocznicy dojścia nazistów do władzy, przedstawiała przede wszystkim rzekome zło wyrządzone Niemcom przez żydowski spisek i odpowiadała na jawne wyzwania gospodarcze oraz wojskowe, rzucane według Hitlera przez Wielką Brytanię i USA. Niemcy pozbawiono dostępu do ważnych zasobów, dyskryminował je światowy system handlu, a żydowscy plutokraci trzymali w więzach długu, Hitler powrócił więc do tematu przestrzeni życiowej jako jedynego rozwiązania zasadniczego problemu kraju. Zachodnie demokracje blokowały jednak niemiecką ekspansję na wschód, zapuszczając się na teren, „gdzie Anglicy i żaden inny naród Zachodu nie miał jakiegokolwiek interesu”. Niemcy, twierdził Hitler, „w przyszłości nie zaakceptują prób państw zachodnich, by mieszać się wedle swej woli w pewne sprawy, które należą wyłącznie do nas, i udaremniać przez swój wpływ naturalne oraz racjonalne rozwiązania”. Führer powiązał wprost owe wysiłki z kwestią żydowską, wyszydzając deklarowaną troskę Zachodu przy równoczesnej odmowie przyjmowania żydowskich zbiegów, a następnie zarysował możliwe rozwiązanie terytorialne: „Myślę, że im wcześniej problem zostanie załatwiony, tym lepiej. Europa nie może bowiem zaznać spokoju, zanim kwestia żydowska nie będzie wyjaśniona. Może się okazać, że […] porozumienie w tym zakresie zostanie zawarte w Europie. […] Świat ma dość miejsca na osadnictwo”²⁶.

Hitler powrócił następnie do swej obsesji przestrzenią życiową. Co znaczące, powiązał próby Zachodu, by przeszkodzić w jej zdobyciu, spisek żydowski oraz nowy pomysł – wykorzystania Żydów jako zakładników. Gdyby napotkał tu kłopoty, przedstawił radykalne rozwiązanie, które ostatecznie stało się samospełniającą przepowiednią: „Jest jeszcze jedna rzecz, którą chcę zakomunikować tego dnia, pamiętnego być może nie tylko dla nas Niemców. Często bywałem w życiu prorokiem i ogólnie mnie wyśmiewano. Podczas mej walki o władzę przede wszystkim Żydzi przyjmowali śmiechem me proroctwa, że któregoś dnia obejmę przywództwo w państwie […] i wtedy, między innymi, znajdę rozwiązanie żydowskiego problemu. Zdaje się, że śmiech żydostwa w Niemczech uwiązł im teraz w gardłach. Dziś znowu będę prorokiem: jeśli międzynarodowe żydostwo finansowe w Europie i poza nią znowu zdoła wtrącić ludy w wojnę światową, doprowadzi to nie do bolszewizacji świata i zwycięstwa żydostwa, ale wręcz przeciwnie, do unicestwienia rasy żydowskiej w Europie”²⁷.

Również i tego stwierdzenia nie należy uznawać za zapowiedź holokaustu, ale za ostrzeżenie, szczególnie dla USA: trzymajcie się z dala od spraw Europy i nie mieszajcie do spraw ważnych dla istnienia Niemiec. By wzmocnić groźbę, Hitler ukazał świadomość możliwych rozwiązań i determinację w ich zastosowaniu: Żydzi pod władzą niemiecką zostaną uznani za zakładników. Jeśli spisek żydowski wtrąci świat w kolejną powszechną wojnę, on nie zawaha się użyć siły w stosunku do Żydów niemieckich. Nadchodził czas decyzji. Hitler zamierzał zdobyć dla Niemców przestrzeń życiową, a mocarstwa Zachodu mogły to zaakceptować lub się sprzeciwić.

Nazizmu nie sposób oddzielić od wojny. Zrodził się z wojny przegranej, żywił się chęcią starcia hańby klęski, postanowił uzyskać przestrzeń życiową w Europie, by przetrwać we wrogim świecie, i rozwiązać głoszony przez siebie problem żydowski – od objęcia władzy zapoczątkował tworzenie „nowego człowieka i nowego społeczeństwa”, by przygotować się do wojny. Klucz do owego wychwalanego Volksgemeinschaft stanowiły, jak podkreślał Ian Kershaw, „próby stałego odtwarzania «ducha 1914 roku»”, „prawdziwy socjalizm”, który zjednoczyłby wszystkich wartościowych rasowo Niemców i natchnął ich do nadchodzącej walki. Hitler nie zostawiał żadnych wątpliwości: przyszłość Niemiec zależała tylko od uzyskania przestrzeni życiowej, a to zapewniała jedynie siła²⁸.

Koncepcja przestrzeni życiowej Hitlera wynikała nie tylko z darwinizmu społecznego, ale także praktyki XIX-wiecznego europejskiego kolonializmu i imperializmu. Walkę Europejczyków o kolonie w Afryce czy Azji usprawiedliwiała oprócz konieczności ekonomicznej rzekoma rasowa niższość „zacofanych” i „barbarzyńskich” ludów, zamieszkujących te kontynenty. Dominacja europejska zdawała się więc naturalna i logiczna, podobnie jak okrucieństwa popełniane względem tubylców. Ponieważ Hitler uważał wschodnią Europę za naturalną sferę niemieckiej ekspansji, a jej słowiańskich i żydowskich mieszkańców za podrzędnych lub groźnych, jego koncepcja przestrzeni życiowej od początku zawierała mordercze impulsy. To, co dotąd czyniono jedynie podbitym ludom poza Europą, Hitler zamierzał teraz zrobić z Europejczykami²⁹. Pod pewnymi względami Lebensraum można więc uważać jedynie za anachroniczną kontynuację XIX-wiecznego zachodniego imperializmu, gdzie mieszkańcy Europy Wschodniej zastąpili Afrykanów czy Indian. Program Hitlera miał jednak okazać się znacznie bardziej radykalny i dalekosiężny: rasistowski i eksterminacyjny plan o nieograniczonych celach oraz brutalności.

Pierwszym krajem, który doświadczył w pełni tej polityki, była Polska, gdzie przeprowadzono swego rodzaju próbę generalną przed ZSRR. Hitler od początku niemal nie skrywał przed najwyższymi dowódcami radykalnych zaleceń. 31 lipca zawarto porozumienie armii i SS – specjalne jednostki tej ostatniej formacji (Einsatzgruppen) otrzymały zadanie zwalczania antyniemieckiej działalności za liniami frontu, co w praktyce oznaczało zezwolenie na mordowanie. Na spotkaniu z najwyższymi dowódcami (Berghof, 22 sierpnia) Hitler według notatek jednego z uczestników podkreślił potrzebę „niszczenia Polaków poza walką. Cel stanowi eliminacja żywej siły, nie dotarcie na określoną linię. […] Bądźcie bezlitośni i brutalni. 80 milionów ludzi dostanie to, do czego mają prawo. Należy zapewnić im byt. Najsilniejszy ma prawo. Najwyższa surowość”³⁰. Dowódcy armii nie zgłaszali sprzeciwów, częściowo dlatego, że także chcieli zniszczyć Polskę, znienawidzony wytwór Wersalu, i uważali Polaków za rasowo oraz kulturowo niższych. Wielu zapewne też uważało słowa Hitlera za czystą hiperbolę.

Terror rozpętany od pierwszych dni inwazji nie pozostawił jednak złudzeń, że zamiary Hitlera odpowiadały pełnym jadu słowom. Lokalne milicje, złożone z miejscowych Niemców, podjęły działania przeciw Polakom, którzy używali przemocy w stosunku do niemieckiej mniejszości, a podwładni Heydricha wkroczyli do akcji uzbrojeni w listy z około 30 000 nazwisk ludzi, przeznaczonych do aresztowania lub zabicia. Franz Halder przekazał 9 września majorowi Helmuthowi Groscurthowi, że „Führer i Göring zamierzają zniszczyć i wytępić naród polski”. Mimo kilku słabych i izolowanych głosów protestu dowództwo armii przystosowało się do nowej rzeczywistości. Jej głównodowodzący Brauchitsch nie sprzeciwił się temu planowanemu, masowemu morderstwu, ale uprzejmie poinformował podwładnych, że Einsatzgruppen otrzymały rozkazy od Hitlera, by prowadzić „pewne zadania etniczne”, które „leżą poza obowiązkami” armii. Mimo kilku nieśmiałych protestów przeciw „nadużyciom” Einsatzgruppen większość dowódców cieszyła się z zapewnienia bezpieczeństwa. Choć całą kampanię czystek etnicznych bez wątpienia autoryzował Hitler, to Himmler i Heydrich, ambitni przywódcy SS, oraz partyjni radykałowie, jak Hans Frank, Arthur Greiser czy Albert Forster wykorzystali okazję do poszerzenia władzy. Hitler oznajmił jasno, że w Polsce odbędzie się „ostra walka rasowa”, której istotę stanowi, jak zwięźle odnotował Groscurth, „eksterminacja”. Tuż po wybuchu wojny inicjatywę przejęli nazistowscy radykałowie, próbujący według słów Hansa Mommsena, „zbudować Utopię”³¹.

Fiksacja Hitlera na przestrzeni życiowej oraz zamiar prowadzenia w Polsce „ostrej walki rasowej” wytyczyły ogólny kierunek postępowania nazistów, ale zaskakująco mało uwagi poświęcono praktycznym aspektom prowadzenia spójnej polityki rasowej czy najlepszym sposobom germanizacji Lebensraumu. Dyskusje na te tematy zaczęły się dopiero na początku września, a wynikłe z nich plany uwzględniały przede wszystkim dwa czynniki. Po pierwsze, charakterystyczny styl rządów Hitlera, który wyznaczał ogólne cele lub kierunki i pozwalał podwładnym na rywalizację w zgłaszaniu sposobów ich wykonania, co szybko doprowadzało do szalonego dynamizmu – naziści prześcigali się w udowadnianiu swej wartości i dążeniu do kolejnego etapu kariery. Co więcej, ich plany okazywały się zwykle bardzo ambitne i radykalne, gdyż nie musieli obawiać się kar za zbytnią bezwzględność. Drugi czynnik to trwające dyskusje z przedstawicielami ZSRR na temat ostatecznego rozgraniczenia sfer, wpływów nad Bałtykiem, co doprowadziło do paktu Ribbentrop-Mołotow³².

Obie te przyczyny doprowadziły pod koniec września 1939 roku do powstania oszałamiającego rozmachem planu modyfikacji rasowych, który dotyczył milionów ludzi. Mimo pewnej improwizacji odpowiadał on w pełni ideologicznym założeniom Hitlera: potrzebie przestrzeni życiowej, darwinowskiej walce o przetrwanie, nierównej wartości rasowej grup etnicznych i determinacji w rozwiązywaniu szybko rosnącego problemu żydowskiego. Ostatnia z tych obsesji zdominowała ostatecznie politykę nazistów, ale jesienią 1939 roku wyraźnie przodowało zabezpieczanie i germanizacja świeżo zdobytego Lebensraumu. Co więcej, porozumienie z 28 września, korygujące radzieckie i niemieckie sfery wpływów oddawało Litwę ZSRR, w zamian za co folksdojcze tego obszaru mogli powrócić do ojczyzny. Przywódcy nazistowscy projektowali teraz ogólną przebudowę rasową wschodniej Europy, gdzie Niemcy mieli się umocnić na zajętych terytoriach zachodniej Polski, Polacy przenieść się do wasalnego państwa na wschodzie, a Żydzi zostać przemieszczeni na skraj terytorium niemieckiego. Aby setki tysięcy Niemców mogły zasiedlić Prusy Zachodnie i Wartheland, należące wcześniej do Polski, należało pozbyć się tamtejszych Polaków oraz Żydów. Na początku września zaczęto realizować plan likwidacji polskiej inteligencji, który przerodził się w pozbawianie własności milionów Polaków. Goebbels zanotował w dzienniku 10 października: „Werdykt Führera na temat Polaków jest miażdżący. Bardziej zwierzęta niż istoty ludzkie”³³.

Kwestia przestrzeni życiowej nierozerwalnie wiązała się z próbami rozstrzygnięcia problemu żydowskiego. Do roku 1939 naziści preferowali tutaj emigrację i od czasu do czasu wydalanie niemieckich Żydów. Wybuch wojny całkowicie zmienił sytuację. Ograniczono jeszcze bardziej nieliczne zezwolenia na wyjazd, a naziści stanęli przed nowym problemem. Efektowne zwycięstwo nad Polską pozwoliło przejąć obszary zamieszkane przez około 2 miliony Żydów, co bardzo poważnie zagrażało strategii emigracji. Co więcej, wielu Niemców, w szczególności młodych żołnierzy, po raz pierwszy spotkało wyraźnie obcych Żydów wschodnich, stanowiących od lat cel ordynarnej propagandy nazistowskiej. Ich warunki życia i liczebność zdawały się potwierdzać jej przekaz o biologicznym oraz duchowym przeciwieństwie kultury niemieckiej. Kluczowe znaczenie miał jeszcze jeden fakt: wybuch wojny dodał skrzydeł partyjnym radykałom, a zarazem uwolnił przywódców nazistowskich od rozmaitych ograniczeń przy rozwiązywaniu kwestii żydowskiej. Hitler od dawna uznawał międzynarodowe żydostwo za wroga Niemiec, a ponieważ to ono rzekomo sprowokowało obecną wojnę, ostre środki przeciw Żydom pod władzą niemiecką zdawały się konieczne. Polska, jak zauważył Christopher Browning, stała się tym samym „»laboratorium» nazistowskich eksperymentów na rasowym imperializmie, obszarem, gdzie [naziści] próbowali urzeczywistnić ideologiczne slogany w rodzaju przestrzeni życiowej”³⁴. Proces ten po wielu próbach, błędach i rozczarowaniach doprowadził do „ostatecznego rozwiązania”.

Gdy w połowie października rozpoczęły się wysiedlenia Polaków i zastępowanie ich Niemcami, rozpoczęły się też problemy: przeznaczeni do deportacji nie otrzymywali podstawowych udogodnień życiowych; władze niemieckie nie przewidziały prawdopodobnego oporu Polaków; kłopotów nastręczało życzenie Himmlera, by wybierać Polaków do germanizacji; cała operacja groziła poważnymi zakłóceniami gospodarczymi na okupowanych obszarach. To ostatnie zjawisko i niedostatek wagonów, potrzebnych armii do przygotowania kampanii na zachodzie, zdecydowały o ograniczeniu, jeśli nie wstrzymaniu, deportacji. Co typowe dla improwizowanego charakteru tego przedsięwzięcia, nie myślano wiele o losie Żydów na tych obszarach. Władze nazistowskie zamierzały początkowo przenieść ich do części Polski, którą zajął ZSRR, a gdy ten projekt upadł, postanowiły zamknąć Żydów w gettach do chwili podjęcia ostatecznych decyzji³⁵.

Polaków można było po prostu stłoczyć w Generalnym Gubernatorstwie, ale takie rozwiązanie w stosunku do Żydów napotykało liczne przeszkody, jak sprzeciwy zarządców okupowanych terenów w rodzaju Hansa Franka. To niedopatrzenie stworzyło ambitnym nazistom niższego szczebla (jak Adolf Eichmann) szansę stworzenia lepszego, długofalowego rozwiązania – przeniesienia Żydów z terenów włączonych do Rzeszy na obszar w pobliżu Niska (dystrykt lubelski, południowo-wschodnia Polska). Eichmann równolegle zaczął też deportacje Żydów, ale plan ten natknął się na te same trudności, co poprzednie przedsięwzięcie i na początku 1940 roku wielkie projekty demograficzne utknęły w miejscu³⁶. Naziści jak zwykle próbowali wykonać wszystko równocześnie, nie różnicując wagi zadań i w efekcie osiągali jedynie część celów. Oprócz frustracji zyskiwali jednak zrozumienie problemów, pojawiających się przy realizacji tak skomplikowanego planu.

Wypadki w Polsce pokazały, jak radykalizm Hitlera wzrastał pod wpływem jego obserwacji czy kontaktów z podwładnymi, którzy z kolei wykorzystywali jego uprzedzenia do wprowadzania coraz ostrzejszych środków. Z pewnością nasilił tu przekonanie o Żydach jako aktywnym zagrożeniu, a jesienne rozmowy z Goebbelsem dały temu ostatniemu możliwość odzyskania przychylności Führera. Po upokorzeniu, jakie przeżył w związku z „nocą kryształową”, minister propagandy zaplanował serię filmów, mających budzić i pogłębiać w Niemcach antyżydowskie uczucia. W 1939 roku zaczął powstawać osławiony film „dokumentalny” Der ewige Jude („Wieczny Żyd”), ukazujący w intencji Goebbelsa pasożytniczą naturę Żydów i usprawiedliwiający drastyczne środki, jakie przeciw nim podjęto³⁷.

Po klęsce Polski Goebbels wykorzystał szansę sfilmowania pogardzanych Żydów wschodnich w ich środowisku oraz naocznego zbadania sytuacji. Jego spostrzeżenia nie tylko potwierdziły własną nienawiść ministra, ale pogłębiły ją u Hitlera. W połowie października obaj obejrzeli materiał powstały w Warszawie. Wrażenia Goebbelsa zapewne pokrywały się z uczuciami Hitlera: „Zdjęcia z getta […]. Obrazy tak straszliwe i brutalne w szczegółach, że ścinają krew lodem […]. To żydostwo musi zostać zniszczone”. Pod koniec października Goebbels ponownie obejrzał z Hitlerem film, tym razem przedstawiający ubój rytualny, który nimi „głęboko wstrząsnął”. Kilka dni później minister odwiedził Łódź, co utwierdziło go w przekonaniach i podkreśliło związek między przestrzenią życiową a kwestią żydowską: „Sama Łódź to okropne miasto […]. Jazda przez getto. Wysiadamy i wszystko dokładnie oglądamy. To nie do opisania. Nie są już ludźmi, to zwierzęta. Nie mamy więc zadań humanitarnych, ale raczej chirurgiczne. Trzeba tu ciąć i to naprawdę radykalnie. W innym razie Europa zginie od żydowskiej zarazy […]. To już Azja. Będziemy musieli wiele zrobić, by zgermanizować ten obszar”³⁸.

Goebbels dokładał wszelkich starań, by informować Hitlera o postępach realizacji filmu oraz własnym wzrastającym radykalizmie. Führer chętnie przyjmował obie wiadomości. 2 listopada Goebbels triumfował: „Moje wyjaśnienie problemu żydowskiego uzyskuje jego całkowitą zgodę. Żyd jest produktem odpadowym”. 19 listopada notował w dzienniku: „Informuję Führera o naszym żydowskim filmie. Podaje kilka pomysłów […]. Film jest dla nas obecnie bardzo cennym środkiem propagandy”. I wreszcie 5 grudnia opowiada Hitlerowi szerzej o podróży do Polski, zapisując z satysfakcją: „Słucha wszystkiego bardzo uważnie i całkowicie podziela moje zdanie w kwestii polskiej i żydowskiej. Musimy usunąć żydowskie zagrożenie”³⁹. Według znanych słów Iana Kershawa podwładni „pracowali w myśl Hitlera” przy prowadzeniu polityki rasowej, ale ich radykalizm mógł z kolei (jak w przypadku Goebbelsa) wzmacniać poglądy Führera.

Mimo wzrostu determinacji i wielkich wysiłków wprowadzania nowego ładu na drodze masowej reorganizacji demograficznej wiosną 1940 roku polityka nazistowska przeżywała zastój. W połowie marca uwidoczniła się frustracja Hitlera. Według Walthera Hewela, przedstawiciela ministerstwa spraw zagranicznych w kwaterze Führera: „Kwestia żydowska okazywała się ogromna i niełatwa do rozwiązania, tym bardziej że […] nie miał na to dość miejsca”. Po odrzuceniu projektu Niska jako nieodpowiedniego Hitler zwierzył się, że „chętnie przyjąłby pozytywne rozwiązanie kwestii żydowskiej, gdyby tylko potrafił je wskazać. To jednak nie było możliwe w obecnych warunkach, gdy nie miał dość miejsca dla własnego narodu”⁴⁰. Warunki miały jednak niedługo ulec zmianie, a oszałamiający triumf nad Francją ukazywał możliwe „ostateczne rozwiązanie” kwestii żydowskiej. Ironią losu jednak – podobnie do wcześniejszego zwycięstwa nad Polską – upadek Francji obiecywał w kategoriach demograficznych więcej, niż faktycznie dał.

Przywódcy nazistowscy, zrozumiawszy skalę zwycięstwa, ulegli jednak oszołomieniu, ponownie puszczając cugli wyobraźni. Jako pierwszy zaczął działać Himmler, zawsze gotów do zadowolenia swego władcy oraz poszerzenia własnej potęgi. W połowie maja 1940 roku stworzył dokument pod tytułem „Refleksje nad traktowaniem obcych ras na wschodzie”, ponownie ukazujący związki między przestrzenią życiową dla Niemców a rozwiązaniem problemu żydowskiego. Większość treści przedstawiała jedynie dawne plany odzyskania i rasowego przekształcenia Europy Wschodniej, ale w odniesieniu do Żydów Himmler wyrażał „nadzieję, że pojęcie Żyda zostanie całkowicie wykorzenione przez wielką emigrację wszystkich Żydów do Afryki lub innej kolonii”. Jak podsumowywał, „pojedynczy los może być okrutny i tragiczny, ale owa metoda jest najłagodniejsza i najlepsza, jeśli z wewnętrznego przekonania odrzucić jako nieniemieckie i niemożliwe bolszewickie metody fizycznej eksterminacji ludów”. Sformułowawszy swe zamiary, Himmler oczekiwał na właściwy moment, by przedstawić je Hitlerowi. Uczynił to 25 maja, gdy ledwie zaczęto rozumieć skalę sukcesu kampanii zachodniej, odnotowując z wielkim zadowoleniem: „Führer przeczytał sześć stron i uznał je za bardzo dobre oraz słuszne”⁴¹.

Ten dokument i jego losy są pouczające nie tylko ze względu na ukazanie kulis powstawania polityki rasowej: Hitler po prostu zatwierdził inicjatywę Himmlera, poinformował go, z kim się skontaktować, i pozostawił szczegóły podwładnym. Jego waga polega także na potwierdzeniu, że czołowi naziści znali brutalne metody Stalina, ale sami nie przekroczyli jeszcze progu masowych mordów. Rozglądali się za rozwiązaniem, ale przynajmniej Himmler nie widział jeszcze takiego, które wprowadzałoby fizyczną zagładę. Wiedza, którą miał o jeszcze nieakceptowalnych metodach bolszewików, pozostawiała jednak możliwość, że w razie niepowodzenia innych środków pozostanie prawdziwie „ostateczne” rozwiązanie.

Na początku czerwca zbliżał się triumf nad Francją, a planiści SS i ministerstwa spraw zagranicznych opracowywali szczegóły późniejszego „planu madagaskarskiego”. Już 3 czerwca ambitny młody pracownik ministerstwa, Franz Rademacher, próbował odpowiedzieć na pytanie, gdzie podziać Żydów? Jego zdaniem należało wysłać ich na Madagaskar. Ponieważ plany demograficzne w Polsce zostały zablokowane, drogę wyjścia stanowiła ta właśnie wyspa. Gdy 20 czerwca Hitler ogłosił chęć przeniesienia europejskich Żydów na Madagaskar, planowanie nabrało szaleńczego rozmachu. O powadze, z jaką traktowano operację, świadczy szybkość, z jaką próbował przejąć nad nią kontrolę Heydrich (w imieniu SS). 24 czerwca napisał do ministra Ribbentropa, przypominając mu jednoznacznie, że w styczniu 1939 Göring powierzył mu odpowiedzialność za emigrację żydowską z całych Niemiec, czego szef RSHA (Reichssicherheitshauptamt, Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy) nie zamierzał się wyrzekać. Gdy nowiny o najnowszym rozwiązaniu problemu żydowskiego rozeszły się szerzej, planiści i biurokraci całego nazistowskiego imperium przystąpili do pracy nad szczegółami oraz konsekwencjami planu⁴².

Nie były to jedynie wprawki z prac urzędniczych. Goebbels 26 lipca zapisał w dzienniku: „Wielki plan ewakuacji Żydów z Berlina został zatwierdzony. Co do reszty, Żydzi pozostali w Europie mają być po wojnie deportowani na Madagaskar”. Jeszcze 17 sierpnia Goebbels wierzył w realizację tych zamiarów, odnotowując wpierw ostre środki, które ma się podjąć przeciw wrogom państwa, a następnie zauważając: „Potem wyślemy Żydów morzem na Madagaskar. Tam mogą zbudować własne państwo”⁴³. Mimo wszystkich nadziei pod koniec lata stało się jednak jasne, że plan madagaskarski napotkał nieprzekraczalną przeszkodę; jak długo wojnę toczyła Wielka Brytania, Niemcy nie miały ani środków, ani szans na deportację milionów Żydów na odległą wyspę. Triumfy militarne ponownie skomplikowały problem – na terytorium kontrolowanym przez Niemców znalazło się jeszcze więcej Żydów, a proponowane rozwiązanie znów doprowadziło w ślepy zaułek.

W ciągu roku od rozpoczęcia wojny nazistowscy planiści próbowali przeprowadzić demograficzną reorganizację państwa, opierając się na zasadach rasowych, zostali jednak powstrzymani przez okoliczności. Związek wojny z rozwojem polityki rasowej był jasny, choć irytujący: zwycięstwa poszerzały przestrzeń życiową, ale pod okupacją znajdowały się miliony „obcych”. Co więcej, rozrastał się sam problem żydowski. Hitler początkowo zamierzał uwolnić Niemcy spod rzekomego jarzma żydowskiego, teraz jednak dostrzegał konieczność rozwiązania na skalę europejską. Naziści stopniowo zaczynali rozumieć, że nie uda im się całkowicie rozwiązać problemu żydowskiego, ponieważ nie mogli zakończyć wojny, a podejmowane w okresach spokoju próby kończyły się niepowodzeniami. Próby te dały jednak cenne i wykorzystane później doświadczenie w kwestiach praktycznych: transportu, logistyki i maskowania. Nazistowska polityka rasowa stale dążyła do radykalizacji: Hitler określał ogólny kierunek i cele, a jego podwładni gorączkowo prezentowali „instytucjonalny darwinizm”, walcząc o jego względy i przy każdym zastoju proponując coraz skrajniejsze plany. Bez wątpienia używali metody prób i błędów, ale każdy nowy etap przynosił plan bardziej bezwzględny i szerszy od poprzedniego. Gdy lato 1940 roku zamieniało się w jesień, pytanie Rademachera: „Gdzie podziać Żydów?” pozostawało równie irytujące, co wcześniej.

„Co teraz?” – tak Hitler skomentował brytyjskie wypowiedzenie wojny  3 września. Pakt Ribbentrop-Mołotow, ów „pakt z szatanem, by wygnać diabła”, nie osiągnął głównego celu: nie zapobiegł brytyjsko-francuskiej interwencji, ale zapewnił Hitlerowi ochronę i zasoby, których potrzebował do szybkiej rozprawy z Polską. Po nieistotnej ofercie pokojowej z 6 października Hitler odpowiedział na własne pytanie, nalegając na jak najszybszy atak na zachód, ponieważ Niemcy mogły ruszyć na wschód dopiero po zabezpieczeniu granic zachodnich. Pod koniec września twierdził: „Czas ogólnie działa przeciw nam, kiedy nie wykorzystujemy go właściwie. Druga strona dysponuje silniejszymi środkami gospodarczymi […]. Czas nie sprzyja nam również w sensie militarnym”. Hitler odnosił te słowa zarówno do wschodu, jak i zachodu, znalazł się w bowiem w niewygodnej zależności ekonomicznej oraz strategicznej od państwa, którego zniszczenie stanowiło główny cel jego ideologii. Kilka tygodni później oznajmił najwyższym dowódcom, że Rosja pozostanie „niebezpieczna w przyszłości”. Choć „szokujące raporty” z działań radzieckich w Polsce potwierdziły przekonanie Hitlera o destrukcyjności żydowskiego bolszewizmu, wyraźna słabość Armii Czerwonej jesienią 1939 roku zdawała się wykazywać „katastrofalny stan” tego „gigantycznego kolosa”. Niemcy nie miały więc wielu możliwości działania i należało je wykorzystać. To, co Hitler miał na myśli w październiku 1939 roku, nie przypominało jednak w żadnej mierze tego, co się faktycznie stało: szybkiego i wspaniałego zwycięstwa nad zachodnimi wrogami. Führer przewidywał jedynie ograniczone działania, wypierające wojska przeciwników z Niderlandów oraz północno-wschodniej Francji, zdobycie portów nad Kanałem i wzmocnienie obrony przed alianckim kontratakiem⁴⁴.

Nawet taki scenariusz przeraził jego generałów. Byli dogłębnie świadomi gospodarczych trudności Niemiec, niedostatków surowcowych i słabości wojska, a zaryzykowali już wszystko, rzucając przeciw Polsce praktycznie całe swe siły. Hazard powiódł się dzięki bierności Francji, która jednak z pewnością zareaguje inaczej na bezpośredni atak niemiecki. Dosłownie wszyscy niemieccy dowódcy, bezpośrednio znający z I wojny wartość bojową Francuzów, uznali, że pomysły Hitlera to droga do katastrofy. Armia potrzebuje miesięcy na uzupełnienia i szkolenia, by powrócić do gotowości bojowej, niemal połowa żołnierzy przekroczyła czterdziestkę, a wielkie braki w wyposażeniu ograniczyły ich możliwości ofensywne. Jako przykład można przytoczyć oddziały zmotoryzowane, pozbawione zapasów w tak znacznym stopniu, że Halder sugerował „program demotoryzacyjny”, polegający na „drastycznym i bezwzględnym ograniczeniu liczby pojazdów w istniejących oraz nowo tworzonych jednostkach”. Może zdumiewać, że przed spektakularnym sukcesem Blitzkriegu szef sztabu armii niemieckiej proponował, by miejsce maszyny zajął koń. Niemożliwe było także szybkie uzupełnienie braków, ponieważ niemieckie plany mobilizacji zbrojeniowej i gospodarczej opierały się na założeniu, że konflikt na zachodzie przebiegnie na wyniszczenie, podobnie jak I wojna. Znaczne zwiększenie produkcji miało przypadać dopiero na październik 1940 roku, a jej maksymalny poziom dopiero na jesień kolejnego roku. W tych planach gospodarczych nie sposób wykryć jasnego konceptu taktycznego czy strategicznego Blitzkriegu⁴⁵.

Z perspektywy niemieckiej sytuacja wyglądała bardzo źle. Jeden z czołowych ekspertów porównał Wehrmacht z jesieni 1939 roku do „włóczni o stalowym ostrzu i coraz bardziej łamliwych […] drzewcach”. Generałowie Hitlera, świadomi niższej jakości i mniejszej liczby swej broni oraz żołnierzy, a także przygotowania ekonomicznego, praktycznie jednogłośnie opowiedzieli się przeciw niezwłocznemu atakowi na zachodzie, który uważali za równoznaczny z samobójstwem. Generał pułkownik Walther von Reichenau, powszechnie uważany za „generała nazistę”, nazwał atak jesienią 1939 roku „czymś w rodzaju zbrodni”, a szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW, Oberkommando der Wehrmacht), zwykle służalczy Wilhelm Keitel, uznał pomysł za tak szalony, że podał się do dymisji. Jesienny atak na Francję tak zaniepokoił Haldera, że (nie pierwszy raz) zaczął sondować podobnie myślących, czy nie przeprowadzić zamachu stanu. 5 listopada, po burzliwym spotkaniu z Brauchitschem, szefem Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH, Oberkommando des Heeres), gdzie Hitler potępił defetyzm generałów i ostro skrytykował sabotaż dowództwa armii, Halder wpadł w panikę i zniszczył wszystkie plany, które mogły go obciążyć. Sytuacja wyglądała jednak tak rozpaczliwie, że rozważał zabójstwo Führera. Bliski współpracownik zanotował później w dzienniku: „Halder ze łzami powiedział, że od tygodni miał pistolet w kieszeni, gdy tylko szedł do Emila [pseudonim nadany przez spiskowców Hitlerowi], i chciał go zastrzelić”⁴⁶. Ostatecznie stracił jednak opanowanie i nie mógł zmusić się do złamania żołnierskiej przysięgi osobistej lojalności.

Połączenie złej pogody z wątpliwościami Hitlera co do pierwotnego planu ataku doprowadziło w końcu do odłożenia uderzenia na Francję na wiosnę. Podczas długiej zimy i „siedzącej wojny” plany niemieckie uległy gruntownej zmianie. Mimo dużego oporu czołowych dowódców zwolenników zaczął zyskiwać śmiały plan szefa sztabu Grupy Armii A, generała Ericha von Mansteina: nagły atak przez Ardeny jednostek zmotoryzowanych, który odciąłby główne siły wroga. Poparł go z początku generał Heinz Guderian, czołowy niemiecki ekspert czołgowy, a następnie sam Halder. Ponieważ Hitler myślał podobnie, choć ogólniej taktycznie, z entuzjazmem poparł całą koncepcję.

Znakomite przeprowadzenie w maju i czerwcu 1940 roku operacji „Sichelschnitt” („cięcie sierpem”) zaćmiło kilka istotnych przyczyn jej sukcesu. Triumf nie wynikał z założonej strategii Blitzkriegu, skwapliwie przyjętej przez dowództwo Wehrmachtu – przyjęto ją wbrew wątpliwościom, wahaniu i obstrukcji generałów. Plan odniósł sukces w dużej mierze dzięki wkalkulowanej niesubordynacji Guderiana, dowodzącego siłami pancernymi, oraz chęci Haldera do podjęcia wielkiego ryzyka. Od strony operacyjnej Sichelschnitt zależała wyłącznie od koncentracji wszystkich sił niemieckich w kluczowym punkcie, uderzenia i liczenia na to, że nieprzyjaciel postąpi w założony sposób. W terminach strategicznych operacja stanowiła krańcowe ryzyko: niemiecki koszmar powolnej wojny na wyniszczenie miał się rozstrzygnąć w jednym rzucie kości. Zwycięstwo oznaczało uwolnienie od widma okrążenia i blokady, porażka zaś katastrofę. Cała operacja nie wynikała z racjonalnego planu, który dałby Niemcom przestrzeń życiową w szeregu małych wojen, ale chęci rozwiązania rozpaczliwej gospodarczo i strategicznie sytuacji kraju. W 1939 Niemcy rozpoczęły wojnę przy poważnych brakach surowcowych i nieprzygotowane ekonomicznie na długi konflikt; sukces na zachodzie zyskał potrzebny czas⁴⁷.

Nieoczekiwane zwycięstwo nad Francją, planowane początkowo nie jako błyskawiczna operacja, ale konwencjonalne starcie w rodzaju Wielkiej Wojny, wywarło znaczny wpływ na myślenie Niemców. Nowe Wielkie Niemcy tworzyły teraz potężny blok gospodarczy, gdy minął jednak początkowy zachwyt, planiści gospodarczy zrozumieli, że kontrolowany przez nich obszar ma poważne braki i nie jest samowystarczalną przestrzenią życiową, o jakiej marzył Hitler. Do owych braków, co ironią losu znów przywołało wizje blokady i ogromnych niedostatków, należały problemy z zaopatrzeniem oraz energią. Mimo zdobycia terytorium bogatego w wykwalifikowaną siłę roboczą i nowoczesne zakłady przemysłowe Niemcy nie mieli wciąż żywności, węgla i ropy – tę pierwszą musieli importować dla jakichś 25 mln ludzi, a i to w czasach pokoju: brytyjska blokada pogorszyła sytuację, a w 1940 roku już zaczęło brakować pożywienia. Naziści obawiali się, że jedne złe zbiory mogą wywołać defetyzm i niepokoje na wzór lat 1917-1918. Ich ekonomiści zrozumieli, że zachodnia Europa jest wrażliwa na blokadę i daleka od „zdolności wytwarzania nadwyżek żywnościowych”⁴⁸.

Krótkoterminowe zyski nazistów okazały się ogromne, szczególnie jeśli wliczyć łupy wywiezione z Francji, władze stanęły jednak przed zadaniem zaspokojenia potrzeb nie tylko Niemców, ale i aliantów oraz mieszkańców terenów okupowanych. Zamiast niezwłocznie skorzystać gospodarczo z podboju, musiały importować ropę, węgiel i żywność spoza Niemiec. Najbardziej dokuczliwe braki dotyczyły ropy, choć jesienią i zimą 1940-1941 to niedostatki żywności mogły skłaniać do niepokojów w okupowanych miastach. Wielkie zwycięstwo roku 1940 nie uwolniło Wehrmachtu od zależności ekonomicznej od dostaw z ZSRR, a cała Rzesza nie zyskała zasobów porównywalnych z imperium brytyjskim czy USA⁴⁹.

Inaczej przedstawiała się sytuacja strategiczna i operacyjna. Po triumfie na zachodzie narodził się mit Blitzkriegu; niemieccy myśliciele wojskowi zaczęli, jak przed I wojną, wierzyć w rozwiązanie narodowego dylematu strategicznego dzięki szybkim, operacyjnym zwycięstwom. Być może przestrzeń życiową da się zdobyć bez krwawych wojen na wyniszczenie? Pozostał jedyny problem: mimo świetnego triumfu nad Francją drugi wróg, Wielka Brytania, uparcie odmawiał rozmów. Ten upór groził teraz fundamentalną zmianą sił w Europie, co Hitler zaczął dostrzegać latem 1940. Upadek Francji nie zapewnił Niemcom hegemonii na kontynencie, ale przekształcił konflikt europejski w zalążek wojny światowej, gdzie główne role odgrywałyby ZSRR i USA. Wielka Brytania, chcąc zachować pozycję mocarstwa, musiała kontynuować walkę. To jednak wymagało wsparcia Stanów, a być może i ZSRR. Stalin zaczynał w każdym razie szybko wyciągać korzyści ze swej przeciwstawnej Niemcom pozycji we wschodniej Europie. Ten scenariusz stanowił niewątpliwy problem dla Rzeszy⁵⁰. Mimo wiosennego triumfu wojskowego naziści wciąż znajdowali się w impasie strategicznym, ekonomicznym i rasowym. Hitler w Paryżu miał rację: wojna jeszcze się nie skończyła.

¹  Shirer, Berlin Diary, 21 czerwca 1940, 420-424; Horne, To Lose a Battle, 646-647; Kershaw, Hitler: Nemesis, 298-299; TBJG, 22 czerwca 1940.

²  TBJG, 6 czerwca 1940; Hoffmann, Mit Hitler im Westen; Hornshøj-Møller, The Role of „Produced Reality”.

³  Albert Speer, Inside the Third Reich, 170-172; Kershaw, Hitler: Nemesis, 299-300; TBJG, 3 lipca 1940.

⁴  Mann, Beim Propheten, 275.

⁵  Förster, Hitler’s Decision, 30-31; Kershaw, Fateful Choices, 56-57; Deist, The Road to Ideological War, 380-381. Najlepsza pogłębiona ocena ideologii Hitlera to Jäckel, Hitler’s World View.

⁶  Hitler, Mein Kampf, 284-329; Weinberg, red., Hitler’s Second Book, rozdz. 1-6; Kershaw, Hitler: Hubris, 243-246.

⁷  Hitler, Mein Kampf, 679; Kershaw, Hitler: Hubris, 244-245.

⁸  Jäckel, Kuhn, red., Hitler: Sämtliche Aufzeichnungen, 775; Bloxham, The Final Solution, 88; Friedländer, Nazi Germany and the Jews, 1:73-113; Herf, The Jewish Enemy, 2-3; Kershaw, Hitler: Hubris, 244-246.

⁹  Kershaw, Hitler: Hubris, 248-249, Fateful Choices, 56-57; Förster, Hitler’s Decision, 31-32; Hitler, Mein Kampf, 610-611; Müller, Das „Unternehmen Barbarossa” als wirtschaftlicher Raubkrieg, 174. Znakomite i obszerne omówienie pojęcia Lebensraumu: Liulevicius, War Land on the Eastern Front, 247-277.

¹⁰  Ogólne poglądy Hitlera na politykę zagraniczną: Hitler, Mein Kampf, 607-667; Weinberg, red., Hitler’s Second Book, passim.

¹¹  Tooze, The Wages of Destruction, 8-9, 138, 144-45; Hitler, Mein Kampf, 654.

¹²  Weinberg, red., Hitler’s Second Book, 15-27, 48-54, 99-118, 160-74; Kershaw, Hitler: Hubris, 247-250, Fateful Choices, 56-57; Förster, Hitler’s Decision, 31-32.

¹³  Kershaw, Hitler: Hubris, 249-250; Deist, The Road to Ideological War, 380-382; Weinberg, red., Hitler’s Second Book, rozdz. 1-6; Zitelmann, Zur Begründung des „Lebensraum” Motivs in Hitlers Weltanschauung; Vogelsang, Neue Dokumente zur Geschichte der Reichswehr, 434-436.

¹⁴  Schmidt, Hitler’s Interpreter, 158; Bauer, Jews for Sale? 37-38; Jersak, Blitzkrieg Revisited, 376.

¹⁵  Frieser, The Blitzkrieg Legend, 10, 13, 17.

¹⁶  Hitler, Mein Kampf, 126-156, 607-667; Weinberg, red., Hitler’s Second Book, 160-174, 228238; Förster, Hitler’s Decision, 33; Kershaw, Fateful Choices, 62; Jersak, Blitzkrieg Revisited, 570; Ueberschär, Hitlers Entschluß, 88.

¹⁷  Deist, The Road to Ideological War, 390-391; Treue, Hitlers Denkschrift; Noakes, Pridham, red., Nazism: A History, 2:281-287; Overy, Russia’s War, 34-35.

¹⁸  Treue, Hitlers Denkschrift; Tooze, The Wages of Destruction, 219-222, rozdz. 7-8 ogólnie; Deist, The Road to Ideological War, 383; Overy, Russia’s War, 35.

¹⁹  Tooze, The Wages of Destruction, rozdz. 7-9; Deist, The Road to Ideological War, 374-379, 383; Geyer, German Strategy in the Age of Machine Warfare, 575, 581. Także Deist, The Rearmament of the Wehrmacht; Volkmann, The National Socialist Economy in Preparation of War.

²⁰  Jersak, Blitzkrieg Revisited, 571; Herf, The Jewish Enemy, rozdz. 1-3.

²¹  Wildt, red., Judenpolitik, 35-60; Brechtken, Madagascar für die Juden, 176-185, 193-194; Jansen, Der Madagaskar-Plan, 236-239, 284-285; Nicosia, The Third Reich and the Palestine Question, 109-144; Jersak, Blitzkrieg Revisited, 571-572; Kershaw, Hitler: Nemesis, 132-135; TBJG, 25 lipca 1938.

²²  Tooze, The Wages of Destruction, 274-275; Kershaw, Hitler: Nemesis, 135-136; Wildt, red., Judenpolitik, 55-57; Barkai, Schicksalsjahr 1938, 101.

²³  Kershaw, Hitler: Nemesis, 136-139; TBJG, 9, 10 listopada 1938. Patrz także Graml, Reichskristallnacht.

²⁴  Jersak, Blitzkrieg Revisited, 573; Kershaw, Hitler: Nemesis, 150-51 (cytat s. 151).

²⁵  Tooze, The Wages of Destruction, 282-283; Herf, The Jewish Enemy, 46-49; Kershaw, Hitler: Nemesis, 151-152 (cytaty z Das schwarze Korps i Hitlera s. 152).

²⁶  Tooze, The Wages of Destruction, 283-284; Jersak, Blitzkrieg Revisited, 574-575; Kershaw, Hitler: Nemesis, 152-153; Domarus, red., Hitler: Reden und Proklamationen, 2:1049, 1057.

²⁷  Domarus, red., Hitler: Reden und Proklamationen, 2:1057-1058.

²⁸  Kershaw, Hitler: Nemesis, 136-139. Patrz też Fritz, Frontsoldaten, 187-218, i “‘We are trying . . . to change the face of the world’”.

²⁹  Browning, The Origins of the Final Solution, 12-14. Patrz także Sven Lindqvist, Exterminate All the Brutes; Ehmann, From Colonial Racism to Nazi Population Policy; Smith, Ideological Origins.

³⁰  Browning, The Origins of the Final Solution, 15-16. Patrz także Halder, War Diary; Baumgart, Zur Ansprache Hitlers vor den Führern der Wehrmacht; Ansprache des Führers auf dem Berghof am 22. 8. 1939, w Schramm, red., Kriegstagebuch, 1, cz. 2:947-949.

³¹  Browning, The Origins of the Final Solution, 16-24; Groscurth, Tagebücher, 202 (9 września 1939), 298 (18 października 1939); Müller, Das Heer und Hitler, 667 (dok. 45: Brauchitsch do dowódców armii, 21 września 1939); Kershaw, Hitler: Nemesis, 240-244; Mommsen, Die Realisierung des Utopischen. Najlepsza ocena działalności Einsatzgruppen w Polsce i reakcji armii: Rossino, Hitler Strikes Poland, passim. Inne ważne nowe prace skupiające się na Polsce jako próbie generalnej przed późniejszymi zbrodniami: Rossino, Destructive Impulses; Böhler, Auftakt zum Vernichtungskrieg; Westermann, Hitler’s Police Battalions; Rutherford, Prelude to the Final Solution.

³²  Browning, The Origins of the Final Solution, 25-28.

³³  Ibid., 27-28, 46; TBJG, 10 października 1939. Patrz także Aly, Heim, Architects of Annihilation, rozdz. 4.

³⁴  Browning, The Origins of the Final Solution, 14; Aly, Heim, Architects of Annihilation, 149-159.

³⁵  Browning, The Origins of the Final Solution, 36-63; Friedländer, Nazi Germany and the Jews, 2:30-37.

³⁶  Browning, The Origins of the Final Solution, 36-63; Friedländer, Nazi Germany and the Jews, 2:30-37; Goshen, Eichmann und die Nisko-Aktion; Moser, Nisko; Pohl, Von der “Judenpolitik” zum Judenmord, 47-54. Wyczerpująca dokumentacja polityki nazistów w Polsce i w stosunku do Żydów: Noakes, Pridham, red., Nazism: A History, t. 2, rozdz. 35, 37. O demografach i naukowcach oraz ich roli w tworzeniu polityki: Burleigh, Germany Turns Eastwards; Aly, Heim, Vordenker der Vernichtung; Haar, Historiker im Nationalsozialismus; Rössler, Schleiermacher, red., Der Generalplan Ost.

³⁷  Friedländer, Nazi Germany and the Jews, 2:16-17. Projekt Goebbelsa omawia szczegółowo Hornshøj-Møller, Der ewige Jude.

³⁸  TBJG, 17, 29 października 1939; Hornshøj-Møller, Der ewige Jude, 66-68; Browning, The Origins of the Final Solution, 46; Friedländer, Nazi Germany and the Jews, 2:16-24; Kershaw, Hitler: Nemesis, 249. Hornshøj-Møller zauważa, że scena uboju mogła wywrzeć silny wpływ na Hitlera, przekonanego wegetarianina.

³⁹  TBJG, 2–3, 19 listopada, 5 grudnia 1939; Hornshøj-Møller, Der ewige Jude, 66-68; Browning, The Origins of the Final Solution, 46; Friedländer, Nazi Germany and the Jews, 2:16-24; Kershaw, Hitler: Nemesis, 249.

⁴⁰  Browning, The Origins of the Final Solution, 68.

⁴¹  Heinrich Himmler, Reﬂections on the Treatment of Peoples of Alien Races in the East, dok. NO-1880, Prosecution Exhibit 1314, Nuremberg Trial Documents, zam. i przetł. w: Bauer, A History of the Holocaust, 383-385. Browning (The Origins of the Final Solution, 68-70) także tłumaczy część.

⁴²  Browning, The Origins of the Final Solution, 81-101; Kershaw, Hitler: Nemesis, 320-325. Szczegółowe omówienie planu madagaskarskiego: Brechtken, Madagaskar für die Juden; Jansen, Der Madagaskar-Plan; Yahil, Madagascar, 315-334.

⁴³  TBJG, 26 lipca, 17 sierpnia 1940.

⁴⁴  Halder, War Diary, 28 sierpnia, 27 września 1939, 37, 62-66; Hitler cytowany za: Groscurth, Tagebücher, 385 (21 października 1939), 414 (23 listopada 1939); TBJG, 14, 17 listopada, 29 grudnia 1939, 13, 25 stycznia 1940; Frieser, The Blitzkrieg Legend, 20, 60-63; Förster, Hitler’s Decision, 19; Ueberschär, Hitlers Entschluß, 91-92; Tooze, The Wages of Destruction, 373.

⁴⁵  Frieser, The Blitzkrieg Legend, 21-54; Tooze, The Wages of Destruction, 326-367.

⁴⁶  Frieser, The Blitzkrieg Legend, 55-59; Groscurth, Tagebücher, 223; Tooze, The Wages of Destruction, 326-367.

⁴⁷  Frieser, The Blitzkrieg Legend, 60-99, 320-353; Murray, The Change in the European Balance of Power, 326-332, 361; Reynolds, 1940, 326-327.

⁴⁸  Tooze, The Wages of Destruction, 383-392, 411-20; Müller, Economic Alliance, 118-136; Aly, Heim, Architects of Annihilation, 234-235.

⁴⁹  Tooze, The Wages of Destruction, 383-392, 411-420; Müller, Economic Alliance, 118-136. Patrz także Harrison, red., The Economics of World War II; Milward, The New Order and the French Economy; Overy, Otto, Houwink ten Cate, red., Die “Neuordnung” Europas; Müller, The Mobilization of the German Economy, 564-603, 711.

⁵⁰  Reynolds, 1940, 328; Tooze, The Wages of Destruction, 396-397.

ROZDZIAŁ II

DECYZJA

6 lipca 1940 roku o godzinie 15 świeciło letnie słońce. Pociąg bez żadnych dekoracji wjechał powoli na berliński dworzec Anhalter wśród bezprecedensowych dotąd w Niemczech scen triumfu i radości. Ludzie od rana stawali wzdłuż ukwieconych ulic stolicy, czekając nieraz i sześć godzin, by rzucić okiem na Führera. Porwany przez świąteczny nastrój tłumów Joseph Goebbels zachwycał się w dzienniku: „Miasto ogarnęło niewiarygodne podniecenie”. Po krótkiej dyskusji z Göringiem, który obawiał się brytyjskiego nalotu, Goebbels wykrzykiwał: „Potem nadjechał Führer. Dworzec wypełniał dziki entuzjazm. Führer jest głęboko poruszony. Do jego oczu napływają łzy […]. Burza zachwytu uradowanych ludzi wymyka się opisowi. Führer jedzie [do Kancelarii Rzeszy] całkowicie pod kwiatami”. Na miejscu feldmarszałek Keitel powitał go jako „największego dowódcę wszech czasów”, a Hitler pławił się w zachwycie, gdy na zewnątrz wiwatowały tłumy. Być może był to jedyny moment w historii III Rzeszy, w którym Niemcy poczuli autentyczny entuzjazm wojenny i bliskość ostatecznego zwycięstwa¹.

Nawet jednak w owej chwili szczytowego triumfu pojawiały się nuty niepokoju, jak obawy Göringa. Także Goebbels ukrywał za triumfalizmem wiele trosk. 9 czerwca pisał: „Nawet w Niemczech mamy raczej za dużo niż za mało optymizmu. Zwycięstwo traktuje się zbyt lekko”. W okresie upojenia sukcesem minister propagandy spoglądał z zaniepokojeniem ku dwóm peryferyjnym mocarstwom, odnotowując zarówno postawę Amerykanów, jak działania Rosjan. Zauważał przede wszystkim podżegające doniesienia „żydowskiej prasy” w USA, mające jego zdaniem wytworzyć atmosferę nienawiści do Niemiec, która zmusiłaby prezydenta Roosevelta (uważanego przez Goebbelsa za marionetkę rzekomego żydowskiego spisku) do wmieszania się w sprawy Europy. Szybki triumf Niemiec rozwiał jednak obawy Goebbelsa co do bezpośrednich działań Stanów przeciw Rzeszy – przynajmniej przed listopadowymi wyborami prezydenckimi².

Inaczej sprawa przedstawiała się ze Stalinem. Goebbels przyznawał, że radziecki dyktator pozostawał wierny duchowi paktu Ribbentrop-Mołotow, odrzucając pod koniec maja brytyjskie propozycje, ale wciąż zastanawiał się nad jego dalszymi posunięciami nad Bałtykiem i w Bałkanach. 16 czerwca notował z obawą: „Litwa otrzymała rosyjskie ultimatum […]. Litewska odpowiedź nie satysfakcjonuje Moskwy. Rosyjscy żołnierze wchodzą na Litwę”. Goebbels zdawał się traktować spokojnie żądania radzieckie pod adresem Łotwy i Estonii oraz wzrastający nacisk na Rumunię w sprawie przekazania Besarabii oraz Bukowiny, ale jego ton zmienił się w lipcu, gdy zrozumiał, jakie korzyści odniesie Stalin z niemieckiego sukcesu na zachodzie. „Słowiaństwo rozprzestrzenia się na całych Bałkanach. Stalin wykorzystuje chwilę”, zapisał 5 lipca. Dodał złowrogo: „Być może później ponownie będziemy musieli podjąć działania przeciw Sowietom”. Pod koniec lipca na wieść o aneksji państw nadbałtyckich Goebbels przyznał niechętnie: „To nasza cena za neutralność Rosji” – cena wydawała się zbyt wysoka. Do tych problemów można dołączyć wzrastającą irytację stałymi niedostatkami paliw i żywności, nieznośnymi nocnymi nalotami Brytyjczyków oraz niezdolnością rozwiązania problemu żydowskiego i okazuje się, że dziennik Goebbelsa prezentuje zaskakująco przygnębiający obraz sytuacji latem 1940 roku³.

Niemieckie zwycięstwo na zachodzie bez wątpienia wyzwoliło falę optymizmu, uczucia, jak to ujął Goebbels, „powstawania nowej Europy”. Mimo tego i mimo nowego potwierdzenia własnego geniuszu Hitler wahał się, co robić, zwłaszcza że Wielka Brytania wciąż wykazywała determinację, by walczyć dalej. Hrabia Ciano, włoski minister spraw zagranicznych, notował w dzienniku: „Ze wszystkiego, co mówi, wynika jasno, że chce szybko to zakończyć” i dodawał wnikliwie: „Hitler jest teraz graczem, który wiele wygrał i chciałby odejść od stołu bez dalszego ryzyka”. Problem polegał jednak na zachowaniu wygranej. Goebbels zauważał ostrożnie: „Anglia to dla nas jeszcze twardy orzech”.  29 czerwca minister propagandy obwieścił: „Decyzja o wojnie czy pokoju musi zapaść wkrótce”, zastrzegając: „Führer nie jest jeszcze pewien […], czy stworzy program konstruktywnego pokoju”. 2 lipca Goebbels odnotował znów wątpliwości Hitlera: „Chce mówić w Reichstagu i dać Anglii ostatnią szansę. Czy zostanie przyjęta? Churchill zapewne nie […]. Być może inne rozumiejące elementy”. Potem zapisał: „Führer nie chce jednak niszczyć imperium, gdyż wszystko, co by straciło, z wielkim prawdopodobieństwem przypadnie nie nam, ale innym obcym mocarstwom […]. Führer musi więc spróbować dać Anglii ostatnią szansę […]. Gdzie to doprowadzi, nikt nie wie”⁴.

Hitler zdawał się autentycznie wyprowadzony z równowagi brytyjskim oporem, zarazem niepewny i sfrustrowany rozwojem zdarzeń. Choć w 1939 roku przegrał, stawiając na to, że Wielka Brytania nie wkroczy do wojny, teraz nie chciał przyznać, że tak bardzo mylił się w jej ocenie, uporczywie wyrażając przekonanie, iż wkrótce „przejrzy” i przystanie na pokój. Wiele razy stwierdzał wśród współpracowników, że chciałby go zawrzeć, a nie toczyć wojnę. Działania Churchilla – szczególnie atak na francuską flotę w Mers-el-Kebir 3 lipca – zmusiły jednak Hitlera do odłożenia przemowy, którą już niemal ukończył, i rozważenia sytuacji. Jego niepewność wyraziła się w długiej rozmowie z Goebbelsem pięć dni potem. Gdy precyzował plany powojennej germanizacji Europy, surowego potraktowania Francji i nowej polityki kolonialnej, wahał się co do Wielkiej Brytanii. Goebbels zauważał: „Mimo wszystko Führer ma bardzo pozytywny stosunek do Anglii. Nie jest jeszcze gotów na ostateczny cios. Chce ponownie w spokoju przemyśleć swą mowę, więc pojedzie do Obersalzbergu [...]. Jeśli Londyn odrzuci naszą ostatnią ofertę, niezwłocznie otrzyma niszczący cios”. Mimo tego wybuchu brawury Hitler ku rosnącej frustracji Goebbelsa odwlekał decyzję. Dopiero 16 lipca poinformował ministra, że zamierza wygłosić długo oczekiwane przemówienie do Reichstagu w piątek 19 lipca⁵.

Tymczasem wezwał dowódców do Berghofu, by omówić możliwość inwazji na Wielką Brytanię, gdyby ta odrzuciła ofertę pokojową. 11 lipca admirał Raeder stwierdził, że lądowanie jest możliwe dopiero po uzyskaniu przez Luftwaffe kontroli powietrznej nad południową Anglią, a następnego dnia Jodl zaprezentował plan operacyjny inwazji. 13 lipca w górskiej kwaterze pojawił się Franz Halder, szef sztabu głównego armii, odkrywając, że także Hitler uważa desant za ostatni środek. Halder zanotował tego dnia w dzienniku: „Führer jest wielce zakłopotany stałą niechęcią Brytyjczyków do zawarcia pokoju. Uznaje za przyczynę, jak my, ich nadzieję pokładaną w Rosji, liczy więc na zmuszenie jej siłą. W zasadzie to przeciwne jego chęci […], ponieważ klęska Brytyjczyków pociągnie za sobą rozpad ich imperium. Niemcy nie odniosą z tego żadnej korzyści. Niemiecka krew przeleje się dla pożytku Japonii, USA i innych”⁶.

To niezdecydowanie objawiło się ponownie 16 lipca, gdy Hitler wydał dyrektywę nr 16: „Przygotowania do inwazji na Anglię”. Zawierała ona tak wiele zastrzeżeń, że przekonała znaczną część najwyższych dowódców, iż cała operacja nigdy nie była brana poważnie pod uwagę. Hitler rzeczywiście oznajmił w zaufaniu Göringowi, że nigdy tego nie zamierzał. Przeprowadzenie inwazji wymagało kontroli wód Kanału La Manche i obszaru nad nim. Otaczający Führera nie mieli wątpliwości, że uznał ryzyko za niedopuszczalne, uwzględniając siłę brytyjskiej floty i słabość niemieckiej, która poniosła jeszcze duże straty w kwietniu, podczas ataku na Norwegię. Nadzieję pokładał za to w ofercie pokoju⁷.

Być może Hitler nie oczekiwał, że Brytyjczycy potraktują te ogólne i nieprecyzyjne warunki poważnie. Najdłuższą część jego ponad dwugodzinnego przemówienia stanowiło w istocie wychwalanie niemieckich zwycięstw i dowódców. Wielu z nich otrzymało awanse, co było równie nieszczere jak jego propozycje pokojowe – Hitler uważał bowiem, że dowództwo armii popełniło istotne błędy, a jego intuicja jeszcze raz okazała się słuszna. Dopiero pod koniec mowy odwołał się do zdrowego rozsądku, obwieszczając, że sumienie nakazuje mu dać Brytyjczykom ostatnią szansę zakończenia bezcelowej wojny. Obserwujący Hitlera William Shirer uznał to przemówienie za jedno z jego najlepszych: „Hitler, którego dziś wieczorem zobaczyliśmy w Reichstagu, był zdobywcą i wiedział o tym. […] Wspaniale łączył pewność siebie zdobywcy z pokorą, która zawsze tak przypada masom do gustu. […] Jego głos jest dziś niższy; krzyczy rzadziej niż zwykle. […] Często podziwiałem sposób, w jaki używa rąk. […] Dziś robił to pięknie, zdawał się wyrażać równie wiele rękami, co słowami. […] Zauważyłem także jego dar wykorzystywania twarzy i oczu […] oraz obracania głowy z ironią, której w dzisiejszej mowie było wiele”. Shirer bardzo dobrze zrozumiał ową wielką ironię: Hitler ofiarowywał pokój nie po to, by Churchill go przyjął, ale by usprawiedliwić przed narodem, który chciał pokoju, trwanie wojny. Dał Brytyjczykom wybór; jeśli odrzucą jego ofertę, wojna będzie trwać i to z ich winy⁸.

Brytyjczycy odrzucili ją szybko, w niespełna godzinę, ale nawet wtedy Hitler zdawał się zdezorientowany i nie chciał przyjąć tego ostatecznie do wiadomości. Wielka Brytania zgodziła się na ekspansję Niemiec w 1938 roku, teraz jednak sytuacja uległa zmianie: zawarcie pokoju na warunkach Hitlera oznaczało uznanie niemieckiej hegemonii na kontynencie i prawdopodobny koniec jej mocarstwowości. Goebbels mimo to notował: „Na razie Führer nie może się zmusić do uznania brytyjskiej odpowiedzi”⁹. Brytyjska decyzja jeszcze raz skonfundowała Hitlera i postawiła go przed dylematem. Gdy w 1939 roku rzucił się do wojny, błyskotliwe zwycięstwa niemieckie zdawały się wskazywać wyjście ze strategicznego, ekonomicznego i politycznego impasu. Niemcy znaleźli się jednak w ten sposób w strategicznym ślepym zaułku, gdyż triumfy roku 1940 nie przyniosły im hegemonii w Europie. Teraz, gdy na zachodzie uciekał czas, na którym zyskiwały mocarstwa angloamerykańskie, a na wschodzie narastały problemy z zależnością od ZSRR, Hitler musiał ponownie podjąć decyzję.

Najważniejsze pytanie co do decyzji Hitlera o wojnie z ZSRR nie dotyczy powodu – przestrzeń życiowa na wschodzie stanowiła przecież trzon jego ideologii – ale terminu. Po co ryzykować wojnę na dwa fronty, gdy pakt z ZSRR czynił Niemcy w zasadzie odpornymi na blokadę? Czemu nie pozbyć się wpierw Wielkiej Brytanii i zabezpieczyć tyły przed wzięciem się za Rosję? I po co wyraźnie spieszyć się z decyzją pod koniec lipca, po odrzuceniu propozycji pokoju? Z pewnością główne motywy Hitlera od połowy lat 20. miały charakter ideologiczny. Jego cały program opierał się na zdobyciu przestrzeni życiowej na wschodzie oraz zadaniu śmiertelnego ciosu żydowsko-bolszewickiemu spiskowi, grożącego rzekomo istnieniu Niemiec. Udany atak na ZSRR nie tylko zniszczyłby potęgę Żydów, ale także dostarczył Niemcom zasobów, które posłużyłyby ostatecznie do walki z USA o dominację nad światem. Władza nad Europą pozwoliłaby też na stworzenie utopijnego, czystego rasowo imperium oraz ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej.

Hitler zamierzał początkowo osiągnąć ten cel w sojuszu z Wielką Brytanią i choć jej upór zmusił go do zajęcia wpierw zachodniej Europy, stale pamiętał o wschodzie. Liczne rozmowy z Goebbelsem dowodziły, że działania Rosjan w Polsce i podczas zimowej wojny z Finlandią potwierdzały rasistowską nienawiść, pogardę i determinację Hitlera, by zapobiec przedostaniu „żydowskiego wirusa” na zachód kontynentu. Gdy w styczniu 1940 roku Mussolini rugał go listownie za zaniedbanie misji antybolszewickiej, Hitler odparł, że „jedynie przykry przymus” skłonił go do współpracy „z tym krajem”. Pakt z Rosją, przypomniał, stanowił tylko taktyczną i gospodarczą konieczność do chwili zabezpieczenia tyłów na zachodzie. Co do reszty, „Niemcy i Rosja to dwa [obce] światy”. Rzeczywiście, od końca października 1939 roku Hitler nie taił zamiarów zwrócenia sił niemieckich na wschód. Zajmowały go przede wszystkim dwa wielkie zadania: zdobycie przestrzeni dla narodu i ostateczna konfrontacja z bolszewizmem. Kilka dni po rozejmie z Francją oznajmił swemu adiutantowi z Wehrmachtu, pułkownikowi Schmundtowi, oraz ministrowi Ribbentropowi, że bawi się „myślą o poprowadzeniu wojny przeciw Rosji”¹⁰.

Dziesięć dni, które minęły od odrzucenia pokoju do końca lipca 1940 roku, były okresem przełomowym, w którym Hitler pod wpływem kilku nieideologicznych okoliczności powziął pomysł rzeczywistego ataku na ZSRR. Co ciekawe, jako pierwszy o konkretnym działaniu przeciw Związkowi Radzieckiemu najprawdopodobniej pomyślał nie on, lecz Halder. Pod koniec czerwca szef sztabu armii został poinformowany przez sekretarza stanu Ernsta von Weizsäckera o sytuacji politycznej oraz wzrastającym zainteresowaniu Hitlera wschodem. Halder był wiernym uczniem swego poprzednika, generała Ludwiga Becka, i podzielał nieugięty antybolszewizm swego mentora oraz jego obawę, że pakt Ribbentrop-Mołotow umożliwi zwiększenie radzieckich wpływów na Bałkanach oraz we wschodniej Europie. Ruchy Armii Czerwonej i presja na państwa nadbałtyckie czy Rumunię zaalarmowały dowódców armii, choć Hitler chwilowo uznał je za niegroźne. Podpisy pod zawieszeniem broni z Francją ledwie zdążyły wyschnąć, gdy 30 czerwca Halder bez bezpośrednich poleceń Hitlera nakazał sztabowi zbadanie możliwości kampanii przeciw Rosji. Coraz jaśniej widział związek brytyjskiego uporu z problemem rosyjskim – ten drugi stanowił klucz do pierwszego¹¹.

Ze względu na ofensywne nastawienie Armii Czerwonej we wschodniej Europie, Halder uznał za konieczne posiadanie „uderzeniowej siły na wschodzie”, nakazał więc przejście jednostkom niemieckim na nowe obszary zbiorcze w Polsce. 3 lipca zażądał zbadania „wymogów interwencji militarnej, która zmusi Rosję do uznania dominacji Niemiec w Europie”. W tym okresie przewidywał ograniczone uderzenie prewencyjne, które zepchnęłoby ZSRR do roli drugorzędnego państwa i oddałoby Niemcom większość terytoriów zajętych podczas I wojny: państwa nadbałtyckie, Ukrainę oraz Białoruś. Działania Haldera nie wynikały jedynie z jego antybolszewizmu i obawy, że Stalin wykorzysta zwrócenie Niemców na zachód, ale także z oceny, iż postawa Londynu opiera się na nadziei w Rosję. Brytyjski upór podnosił kwestię możliwości długotrwałej wojny i stwarzał groźbę odnowienia koalicji wrogów z roku 1917. Cios w ZSRR miał rozwiać wiarę Brytyjczyków, a także troski Niemców¹².

Hitler najwyraźniej nie doszedł jeszcze do tak stanowczych wniosków. W czerwcu wciąż oczekiwał na plon wielkiego zwycięstwa nad Francją, w tym także pokój, który dałby Niemcom panowanie nad Europą. Przewidując globalny układ z Wielką Brytanią, w połowie czerwca rozwiązał 39 dywizji i przywrócił armii liczebność pokojową, co zasiliło przemysł zbrojeniowy pół milionem ludzi. Hitler przyznał także pierwszeństwo w produkcji zbrojeniowej flocie i Luftwaffe, co nie wskazywało na zamiar szybkiego ataku przeciw Rosji. Na wschód spoglądał za to cały czas Halder. Gdy na zachodzie zmniejszono rolę armii, 25 czerwca nakazał sztabowi studium przebudowy wojska z uwzględnieniem wysoce mobilnych „specjalnych grup obronnych”, które mogłyby przeciwstawić się Rosjanom na Bałkanach lub zagrożeniom ważnych rumuńskich pól naftowych. Po zmianie planu na uderzenie prewencyjne owe grupy stały się czołówkami ofensywy. Tego samego dnia ironią losu Hitler zauważył optymistycznie: „Wojna na zachodzie skończyła się […] i jak najszybciej dojdę do porozumienia z Anglią. Pozostaje wciąż konflikt ze wschodem, to jednak zadanie, które przyniesie ogólnoświatowe problemy. […] Można się go podjąć zapewne za dziesięć lat […]. Teraz mamy pełne ręce roboty z umacnianiem tego, co zyskaliśmy w Europie”¹³. Pod koniec czerwca Hitler nie kierował się , jak widać, stale na wschód.

Dlaczego Führer zmienił zdanie? Bez wątpienia znaczenie miało fiasko oferty pokojowej oraz rosnące zaniepokojenie działaniami Rosjan i Amerykanów. 21 lipca, wyraźnie podtrzymując iluzję, że brytyjska partia pokojowa jeszcze zmieni stanowisko Churchilla, Hitler wciąż się wahał. Według dziennika Haldera: „Wciąż brak jasnego obrazu sytuacji w Wielkiej Brytanii. Przygotowania do zbrojnego rozstrzygnięcia muszą zostać jak najszybciej zakończone. Führer nie dopuści, by inicjatywa polityczno-militarna wymknęła mu się z rąk. Gdy tylko sytuacja stanie się jasna, procedury polityczne i dyplomatyczne zajmą swe miejsce”. Hitler rozumiał jednak, że sytuacja zapewne nie stanie się szybko jasna. Atak przez Kanał niósł „dla Führera znaczne ryzyko. Z tego względu inwazja rozpocznie się dopiero wtedy, gdy nie zostanie żaden inny sposób załatwienia spraw z Brytyjczykami”. Dlaczego jednak Anglia nie kapitulowała? Hitlerowi odpowiedź zdawała się oczywista: „Nadzieja na zmianę w Ameryce […]. Pokłada nadzieję w Rosji. […] Prowokuje zamęt na Bałkanach za sprawą Rosji, by odciąć nas od źródeł paliwa”. Nie wątpił też, że radziecki dyktator liczył na przedłużoną wojnę na zachodzie: „Stalin flirtuje z Wielką Brytanią, by utrzymać ją w wojnie i wiązać nasze siły, chcąc zyskać czas i dostać to, czego chce. […] Ma interes w niedopuszczaniu do zbytniego wzmocnienia Niemiec”¹⁴.

Cóż można było uczynić – zwłaszcza po ogłoszeniu przez Hitlera założeń operacji „Lew morski”, inwazji na Wielką Brytanię: absolutnego panowania na wodzie i w powietrzu, które miało zostać osiągnięte do września? Ponieważ te warunki zdawały się co najmniej wątpliwe, jak pokonać przeciwnika? Szczerze mówiąc, Hitler nie miał na to dobrej odpowiedzi. Rozważał stworzenie przeciw Brytyjczykom „trwałego frontu politycznego Hiszpanii, Włoch i Rosji”, potem najprawdopodobniej skierował nadzieje z powrotem na Luftwaffe i flotę: „ataki powietrzne i wojna podwodna […] zmiotą myśliwce nieprzyjaciela [...] w połączeniu z nasilonymi działaniami podwodnymi”. Spekulował także na temat popierania opozycji przeciw Churchillowi – partii pokojowej, skupiającej się ponoć wokół Davida Lloyda George’a i księcia Windsoru. Dopiero na końcu pojawiła się wzmianka o „zajęciu się problemem rosyjskim” na jesień. Brauchitsch przedstawił Hitlerowi pospiesznie nakreślony plan armii: „Cel: zniszczyć armię rosyjską lub przynajmniej zdobyć tyle terytorium Rosji, ile jest konieczne do uniemożliwienia nalotów nieprzyjaciela na Berlin i zakłady śląskie […]. Cele polityczne: państwo ukraińskie; federacja państw nadbałtyckich; biała Rosja […]. Wymagane siły: 80-100 dywizji. Rosja 50-75 dobrych dywizji. Jeśli zaatakujemy ją tej jesieni, zmniejszy się nacisk w wojnie powietrznej z Wielką Brytanią. Stany Zjednoczone mogły zaopatrywać zarówno Wielką Brytanię, jak i Rosję. Działania: jakie cele operacyjne można osiągnąć […]? Ochraniać Berlin i śląski obszar przemysłowy. Ochrona rumuńskich pól naftowych”.

Główny temat tej konferencji bez wątpienia stanowiły działania przeciw Wielkiej Brytanii, a dyskusja na temat ZSRR stanowiła jedynie margines. Zmianie uległ jednak, co ważne, tryb operacji; nawet jeśli przedstawiony Hitlerowi plan nie wiązał się jeszcze z eksterminacją, to trudno nazwać go już „ograniczonym” – cele terytorialne przypominały traktat brzeski, dając Rzeszy zarówno ważne surowce, jak zmuszając Rosję do uznania niemieckiej hegemonii¹⁵.

Konferencja z 21 lipca omówiła więc oba ówczesne warianty działania: inwazję na Wielką Brytanię oraz atak na Związek Radziecki. Hitler wątpił jednak w powodzenie którejkolwiek operacji. Wskazał na wielkie ryzyko ataku przez Kanał La Manche, zauważając, że nie jest to „zwykłe przekroczenie rzeki, ale przebycie morza opanowanego przez wroga”, a na propozycję jesiennego uderzenia na ZSRR zareagował sceptycznymi pytaniami. Wkrótce po konferencji Jodl i Keitel musieli zresztą przyznać, że czas, przestrzeń oraz pogoda „całkowicie uniemożliwiają” jesienny atak. Co zabawne, wątpliwościom uległ też Halder. Ostatnie szacunki wskazywały na znacznie większą siłę Rosjan niż poprzednie, a kłopoty Włochów w Afryce Północnej zwiastowały kolejne nadwerężenie niemieckich sił. W efekcie Halder kładł teraz nacisk na wyeliminowanie z wojny Wielkiej Brytanii przed ruszeniem na wschód. 30 lipca ustalił z Brauchitschem, że lepiej pozostać „w przyjacielskich stosunkach” z Rosją i skoncentrować się na atakowaniu pozycji brytyjskich nad Morzem Śródziemnym i na Bliskim Wschodzie¹⁶.

Hitler tymczasem stał w obliczu impasu, niezdolny do zakończenia wojny z Anglią i zirytowany wypuszczaniem z rąk inicjatywy militarno-politycznej. Coraz bardziej zajmowały go też możliwe działania radzieckie i amerykańskie oraz groźby, jakie tworzyły one dla Niemiec: Wielka Brytania musiała zakończyć wojnę, by zapobiec wkroczeniu do niej USA i ZSRR. Wzrastanie amerykańskiej pomocy dla Anglii oraz potencjału wojskowego Stanów zmuszało Hitlera do uwzględnienia czynnika czasu: jeśli chciał osiągnąć cel zdobycia przestrzeni życiowej na wschodzie, musiał to uczynić szybko. W połowie maja, gdy niemieckie czołgi pędziły jeszcze ku wybrzeżu, prezydent Roosevelt zaproponował Kongresowi ogromne zwiększenie amerykańskich sił wojskowych, co zostało niezwłocznie przyjęte; w efekcie w 1941 roku wciąż neutralne Stany produkowały na potrzeby wojenne tyle, co Wielka Brytania czy Niemcy. Naziści doskonale wiedzieli, przeciw komu skieruje się ostatecznie owa potęga. Od lata 1940 roku Goebbels rozpoczął propagandę antyamerykańską, skupiając się na rzekomym opanowaniu Waszyngtonu przez Żydów i determinacji żydowskiego spisku, by zniszczyć naród niemiecki. Co znaczące, w dniu złożenia oferty pokojowej Hitlera Roosevelt został prezydenckim kandydatem Partii Demokratycznej. William Shirer notował: „To był cios dla Hitlera, ledwie skrywany na Wilhelmstrasse […]. Hitler boi się Roosevelta. Zaczyna właśnie pojmować, że wsparcie Roosevelta dla Wielkiej Brytanii to jeden z głównych powodów, dla których ta odrzuciła jego propozycję […]. [Dla Niemców] Roosevelt jest ojcem angielskich złudzeń na temat wojny”¹⁷.

Hitler nie miał jednak złudzeń: Wielka Brytania będzie się opierać tak długo, jak będzie otrzymywać wielką pomoc materiałową od Roosevelta. Zdarzenia w rodzaju umowy „niszczyciele za bazy” (wrzesień 1940 roku), zdającej się potwierdzać angielsko-amerykańską koalicję, czy umowy Lend-Lease (marzec 1941 roku), którą przywódcy Niemiec uznali za nieformalne wypowiedzenie wojny, po prostu zwiększały jego determinację rozwiązania strategicznego problemu, zanim potęga USA nieodwracalnie przechyli szale na niekorzyść Rzeszy¹⁸. Hitler stanął teraz przed decyzją. Stany nie będą gotowe do interwencji wojskowej przed 1942 roku, Niemcy mają więc szansę, którą muszą wykorzystać, jeśli chcą zdobyć zasoby niezbędne w przyszłej konfrontacji z Ameryką. W 1940 roku Niemcy stały u szczytu siły militarnej, uwolnione na krótko od realiów wojny na dwa fronty, jeśli więc Hitler chciał zrealizować swój cel i zdobyć przestrzeń życiową na wschodzie, czas na działanie nadszedł.

Do pośpiechu skłaniały też czynniki ekonomiczne. Sytuacja z lata 1940 roku przypominała faktycznie okres 1914-1918, gdy braki surowców i żywności przyniosły Niemcom klęskę. Na razie głód nie stanowił problemu, ale pod koniec 1940 roku zapasy zboża zaczynały się wyczerpywać. Choć Niemcy odniosły krótkoterminowe korzyści gospodarcze z sojuszu z ZSRR, to okupacja zachodniej Europy oraz przedłużająca się wojna oznaczały niezmierną rolę radzieckich dostaw żywności i surowców. Naziści spodziewali się także, że Moskwa wyznaczy za nie znaczną cenę – z pewnością wysokiej jakości produkty militarne i przemysłowe, być może nawet hegemonię w Europie Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Stalin, zawsze wierny swej zasadzie, że długotrwała wojna między państwami kapitalistycznymi wyjdzie na korzyść ZSRR, nieodmiennie zamierzał wyciągnąć wielkie zyski ze stosunków gospodarczych z Niemcami, by w ten sposób wspierać radziecką ekspansję i zmusić partnera do dostarczania ważnych towarów oraz rozwiązań technicznych. Pierwsze oznaki chęci wykorzystania swej pozycji Rosjanie zaprezentowali na sześć tygodni przed ofensywą Wehrmachtu na zachodzie, zawieszając dostawy ropy i zboża. Choć sytuację szybko wyjaśniono, gospodarcza zależność Niemiec od ZSRR okazała się większa niż przewidywano, a w miarę trwania wojny zapewne by się pogłębiała¹⁹.

Szczególnych obaw przyczyniały radzieckie dostawy zboża, mogące przywieść trwożne wspomnienia blokady lat 1914-1918. Specjaliści gospodarczy uświadomili Hitlerowi, że przedłużona wojna z Wielką Brytanią i USA, coraz bardziej prawdopodobna, będzie wymagać dużo większych ilości surowców i pożywienia, co zwiastowało pogłębienie uzależnienia. Hitler nie mógł tego tolerować, zgadzając się z ministrem gospodarki Walterem Funkiem, że „sfera ekonomii wielkich Niemiec” nie może „zależeć od sił czy państw, na które nie mamy wpływu”. Równie kłopotliwa była niezdolność zmuszenia Rosji do przyjęcia pierwotnie jej wyznaczonej roli – źródła dostaw dla gospodarki Rzeszy. Wielkie zbrojenia ZSRR i jego autarkiczne tendencje stanowiły długoterminowe zagrożenie Niemiec. Latem 1940 roku wzrastający popyt wewnętrzny na surowce i żywność zagroził zresztą wielkości dostaw do Niemiec. Ironią losu izolowana Wielka Brytania w dużej mierze posiadała zasoby potrzebne do kontynuowania wojny, Hitler zaś musiał rozwiązać ten problem²⁰.

Przywódcy Niemiec obawiali się radzieckiego szantażu i zagrożeń dostaw ropy oraz innych surowców, obserwowali więc poczynania ZSRR we wschodniej Europie z coraz większym niepokojem. Ponieważ Rzesza otrzymywała większość eksportu rolniczego z państw nadbałtyckich, a rumuńska ropa była niezbędna dla jej wojennej gospodarki, działania radzieckie w tych obszarach uważano w najlepszym razie za kłopotliwe, a w najgorszym (według ministerstwa spraw zagranicznych) za „poważne zagrożenie z punktu widzenia niezbędnych dostaw”. Przestrzeni życiowej, paliwa i żywności brakowało na okupowanych terenach Europy Zachodniej, władze niemieckie zrozumiały więc ponownie, że tylko ZSRR posiada surowce niezbędne wojennej gospodarce. Argumenty gospodarcze na rzecz działań na wschodzie wykłada memorandum wiceadmirała Frickego z 28 lipca „Uwagi na temat Rosji”. Autor podkreśla, że bezpieczeństwo Niemiec wymaga „jak największej samowystarczalności gospodarczej, szczególnie w odniesieniu do rzeczy niezbędnych na wojnie”. Materiały te można znaleźć w wystarczających ilościach jedynie w Rosji. Co więcej, „silny nacisk ekonomiczny” wielkiego sąsiada Niemiec, jego groźna pozycja gospodarcza nad Bałtykiem i w południowo-wschodniej Europie oraz „duch bolszewizmu” zmuszały Rzeszę do likwidacji owego „chronicznego zagrożenia”²¹.

Nie wiadomo, czy Hitler w ogóle widział memorandum Frickego, choć Raeder zapewne przedstawił mu główne tezy dokumentu. W każdym razie Führer od dawna wierzył w konieczność ekspansji na wschód. Pod koniec lipca 1940 roku logika sytuacji strategicznej, militarnej ekonomicznej i politycznej zdawała się wskazywać w jednym kierunku: ku atakowi na ZSRR. Wzrastająca frustracja patem w wojnie z Wielką Brytanią, troska o rosnącą potęgę Amerykanów i lęk przed utratą inicjatywy polityczno-militarnej zrodziła w myślach Hitlera presję czasu: wrogowie Niemiec codziennie stawali się mocniejsi, musiał więc podjąć jakąś decyzję. Uderzenie na wschód tworzyło kuszącą możliwość równoczesnego rozwiązania wszystkich problemów Niemiec. Od strony gospodarczej spełniłoby się marzenie o przestrzeni życiowej, politycznej zadano by zabójczy cios żydowskiemu bolszewizmowi, a strategicznej upadłyby dwie ostatnie nadzieje Brytyjczyków – nie tylko Rosja, gdyż na Pacyfiku wzrosłaby wtedy potęga Japonii, co zmusiłoby USA do porzucenia zainteresowań Europą. Pozbawiona tych dwóch mieczy Wielka Brytania nie miałaby wyboru poza prośbą o pokój. Niespełna tydzień po bezowocnej konferencji z 21 lipca Hitler poinformował Jodla o swej decyzji, by zaatakować znienacka ZSRR w najbliższym możliwym terminie – maju 1941 roku i „raz na zawsze” usunąć ze świata bolszewickie niebezpieczeństwo. Jak zauważył, wojna z ZSRR była nieunikniona, lepiej więc zacząć ją teraz, u szczytu niemieckiej potęgi, niż czekać. Następnego dnia kierownictwo gospodarcze poinformowało Hitlera o narastających problemach Niemiec, co utwierdziło tylko jego decyzję²².

Ostatniego dnia lipca zwołał do Berghofu feldmarszałka Brauchitscha, generała Haldera, admirała Raedera, feldmarszałka Keitla i generała Jodla, by poinformować ich o podjętym postanowieniu, a nie zasięgać rady. Ironią losu, większość konferencji dotyczyła operacji „Lew morski”. Dowódcy armii naciskali na działania przeciw Wielkiej Brytanii, bezpośrednie lub nad Morzem Śródziemnym, ale Raeder wyraził poważne zastrzeżenia co do inwazji we wrześniu, proponując jej odłożenie do wiosny. Hitler również rozumiał tak ogromne ryzyko operacji, jak jej odkładania – pozycja Brytyjczyków mogła się tylko poprawiać. Zapewnił jednak Raedera, że lądowanie odbędzie się tylko po sukcesie kampanii powietrznej. Gdy Brauchitsch domagał się wspierających Włochów działań nad Morzem Śródziemnym, Hitler odmówił rozpraszania sił w sytuacji zależnej od problematycznej wytrzymałości sojusznika²³.

Jak jednak postąpić, jeśli inwazja się nie odbędzie? W takim razie, stwierdził Hitler, „nasze działania muszą dążyć do eliminacji wszystkich czynników dających Anglii nadzieję na zmianę sytuacji”. Opowiedział się teraz za szybką decyzją na wschodzie, a przeciw długotrwałej wojnie z imperium brytyjskim. Halder zanotował w dzienniku, zachowując podkreślenia Führera: „Nadzieja Wielkiej Brytanii leży w Rosji i Stanach. Jeśli Rosja wypadnie z gry, także Ameryka jest stracona dla Brytyjczyków, ponieważ eliminacja Rosji ogromnie zwiększy potęgę Japonii na Dalekim Wschodzie. Rosja to czynnik, na którym Brytyjczycy najbardziej liczą […]. Po rozbiciu Rosji zniknie ostatnia nadzieja Brytyjczyków. Niemcy zostaną wtedy panami Europy i Bałkanów. Decyzja: zniszczenie Rosji musi więc stać się częścią tej walki. Wiosna 1941. Im szybciej Rosja upadnie, tym lepiej. Atak osiągnie cel tylko wtedy, gdy państwo rosyjskie zostanie całkowicie rozbite jednym ciosem. […] Nieugięta determinacja w eliminacji Rosji […]. Celem jest zniszczenie siły ludzkiej Rosji”.

Hitler usprawiedliwiał decyzję względami strategicznymi, ale jak zauważył Barry Leach, nieudolnie: niemiecki atak stanowił najpewniejszy środek przerażenia sojuszników. Wyjaśnienie leży zaś w nacisku na całkowite rozbicie ZSRR, konieczne, jeśli Niemcy chcą toczyć długotrwałą, zwycięską wojnę z demokracjami Zachodu²⁴.

Wojna z ZSRR, przez lata tworząca rdzeń ideologiczno-rasowych koncepcji wojny Hitlera, stała się teraz głównym punktem jego ogólnych poglądów militarno-strategiczno-ekonomicznych: zwycięstwo na wschodzie przetnie węzeł gordyjski i wreszcie umożliwi Niemcom zerwanie zewnętrznych ograniczeń. Na czoło wysunęły się obsesje ideologiczne. Goebbels zanotował 9 sierpnia po rozmowie z Hitlerem: „Bolszewizm to główny wróg świata […]. Führer podziela to zdanie”. Należy przy tym zauważyć brak sprzeciwu dowódców armii, co jaskrawo kontrastowało z jesienią 1939 roku, gdy determinacja Hitlera, by uderzyć na Francję, omal nie doprowadziła do rewolty. Tradycyjna pogarda dla Słowian, strach i odraza do bolszewizmu, zgoda co do konieczności zdobycia zasobów gospodarczych na wschodzie, długoterminowe zagrożenie niemieckiej hegemonii ze strony Rosji, chwilowa słabość Armii Czerwonej (z powodu czystek Stalina), wiara w militarną wyższość Niemiec – dowództwo armii dzieliło te wszystkie poglądy z Hitlerem, nie widziało więc powodów do sprzeciwu wobec jego kluczowej decyzji. Swoją rolę grał czas. Jeśli Hitler chciał zachować inicjatywę strategiczną i zdobyć przestrzeń życiową na wschodzie, musiał działać teraz, zanim swój nadzwyczajny potencjał wykorzystają Stany. Względy strategiczne, gospodarcze i czasowe wsparły więc zasadniczy motyw Hitlera: walka o byt Niemiec rozstrzygnie się na wschodzie. Kalkulacja i ideologia, racjonalne myślenie i dogmat uzupełniły się w tym przypadku, co musiało przekonać Hitlera o słuszności postanowienia²⁵.

Decyzja z 31 lipca nie została potwierdzona w militarnej dyrektywie do 18 grudnia. Niemcy tymczasem grzęźli w strategicznym chaosie, tracąc wcześniej zdobyty impet i walcząc o odzyskanie inicjatywy. Po postanowieniu o ataku na ZSRR wiosną 1941 roku uznali za pożądane, by zmusić Wielką Brytanię do pokoju i uniknąć walki na dwa fronty. Nie mieli tutaj możliwości szybkiego zwycięstwa, co Hitler zarazem rozumiał i z trudnością akceptował. Przez następne cztery miesiące sięgano po rozmaite środki, choć znajdujący się u szczytu potęgi Hitler znów się wahał, uchylając się przed decydowaniem. Zirytowany Halder narzekał 27 sierpnia, że militarne planowanie odbywa się we wszystkich kierunkach: „Do wojny ma wkroczyć Hiszpania, ale gospodarcze następstwa […] zostają zignorowane. Afryka Północna jest uważana za teatr działań przeciw Brytyjczykom [...]. Dołączy do nas Rumunia […]. Mamy się przygotować na północy, gdy Rosja zaatakuje Finlandię. Armia ma być przygotowana bez otrzymywania żadnych bezpośrednich instrukcji”. Ze strategicznego punktu widzenia istniały tylko dwie realne możliwości: stworzenie eurazjatyckiego bloku lub peryferyjna wojna nad Morzem Śródziemnym²⁶. Choć obie się uzupełniały – jako skierowane przeciw potęgom anglo-amerykańskim – różniły się zasadniczo w stosunku do ZSRR.

Co typowe dla chaotycznego stylu rządów III Rzeszy, frakcje prześcigały się teraz w inicjatywach, a Hitler jak najdłużej uchylał się od decyzji. Idea bloku eurazjatyckiego wyszła od ministra Ribbentropa, który przez lata próbował stworzyć globalną koalicję antybrytyjską. Pakt z Mołotowem był ukoronowaniem jego wysiłków, mimo różnic ideologicznych jednocząc ZSRR z członkami paktu antykominternowskiego – Niemcami, Włochami i Japonią. Przymierze ze Stalinem oszołomiło jednak Japończyków i skłoniło ich do zmiany polityki. Latem 1940 roku Ribbentrop próbował ożywić i poszerzyć stary plan stworzenia z ZSRR bloku antybrytyjskiego, który dodatkowo zapobiegłby interwencji amerykańskiej w Europie. Gdy Niemcy zadały klęskę europejskim mocarstwom kolonialnym, zmieniła się też polityka Japonii, mającej teraz nieoczekiwane szanse ekspansji w południowo-wschodniej Azji²⁷.

To samo zwycięstwo Niemiec ostudziło ironią losu chęć Hitlera na sojusz wojskowy z Japonią, oczekiwał bowiem wtedy rychłego końca wojny. Dopiero pod koniec lata zdał sobie sprawę, że Wielka Brytania nie przyjmie oferty pokojowej, a umowa „niszczyciele za bazy”, wskazująca na chęć poparcia Brytyjczyków przez Amerykanów, skłoniła go do ponownego ocieplenia stosunków z Japończykami, by powstrzymać USA. Negocjacje doprowadziły 27 września 1940 roku do zawarcia paktu trzech – Niemcy, Włochy i Japonia zgodziły się wspomagać wzajemnie, gdyby któryś z sygnatariuszy został zaatakowany przez państwo zewnętrzne, niezaangażowane w konflikt europejski czy chińsko-japoński. Był to oczywiście komunikat pod adresem USA, ostrzegający przed sprzeciwem wobec ekspansji japońskiej oraz interwencją na rzecz Wielkiej Brytanii. Odniósł jednak przeciwny skutek: amerykańska presja na Japonię wzrosła, a administracja Roosevelta zwiększyła gospodarczą i polityczną pomoc dla Brytyjczyków²⁸. Mimo tej reakcji USA Hitler nie zrezygnował całkowicie z idei bloku kontynentalnego, czekając na rozwój sytuacji.

Strategia śródziemnomorska, forsowana głównie przez admirała Raedera i sztab floty oraz Jodla z OKW, także zamierzała wywierać nacisk na Wielką Brytanię i Stany – pierwsza miała zakończyć wojnę, drugie jej nie zacząć. Jej zwolennicy argumentowali, że rozstrzygający cios dla Brytyjczyków stanowiłoby osłabienie imperium nad Morzem Śródziemnym. Gdyby wraz z Hiszpanami Niemcy zdobyli Gibraltar, a z Włochami Kanał Sueski, pozycja Osi ogromnie by się wzmocniła: zabezpieczono by afrykańskie kolonie vichystowskiej Francji, surowce na Bałkanach, skłoniono do współpracy Turcję, a ropa z Bliskiego Wschodu stałaby się szeroko dostępna. Zagrożono by brytyjskim posiadłościom w Indiach oraz amerykańskim dostawom do Anglii (gdyby Oś kontrolowała Półwysep Iberyjski i wyspy Atlantyku). Ukryte następstwa to oczywiście upadek rządu Churchilla i zastąpienie go uleglejszym gabinetem, zmuszenie Churchilla do zawarcia pokoju lub wreszcie w najgorszym razie uniemożliwienie mu działania podczas rozprawy Niemiec z Rosją. Realizacja tego programu stawiałaby także w zupełnie innym świetle „problem rosyjski”, tworząc liczne możliwości inwazji²⁹.

Ten ostatni wzgląd miał dużą wagę dla Hitlera, który szybko dostrzegł, że w przeciwieństwie do bloku kontynentalnego strategia śródziemnomorska nie wyklucza ataku na ZSRR, ale może stanowić jego uzupełnienie. Gdy 26 września spotkał się z Raederem, kwestia zyskała jeszcze na ważności, gdyż kilka dni wcześniej Wolni Francuzi zaatakowali Dakar we wschodniej Afryce, co postawiło pod znakiem zapytania kontrolę Vichy nad Marokiem, Algierią i Tunezją. Hitler zgadzał się z argumentami admirała i podstawami całej strategii, wskazywał jednak na dwa słabe punkty: nieliczną flotę niemiecką i konieczność współpracy Hiszpanii, Włoch oraz Vichy. Te słabości sygnalizowały głębszy dylemat: sukces strategii śródziemnomorskiej wymagał wsparcia sojuszników, uznawanych przez Hitlera za niewiarygodnych. Niemcy nie miały tam dość sił, by samodzielnie osiągnąć cel, wszystko zależało więc od zdolności Hitlera do porozumienia z przywódcami o sprzecznych zamiarach³⁰.

Dyplomatyczna ofensywa Hitlera w październiku 1940 roku okazała się mało aktywna i bez zapału – być może przeczuwał niemożność sukcesu; jak zauważył, zadowolenie wszystkich sprzecznych żądań wymagałoby olbrzymich oszustw. Być może udałoby się to w lipcu: Francja przeżywała jeszcze klęskę, a Franco i Mussolini chętnie sięgnęliby po łatwe łupy. Jesienią jednak nie udało się złamać Wielkiej Brytanii i sytuacja uległa radykalnej zmianie. Przywódcy Francji i Hiszpanii stali się wyraźnie ostrożniejsi w deklarowaniu zobowiązań do walki, a Mussolini kipiał ze wściekłości, że uznano go za dodatek do przymierza. Co więcej, wszyscy ogromnie podnieśli ceny za pomoc Niemcom, a żądania terytorialne wciąż pozostawały w sprzeczności. Spotkanie Hitlera z Mussolinim na przełęczy Brenner (4 października) ułożyło się pomyślnie: obaj wyrazili poparcie dla strategii śródziemnomorskiej, co zadowoliło Włochów, zapowiadając podwyższenie ich statusu. Osiem dni później nastroje uległy jednak zwarzeniu, gdy Mussolini bez uprzedzenia dowiedział się o decyzji Hitlera, by jednostronnie chronić rumuńskie pola naftowe, co wypychało Italię z obszaru uważanego przez nią za jej strefę wpływów. Duce w odwecie postawił Hitlera przed faktem dokonanym, pod koniec miesiąca atakując Grecję, przed czym Hitler stale ostrzegał i co w efekcie omal nie skończyło się dla Osi katastrofą³¹.

Spotkanie z francuskim ministrem spraw zagranicznych Pierre’em Lavalem (20 października) ułożyło się nie najgorzej – Laval miał nadzieję na zabezpieczenie kolonii i zwolnienie z ogromnych kontrybucji. Hitler nie złożył żadnych deklaracji, ale zażądał spotkania z marszałkiem Petainem, a Laval obiecał je zorganizować. Pociąg Hitlera ruszył następnie do Hendaye na granicy hiszpańskiej, gdzie 23 października odbyło się spotkanie z Franco. Od początku przebiegało źle. Hitler wiedział, że udział Hiszpanii w wojnie poważnie obciąży gospodarkę Niemiec i nie może zaoferować jej terytoriów Francji, gdyż zamierzał pozyskać tę ostatnią do wojny z Wielką Brytanią. Nie był więc w stanie wiele obiecać caudillo, który zamierzał za udział w wojnie wytargować jak najwięcej. Negocjacje ugrzęzły niemal natychmiast. Pociąg Franco nadjechał ze spóźnieniem i Hitler niezwłocznie zniechęcił się do niskiego, gadatliwego dyktatora. Po długim monologu na temat hiszpańskich trudności gospodarczych Franco zaoferował przyłączenie się do wojny z Wielką Brytanią od stycznia 1941 roku, pod warunkiem jednak przejęcia znacznych terytoriów francuskich w Afryce i otrzymania z Niemiec horrendalnych dostaw żywności, uzbrojenia oraz surowców. Dodatkowo poirytowany uwagą Franco, że Brytyjczycy przy wsparciu amerykańskim będą zapewne opierać się w nieskończoność, Hitler w pewnym momencie wstał, najwyraźniej gotów do przerwania rozmów. Choć do tego nie doszło, niczego też nie osiągnięto. Kilka dni później wciąż wściekły Hitler oznajmił we Florencji Mussoliniemu, że „wolałby mieć wyrwane 3-4 zęby”, niż jeszcze raz dyskutować z hiszpańskim dyktatorem³².

Rozmowy z Petainem i Lavalem, przeprowadzone następnego dnia w Montoire, nie przyniosły wiele więcej, choć może odbyły się w przyjemniejszej atmosferze. Mimo przechwałek Hitlera na temat pozycji Niemiec rozmówcy nie chcieli współpracować, oznajmiając, że oczekują szczodrości Niemiec, a po zawarciu pokoju pozyskania brytyjskich kolonii. Führer deklarował zadowolenie z rozmów i wspominał o wrażeniu, jakie wywarł na nim Petain, ale w rzeczywistości dyskusje z potencjalnymi sprzymierzeńcami ukazywały nie siłę Rzeszy, a jej słabość. Hitler nie miał dla Francji czy Hiszpanii przekonującej oferty, gdyż nie mógł zadowolić jednego państwa bez narażania się drugiemu, nie mógł też zbliżyć się do Francji bez odsunięcia Włoch. Co więcej, długoterminowe korzyści z uczestnictwa w wojnie Francji czy Hiszpanii należało przeciwstawić ogromnemu i szybkiemu obciążeniu osłabionej już niemieckiej gospodarki³³. Niemcom brakowało wreszcie sił morskich i powietrznych, by samotnie walczyć nad Morzem Śródziemnym, o czym rozmówcy Hitlera świetnie wiedzieli. Mimo jego zapewnień, że Brytyjczycy praktycznie zakończyli już wojnę, Madryt i Vichy widziały to zupełnie inaczej; oczekiwanie na rozwój sytuacji uznano tam na razie za dużo bezpieczniejsze rozwiązanie.

Gdy Hitler, zniechęcony niepowodzeniem, powracał pociągiem do Włoch na kolejne spotkanie z duce, nabierał przekonania, że pierwotne podszepty intuicji były słuszne: rozwiązanie problemu Niemiec leży na wschodzie. Ponownie oznajmił więc Keitlowi i Jodlowi zamiar zaatakowania i pokonania ZSRR na wiosnę, po usunięciu zagrożenia dla niemieckiej flanki na Bałkanach. Na przełomie października i listopada wciąż nie podjął jednak ostatecznej decyzji. Żywił jeszcze pewną nadzieję, że Franco da się nakłonić do współpracy w zajmowaniu Gibraltaru, ale cel operacji został zredukowany z wykluczenia Brytyjczyków z wojny do ochrony tyłów Niemiec, gdyż rozstrzygające zwycięstwo miało być odniesione na wschodzie. Podczas rozmów z Mussolinim Hitler wspomniał o nadchodzącej wizycie Mołotowa w Berlinie i nadziei skierowania ekspansywnej energii Rosji przeciw Wielkiej Brytanii w Zatoce Perskiej oraz Indiach. Na początku listopada oznajmił jednak swym dowódcom, że Rosja pozostaje „wielkim problemem Europy” i należy uczynić wszystko, by „przygotować się na czas rozprawy”. Na spotkaniu Hitler wydał się swemu adiutantowi, majorowi Engelowi, „wyraźnie przygnębiony”, jakby „w tej chwili nie wiedział, co robić”³⁴.

Rozmowy z Mołotowem odbywały się faktycznie na żądanie Ribbentropa, który miał nadzieję na realizację swego planu bloku kontynentalnego przez włączenie Rosji do paktu trzech. Sfery interesów jego uczestników stykały się, ale minister liczył na to, że nie dojdzie do starcia. Stalin z kolei zdawał się szczerze zainteresowany, gdyż przedłużałoby to „wojnę kapitalistów”, dawało czas na dalszy wzrost gospodarczy i dołączało do łupów, które zdobył od 1939 roku, traktat z Niemcami, przesuwający strefę bezpieczeństwa ZSRR na zachód. Niemcy wykazywali znacznie mniejszy optymizm. Zajęcie przez Rosjan Besarabii i północnej Bukowiny wymuszało zaangażowanie Rzeszy w Rumunii do ochrony pół naftowych – w efekcie protestowała nie tylko Moskwa, twierdząc, że Berlin pogwałcił układ z 1939 roku, ale pogorszyły się stosunki z Włochami i zaostrzyła terytorialna dysputa węgiersko-rumuńska. Wszystkie te czynniki groziły niepokojami w regionie, który Hitler chciał ze wszech sił utrzymać w spokoju. Niemiecka interwencja ustabilizowała sytuację, ale uraza Mussoliniego stanowiła jeden z powodów inwazji na Grecję, która zagroziła ponowną destabilizacją. Wzrastające uzależnienie Niemiec od radzieckich surowców i żywności wzbudzało także obawy o nieprzystawalność długofalowych interesów Rzeszy i ZSRR³⁵.

Hitler, sceptyczny co do możliwości porozumienia, uznał jednak argument Ribbentropa, że dołączenie ZSRR do paktu trzech mogłoby rozstrzygnąć walkę z Wielką Brytanią. 12 listopada, w dniu przybycia Mołotowa, podpisał z kolei dyrektywę nr 18, wyliczającą możliwości bojowe strategii śródziemnomorskiej i podsumowującą: „Zaczęto rozmowy polityczne, mające wyjaśnić postawę Rosji w najbliższej przyszłości. Niezależnie od ich wyniku będą trwać wszystkie przygotowania na wschodzie, co do których wydano już ustne rozkazy [tj. działania wojskowe przeciw ZSRR]”. Dyrektywa nie wykluczała żadnych możliwości militarnych, ale wskazywała, że Hitler nabrał wielkich wątpliwości co do alternatywnych planów i coraz bardziej uważał swoją ulubioną strategię, atak na ZSRR, za jedyny realny sposób szybkiego zwycięstwa³⁶.

Spotkania z Mołotowem nie dały zresztą żadnych pozytywnych wyników, utwierdzając jedynie Hitlera w poglądzie o niezgodności stanowisk. Gdy Hitler i Ribbentrop wygłaszali chaotyczne monologi, chłodny, o stalowych oczach Mołotow siedział nieporuszony. Gdy nadeszła jego kolej, by przemawiać, zasypał wyraźnie zmieszanego Führera serią konkretnych pytań o niemieckie zamiary nad Bałtykiem i na Bałkanach, proponowane sfery interesów oraz cele paktu trzech. Radziecki minister wymownie zignorował sugestie ekspansji Rosji ku Zatoce Perskiej i Indiom, żądając za to Finlandii, Rumunii oraz Bułgarii, wyrażając zainteresowanie kontrolą Dardaneli i Bosforu oraz bezpiecznym wyjściem z Bałtyku. Zasugerował też, zapewne nie bez ukrytych zamiarów, by Niemcy szukały korzyści terytorialnych w pozostałościach imperium brytyjskiego. Mołotow naciskał Hitlera co do działań niemieckich w Rumunii oraz Finlandii, uważanych przez Moskwę za wyraźne naruszenie ustaleń z 1939 roku. Nawet gdy wspomniał o wzajemnych korzyściach, bez których niemieckie zwycięstwa byłyby niemożliwe, chciał utrwalić w myślach Hitlera zależność Niemiec i ich podatność na rosyjski szantaż. Pod koniec drugiego dnia rozmów, mimo zadeklarowania przez Mołotowa chęci współpracy z paktem trzech, Hitler zrozumiał, że celów obu stron nie da się pogodzić. Wszystko zakończyło się fiaskiem, wymownie podsumowanym przez brytyjski nalot w trakcie pożegnalnego bankietu, który zmusił dygnitarzy, by udali się do schronu przeciwlotniczego³⁷.

Żądania Mołotowa stanowiły niemal na pewno manewr taktyczny, otwarcie negocjacji w sprawie przystąpienia do paktu trzech, ale Hitler uznał je za szantaż i potwierdzenie stałego zagrożenia dla Niemiec. Ani on, ani ministerstwo spraw zagranicznych nie zadało sobie trudu odpowiedzi na kolejną notę Mołotowa (25 listopada), redukującą radzieckie postulaty. Według adiutanta Hitlera, majora Engela, jeszcze przed wizytą ministra Führer traktował ją jako test zamiarów Moskwy, sprawdzający, czy Rzesza i ZSRR staną „ramię przy ramieniu czy oko w oko”. Teraz znał już odpowiedź – rozmowy wyraźnie pokazały sprzeczność terytorialnych dążeń. Engel zanotował słowa Hitlera: „»Mołotow się wygadał». Poczuł prawdziwą ulgę [Hitler]. Nie będzie nawet małżeństwa z rozsądku”. Dzień po wyjeździe Mołotowa admirał Raeder zauważył, że Hitler uznał strategię śródziemnomorską za bardziej ryzykowną od ataku na wschodzie, był więc „wciąż skłonny do konfrontacji z Rosją”, a Weizsäcker 17 listopada usłyszał w kręgu Führera: „Nie da się zaprowadzić ładu w Europie bez likwidacji Rosji”. Przekonanie Hitlera, powstałe latem i ukształtowane przez fiasko innych strategii, zostało umocnione: wyjście z dylematu Niemiec leży na wschodzie”³⁸.

5 grudnia Hitler nakazał Brauchitschowi i Halderowi przygotowanie armii do wiosennego ataku na ZSRR, obwieszczając, że radzieckie ambicje na Bałkanach zagrażają Niemcom. Dodał: „Decyzja o hegemonii w Europie zapadnie w bitwie z Rosją”. Cel operacji, podkreślił, powtarzając argumenty z 31 lipca, stanowi unicestwienie „siły ludzkiej Rosji”. Bock odnotował, że Hitler kolejny raz zauważył wagę Rosji i Ameryki dla Wielkiej Brytanii: „Po wyeliminowaniu Rosjan Anglia straci nadzieję pokonania nas na kontynencie, tym bardziej, że Amerykanom skuteczną interwencję utrudnią Japończycy, utrzymując spokój na naszych tyłach”. Trzy dni później nie udało się ostatecznie przekonać Franco do udziału w wojnie, Niemcy zawiesili więc przygotowania do proponowanego ataku na Gibraltar. Fiasko strategii śródziemnomorskiej oraz bloku kontynentalnego skłoniło teraz Hitlera do koncentracji energii na pokonaniu ZSRR. 17 grudnia, po spotkaniu z Jodlem, Führer podsumował globalną sytuację: „Wszystkie kontynentalne problemy Europy” trzeba rozwiązać w 1941 roku, „gdyż od 1942 USA będą już w stanie interweniować”³⁹.

Wielki cel Hitlera od lat 20. stał się teraz jedynym środkiem wyciągnięcia Niemiec z patowej sytuacji. Inne możliwości (nie wiadomo zresztą, czy realne) – strategia śródziemnomorska lub kontynentalna – nie wchodziły już w grę, a wybór ograniczał się do zniszczenia ZSRR lub Niemiec. Hitler znajdował się pod presją czasu, nie miał też wartościowych sojuszników, postanowił więc działać samodzielnie. Atak na ZSRR był jedynym możliwym teraz rozwiązaniem, które na dodatek odpowiadało własnym długofalowym planom Führera i niosło mniejsze ryzyko. 18 grudnia 1940 podpisał więc dyrektywę nr 21 (operacja „Barbarossa”), żądając, by Wehrmacht „zmiażdżył ZSRR w szybkiej kampanii”. 9 stycznia 1941 roku oznajmił generałom: „Ogromna przestrzeń Rosji zawiera niezliczone bogactwa. Niemcy muszą ją kontrolować ekonomicznie i politycznie. […] W ten sposób otrzymają środki umożliwiające w przyszłości wojnę kontynentów: nie dadzą się więcej nikomu pobić”. Operacja, chełpił się, „zaprze światu oddech”⁴⁰.

Ironią losu zwycięstwa roku 1940 nie rozwiązały strategicznych i gospodarczych problemów Niemiec, nie przyniosły też szybkiego końca wojny. Hitler ujrzał jednak rozwiązanie niemieckiego dylematu nie w negocjacjach, ale w rozszerzeniu konfliktu. Na wojnę z Rosją zdecydował się najprawdopodobniej pod koniec lipca 1940 roku, choć w typowy dla siebie sposób nie wykluczał żadnej możliwości. Jeśli któraś z nich zdołałaby doprowadzić Wielką Brytanię do klęski i zabezpieczyć tyły Rzeszy przed rozprawą na wschodzie, tym lepiej; jeśli nie, i tak nie musiał działać na wschodzie do wiosny 1941 roku. Żadna jednak nie osiągnęła celu, co umocniło Hitlera w przekonaniu, że postąpił słusznie, wybierając atak na Rosję. Niemcy nie mogły czekać, bowiem od 1942 roku ich pozycja uległaby pogorszeniu, gdy sukces operacji usunąłby radzieckie zagrożenie, zakończył udział w wojnie Wielkiej Brytanii, zapobiegł interwencji amerykańskiej i zapewnił konieczną dla bezpieczeństwa Rzeszy przestrzeń życiową. W końcowym rozrachunku Hitler uznał, że jedynym wyjściem z dylematu i szansą na zachowanie inicjatywy jest rozszerzenie walk. Uwzględniając geograficzne i gospodarcze ograniczenia Niemiec, sukces Blitzkriegu w 1940 roku dawał środki ich przełamania. Z perspektywy Hitlera logika przymusu – połączenie czynników strategicznych, ekonomicznych, politycznych, ideologicznych i czasu – popchnęła go w kierunku8, którym bynajmniej nie chciał podążać. Narastanie przemocy oznaczało także bezlitosną i okrutną wojnę z ZSRR⁴¹.

Podjąwszy decyzję o wojnie z ZSRR, Hitler porzucił inne strategie. Jak podkreślał, Związek Radziecki stanowi dla Niemiec długofalowe zagrożenie, które trzeba wyeliminować, a nadszedł na to właściwy moment – Armia Czerwona była źle wyszkolona, dowodzona i wyposażona. Halder zanotował zresztą wyznanie Hitlera: „Gdy skończymy z Anglią, nie będzie w stanie podnieść Niemców przeciw Rosji; tak więc, Rosji należy się pozbyć jako pierwszej”. Potężny cios Wehrmachtu miał zaskoczyć przeciwnika i zmusić go do walki na pozycjach maksymalnie wysuniętych na zachód, co ułatwiałoby ich okrążenie, a następnie zniszczenie. Po tym początkowym uderzeniu ZSRR, kolos na glinianych nogach, po prostu by się rozsypał. Pozostałoby wtedy jedynie ruszyć naprzód i rozbić pozostałości Armii Czerwonej, prowadząc jak w 1918 roku „ofensywę kolejową”⁴².

Między lipcem a grudniem 1940 roku OKH (generał Erich Marcks) opracowało liczne pomysły prowadzenia kampanii przeciw ZSRR. Marcks przyjął, że Armia Czerwona będzie bronić się na zachód od Prutu, Dniestru, Dniepru i Dźwiny, osłaniając główne obszary gospodarcze i przemysłowe oraz najważniejsze miasta zachodniej części ZSRR. Ponieważ zdobycie Moskwy, uważanej za polityczne, ekonomiczne i duchowe centrum Związku Radzieckiego, wyeliminowałoby znaczną część fabryk uzbrojenia oraz sparaliżowało system dowodzenia przeciwnika, Marcks uznał ją za główny cel operacyjny. Ogromna długość frontu i bagna Prypeci w jego centrum zmuszały jednak do zaplanowania drugiej ofensywy w kierunku Kijowa, która połączyłaby się z prawym skrzydłem północnych sił na wschód od bagien, by wspólnie ruszyć na Moskwę. Hitler zasadniczo zaakceptował plan Marcksa, podkreślając także ekonomiczne znaczenie państw nadbałtyckich. Generał Friedrich Paulus, świeżo mianowany zastępca szefa sztabu generalnego, rozwiązał sprzeczność, przydzielając trzem grupom armii („Północ”, „Środek” i „Południe”) większość jednostek odwodowych armii, co umożliwiło im dokonywanie oddzielnych okrążeń. Pierwotny pojedynczy atak zmienił się jesienią 1940 roku w trójdzielny, pozbawiony jasnego miejsca uderzenia, a żadna z grup armii nie miała dość sił, by wykonać swe zadanie⁴³.

Niemieckie planowanie stanowiło w tym okresie dziwaczną mieszankę pychy i pobożnych życzeń – nadzieja, że nieprzyjaciel postąpi w pożądany sposób, zastąpiła racjonalną ocenę istotnych czynników. Planiści OKH założyli na przykład, że Armia Czerwona stanie do obrony głównych centrów przemysłowych i gospodarczych, pozwalając Wehrmachtowi okrążyć się i zniszczyć. Sztab generalny wiedział także, iż Rosjanie zbudowali za Uralem nowe centra przemysłowe, gdzie mogli ewakuować z zachodu maszyny i wyposażenie, nie brał jednak tego pod uwagę. Dowództwo armii niemieckiej prezentowało zresztą żałosny brak orientacji w kwestiach gospodarczych. Szkolenie i tradycja skupiały się niemal wyłącznie na operacyjno-taktycznych aspektach planowania, OKH opracowało więc plan oparty na wnioskach z kampanii francuskiej 1940 roku – szybki, rozstrzygający, koncentryczny atak na stolicę nieprzyjaciela – który nie brał pod uwagę faktu, że kluczowe dla ekonomii obszary leżały na południu⁴⁴.

Blitzkrieg miał tym samym ruszyć nie przez teren dogodny dla szybkich działań czołgów – płaskie pola Ukrainy – i nie w kierunku ważnych kaukaskich pól naftowych, ale przez niekończące się lasy i bagna środkowej Rosji, gdzie biegło niewiele dróg, a pojazdy mogły się z trudem przemieszczać. Plan operacyjny OKH ignorował ponadto niemożliwość dostaw pożywienia, amunicji oraz części zamiennych przez dłuższy czas i na znaczny dystans, podobnie jak brak sił do zabezpieczenia linii dostawczych. Braki materiałów pędnych i pojazdów osłabiały siłę uderzeniową Niemców, a wymagania innych frontów wyczerpywały niewielkie rezerwy ludzkie – do wojska trafili zresztą już niemal wszyscy odpowiedni poborowi. W efekcie uderzenie okazywało się pod pewnymi względami słabsze niż poprzedniego roku na zachodzie, choć armia próbowała pospiesznie zwiększyć siłę ognia ofensywnego. Z powodu zatorów produkcyjnych wielu zebranych na wschodzie żołnierzy zostało niewystarczająco uzbrojonych i wyposażonych. Do przewidywanej szybkiej, wielozakresowej wojny nadawało się około 20% sił niemieckich. Na skutek braku pojazdów ponad połowa jednostek wkroczyła do Rosji na wzór armii Napoleona – pieszo i z konnymi taborami. Kolejny problem stanowiła tradycyjna niemiecka niechęć do wywiadu, dostarczającego zresztą z ZSRR niewiele wartościowych informacji. Planiści niemieccy stale nie doceniali sił radzieckich, zdolności Stalina do zachowania władzy po początkowych ciosach, problemów przestrzeni, terenu, klimatu, zaopatrzenia czy logistyki oraz prowadzenia Blitzkriegu na ogromnym obszarze z nielicznymi drogami⁴⁵.

OKH można bardziej krytycznie zarzucić brak wyobraźni. Jego planiści operacyjni praktycznie ograniczyli się do wniosków ze zwycięskiej kampanii francuskiej i zastosowali je do całkiem innych warunków radzieckich. Powstał w ten sposób plan zręczny taktycznie, pozbawiony jednak strategii osiągnięcia zwycięstwa w wojnie. Co znaczące, „Barbarossa” ignorowała lub nie dostrzegała wielu czynników, które przyczyniły się do sukcesu „Cięcia sierpem”. Francuzi zostali zmuszeni do ucieczki, gdyż Manstein wytyczył jasne miejsce uderzenia, które przyparłoby przeciwnika do naturalnej przeszkody i nie pozostawiło innego wyboru poza kapitulacją. Ta operacja wymagała odważenia się na głębokie ataki skrzydłowe, możliwe dzięki bierności wojsk francuskich, ustawionych na Linii Maginota. Odległości do przebycia w rozstrzygającym, początkowym natarciu nie stanowiły problemu, podobnie jak zaopatrzenie – w Europie Zachodniej istniały znakomite drogi oraz linie kolejowe. Niemcy dysponowali ponadto wielką przewagą szybkości i zaskoczenia, przeciwnik nie znał metod wojny zmechanizowanej, a ich oddziały znacznie nie ustępowały francuskim jakością czy liczebnością. Co równie istotne, wszystkie siły mogła skoncentrować Luftwaffe, niezagrożona od tyłów i wykorzystująca bliskie lotniska. Francuski system dowodzenia załamał się niemal od razu, a przywódcy polityczni stracili ducha i nie umieli wykorzystać pełnej siły państwa. Żaden z tych czynników nie mógł odnosić się do ZSRR. Co zapewne najważniejsze, „Cięcie sierpem” zaplanowano jako operację rozstrzygającą wojnę, walkę o wszystko, której wynik zależał od zdolności zgromadzenia wszystkich sił do nokautującego ciosu na początku kampanii. Niepowodzenie oznaczałoby nie przegraną bitwę, a kompletną katastrofę, co pominęli planiści „Barbarossy”⁴⁶.

Owe rozmaite plany zgadzały się co do dwóch ogólnych kwestii – należy jak najszybciej okrążyć i zniszczyć siły radzieckie, a ostateczny cel stanowi linia biegnąca od Archangielska nad Morzem Białym do Astrachania nad Morzem Kaspijskim – ale główny kierunek ataku pozostawał nieustalony, co wynikało z fundamentalnej niezgody co do celu operacji. Hitler chciał przede wszystkim (mimo pretekstów strategicznych) zdobyć przestrzeń życiową – żywność, ropę i zasoby przemysłowe – preferował więc cele gospodarcze. Halder z kolei uznał za cel zniszczenie państwa radzieckiego w krótkiej kampanii, co oznaczało zdobycie Moskwy. Potężny atak na to ekonomiczne, polityczne, ideologiczne i komunikacyjne centrum totalitarnego reżimu zmusiłby Rosjan do koncentracji sił, co zapewniłoby ich zniszczenie. Hitler uznał jednak Moskwę „za mało ważną”. Zgadzał się z celem szybkiego okrążania sił radzieckich, choć sugerował w tym celu przesuwanie wojsk z centrum na południe i północ, a nie zwykłe spychanie przeciwnika w kierunku stolicy. W ten sposób osiągnięto by także cel dodatkowy – otwarcie wybrzeża Bałtyku jako trasy zaopatrzeniowej i zajęcie gospodarczych zasobów Ukrainy – choć siły niemieckie zostałyby rozproszone⁴⁷.

Ze względu na swe napięte stosunki Hitler i Halder zwykle nie omawiali sprzecznych punktów własnych koncepcji operacyjnych. Hitler po prostu zakładał, że szef sztabu zastosuje się do jego wskazówek, a Halder uważał, że rozwój sytuacji potwierdzi słuszność jego stanowiska. Planiści armijni ulegli faktycznie mitowi Blitzkriegu, oczekując rozstrzygnięcia kampanii w kilka tygodni, postanowili więc nie opowiadać się po żadnej stronie. Przyjęli, że szybkie rozstrzygnięcie nie pozwoli Rosjanom zmobilizować swych zasobów, Wehrmacht będzie w stanie wyżywić się na miejscu, a szybki upadek ZSRR pozwoli na łatwe zdobycie żywności i surowców niezbędnych dla gospodarki Rzeszy⁴⁸.

Mimo pozornej pewności siebie i zdecydowania Hitler wraz ze swymi dowódcami żywił stałe wątpliwości co do siły ZSRR i zdolności Wehrmachtu do prowadzenia skutecznej ofensywy. Niezdecydowany pozostawał także Göring, obawiając się rozszerzenia wojny, ogromnych rozmiarów Rosji i możliwej interwencji USA, ale łaknąc przy tym korzyści gospodarczych. Między styczniem a marcem 1941 roku, gdy przygotowywano plany operacyjne, a Hitler je zatwierdzał, nastał okres wielkiej niepewności. W miarę nasilania przygotowań niemieccy planiści zdali sobie sprawę z licznych problemów. Bagna Prypeci wymusiły podzielenie sił na dwie w dużej mierze niezależne grupy, co uniemożliwiało okrążenie przeciwnika w jednej, rozstrzygającej bitwie (jak to się stało we Francji). Teren i prymitywna sieć rosyjskich dróg przemawiały przeciw szybkim wypadom w głąb kraju, a rosnąca w miarę postępowania na wschód i atakowania głównych celów (Leningrad, Moskwa, Ukraina) szerokość frontu groziła rozpraszaniem sił. Wielkość Rosji rodziła także pytanie, czy Luftwaffe będzie w stanie wywiązać ze swych zadań. Niejasny pozostawał wciąż wybór miejsca uderzenia: Halder opowiadał się za równoczesnym uderzeniem na Moskwę, Hitler za ważnymi gospodarczo krajami nadbałtyckimi oraz Ukrainą. Narastały problemy zaopatrzeniowo-logistyczne, gdy Niemcy zrozumieli nieprzyjemny fakt, że siły radzieckie są znacznie większe od ich oczekiwań. Generałowie zaczęli w końcu podejrzewać, że jak w 1914 nie dysponują siłami dostatecznymi do osiągnięcia celu⁴⁹.

Wszystko zależało teraz, jak w 1914 i 1940 roku, od rozstrzygnięcia bitwy w pierwszych tygodniach kampanii – szybki atak i okrążenie miały złapać Armię Czerwoną na zachód od linii Dniepr-Dźwina. Manewr Mansteina w 1940 roku odbywał się na przestrzeni o głębokości 230 kilometrów, ale teraz Niemcy musieli pokonać dwukrotnie dłuższy dystans, by oskrzydlić Rosjan, co napięło ich niewielki i dość prymitywny system zaopatrzenia do granic możliwości. Armia niemiecka zawsze stawiała jednostki bojowe nad zapleczem administracyjnym, na skutek czego zaopatrzenie działało sprawnie tylko w niewielkich, krótkich kampaniach. We Francji, gdzie system działał już na skraju możliwości, dostawy przybywały z magazynów w Niemczech w ciężarówkach, tu było to niemożliwe – im dalej zapuszczałby się atak, tym więcej paliwa zużywałyby same ciężarówki na dostarczenie coraz mniejszej ilości zapasów. Niemieckie piony kwatermistrzowskie uwzględniły rosyjskie odległości, dzieląc swe zmotoryzowane zasoby na dwie części: jedne ciężarówki miały towarzyszyć jednostkom pancernym, dowożąc paliwo i zapasy ze składów pośrednich, zaopatrywanych z kolei przez resztę sił transportowych. Kolej z początku nie była prawie brana pod uwagę ze względu na odmienny rozstaw szyn, wszystko zależało więc od pojazdów kołowych. Ten jednak cechował się spadającą wydajnością, gdyż od 66 do 75% pojemności ciężarówek zajmowało paliwo i żywność, a resztę amunicja⁵⁰.

Problem pogłębiał fakt, że mimo wizerunku zmotoryzowanych sił niemieckiej armii brakowało pojazdów. Halder po kampanii w Polsce rozważał demotoryzację wojska ze względu na poważny niedostatek paliwa i maszyn. Co zdumiewa, podczas II wojny Wehrmacht wykorzystywał niemal dwa razy więcej koni niż w I wojnie: 2,7 do 1,4 mln. Siły atakujące Rosję przypominały zasadniczo stalowe ostrze na drewnianym trzonku, gdyż jednostki zmotoryzowane stanowiły tu ledwie 25%. Wielka liczba Niemców wkroczyła tam w czerwcu 1941 w sposób znany od stuleci: piechotą i z konnym transportem. Ów Blitzkrieg wykorzystywał około 650 000 koni. Jak podkreślił Adam Tooze, Wehrmacht był „biedną armią”, gdyż ograniczenia wersalskie i lata niedostatków (20. i początek 30.) zahamowały rozwój wielkiego przemysłu motoryzacyjnego⁵¹.

Niemcy uzupełniali te braki zdobyczami wojennymi. W efekcie dysponowali oszałamiającą różnorodnością pojazdów (około 2000), co oznaczało, że każda grupa armii musiała zgromadzić mniej więcej milion rozmaitych części zapasowych. Ponieważ nie zakładano przechwycenia nienaruszonych wielkich magazynów, cały system zaopatrzeniowy opierał się na ciężarówkach, co wielce zajmowało Haldera. Pod koniec stycznia zapisywał: „Naprzód bez ustanku; tylko to zapewni zwycięstwo. Stały ruch to problem zaopatrzeniowy […]. Komplikacje z różnymi typami sprzętu […]. Ponieważ kolej […] nie może sprostać wymaganemu tempu, ciągłość operacji zależy od transportu kołowego. […] Musimy zniszczyć armię rosyjską bez pauzy na linii Dźwina-Dniepr”⁵². Gdyby poważne walki przeciągnęły się poza ten początkowy okres, sytuacja uległaby dalszemu pogorszeniu – Wehrmacht musiałby wykorzystywać słabo rozwinięty system torowy, który należało przekształcić na standard europejski i konserwować, oraz coraz prymitywniejszą sieć dróg.

Równie niewesoła okazywała się rosnąca świadomość poważnych braków sprzętowych. Po klęsce Francji Hitler nakazał przemysłowi zbrojeniowemu zaspokajanie potrzeb przede wszystkim floty oraz lotnictwa, co musiało ulec zmianie po zatwierdzeniu „Barbarossy”. Tylko część produkcji zbrojeniowej szła jednak na potrzeby kampanii rosyjskiej, gdyż oczekiwano tam szybkiego zwycięstwa, a jej resztę przeznaczano na przewidywaną konfrontację z Wielką Brytanią i USA. Ponieważ przemysł niemiecki nie mógł szybko i łatwo przejść z jednego typu produkcji na inny, prowadziło to nieuchronnie do opóźnień i znacznych braków. Między lipcem a grudniem 1941, czyli przez pierwsze pół roku „Barbarossy”, produkcja broni spadła średnio o 38%. Wojenna gospodarka cierpiała także z powodu braku wykwalifikowanych robotników. Aby umożliwić robotnikom powrót do fabryk, zimą 1940-1941 powstał skomplikowany system udzielania doświadczonym żołnierzom „urlopów zbrojeniowych” podczas szkolenia nowych rekrutów. W ten sposób broń wykorzystywaną później w ZSRR wytwarzali sami żołnierze. Gdy jednak powracali oni masowo do armii, spadała produkcja – temu niekorzystnemu zjawisku mogłaby zapobiec jedynie krótka kampania i niskie straty w ludziach oraz sprzęcie. Fabryki próbowały przy tym jak najbardziej odwlec odejście żołnierzy, co redukowało czas na szkolenie nowych dywizji⁵³.

Problemy nie ograniczały się do produkcji. Pod koniec grudnia generał Friedrich Fromm, dowódca Armii Rezerwowej, poinformował Haldera o brakach ważnych surowców i ostrzegł, że wymagania żywnościowe dadzą się zaspokoić jedynie „okradaniem nas w 1941”. Po miesiącu sztabowcy gospodarczy OKW powtórzyli ten przekaz, wskazując, że inwazja na ZSRR przerwie dostawy istotnych surowców i przyspieszy wyczerpanie już zbyt małych zapasów paliw oraz gumy. Na konferencji zwołanej przez Haldera 28 stycznia w celu omówienia sytuacji ekonomicznej generał Georg Thomas, ekspert gospodarczy OKW, przedstawił katastrofalny obraz: w stosunku do potrzeb brakowało połowy opon, a paliwa starczało na około dwa miesiące walk. Halder w dzienniku zauważył trzeźwo: „Cel [„Barbarossy”] niejasny. Nie uderzamy na Brytyjczyków w ten sposób. Nasz potencjał ekonomiczny nie podniesie się znacznie. Nie można lekceważyć ryzyka na zachodzie. Jest możliwy upadek Włoch […]. Jeśli będziemy wtedy związani w Rosji, zła sytuacja stanie się jeszcze gorsza”. Nastrój Haldera z pewnością nie poprawił się trzy dni później, po spotkaniu z dowódcami grup armii, którzy jednogłośnie wyrazili złe przeczucia na temat operacji. 1 lutego te obawy przedstawił Hitlerowi feldmarszałek von Bock, zgadzając się, że „zwyciężymy Rosjan, jeśli staną do walki”, ale zmuszenie ich do zawarcia pokoju może okazać się niemożliwe. Wyraźnie podenerwowany Hitler zareplikował: „Jeśli okupacja Ukrainy i upadek Leningradu oraz Moskwy nie przyniosą pokoju, będziemy po prostu szli dalej […] i zaatakujemy Jekaterynburg”. I ciągnął z gniewem: „Będę walczył […]. Nasz atak spadnie na nich jak grad”⁵⁴.

Mimo deklaracji Hitlera Halder wygłosił główne zastrzeżenie: podbój Rosji nie zwiększy potencjału gospodarczego Niemiec. Przeczyło to fundamentalnemu założeniu Hitlera co do zysków wynikających ze zwycięstwa. Już 10 sierpnia 1940 roku studium autorstwa działu geografii militarnej sztabu generalnego ostrzegało, że zdobycie Moskwy, Leningradu i Ukrainy nie zmusi Rosji do zawarcia pokoju, gdyż za Uralem i niemieckim zasięgiem powstały wielkie fabryki zbrojeniowe z bazą przemysłową i rolniczą. W październiku Gebhardt von Walther, sztabowiec w moskiewskiej ambasadzie, przesłał Halderowi jeszcze bardziej pesymistyczną ocenę, odradzając oczekiwanie na upadek władzy radzieckiej lub niezwłoczne korzyści gospodarcze na Ukrainie (szczególnie w zakresie rolnictwa). Jej zajęcie w 1918 roku niewiele dało, dowodził, a obecnie ten obszar jest jeszcze bardziej wyludniony i biedny. Thomas wskazywał z kolei, że utrzymanie lub podniesienie tamtejszej produkcji rolniczej wymaga wielkiej liczby traktorów oraz ciężarówek. Ich użycie będzie niemożliwe bez zajęcia pól naftowych na Kaukazie, znajdujących się poza zasięgiem pierwotnego niemieckiego ataku. Minister finansów Rzeszy von Krosigk także zauważył, że Rosjanie zapewne podpalą pola i magazyny, co w czasie inwazji obniży zbiory⁵⁵. Hitler od połowy lat 20. usprawiedliwiał nieuchronną konfrontację z Rosją względami gospodarczymi i rasowymi; te pierwsze stanęły teraz pod poważnym znakiem zapytania.

Mimo tych posępnych prognoz Halder i dowódcy armii – być może pamiętając o swym błędnym pesymizmie z wiosny 1940 – nie znajdowali odwagi na starcie z Hitlerem. Na konferencji z 3 lutego Halder napomknął jedynie o kłopotach zaopatrzeniowych i gospodarczych, podkreślając za to środki ich przezwyciężenia oraz słabą jakość rosyjskich żołnierzy i sprzętu. 5 lutego Hitler zażądał jednak zbadania możliwości radzieckich obszarów przemysłowych do podtrzymywania ośrodków oporu. Biuro Gospodarki Wojennej i Uzbrojenia, kierowane przez Thomasa, przygotowało już wcześniej takie studium, wskazujące ponownie na poważne braki ekonomiczne. Keitel poinformował jednak Thomasa, że Führer nie przejmie się takimi argumentami, należało więc zmodyfikować wnioski na bardziej odpowiadające Hitlerowi. 13 lutego Thomas przedstawił obszerniejszy dokument „Wpływ operacji na wschodzie na wojenną gospodarkę”, przewidując tym razem znaczne polepszenie żywnościowej i surowcowej sytuacji Niemiec, jeśli szybkie działania pozwolą zdobyć nietknięte znaczne zapasy. W razie dłuższej wojny Rzesza stanie przed licznymi problemami transportowymi, dostaw ropy, żywności i surowców. Upadku ZSRR należy oczekiwać jedynie po zajęciu lub zniszczeniu przemysłowych obszarów uralskich. Thomas prognozował jednak, że kampania doprowadzi do zdobycia 75% radzieckich fabryk zbrojeniowych, co z pewnością nie mogło zniechęcić Hitlera. Wyliczone w dokumencie pilne potrzeby gospodarcze mogły służyć jako znakomite usprawiedliwienie inwazji, rozwiązującej problemy Niemiec, co Hitler niewątpliwie zauważył⁵⁶.

Kolejne zdarzenia charakteryzowały amorficzne procesy decyzyjne III Rzeszy oraz ilustrowały stopniowe przechodzenie „Barbarossy” w ideologiczną, rasową, wyniszczającą wojnę. Polityka okupacyjna w Polsce i rozmaite propozycje rozwiązania kwestii żydowskiej zakładały już wcześniej, choć zalążkowo, śmierć wielkich grup ludzkich. Myślący o ekonomicznych koniecznościach inwazji planiści, urzędnicy ministerstw i inni wprowadzili teraz bezlitosny pragmatyzm, niewynikający z bezpośrednich rozkazów Führera, który pomógł jednak uruchomić procesy eskalacji skrajności oraz masowych morderstw. Gdy okazało się, że Hitler chce kategorycznie zdobyć przestrzeń życiową w Rosji i interesuje go nie odpowiedź na pytanie, czy rozpocząć tę operację, ale jak wyciągnąć z niej maksymalne zyski, Thomas nawiązał ściślejszą współpracę z Herbertem Backe, sekretarzem stanu w ministerstwie rolnictwa, od dawna opowiadającym się za ekspansją na wschód z przyczyn ekonomicznych. Backe, uwzględniając doświadczenia I wojny, chciał przede wszystkim zabezpieczyć sytuację żywnościową Rzeszy. Pod koniec 1940 roku sytuacja stała się tu ciężka, tym bardziej, że zboża zaczęło brakować także w okupowanej Europie Zachodniej. Należało przy tym wyżywić armię przeznaczoną do działań na wschodzie, a liczącą około 3 milionów ludzi. Blokada brytyjska uniemożliwiała import żywności spoza Europy, Niemcy stanęły więc przed perspektywą powtórzenia zdarzeń lat 1917-1918: głodu i wstrząsów politycznych. Zimą 1940-1941 przeciw niedostatecznemu zaopatrzeniu zaczęli już strajkować górnicy belgijscy, a 1 maja 1941 roku drastycznie obcięto przydziały obywatelom Rzeszy. Nazistowscy przywódcy, ogarnięci obsesją na punkcie I wojny, nie zamierzali ponownie dopuścić do wstrząsów wewnętrznych, które zaszkodziłyby wysiłkowi wojennemu, Ukraina musiała więc posłużyć za źródło zboża. Backe świetnie jednak wiedział, że Ukraina nie jest mitycznym, niewyczerpanym spichlerzem, gdyż na skutek zacofanych radzieckich metod uprawy oraz szybkiego wzrostu liczby ludności, z trudem osiąga nadwyżki zbożowe. W efekcie nawet udana inwazja mogła przynieść niewielkie natychmiastowe korzyści⁵⁷.

Dla Hitlera podbój i natychmiastowe wykorzystanie zapasów żywności oraz surowców stanowiły naczelne zadanie, które musiało znaleźć rozwiązanie. Kroki w tym kierunku podjęto w lutym 1941 roku, gdy biuro Thomasa wysunęło pomysł, by zaopatrywać nie cały okupowany obszar, ale jedynie jego istotne gospodarcze części. Obszary „bez ekonomicznego znaczenia dla prowadzenia operacji czy gospodarki Rzeszy” miały zostać „ekonomicznie zaniedbane po jak najintensywniejszej eksploatacji”. Specjalną wagę przywiązywano do nadwyżek żywności oraz ropy. Nawet eksperci z biura Backego musieli jednak przyznać, że każda inwazja przesunęłaby normalne żniwa o co najmniej dwa lata: „Straty te można wyrównać dopiero po kilku latach […]. Z tego powodu nie należy oczekiwać nadwyżek […] przez kilka lat”. Eksperci rolniczy wyliczyli, że Niemcy i okupowana Europa potrzebują 8-10 mln ton zboża, które należy zebrać w Rosji. Backe obiecał Hitlerowi, że zajęcie Ukrainy zakończy wszelkie troski gospodarcze, z czego trzeba było znaleźć wyjście. Rozwiązanie – strategia powodowania głodu – opracowane przez komórkę Backego zapierało dech radykalizmem. Rolnicze nadwyżki z południowej Rosji zostałyby przekazane do środkowej Europy, a obszary bez nadwyżek (centralna i północna Rosja, w szczególności wielkie miasta przemysłowe) odcięto by od źródeł pożywienia. Na te drugie nałożono zresztą podwójne brzemię, gdyż plan zaopatrzeniowy armii na czas kampanii zakładał jej wyżywienie na miejscu – ludność nie otrzymywałaby dostaw, a jej niewystarczające zapasy przeznaczono by przede wszystkim dla sił niemieckich⁵⁸.

Na konferencji sekretarzy stanu z ministerstw zaangażowanych w okupację (2 maja) Thomas i Backe wyliczyli jasno, co oznacza „polityka głodu”:

1. Wojna może trwać tylko wtedy, gdy w jej trzecim roku całe siły zbrojne będą się żywić z Rosji.

2. Dziesiątki milionów ludzi bez wątpienia wymrą z głodu, jeśli zabierzemy ze wsi to, czego potrzebujemy.

3. Sprawa największej wagi to zabezpieczenie i przeniesienie zapasów ropy […], zboże jest mniej ważne. Dostępne tłuszcze i mięso zostaną zapewne zużyte przez żołnierzy.