© Copyright 2019
Ivan Gavryliuk
Wydawnictwo Napoleon V
Oświęcim 2019
Wszelkie Prawa Zastrzeżone
© All Rights Reserved

Redakcja:
Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:
Mateusz Bartel

Przygotowanie okładki:
Paulina Klimek

ISBN 978-83-8178-250-0

Pełna lista wydanych publikacji i sprzedaż detaliczna:
www.napoleonv.pl

Konwersja
eLitera s.c.

MOIM RODZICOM

WYKAZ WAŻNIEJSZYCH SKRÓTÓW

Skróty bibliograficzne

AGAD – Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie

APG – Archiwum Państwowe w Gdańsku

AR – Archiwum Radziwiłłów

AZ – Archiwum Zamoyskich

B.Czart. – Biblioteka ks. Czartoryskich w Krakowie

B.Jag. – Biblioteka Jagiellońska w Krakowie

BN – Biblioteka Narodowa w Warszawie

BOZ – Biblioteka Ordynacji Zamojskiej

B.PAN Kórnik – Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Kórniku

B.PAU-PAN Kr. – Biblioteka Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie

PHW – „Przegląd Historyczno-Wojskowy”

PSB – „Polski Słownik Biograficzny”

SMHW – „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”

TN – Teki Naruszewicza

AЮЗР – Архив Юго-Западной России, издаваемый временной комиссией для разбора древних актов

ЛННБ – Львівська національна наукова бібліотека України ім. Василя Стефаника (Lwowska Narodowa Naukowa Biblioteka Ukrainy im. Wasyla Stefanyka)

УІЖ – „Український історичний журнал”

ЦДІАК – Центральний державний історичний архів України, м. Київ (Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy w Kijowie)

ЦДІАЛ – Центральний державний історичний архів України, м. Львів (Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie)

Skróty rzeczowe

Ich MM – Ich Miłościwi Panowie

JM – Jego Miłość

JMP – Jego Miłościwy Pan

KJM/JKM – Król Jegomość/Jego Królewska Mość

s. bpag. – strona bez paginacji

W.Ks.Lit. – Wielkie Księstwo Litewskie

WSTĘP

Powstanie Bohdana Chmielnickiego stało się punktem zwrotnym w historii Rzeczypospolitej, a rok 1648 historycy słusznie uważają za moment oddzielający czasy jej sławy i potęgi od doby upadku. Klęski pod Korsuniem, Piławcami, Batohem oraz faktyczne „kapitulacje” pod Zborowem i Żwańcem ukazały nie tylko kryzys polskiej sztuki wojennej, ale i trudną sytuację społeczno-ekonomiczną w państwie polsko-litewskim. Rzeczpospolita wchodziła w okres długiej i ciężkiej recesji – rozsądnym próbom zawarcia trwałego pokoju z Kozakami brakowało przezorności i śmiałości w zaprowadzaniu przemian politycznych, zaś próby reformowania ustroju państwowego unicestwiono w płomieniu krwawej wojny domowej lat 1665-1666.

Powstanie Chmielnickiego niewątpliwie zapoczątkowało przemiany militarne w Europie Środkowo-Wschodniej. Jeżeli do przeprowadzenia poważnych zmian w taktyce potrzebne były innowacje w uzbrojeniu, to na szczeblu planowania oraz operacyjno-strategicznym zryw kozacki w 1648 r. okazał się początkiem ważnych przemian w obu wojskowościach: polsko-litewskiej oraz kozackiej. Transformacja „kolejnego” buntu na Ukrainie, wznieconego przez „zwykłego” setnika czehryńskiego, w wielką wojnę, do której włączyły się praktycznie wszystkie warstwy społeczeństwa ruskiego, oraz ukształtowanie się starszyzny kozackiej w wyodrębnioną elitę władzy w nowo stworzonym państwie to główne konsekwencje powstania Chmielnickiego. Znacznie zwiększył się także rozmach planowanych przez dowódców kozackich operacji; co roku w ich realizacji doniosłą rolę odgrywały czynniki międzynarodowe. Wojsko powstańcze, w odróżnieniu od czasów poprzednich, było już nie słabo związanymi między sobą pułkami kozackimi zawisłymi od swoich dowódców (pułkowników) albo przypadkowego wodza, ale armią opartą o własny ustrój terytorialno-administracyjny i podporządkowaną jednej osobie – hetmanowi. Właśnie w myśli operacyjno-strategicznej widać największe tendencje do rozwoju w całej sztuce wojennej wojska kozackiego w latach 1648-1651. W niej pojawiają się częściowo udoskonalone elementy z przeszłości albo nowe, powstałe w wyniku licznych przemian społeczno-politycznych i wojskowo-organizacyjnych w trakcie powstania[1].

Uważam za swój obowiązek wyjaśnienie na początku niniejszej rozprawy samego tytułu pracy, gdyż jego prawidłowe rozumienie jest rzeczą niezmiernie ważną podczas lektury całego tekstu. Sformułowanie „sztuka wojenna” jest oczywiście pojęciem bardzo szerokim, w które na przykład można włączyć założenie taborów, morskie wyprawy etc., o których w tej książce nie piszę. Moje podstawowe zadanie polega na określeniu myśli operacyjno-strategicznej (która stanowi tylko część sztuki wojennej) dowódców kozackich w latach 1648-1651. Myśl operacyjno-strategiczna obejmuje zagadnienia teorii i praktyki przygotowania działań wojennych oraz ich planowanie i prowadzenie. Sama strategia rozwiązuje zagadnienia związane z użyciem armii dla generalnego zwycięstwa nad wrogiem, uruchamiając wszystkie możliwe zasoby jednej ze stron konfliktu. Sformułowanie „myśl operacyjno-strategiczna” może wydać się terminem przestarzałym i niedoskonałym, ale niestety w polskiej historiografii wciąż brakuje jednoznacznie zdefiniowanego określenia, które mogłoby zostać przez mnie wykorzystane. Trudno było również uniknąć wyrażenia „inni dowódcy kozaccy”, ponieważ nie tylko Bohdan Chmielnicki dowodził armią kozacką, tym bardziej że w latach 1648-1651 walczyła ona na różnych teatrach operacyjnych i często właśnie od innych przywódców powstańczych, a także ich tatarskich sojuszników, zależał los danej batalii, a nawet kampanii (np. w latach 1649 i 1651)[2]. Jednocześnie nie odbieram oczywiście Chmielnickiemu roli głównodowodzącego armią kozacką w omawianym okresie konfliktu. Z kolei fraza „niewygrana wojna” zrodziła się stąd, że opisuję myśl operacyjno-strategiczną wodzów powstańczych właśnie na tle toczącej się w latach 1648-1651 wojny[3], gdyż te kwestie są nierozdzielne. Pytanie, dlaczego ta wojna okazała się dla strony kozackiej – a także polsko-litewskiej, a nawet tatarskiej – niewygrana (to znaczy ani wygrana, ani przegrana), jest oczywiście dyskusyjne. Wychodziłem z założenia, że nie można uważać powstania Chmielnickiego za konflikt przegrany, bo nie powtórzyło losu poprzednich buntów kozackich, a wprost przeciwnie, swoją skutecznością okazało się zaskoczeniem nawet dla samego jego przywódcy. Wiosną 1648 r., występując na czele kilku tysięcy ludzi przeciwko armii koronnej i prosząc o jakąkolwiek pomoc w Bakczysaraju, zbiegły na Sicz setnik czehryński na pewno nie wyobrażał sobie, że za rok będzie de facto władcą całej Ukrainy. Z drugiej strony, ze współczesnego punktu widzenia, powstanie Chmielnickiego okazało się kolejną w historii Ukrainy niewykorzystaną szansą na zdobycie niepodległości i powolnym przejściem dużej części ziem ukraińskich spod władzy Rzeczypospolitej do Moskwy (w formie etapu przejściowego – Hetmańszczyzny, istniejącej w latach 1649-1764[1782]). Tę wojnę pewnie można byłoby uważać za wygraną, gdyby państwo kozackie potrafiło (a trzeba przyznać, było to bardzo trudne) utrwalić się na mapie ówczesnej Europy i nie prowadzić na swoich ziemiach ciągłych walk, które w końcu zmieniły niektóre jego części w pustkę. Tak jak w przypadku ogólnej oceny powstania Chmielnickiego, ciężko jednoznacznie przedstawić poziom i rozwój kozackiej sztuki wojennej w połowie XVII w. (jest to twierdzenie na pierwszy rzut oka paradoksalne w związku z licznymi sukcesami powstańców w trakcie pierwszych lat zrywu), co uważny czytelnik oczywiście wyłapie na kartach tej książki.

Doba powstania Chmielnickiego jest bardzo bogata w źródła historyczne i doczekała się obszernej literatury naukowej i popularnonaukowej. Powstanie wywołało bowiem rewolucję w stosunkach politycznych na wschodzie Europy i pozostawiło głęboki ślad w historii współczesnych Ukrainy i Polski, a także Białorusi, Litwy oraz Rosji. Już w XVII w. ukazały się liczne listy ulotne, memuary, pamflety polityczne etc. Na początku XXI stulecia lista prac poświęconych tej tematyce zajęła zapewne kilkaset drukowanych arkuszy w językach polskim, ukraińskim, rosyjskim i innych.

W licznych rozważaniach wysunięto nowe koncepcje badań nad powstaniem Chmielnickiego, zaprezentowano biogramy głównych bohaterów tych burzliwych lat na czele z wodzem kozackim, przeanalizowano kampanie wojenne, a nawet drobniejsze starcia epoki (Konstantynów, Machnówka etc.). Ukazano metody prowadzenia wojny przez każdą ze stron i w miarę możliwości zbadano wojska przeciwników (dlatego pozwoliłem sobie pominąć szczegółowe opisanie struktury oraz metod walk armii koronnej, kozackiej i tatarskiej). Przeanalizowano idee polityczne zarówno Kozaków, jak i szlachty oraz magnaterii. Omówiono społeczno-ekonomiczno-religijne przyczyny powstania, ustalono rolę dyplomacji międzynarodowej w tych wydarzeniach (prezentując złożone stosunki Rzeczypospolitej i Kozaczyzny z Turcją, Chanatem Krymskim, Moskwą, księstwami naddunajskimi, Szwecją). Obliczono ekonomiczne i demograficzne straty wskutek długotrwałych wojen oraz stosunek szlachty Rzeczypospolitej do Kozaków zaporoskich etc.

W wielu pracach, poświęconych sztuce wojennej okresu powstania Chmielnickiego oraz poszczególnym bitwom tej epoki (można wspomnieć chociażby serię książek warszawskiego wydawnictwa „Bellona”), historycy tylko sporadycznie zajmowali się tematem myśli operacyjno-strategicznej dowództwa kozackiego. Owo zagadnienie nie spotykało się dotąd z większym zainteresowaniem. Przyczyną tego stanu rzeczy może być cały szereg trudności, związanych z badaniem tej problematyki: 1. duża, ale mocno rozproszona baza źródłowa; 2. konieczność przeprowadzenia krytycznej analizy licznych źródeł, które po pierwsze pochodzą przeważnie z obozów przeciwnych (wrogich) Kozakom, a po drugie są często sprzeczne i niewiarygodne (dobrym przykładem mogą służyć relacje z bitwy pod Piławcami); 3. większość źródeł dotyczy samych kampanii wojennych, a dokładne plany dowódców kozackich, a często nawet trasy przemarszu wojsk powstańczych pozostają tajemnicą; 4. konieczność zagłębienia się w bogatą i niezbędną do opracowania tematu literaturę, której samo przejrzenie musi zająć sporo czasu. Historiografia polska skupia się głównie na sztuce wojennej armii koronnej, sukcesach i błędach hetmanów koronnych i litewskich, natomiast historycy radzieccy, a później ukraińscy opisywali kampanie lat 1648-1651 oraz działania wojsk kozacko-tatarskich raczej ogólnie (zwykle jako szereg wielkich zwycięstw), z reguły nie wykorzystując wielu źródeł przechowywanych w zagranicznych archiwach i bibliotekach. Dlatego zaryzykuję stwierdzenie, że niniejsza praca dzięki wykorzystaniu obszernej bazy źródłowej i szerokiego wachlarza dostępnej literatury (ukraińskiej, polskiej, rosyjskiej, białoruskiej i angielskiej) okaże się ważnym krokiem w zbadaniu myśli operacyjno-strategicznej dowództwa kozackiego w pierwszym okresie powstania Chmielnickiego.

Za pierwszą próbę analizy kozackiej sztuki wojennej, a zwłaszcza myśli operacyjno-strategicznej podczas pierwszych lat powstania Chmielnickiego można uznać napisany w okresie międzywojennym i wydany już w niepodległej Ukrainie artykuł generała armii Ukraińskiej Republiki Ludowej Wsewołoda Petriwa[4]. Przeanalizował on przebieg wszystkich kampanii z lat 1648-1649, wykorzystując przy tym jednak minimum źródeł, o czym autor szczerze pisze na początku swej pracy[5]. Poza tym Petriw, jako zawodowy żołnierz, opisywał działania wojsk kozacko-tatarskich z punktu widzenia wojen XIX-XX w. Podobną ignorancją (spowodowaną pewnie niemożnością dotarcia do archiwów) na polu wykorzystania podstawowych źródeł epoki odznacza się praca innego emigranta, historyka wojskowości Jurija Tys-Krochmaliuka[6]. Często operował on niesprawdzonymi danymi i fantastycznymi liczbami, bezkrytyczne zapożyczonymi od autorów z XVII w. Za ostatnią (jak widać, nie jest ich wiele) znaczącą próbę zbadania myśli operacyjno-strategicznej dowództwa kozackiego w interesującym nas okresie można uważać dwutomową pracę Iwana Storożenki (wykorzystałem pierwszą księgę, w której autor kończy swoje rozważania na 1652 r.)[7]. Przy wszystkich jej zaletach (dokładna analiza poszczególnych kampanii, szereg ciekawych wniosków) Storożenko podobnie do poprzednich autorów prawie nie wykorzystał źródeł przechowywanych w Polsce, a do opisu ówczesnych działań wojennych często stosował współczesną terminologię (chociażby termin „doktryna wojenna”), dziwne liczby (jest to wadą niemal wszystkich badaczy tej epoki) i własne wyobrażenia o sztuce wojennej. Wszyscy wymienieni autorzy z reguły gloryfikują działania dowódców kozackich i przemilczają popełnione przez nich błędy.

Kolejnym ważnym elementem wykorzystanego przez mnie dorobku historiografii (polskiej i ukraińskiej) są syntezy naukowe dotyczące przebiegu całego powstania Chmielnickiego[8] i biografie jego głównego bohatera – hetmana kozackiego[9] (oddzielnie chciałbym podkreślić duży dorobek znanych ukraińskich badaczy Kozaczyzny Walerija Smolija i Walerija Stepankowa[10]). Głównym minusem części z tych prac jest zbędne uleganie emocjom, subiektywność, ideologiczny podtekst, wykorzystywanie niesprawdzonych danych i kreowanie wątpliwych hipotez. Podczas pisania tej książki nie mogłem pominąć także życiorysów innych dowódców kozackich[11], gdyż często samodzielnie prowadzili działania wojenne, np. Maksym Krzywonos pod Konstantynowem w 1648 r., Stanisław Michał Krzyczewski i Martyn Nebaba w ciągu dwóch kampanii łojowskich (w 1649 i 1651 r.), Iwan Bohun podczas obrony Winnicy w 1651 r., Demko Lisowiec w trakcie oblężenia Kamieńca Podolskiego (dalej: Kamieniec) w 1651 r. etc.[12]

W trakcie pracy nad niniejszą rozprawą wykorzystałem liczne monografie i artykuły (na różnym poziomie naukowym) dotyczące poszczególnych kampanii, bitew, starć i oblężeń z lat 1648-1651, tj. Żółtych Wód[13], Korsunia[14], Konstantynowa[15], Piławiec[16], Lwowa[17], Zbaraża[18], Zborowa[19], Łojowa (I)[20], kampanii zimowo-wiosennej armii koronnej w 1651 r.[21], Beresteczka[22], Łojowa (II)[23], Kijowa[24] i Białej Cerkwi[25]. Oddzielnie warto wymienić bitwę pod Piławcami, która bodaj jako jedyna z wielkich starć nie tylko pierwszych lat, a całego powstania Chmielnickiego nie doczekała się własnej monografii. Zaryzykuję twierdzenie, że taka praca może wcale się nie pojawić, gdyż źródła dotyczące tej batalii są bardzo chaotyczne i nie pozwalają na stworzenie spójnej rozprawy. Mało znany jest także przebieg zajęcia Kijowa przez Litwinów latem 1651 r., który nieco się gubi w cieniu Beresteczka, Łojowa i Białej Cerkwi. Opis wyżej wymienionych działań wojennych oczywiście nieco się różni w poszczególnych historiografiach (zwłaszcza w ukraińskiej i polskiej), bo każda ze stron ówczesnego konfliktu ma swoich bohaterów i próbuje uwypuklić właśnie ich sukcesy, zarazem pomniejszając osiągnięcia przeciwnika. Instrumenty podobnych poczynań są dobrze znane: fałszowanie liczebności wojsk, wykorzystanie stereotypów, zapożyczonych jeszcze od autorów z ubiegłych stuleci, manipulacja źródłami (selekcja potrzebnych danych i ignorowanie pozostałych informacji), stworzenie wątpliwych hipotez etc.

Praca nad podjętym tu tematem oczywiście oznaczała przebadanie licznych materiałów dotyczących wojskowości armii koronnej i litewskiej[26], a także kozackiej[27] oraz tatarskiej[28]. Na szczególną uwagę zasługuje ta ostatnia. Do pewnego czasu sztuka wojenna Tatarów krymskich wskutek braku źródeł, a także z powodu koniunktury politycznej pozostawała mało znana i badacze często posługiwali się pewnymi stereotypami na temat zarówno liczebności (zawsze ogromne liczby), jak i wojskowości (Tatarzy krymscy nie znali na polu boju nic innego oprócz zwykłej nawały i zwyciężali tylko wskutek przewagi liczebnej) ordyńców. Obecnie sytuacja wygląda o wiele lepiej, między innymi dzięki pracom anglojęzycznym (co może wydać się nieco dziwne). Jeśli chodzi o armię Rzeczypospolitej w połowie XVII w., to jest ona całkiem dobrze zbadana; wyżej podałem tylko prace podstawowe, które wprawdzie mają swoje lata, ale nie straciły aktualności. Wojskowość kozacka tych czasów także jest przeanalizowana w miarę dobrze (chociaż bardzo ogólnie) i trudno spodziewać się pojawienia nowych wartościowych syntez na ten temat, gdyż przed historykami staje problem braku jeszcze nie opracowanych źródeł (dotyczy to przede wszystkim XVI-XVII w.). Natomiast bardzo ciekawe wydają się badania dotyczące dotychczas mało znanych „drobniejszych” kwestii oraz realiów funkcjonowania wojska kozackiego (np. hetmańskich jednostek nadwornych), czego przykładem mogą być prace pióra Oleksija Sokyrki.

Działania wojenne z lat 1648-1651, ze względu na aktywną zewnętrzną politykę Chmielnickiego, są ściśle powiązane z dyplomacją i stosunkami międzynarodowymi. Dlatego szeroko wykorzystywałem dorobek historiograficzny dotyczący stosunków Wojska Zaporoskiego z Rzeczpospolitą[29], Moskwą[30], Chanatem Krymskim[31], Turcją[32], a także Mołdawią[33] i innymi państwami naddunajskimi[34]. Pozwoliło to znacznie rozszerzyć panoramę opisywanych wydarzeń. Chodzi oczywiście o zawarcie sojuszu kozacko-tatarskiego (co okazało się jedną z głównych przyczyn wielkich zwycięstw powstańców w latach 1648-1649), próby Chmielnickiego formowania szerokiej koalicji przeciwko państwu polsko-litewskiemu i wzięcia go w kleszcze z dwóch stron (od wschodu i południa, później powstała możliwość otwarcia trzeciego frontu na północy – Szwecja). Do tej kategorii można odnieść także opracowania sejmów z lat 1648-1651, podczas których „kwestia kozacka” była jednym z głównych tematów[35].

Przechodząc do analizy bazy źródłowej omawianej pracy, warto zauważyć jej specyfikę. Fakt, że terytorium współczesnej Ukrainy przez długi czas było podzielone między sąsiadów, liczne wojny oraz świadome niszczenie miejscowych archiwów, nawet podczas pokoju, doprowadziły do ogromnych strat materiału źródłowego dotyczącego Kozaczyzny (chociaż wciąż jest on duży). Dobrym przykładem może służyć zniszczenie i rozproszenie archiwum hetmańskiego i kancelarii pułkowych już w drugiej połowie XVII i na początku XVIII w.[36] W wyniku tego doszło do sytuacji paradoksalnej. Większość materiałów dotyczących Kozaczyzny znajduje się w archiwach polskich i rosyjskich, a nie ukraińskich. Co więcej, zachowały się przeważnie dzieła cudzoziemskiego (polskiego, moskiewskiego) pochodzenia[37]. Poza korespondencją Chmielnickiego i jego najbliższych współpracowników (np. Iwana Wyhowskiego) prawie nie ma materiałów wytworzonych przez stronę kozacką (dotyczy to oczywiście badanego okresu, w późniejszych czasach sytuacja jest nieco lepsza). Warto także pamiętać, że większość żołnierzy walczących w armii kozacko-tatarskiej (podobnie zresztą do żołnierzy koronnych), a nawet oficerów (z których część była pochodzenia plebejskiego), nie umiała pisać, a ci, którzy umieli, z różnych powodów nie pozostawili po sobie żadnych wspomnień. Inną cechą charakterystyczną bazy źródłowej jest znaczna przewaga materiałów drukowanych nad rękopiśmiennymi. Już w XIX w. rozpoczęto wydawanie źródeł poświęconych Kozaczyźnie[38], a proces wydawniczy trwa do dziś. Często publikacja ówczesnych tekstów miała pełnić zadania propagandowe (zwłaszcza w czasach radzieckich, przykładem może być wydanie wielu druków poświęconych 300. rocznicy „zjednoczenia” Ukrainy z Rosją), dlatego materiały do nich podlegały selekcji. Mimo to liczba opublikowanych dokumentów i tak budzi podziw.

Podstawą źródłową niniejszej pracy są materiały opublikowane w zbiorach dokumentów wydanych przeważnie jeszcze w Związku Radzieckim[39] albo później na Ukrainie[40] i w Polsce[41]. Takie edycje zawierają liczną korespondencję (dygnitarzy polsko-litewskich, a także elity kozackiej, przeważnie Chmielnickiego, z dostojnikami koronnymi, tatarskimi, moskiewskimi, tureckimi, mołdawskimi etc.), konfessaty (jeńców kozackich i tatarskich), uniwersały (w tym Chmielnickiego, będące jednymi z nielicznych zachowanych źródeł ze strony kozackiej), diariusze poszczególnych kampanii wojennych, doniesienia, projekty, rozkazy, protestacje/manifestacje etc. Oddzielnie chciałbym wyróżnić dorobek prof. Jurija Mycyka, któremu udało się zebrać i opublikować (chociaż nie bez wielu błędów) bardzo cenny materiał znajdujący się przeważnie w archiwach polskich[42], a także prof. dr. hab. Mirosława Nagielskiego, wydawcy Relacji wojennych..., które stały się podstawą tej rozprawy[43].

Kolejną grupę wydanych źródeł stanowią ówczesne pamiętniki i wspomnienia. Chodzi tu się przede wszystkim o Księgę pamiętniczą wojskiego lubelskiego Jakuba Michałowskiego[44], notatki Bogusława Kazimierza Maskiewicza (dotyczy to zwłaszcza 1648 r.)[45] i pamiętniki kanclerza wielkiego litewskiego Albrychta Stanisława Radziwiłła (korzystałem z tomu III tego wielkiego dzieła)[46] oraz łowczego sanockiego Stanisława Oświęcima[47]. Oddzielnie należy wyróżnić trzy „latopisy kozackie”[48], których autorzy wprawdzie podają wiele nieprawdopodobnych informacji (gdyż pisali już w drugiej połowie XVII i w XVIII w.), ale ukazują wydarzenia pierwszych lat powstania z „kozackiego punktu widzenia”[49], co ze względu na wspomniany brak podobnych materiałów czyni je bardzo cennymi źródłami[50].

W badaniach nad podjętym tematem korzystałem również z wielu wydanych przeważnie jeszcze w XIX w. materiałów i tekstów dotyczących omawianego okresu. Wśród najważniejszych mogę wymienić dorobek Ambrożego Grabowskiego[51], Kazimierza Władysława Wójcickiego[52], Karola Szajnochy[53] i Franciszka Rawity-Gawrońskiego[54].

Mniejszą część bazy źródłowej stanowią materiały rękopiśmienne (ich pełna lista znajduje się na końcu pracy w bibliografii). Należy tu wymienić korespondencję powstałą w latach wojen kozackich i znajdującą się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie (Archiwum Radziwiłłów, Archiwum Zamoyskich, a także w Dziale Kozackim), Bibliotece ks. Czartoryskich w Krakowie, a także w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy w Kijowie, Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie і Lwowskiej Narodowej Naukowej Bibliotece Ukrainy im. Wasyla Stefanyka (w tej ostatniej wyróżniają się materiały z pozostałej na Ukrainie części Biblioteki Ossolińskich). Materiały dotyczące lat 1648-1651 zachowane w archiwach kijowskich i lwowskich są oczywiście liczniejsze od wykorzystanych w tej rozprawie, lecz były to głównie protestacje i manifestacje pochodzące z poszczególnych województw Rzeczypospolitej (zwłaszcza „ukrainnych”), z których trudno wyciągnąć jakąkolwiek informację dotyczącą działań wojennych. Charakter pomocniczy miały również dokumenty znajdujące się w Tekach Naruszewicza (TN, Biblioteka ks. Czartoryskich w Krakowie, t. 142-145), gdzie udało się odnaleźć wiele dotychczas nie publikowanych materiałów, a także w zasobach Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Kórniku i Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie.

Głównym celem mojej pracy (poza technicznym: wyszukiwaniem we wszystkich możliwych źródłach i literaturze wzmianek o ówczesnej kozackiej sztuce wojennej) jest ukazanie rozwoju myśli operacyjno-strategicznej Bohdana Chmielnickiego i pułkowników kozackich (zarówno wyznaczonych dowódców, jak i hetmanów nakaźnych) oraz analiza ich sukcesów i błędów w latach 1648-1651. Znany jest bowiem przebieg tej czy innej bitwy doby powstania, jej wynik, przybliżona liczebność wojsk etc., natomiast brakuje syntezy dotyczącej operacji i strategii tych działań po stronie kozackiej. Dużo uwagi poświęcę też analogicznym pytaniom odnośnie do strony polskiej, litewskiej oraz tatarskiej, analizując działania wojenne wszystkich uczestników konfliktu, gdyż były one współzależne. Nie opisując zbyt dokładnie samych kampanii (nie jest to głównym celem niniejszej rozprawy), spróbuję zbadać ich „bazę teoretyczną” – jak były planowane od początku, co zmieniono w trakcie działań wojennych, jak na te zmiany wpłynął i zareagował przeciwnik oraz jaki to miało wpływ na wynik starć. Zasygnalizuję także fakt, że powstanie Chmielnickiego, zacząwszy się jak poprzednie bunty kozackie od drobnych starć z armią koronną (zajęcie Siczy), szybko przerosło pierwotne zamysły samego wodza, niszcząc struktury i stosunki społeczne na Ukrainie sprzed 1648 r. Udział w walkach wzięło wiele państw Europy Środkowo-Wschodniej (Rzeczpospolita, Chanat Krymski, Moskwa etc.). To wszystko zmusiło kozackie dowództwo do istotnych przemian w jakości, wielkości i strategii planowania swoich działań wojennych oraz doprowadziło do znacznego ulepszenia ich sztuki operacyjno-strategicznej. Obecnie wojna toczyła się już na kilku frontach z udziałem kilkudziesięciu tysięcy ludzi (czasami o wiele więcej). Powstanie Chmielnickiego sprzyjało pojawieniu się dużej grupy utalentowanych wojskowych i polityków (np. I. Bohun, I. Wyhowski), którzy wykorzystywali nabyte doświadczenia (w tym w sztuce wojennej) także po śmierci wodza kozackiego. Można z pewnością stwierdzić, że powstanie dało potężny impuls dla rozwoju wojskowości w całym regionie. Dobrym przykładem jest Rzeczpospolita, która doświadczywszy w ciągu kilku lat wielu dotkliwych klęsk, zaczęła przynajmniej częściowo modernizować i zmieniać strukturalnie własną armię (należy wymienić choćby zaciąg większej liczby chorągwi lekkich tatarsko-wołoskich dla rozpoznania i związania sił nieprzyjaciela w trakcie działań wojennych).

Ponadto pragnę wyjaśnić, jakie były główne przyczyny wielkich zwycięstw kozacko-tatarskich w pierwszych latach powstania Chmielnickiego: czy była to potęga wojsk sojuszniczych i geniusz dowódców kozacko-tatarskich, czy słabość armii koronnej i jej hetmanów, czy może połączenie obu wskazanych czynników. We wnioskach końcowych postaram się także ocenić sztukę wojenną dowódców kozackich z punktu widzenia przebiegu całego powstania (czy można mówić o kozackiej „rewolucji militarnej”, czy zachodzące zmiany były tylko zjawiskiem tymczasowym, spowodowanym zbiegiem okoliczności?) i zrozumieć, dlaczego wielkie zwycięstwa z lat 1648-1651, a także cały kompleks przemian socjalno-ekonomiczno-politycznych mających miejsce na ziemiach współczesnej Ukrainy od połowy XVII w. skończyły się de facto porażką.

Cezurę chronologiczną rozprawy stanowią lata 1648-1651. Jest to okres największego rozmachu powstania Chmielnickiego. Pracę rozpoczyna rok 1648, który wiąże się z wielkim kryzysem staropolskiej sztuki wojennej. Został wtedy zawarty sojusz kozacko-tatarski, który zaskoczył władze państwa polsko-litewskiego i wyznaczył późniejszy przebieg wojny. Chmielnicki był chyba pierwszym wodzem powstańczym, który nie tylko zrozumiał, ale też zastosował na polu walki efektywność połączenia dobrej piechoty kozackiej i lekkiej jazdy tatarskiej. Za końcową datę pracy przyjęto rok 1651, gdy stoczono największą bitwę powstania Chmielnickiego (Beresteczko) oraz zawarto ugodę białocerkiewską, której podpisanie symbolizowało pierwsze wielkie niepowodzenie dowództwa kozackiego podczas tej wojny i oznaczało konieczność kontynuowania działań wojennych.

Jeśli chodzi o ramy geograficzne tej pracy[55], to powstanie Chmielnickiego objęło znacznie większe terytorium niż poprzednie kozackie wystąpienia, sięgnąwszy na wschodzie granic Rzeczypospolitej z Moskwą (które szybko zmieniły się w rubieże Hetmańszczyzny z państwem carów), na zachodzie Zamościa (chociaż niektóre oddziały kozacko-tatarskie wchodziły jesienią 1648 r. nawet dalej w głąb ziem polskich), na północy współczesnych ziem białoruskich (linia frontu docierała czasem do Mohylowa), a na południu Mołdawii. Oczywiście, obszar objęty powstaniem w latach 1648-1651 nie zawsze był tak duży, na przykład na Lewobrzeżu działania wojenne skończyły się wiosną-latem 1648 r. po wycofaniu oddziałów Jeremiego Wiśniowieckiego i zajęciu przez powstańców Czernihowa. To samo można powiedzieć o współczesnych ziemiach zachodnioukraińskich i wschodniopolskich, które po jesieni 1648 r. nie doznawały już w badanym okresie potężnych ataków nieprzyjaciela. Z kolei Wołyń, Podole, Naddnieprze i południowa Białoruś były cały czas „w ogniu”, co odpowiednio zaznaczyło się na skali tamtejszych zniszczeń i strat demograficznych. Ważne jest także, że teren odgrywający istotną rolę prawie we wszystkich bitwach w latach 1648-1651 (jary u Żółtych Wód i pod Korsuniem, rzeka Strypa pod Zborowem, bagna i błota pod Beresteczkiem etc.), był wybrany już w ciągu działań wojennych, nie na początku kampanii. Żadnej bitwy z pierwszego okresu powstania nie można traktować jako starcie o pewny strategicznie ważny punkt geograficzny[56], bo takich po prostu nie było. Wyjątkiem oczywiście można uznać przeprawy, ponieważ właśnie rzeki były główną przeszkodą dla marszu wojsk (mostów prawie nie było), a zarazem jednymi z podstawowych arterii transportowych i komunikacyjnych na tym przeważnie równinnym terenie. Dlatego miały miejsce dwie bitwy pod Łojowem („brama z Litwy na Ukrainę”), gdzie znajdowała się bardzo ważna przeprawa przez Dniepr, po przejściu której armia litewska nie miała już naturalnych przeszkód w razie marszu na Kijów. Kluczowa była też przeprawa Rosołowiecka przez Słucz niedaleko Konstantynowa, obok której odbyła się w lipcu 1648 r. bitwa pomiędzy wojskami kozackimi a koronnymi. Należy także pamiętać o błotnistych dorzeczach Prypeci, jakie dzieliły ukraiński i białoruski teatry działań wojennych i bardzo utrudniały łączność zarówno między oddziałami kozackimi, jak i jednostkami koronnymi oraz litewskimi.

Niniejsza rozprawa ma układ chronologiczno-problemowy i składa się z trzech rozdziałów. Ponieważ rozpatrywany jest okres czterech lat (1648-1651), prezentuję kozacką sztukę wojenną w poszczególnych latach konfliktu. Taka konstrukcja pozwala dokładnie, konsekwentnie i w powiązaniu z zachodzącymi przemianami w wojskowości wszystkich stron konfliktu przeanalizować myśl operacyjno-strategiczną Bohdana Chmielnickiego i innych dowódców kozackich w ciągu całego badanego okresu. Pierwszy rozdział zawiera opis wydarzeń z 1648 r. (stworzenie sojuszu kozacko-tatarskiego, bitwy nad Żółtymi Wodami, pod Korsuniem, Konstantynowem, Piławcami, oblężenia Lwowa i Zamościa oraz wycofanie armii kozacko-tatarskiej spod Zamościa na wschód). W rozdziale drugim prezentuję wydarzenia z lat 1649-1650 (nieudane próby podpisania trwałego pokoju, pierwsze starcia na Wołyniu, oblężenie Zbaraża, bitwy pod Łojowem (I) i Zborowem, a także mołdawska wyprawa wojsk kozacko-tatarskich). W ostatnim, trzecim rozdziale wyszczególnione są wydarzenia 1651 r. (zimowo-wiosenna kampania hetmana polnego koronnego Marcina Kalinowskiego na Podolu, bitwy pod Beresteczkiem, Łojowem (II), kampania kijowsko-białocerkiewska i podpisanie ugody białocerkiewskiej zamykającej pierwszy etap powstania). Całość rozważań nad podjętym tematem podsumowana jest w zakończeniu. Po każdym z rozdziałów czytelnik zapozna się z wnioskami dotyczącymi planistyki i rozwiązań operacyjnych danego roku (albo kilku lat). Pracę zamyka aneks (szkice taktyczne, mapy, schematy działań wojennych, obrazy etc.) i bibliografia[57].

Uważam za konieczne krótkie wyjaśnienie terminologii oraz ważnych spraw technicznych. Opisywane przeze mnie wydarzenia określam jako powstanie Chmielnickiego w nawiązaniu do raczej ustalonego w historiografii polskiej terminu. Z kolei w historiografii ukraińskiej istnieje około dziesięciu definicji tego okresu, jednak najczęściej mówi się o: „Національно-визвольній (Визвольній) війні” і „Національній революції”, które według J. Mycyka są najbardziej umotywowane[58]. Istnieje tu wielkie pole do dyskusji, której nie chciałbym podejmować, bo nie odpowiada to określonym celom pracy (nie wgłębiam się więc w spory kilku nurtów historiografii ukraińskiej, dyskutujących nad określeniem ówczesnych wydarzeń, a także miejscem i rolą w nich Kozaków[59]). Według ówczesnej terminologii używam pojęcia „Ukraina” na określenie kraju położonego nad Dnieprem i obejmującego województwa: kijowskie, bracławskie i czernihowskie dawnej Rzeczypospolitej[60]. Wołyń, Podole i inne części współczesnej Ukrainy podaję jako odrębne jednostki geograficzne. Wskutek podobnych trudności terminologicznych nie używam definicji „państwo ukraińskie” i „Ukraińcy” w kontekście jednej ze stron opisywanego konfliktu, co oczywiście może spowodować niezadowolenie wielu moich ukraińskich kolegów, którzy w tym względzie mają odmienne zdanie. Czynię tak, ponieważ podobnych określeń, które odnoszą się raczej do czasów nam współczesnych, prawie nie ma w źródłach, a ich użycie spowodowałoby duże zamieszanie (np. Ukraińcami w XVII w. nazywano mieszkańców ówczesnej, a nie obecnej Ukrainy: To zaś, że Moskwa Kozaków i dotąd „Czerkasami” zwie, tak sumitur, jako gdy ciż Moskwa i Krakowian, i Wielkopolaków, i Mazurów, i Wołyńców, i Ukraińców, i Podolan uno nomine „Litwą” nazywają[61]). Nie wchodzę także w kwestie dotyczące istnienia w tym czasie politycznego „narodu ukraińskiego”, bowiem temat ten został już poruszony przez Mychajła Hruszewskiego[62]. Wykorzystuję natomiast pojęcia „Kozacy”, „państwo kozackie”, „Rusini” dobrze przy tym rozumiejąc ich niedoskonałość i ograniczoność. Opisując armię walczącą przeciwko wojskom Rzeczypospolitej, nazywam ją „kozacką” albo rzadziej „kozacko-tatarską” (radziecki termin „armia kozacko-chłopsko-tatarska” uważam za zbyt szeroki i odnoszący się raczej do struktury społecznej tych jednostek), w zależności od obecności albo nieobecności w niej ordyńców. Zarazem jestem świadomy, że obok Kozaków (to znaczy zawodowych żołnierzy) w czasie powstania walczyło wielu chłopów i mieszczan, którzy może i uważali się za Kozaków, lecz nimi nie byli.

Cytaty źródłowe zostały wydzielone kursywą i mają uwspółcześnioną pisownię oraz interpunkcję. Wszelkie dopiski w nawiasach kwadratowych i wytłuszczenia są mojego autorstwa i oznaczone są inicjałami „I.G.”. Imiona i nazwiska podawane są według przyjętej w historiografii polskiej tradycji (zob. PSB) albo według występowania w źródłach (dotyczy to zwłaszcza nazwisk kozackich). Jeżeli istnieje kilka fleksji danego nazwiska, odmiany znajdują się w nawiasach obok częściej występującego. Terminy geograficzne podawane są według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich[63]. Cytaty z prac historyków ukraińskich, białoruskich i rosyjskich, kronikarzy kozackich i innych dokumentów pisanych cyrylicą, a także w języku angielskim podaję w oryginale, nie tłumacząc ich na język polski. Wszędzie w tekście używam dat według „nowego” kalendarza gregoriańskiego (w XVII w. różnica pomiędzy nim a „starym” kalendarzem juliańskim wynosiła 10 dni).

Należy jeszcze poruszyć kwestię liczebności wszystkich stron konfliktu, gdyż jest to rzecz niezmiernie ważna dla niniejszej rozprawy. W trakcie analizy poszczególnych bitew i starć z lat 1648-1651 podaję różne warianty liczebności walczących armii: zarówno źródłowe, jak i wzięte z prac przeważnie historyków ukraińskich oraz polskich (a między nimi jest duża rozbieżność), próbując zweryfikować ich wiarygodność tam, gdzie jest to możliwe. Dobry przykład stanowią Zbaraż i Beresteczko. Oczywiście ze względu na specyfikę źródeł i jakość opracowań historiograficznych skład i liczebność armii polsko-litewskiej budzi o wiele mniej kontrowersji niż kozacko-tatarskiej, gdzie czasem nie można zidentyfikować nawet dowódców tych jednostek. Kolejną kwestią jest podział ówczesnych wojsk na żołnierzy i czeladników (pacholików etc.). Źródła z reguły podają tylko liczbę tych pierwszych, lecz jak trafnie wskazał Radosław Sikora, „zapomniana armia” sług też na różne sposoby uczestniczyła w walkach[64]. W swoich badaniach idę jednak za źródłami i podaję liczbę samych tylko żołnierzy bezpośrednio uczestniczących w starciach, bo nawet przybliżone oszacowanie liczby wszystkich mężczyzn gotowych do walki (żołnierze, czeladź), a tym bardziej wszystkich ludzi obecnych w obozach (żołnierze, czeladź, kobiety, dzieci) podczas powstania Chmielnickiego, a przynajmniej w latach 1648-1651, jest niemożliwe. Dotyczy to wszystkich stron omawianego konfliktu. Nie uwzględniam również tzw. ślepych pocztów w armii koronnej, czyli dodatkowych stawek żołdu pobieranych przez oficerów chorągwi jazdy, wskutek czego w rzeczywistości w jednostkach było 10-25% żołnierzy mniej niż etatowo.

Na koniec chciałbym serdecznie podziękować wszystkim, którzy przyczynili się do powstania niniejszej pracy. W pierwszej kolejności chciałbym wymienić dwóch moich mistrzów: prof. dr. hab. Mirosława Nagielskiego (Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego) i dr. Oleksija Sokyrkę (Państwowy Uniwersytet im. Tarasa Szewczenki w Kijowie). Za cenne wskazówki jestem wdzięczny recenzentom mojej rozprawy doktorskiej – prof. dr. hab. Markowi Wagnerowi oraz prof. dr. hab. Tomaszowi Ciesielskiemu. Szczerze dziękuję za pomoc i rady moim kolegom z seminarium doktorskiego prowadzonego w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego przez prof. dr. hab. M. Nagielskiego, a zwłaszcza dr. hab. Konradowi Bobiatyńskiemu, dr. Zbigniewowi Hundertowi, dr. Karolowi Żojdziowi i mgr. Zbigniewowi Chmielowi. Jestem wdzięczny także moim pierwszym nauczycielom na Uniwersytecie Narodowym „Akademia Kijowsko-Mohyliańska” (Kijów), głównie prof. Natalii Jakowenko, prof. Iurijowi Mycykowi, prof. Natalii Starczenko, dr. Ihorowi Teslence, dr. Natalii Szlichcie i dr. Olenie Betlii, którzy nauczyli mnie podstaw nauki historycznej. Na koniec chciałbym podziękować za wsparcie całej mojej rodzinie, a także wielu kolegom, bliskim i przyjaciołom na Ukrainie, w Polsce i na całym świecie.

ROZDZIAŁ I

ROK 1648

1.1. W przeddzień powstania

Wiosną 1648 r. po dziesięcioletnim okresie pozornego „złotego pokoju”[1] wybuchło na Ukrainie kolejne, ósme, wielkie powstanie kozackie[2]. Na początku nietraktowane zbyt poważnie, z czasem zmieniło losy Rzeczypospolitej i wszystkich zamieszkających ją narodów. Ukraina była „skazana” na nowe bunty z powodu długiego rejestru błędów popełnionych przez władze państwa polsko-litewskiego[3]. O ekonomicznych, społecznych, religijnych, mentalnych oraz innych powodach „rebelii” Bohdana Chmielnickiego[4] napisano już setki tekstów (zwłaszcza w czasach radzieckich), więc nie ma potrzeby i miejsca ich wymieniać, tym bardziej że nie jest to głównym zadaniem tej pracy[5]. Bardzo trafnie jedną z głównych przyczyn powstania na Ukrainie ujął w swym pamiętniku Jakub Łoś: Kozackiej zaś wojny przyczyna była – uciążenie ich od panów ruskich zbyteczne[6]. Podobnie scharakteryzował cały kompleks antagonizmów nagromadzonych na Ukrainie w połowie XVII w. sam Chmielnicki: Поляк і спокій на Русі разом існувати не можуть[7]. Wówczas, tj. wiosną 1646 r., Daniel Czapliński, podstarości czehryński, za aprobatą starosty i jednego z najpotężniejszych magnatów kresowych chorążego koronnego Aleksandra Koniecpolskiego[8], odebrał setnikowi czehryńskiemu Bohdanowi Chmielnickiemu chutor Subotów pod pretekstem, że nie należy on do starostwa czehryńskiego, a do sąsiedniej włości mlejowskiej, dziedzicznej posiadłości Koniecpolskich[9]. Tym samym ucisk całego społeczeństwa ruskiego zbiegł się z osobistą urazą setnika kozackiego – skutki tego były nie do przewidzenia.

Przesłanki powstania Chmielnickiego historycy tradycyjnie odnoszą do połowy lat 40. XVII w., kiedy król Władysław IV tworzył „Świętą Ligę” przeciw Imperium Osmańskiemu[10]. Jednak szlachta nawet nie chciała słyszeć o wojnie z Turkami, a dowiedziawszy się o planach monarchy, groziła buntem i nieposłuszeństwem[11]. W tej sytuacji Władysław IV zamierzał doprowadzić do wojny m.in. w oparciu o Kozaków[12]. Na początku kwietnia 1646 r. odbyło się w Warszawie tajne spotkanie króla z przedstawicielami starszyzny kozackiej, wśród których znajdował się setnik czehryński B. Chmielnicki. Władysław IV dał im już wcześniej dwa pisma – oba były opieczętowane pieczęcią pokojową. Jedno upoważniało ich do rozpoczęcia przygotowań wojennych (budowanie czajek), na co otrzymali 18 000 złotych, a drugie pozwalało na zwiększenie rejestru do 12 000 ludzi, ale jego realizacja zapewne miała nastąpić w terminie późniejszym[13]. Prawdopodobnie król robił Kozakom nadzieje na zniesienie ordynacji z 1638 r. i na przywrócenie autonomii: podobno Władysław IV wydał przywilej zabraniający chorągwiom kwarcianym posuwania się dalej za Białą Cerkiew[14]. Kozacy domagali się również zmniejszenia swawoli ze strony magnatów kresowych i ich urzędników.

Władysław IV był zmuszony odwołać się również do magnatów, którzy wspólnie mogli wystawić znacznie więcej żołnierzy aniżeli liczyły chorągwie kwarcianie i gwardia królewska. Poparcie królowi zadeklarowali (chociaż sekretnie i niepewnie) wojewoda ruski Jeremi Wiśniowiecki, chorąży koronny Aleksander Koniecpolski, hetman polny koronny Mikołaj Potocki, wojewoda sandomierski Władysław Dominik Zasławski-Ostrogski, wojewoda krakowski Stanisław Lubomirski i inni[15]. W zamian M. Potocki otrzymał buławę wielką koronną, a wojewoda czernihowski Marcin Kalinowski, bodaj jako swat kanclerza wielkiego koronnego Jerzy Ossolińskiego – buławę polną[16].

We wrześniu 1647 r. na wiadomość o zamiarze przeprowadzenia przez A. Koniecpolskiego i J. Wiśniowieckiego prowokacyjnej wyprawy w stepy Chmielnicki zawiązał tajny spisek[17]. Jego pierwotnym celem było wyjście na Zaporoże i rozpoczęcie na własną rękę przygotowań do wyprawy czajkami na posiadłości tureckie nad Morzem Czarnym, aby zademonstrować swój sprzeciw przeciwko podporządkowaniu rejestrowych władzy magnatów[18]. Jednak plany te odkryto, a Chmielnickiego zgodnie z nakazem Koniecpolskiego aresztowano i przekazano pułkownikowi czehryńskiemu Stanisławowi Krzyczewskiemu, aby trzymał go pod strażą. Do pułkownika, który był dla Bohdana kumem, zwrócili się towarzysze Chmielnickiego – czehryńscy setnicy Fedir Weszniak, Kindrat Burłaj i Tokarczuk, prosząc o wypuszczenie więźnia za poręczeniem, aby mógł pojechać do kwatery komisarza Jacka Szemberk(g)a i wyjaśnić swoje postępowanie. Krzyczewski wypuścił Chmielnickiego z więzienia, a poręczyciele, udając, że szykują się do podróży do Trechtymirowa, mąkę na wozy załadowali, sami na konia powsiadali i z niewielkim pocztem pod koniec grudnia 1647 r. wyruszyli z Czehrynia na Zaporoże[19]. Przygotowując się do odjazdu na Sicz, Chmielnicki wykradł asawułowi wojskowemu Iwanowi Barabaszowi tzw. przywileje Władysława IV, tj. pisma króla z kwietnia 1646 r. do Kozaków dotyczące powiększenia rejestru do 12 000 osób i zorganizowania wyprawy morskiej[20]. Mychajło Hruszewski wspomina, że to tylko piękna legenda, a przywilejów ani wtedy, ani później nikt nie widział[21]. W każdym razie zakończył się czas „złotego pokoju” na Ukrainie, chociaż niewielu ludzi zdawało sobie wtedy z tego sprawę.

Na początku lutego 1648 r. powstańcom, których było do 500-600 (według Władysława Serczyka zaledwie 350[22]), z czego połowa to myśliwi i rybacy, udało się bez walki opanować Sicz[23]. Stacjonujący tam Kozacy rejestrowi z pułku czerkaskiego, dowodzonego przez Stanisława Wadowskiego (Maskiewicz mylił się, pisząc, że był to pułk korsuński[24]), wycofali się do najbliższych okolic i połączyli się z oddziałami pułkownika czehryńskiego Krzyczewskiego. 5 i 9 lutego miały miejsce dwie niewielkie utarczki pomiędzy powstańcami a rejestrowymi i dragonami Wadowskiego i Krzyczewskiego[25]. Zakończyły się one porażką obu pułkowników, którzy stracili do 40 ludzi i wycofali się do Kryłowa[26]. Wydaje się, że już wtedy Chmielnickiemu udało się przez wywiadowców nawiązać kontakt z rejestrowymi z pułków czerkaskiego i czehryńskiego, którzy działali przeciw powstańcom opieszale i dość niechętnie, choć wciąż jeszcze pozostawali lojalni wobec Rzeczypospolitej[27].

Zajęcie Siczy oraz pierwsze walki z rejestrowymi i chorągwiami kwarcianymi można uznać za otwarte wystąpienie przeciwko Rzeczypospolitej. Około 10-15 lutego, a być może dopiero w marcu-kwietniu – dokładna data nie jest znana (Samijło Wełyczko pisze o 9/19 kwietnia, ale ta data, choć teoretycznie możliwa, wydaje się zbyt późna) – Chmielnickiego obrano hetmanem Wojska Zaporoskiego: все Запорозьке військо одностайно й одноголосно назвало Хмельницького своїм гетьманом і [...] постановило й обіцялося стояти за нього у війні з поляками, навіть якщо треба буде головами накласти[28]. Pozostał nim do końca swego życia.

Przygotowując się do walk z armią koronną, Chmielnickiemu bardzo zależało na organizacji powstania na „włości” (południowa część województw kijowskiego i bracławskiego). W tym celu zaczął wysyłać tam doświadczonych Kozaków ze swoimi uniwersałami, wzywając ludność do zbierania broni, amunicji i żywności oraz zachęcając ją do udania się na Sicz. Wspominał o tym znany ówczesny żydowski kronikarz Natan Hannower: I wysłali listy [Kozacy – I.G.] do wszystkich miejsc ruskich z wezwaniem do stawienia się na Zaporożu[29]. Hetman wielki koronny Potocki w liście do króla zaznaczał, że ci 500 [powstańców – I.G.] z conspiratiej wszystkich pułków kozackich i wszystkiej Ukrainy bunt podnieśli[30].

Takie uprzedzające działania wodza kozackiego odegrały ważną rolę w dalszym szybkim rozwoju powstania, już w marcu na południu województw kijowskiego i bracławskiego rozpoczęły się zamieszki wśród chłopów i mieszczan, co wywoływało paniczne nastroje miejscowej szlachty: Przywiodła braci miłej prośba z których jedni vitae et fortunis consulendo, z Ukrainy ku wojnie uciekali; drudzy, superstites, nie kładąc w potentiej swoich resistenсji, gorącymi sollicitabant prośbami, abym periclitantem praesentia mea et succursu ratował Ukrainę i do ugaszenia szkodliwego ognia pospieszył [M. Potocki – I.G.], który tak się był zajął, że nie było tej wsi, tego miasta, w której by na swawolą nie wołano i nie myślono o zdrowiu, o substantiach panów swoich i dzierzawców, swawolnie upominając się zasług swoich i częste w krzywdach i dolegliwościach podając supliki[31]. W celu izolacji Zaporoża polskie dowództwo rozlokowało w kilku miastach załogi, a także pod groźbą śmierci zabroniło wszystkim ochotnikom wyruszać na Sicz: Pułkami leżymy po Zadnieprzu. Pułk JM Pana krakowskiego [M. Potockiego – I.G.] w Czerkasach, pana hetmana polnego [M. Kalinowskiego – I.G.] w Korsuniu, w Mirograczynie, po wszystkich włościach dziedzicznych Pana chorążego koronnego [Koniecpolskiego – I.G.]; pułk Pana czernihowskiego [Jana Odrzywolskiego – I.G.] w Kaniowie, w Bogusławiu[32]. Wełyczko stwierdział, że po wioskach i miastach ogłoszono, aby люди будь-якого чину не мали в будинках своїх ніяких сходин і бесід, а також, аби не стояли вкупі по двоє, троє, четверо по дворах, на вулиці чи на ринках та торгах і нічого поміж себе не обговорювали[33]. Ale nie zważając na podobne przestrogi, do Chmielnickiego powoli zbiegali chłopi i mieszczanie. Według zeznań bojarskiego syna Fedora Osetrowa гулящіе де литовскіе люди къ тому пану Хмельницкому изь городовъ бегають многіе, я чають де литовскіе люди, что у него быть войску не малому[34]. Potocki we wspomnianym już liście do Władysława IV z niepokojem zaznaczał: racz w.k.m. uważyć numerum ludzi jego [Chmielnickiego – I.G.] w tych czasach 3.000, z którymi, strzeż Boże, żeby w Ukrainę wszedł, te 3.000 prędko by się we 100.000 obrócił, i mieli byśmy, co z tymi swawolnikami czynić[35]. Sędzia podolski Łukasz Miaskowski na początku kwietnia 1648 r. pisał, że Chmielnicki rachuje swoich [ludzi – I.G.] na 2.500, między nimi Tatarów ma 500. Mocno się fortyfikuje na potężnym ostrowiu Bucka palami i fossami. Żywności nazbyt i prochów ma [...]. Przydaje, iż z nimi będzie długa i trudna [...] wojna[36].

W lutym 1648 r. Chmielnicki miał przed sobą trzy podstawowe zadania. Najpierw musiał powstrzymać hetmana Potockiego od natychmiastowych działań przeciw oddziałom buntowników. Przywódca kozacki musiał również znaleźć sojuszników, gdyż nie miał odpowiednich własnych sił, żeby wystąpić przeciwko wojskom koronnym. W końcu musiał ruszyć „na włość” w celu rozszerzenia powstania, ponieważ przebywanie na Zaporożu groziło zablokowaniem wciąż nielicznych sił powstańczych, odcięciem ich od reszty Ukrainy, a następnie rozbiciem.

Chmielnicki zaczął aktywnie korespondować z Potockim, starając się uśpić jego czujność, ale hetman wielki koronny początkowo działał aktywnie[37]. 13 lutego nakazał dowódcom pułków rejestrowych: kaniowskiego (Jerzy Hołub), czehryńskiego (S. Krzyczewski) i perejasławskiego (Adam Duszyński), żeby ten zdrajca, albo był pojmany albo też zniesiony[38], lecz zimowa wyprawa na Zaporoże się nie udała. Tydzień później Potocki wydał uniwersał z Korsunia, w którym domagał się od buntowników zakończenia zamieszek i wydania samego Chmielnickiego: Wszystkim, którzy [...] przy Chmielnickim bawicie przestrzegam i napominam, abyście się z tej kupy swawolnej rozeszli, a samego [Chmielnickiego – I.G.] zimawszy do rąk moich oddali, wiedząc o tym, iż jeżeli tej mojej woli nie wykonacie wszytkie dostatki wasze, które we włości macie, zabrać, żony, dzieci wyścinać każę [...]. Ażeby ta obietnica moja do skutku swego przyszła, dotąd nie zejdę z Ukrainy dokąd upokorzeniem i oddaniem tego zdrajcy uspokojony nie będę[39]. Groźbom Potockiego towarzyszyły ruchy wojsk koronnych, które opuściły zimowe kwatery wokół Baru i przesunęły się w kierunku Korsunia[40]. Na tym aktywny przemarsz na wschód się skończył. Wydaje się, że hetman ciągle liczył na rozwiązanie problemu kozackiego siłą perswazji i lekceważył powstańców, pamiętając o swoim słynnym zwycięstwie pod Kumejkami w 1637 r. (swoją pogardę, zwłaszcza w stosunku do czerni, zachował aż do śmierci)[41]. Raz groził, że zniesie Kozaków, innym razem obiecywał im miłosierdzie. Tym bardziej że Władysław IV domagał się rozwiązania konfliktu na drodze pokojowej, pozwalając ostatecznie Kozakom wyruszyć nad Morze Czarne. Jednak próby rozwiązania przez monarchę tego ostrego konfliktu z odległości 900 km (Warszawa) czy 800 km (Grodno, Wilno) nie mogły dać pożądanego rezultatu[42].

Chmielnicki aktywnie korzystał z takiego pasywnego zachowania elit koronnych. Najpierw ulegle pisał do Potockiego, wyjaśniając przyczyny nieposłuszeństwa oraz napominając krzywdy, które dotknęły zarówno jego samego, jak i całe Wojsko Zaporoskie: Widzi Pan Bóg, żeśmy nie z pychy, ani myśląc o żadnej swej woli, ale z wielkich bied i krzywdzenia swego od ich mciów panów urzędników ukrainnych, nam stawałych, porzuciwszy żony i dzieci i chudoby swoje, że niebezpieczni będąc i zdrowia swego, których nam towarzystwo naszego tak wiele obrano, ograbiono, z własnych dóbr ich powyganiano, drugich na śmierć pozabijano, pokaliczono niemało, że już od takich bied i zbytków niemałych i w domach swych spokojem osiedzieć nie mogąc, musieliśmy na zwykłe miejsca na Zaporoże uciekać, widząc że ni od kogo nie mamy obrony, ani na pisania w.m. mści pana nie słuchają, ani na rozkazanie i wolą j.k.m. nie dbają, co dalej, to gorze nad nami się zbytkują[43]. Z czasem ton listów wodza kozackiego się zmienił. W połowie marca (ok. 20 marca), zadowolony zawarciem sojuszu z Tatarami, Chmielnicki przedstawił Potockiemu wygórowane warunki: O Kozakach to słychać że się nie chcą jednać aż by Jego Mść Pan krakowski [Potocki – I.G.] z pola zjechał z wojskiem, druga, żeby im wolno było na morze iść, trzecia żeby wszystkich pułkowników i starszych nad nimi Lachów alias Polaków nie było, tylko z ich narodu, a żeby według dawnych praw in libertate żyć mogli[44]. Oczywiście, były one nie do przyjęcia. Rotmistrz Adam (Mikołaj?) Chmielecki i pułkownik czehryński Krzyczewski, wysłannicy Potockiego na Sicz z ostatnim wezwaniem do pokoju, zostali przyjęci przez Kozaków bardzo wrogo: zaś w majdanie Chmielnicki [Chmielecki – I.G.] i jego assistentes srogich głosów odpowiedzi i huczków się nasłuchali[45]. Powstańcy oczywiście ukryli przed posłami fakt porozumienia z Tatarami: Jak stricte między sobą stali [Kozacy – I.G.], że się Chmielnicki [Chmielecki – I.G.] o niej [ugodzie z Tatarami – I.G.] dowiedzieć nie mógł[46].

Otrzymawszy od Chmieleckiego informację o daremności dalszych rozmów pokojowych, hetman Potocki zwołał radę wojenną i zaczął planować dużą wyprawę przeciwko powstańcom. Stało się jasne, że wojny nie uda się uniknąć: Nie będzie bez srogiego krwi rozlania, który już zaczął ten zdrajca Chmielnicki[47]. Ale gdy w końcu marca hetman koronny wreszcie zdecydował się stłumić powstanie siłą, było już za późno. Chmielnickiemu udało się opóźnić początek karnej ekspedycji wojsk koronnych na Zaporoże: ті листи [do M. Potockiego – I.G.] писав Хмельницький [...] тому, що хотів якось завести й обдурити поляків і стримати та відволікти їхні військові приготування для відсічі собі. Цей задум Хмельницького здійснився[48]. W ciągu tych kilku miesięcy aktywnie poszukiwał sojuszników i organizował swoją armię.

Chmielnicki nie miał wielkiego wyboru w poszukiwaniu sprzymierzeńców. W grę wchodziły tylko Moskwa i Chanat Krymski: nie myślę [tzn. Chmielnicki – I.G.], że trzeba nam u nikogo prosić pomocy prócz Moskali i Tatarów[49]. Z Moskwą jednoczyła Kozaków wspólna religia, tradycje i dawne związki, zarówno wojenne, jak i handlowe. Jednak w Moskwie pamiętano o pochodzie Piotra Sahajdacznego pod mury Kremla podczas kampanii 1618 r.[50], a także o ciągłych pogranicznych konfliktach w latach 30. i 40. XVII w.[51] Poza tym od 1634 r. Moskwę z Rzeczpospolitą łączył „wieczny pokój”, zawarty po wojnie smoleńskiej, a od 1647 r. – obronny sojusz przeciwko Tatarom. Właśnie dlatego od początku powstania Chmielnickiego elity Rzeczypospolitej ciągle nawiązywały kontakty z wojewodami moskiewskimi, prosząc (zresztą bezskutecznie) o pomoc militarną w walce przeciwko ordzie i Kozakom oraz strasząc możliwą wojną z Turkami[52]. Oczywiście, w Moskwie z nieskrywaną radością patrzono na rozpalający się płomień nowego powstania na Ukrainie, ale na otwartą wojnę z Rzeczpospolitą czas jeszcze nie nadszedł[53]. Z Kozakami dońskimi Chmielnickiemu również nie udało się porozumieć; nawet w następnych latach w źródłach nie odnotowano udziału ochotników z Donu w walkach przeciwko wojskom koronnym na Ukrainie[54].

W tej sytuacji wodzowi powstańczemu pozostawał tylko Krym[55]. Idea sojuszu kozacko-tatarskiego nie była nowa[56]. W 1624 i 1628 r. Kozacy pod dowództwem Mychajła Doroszenki brali udział w wojnie domowej na Krymie po stronie Szachin Gereja (Gireja)[57], a przed powstaniem 1637 r. przywódca kozacki Pawło Pawluk (But) próbował uzyskać pomoc tatarską, ale z pewnych powodów do sojuszu nie doszło[58]. Rok później Kozacy także oczekiwali na pomoc z Krymu, licząc na przedłużenie walk z wojskami koronnymi: Kozacy posłali do Krymu dla posiłku i spodziewali się ich [Tatarów – I. G.] co godzina na pomoc[59]. Chmielnicki nie udał się sam na Krym (była to wyprawa ryzykowna, a ponadto musiałby zostawić na jakiś czas Sicz, gdzie jego pozycja nie była jeszcze pewna), lecz prowadził rokowania z Tatarami za pośrednictwem wysłanych posłów[60]. W ostatnich dniach lutego i w pierwszych dniach marca 1648 r. przybyły na Krym dwa poselstwa kozackie[61], na czele których stali: Mychajło Krysa (Krysenko), setnik czehryński i syn Chmielnickiego Tymofij[62] (z kolei J. Mycyk i I. Storożenko piszą, że byli to Kindrat Burlaj i Jakiw Klisza (Kliszenko))[63]. Rokowania były krótkie, ale niełatwe. Tatarzy mieli sporo powodów do wojny. Być może posłowie kozaccy zademonstrowali już wspomniane listy króla Władysława IV jako potwierdzenie planowanej przez dwór królewski ekspedycji na Krym i „wielkiej wojny” z Imperium Osmańskim. Od czasu zwycięstwa pod Ochmatowem Rzeczpospolita nie płaciła chanowi tradycyjnych upominków. Na Krymie panował duży głód i Tatarzy potrzebowali wielkiej grabieżczej wyprawy dla zdobycia wyżywienia i jeńców. Oprócz tego w Bachczysaraju dobrze pamiętano o prywatnej wyprawie J. Wiśniowieckiego i A. Koniecpolskiego w październiku 1647 r. aż pod Perekop[64]. Ponadto chan Islam III Gerej na pewno chciał zademonstrować swoją potęgę i wpływ na bilans sił w tej części Europy[65]. Jednak przed podjęciem tak ważnej decyzji Tatarzy musieli najpierw uzyskać pozwolenie od Turcji, która prowadziła wtedy wojnę z Wenecją i nie życzyła sobie jeszcze jednego wielkiego konfliktu. Islam III Gerej i reszta krymskich dostojników zapewne mieli duże wątpliwości co do sukcesu nowego powstania kozackiego, dobrze pamiętając o smutnym losie kilku poprzednich. Ostatecznie elity tatarskie postanowiły zaryzykować. Około 13 marca (być może 16 marca)[66] zawarto sojusz z Kozakami[67]. Chmielnicki musiał dać chanowi zakładników, wśród których prawdopodobnie był jego starszy syn Tymofij. Niestety, oryginał umowy (była spisana) nie zachował się, więc jej treść jest nieznana[68].

Główna idea kozacko-tatarskiego sojuszu 1648 r. była prosta. Pierwsi otrzymywali sojusznika (i tak potrzebną lekką jazdę) oraz zabezpieczenie przed ciosem w plecy. Drudzy – prawo do łupów i jasyru (uzgodniono, żeby Tatarzy ludzi religii greckiej nie brali, ale Lachy tylko[69], ale w praktyce to nie działało, bo Tatarzy zwykle nie dostrzegali różnic etnicznych[70]) oraz zapewnienia o dalszej współpracy i pomocy ze strony Kozaków. Oczywiście, istniały i inne punkty. Możliwe, że wyznaczono terytorium przyszłego „księstwa kozackiego” – ziem, które miały być zwolnione od polskiej administracji[71]. Głównym celem sojuszu było rozbicie oddziałów koronnych i dotarcie do Białej Cerkwi (ten zdrajca Chmielnicki praktykę uczyniwszy z Tatarami i z hane[m], zaciągnął orde wszystkie, aby pustoszył dobra Rzeczypospolitej i obiecuje mu oddać Ukraine po samą Biału Cerkiew[72]), gdzie planowano wysunąć żądania do strony polskiej: spłacenie Tatarom daniny za cztery ostatnie lata i przywrócenie Kozakom ich dawnych wolności[73]. Powtórzę, że nie posiadamy oryginału umowy i możemy tylko domyślać się jej pełnej treści. Pewne jest tylko, że zawierając przymierze z Tatarami, Chmielnicki wzniecił taki pożar, że go nawet potoki krwi i łez ugasić nie mogły[74].

Obawa Tatarów przed reakcją Porty sprawiła, że na początku zdecydowano wyprawić na pomoc Chmielnickiemu tylko część sił pod dowództwem Tuhaj-beja: Raczył on [Islam Gerej – I.G.] posłać na pomoc owemu [Chmielnickiemu – I.G.] kilku emirów Tatarów, którzy urządzają łowy na nieprzyjaciela, a wspomnianego już Tuhaj-beja, komendanta granicznego zamku Ferah-Kerman, wyznaczyć i mianować wodzem oraz zwierzchnikiem nad owym wojskiem[75]. W razie krytyki ze strony Osmanów, miała to być wyprawa z osobistej inicjatywy Tuhaj-beja i jego Nogajców, niezaakceptowana przez chana[76]. Jak powiedział bliski towarzysz Chmielnickiego Syłujan Mużyłowski: Tatarowie, usłyszawszy o tej wojnie, z boku patrzyli, komu się noga powinie, i dopiero gdy przekonali się o sile wojska kozackiego, zaczęli pomagać mu jako żołnierz żołnierzowi[77]. Ze swojej strony Tatarzy działali całkiem logicznie; ponieważ Turcja nie od razu przystała na prośbę Islam Gereja, chan nie chciał wystąpić przeciwko Rzeczypospolitej z całą armią[78].

Tatarzy i Kozacy starali się zachować zawarty sojusz w tajemnicy. Jednak trudno było trzymać wszystko w sekrecie i po Bachczysaraju krążyły pogłoski o pewnej umowie z „giaurami”. Informacje o rozmowach posłów Chmielnickiego z Tatarami uzyskali także posłowie moskiewscy przebywający wówczas na Krymie, którzy 15 marca donosili, że przybyło tam czterech Kozaków zaporoskich z prośbą, aby chan ich przyjął w poddaństwo i dał pomoc przeciwko Polakom[79].

Trudno uwierzyć, ale dowództwo koronne nie miało o tym żadnych wiadomości lub też nie chciało dać wiary (co wydaje się bardziej prawdopodobnie, gdyż na pewno byli na Krymie szpiedzy albo przynajmniej kupcy, którzy donosili o wszystkich ważnych wydarzeniach) w możliwość wojennego sojuszu kozacko-tatarskiego[80]. Oznaczało to duże osłabienie wywiadu polskiego na Krymie i Zaporożu po śmierci hetmana Stanisława Koniecpolskiego. Sądzono – jak wynika z korespondencji M. Potockiego i Adama Kisiela z marca-kwietnia 1648 r. – że doszło jedynie do układu z jakimś murzą znad Mołocznych Wód, przywódcą jednej z owych watah tatarskich, włóczących się bezkarnie po stepach nad Dnieprem za jakimkolwiek łupem[81]. Potocki nieco lekkomyślnie pisał do króla, że Chmielnicki w tych czasach na dół posłał, zasiągając posiłków od Tatarów u Dniepru czekających; poważył się, że kilku set ich na ten brzeg przewiózł, aby straże nasze zganiali, które na to przy różnych rozsadzone szlakach, żeby się swawola do niego nie kupiła[82]. Hetman wielki koronny popełnił poważny błąd, nie dowierzając informacjom na temat sojuszu kozacko-tatarskiego. Tym bardziej że liczył się z możliwością wielkiego ataku tatarskiego na Ukrainę, gdyż sam o tym pisał pod koniec 1647 r. i później: Mikołaj z Potoka Potocki [...] ichmciom z wojska jego kr. mości rycerstwu jezdnemu i pieszemu, polskiego i cudzoziemskiego narodu, wiadomo czynię, iż swiżo z Krymu powrócili [szpiedzy? – I.G.], którzy te mi wiadomość przynieśli, że han, intestina odia z murzami ułacniwszy, hostilitatem w państwa jego kr. mosci umyślił[83]; z listu j. w. pana krakowskiego posłanego w. k. m., m. m. p., zrozumieć raczysz i jako zdrajca Chmielnicki poczyna conspirare z hordą[84]. Nie było to tajemnicą i dla innych oficerów: nie mam nic do oznajmienia godnego, prócz że nas straszą inkursją tatarską a za i to nas z opatrzności Bożej minie[85].

Głównym rezultatem sojuszu kozacko-tatarskiego było pojawienie się siły, z którą armia koronna jeszcze nie miała do czynienia. Chmielnicki był chyba pierwszym wodzem kozackim, który nie tylko zrozumiał, ale i zastosował na polu walki efektywność połączenia dobrej piechoty kozackiej i lekkiej jazdy tatarskiej (połączenia szabli tatarskiej z samopałem kozackim). Dlatego rok 1648 stał się początkiem wielkiego kryzysu staropolskiej sztuki wojennej. Oddziały kozackie do połowy XVII w. składały się przeważnie z piechoty. W związku z tym armia koronna zawsze miała przewagę operacyjną w kawalerii i to była główna przyczyna klęsk ówczesnych buntów kozackich. Chmielnicki uwzględnił doświadczenie dawnych powstań, a także zmiany w sposobach walki zachodzące w Europie Zachodniej (narodziny taktyki liniowej), i wprowadził w skład armii kozackiej tatarską kawalerię, tym samym likwidując przewagę oddziałów koronnych. Polacy nie mieli takiej piechoty jak kozacka (liczebnie zawsze była ona nieliczna), a jazda koronna ustępowała Tatarom w manewrowości, więc połączenie sił kozacko-tatarskich było dla armii koronnej prawdziwą katastrofą. Stąd nieprzypadkowo wybitny historyk wojskowości Jerzy Teodorczyk pisał wprost o tak zwanym „dramacie jazdy polskiej”[86]. Oznaczało to także całkiem inny, większy zasięg powstania i jego międzynarodowy charakter.

Ugoda z Tatarami i zachowanie jej w tajemnicy stały się pierwszymi wielkimi strategicznymi sukcesami Chmielnickiego. Przeciwnik nic nie wiedział o tych ruchach i nie był przygotowany do szybkich działań kozackiego wodza. Tym bardziej dowództwo wojsk koronnych w żaden sposób nie zareagowało na pierwsze wypadki zdrady ze strony Kozaków rejestrowych, chociaż Adam Kisiel pisał do M. Potockiego, że nie można liczyć na rejestrowych, bo wszyscy oni są potencjalnymi zdrajcami[87], i dlatego pan Commisarz [Jacek Szemberk(g) – I.G.] rozpuścił od siebie regestrowych Kozaków, onym nie ufając i tylko się z kilku chorągwiami został, o ratunek prosząc[88]. Wszystko to spowodowało pierwsze klęski wojsk koronnych na Ukrainie już w końcu kwietnia i w maju 1648 r. nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

Wprowadzenie

[1] Історія українського козацтва. Нариси у 2 томах, ред. В. Смолій та інші, т. 1, Київ 2006, s. 490.

[2] B. Chmielnickiego i jego pułkowników można (nieco na wyrost) porównać do Napoleona Bonaparte i jego marszałków. Nie zaprzeczając, że ci ostatni byli niezwykle utalentowani, dowodzili ogromnymi ugrupowaniami wojsk, a nawet zostawali władcami państw, bez Napoleona i stworzonego przez niego systemu chyba pozostaliby nikim.

[3] Powstanie Chmielnickiego niewątpliwie było wojną, gdyż ta ostatnia w szerokim znaczeniu tego słowa jest zorganizowanym konfliktem zbrojnym pomiędzy państwami, narodami lub grupami etnicznymi i społecznymi.

[4] В. Петрів, Стратегічні операції Богдана Хмельницького під час війни 1648-1649 років [w:] Військово-історичні праці. Спомини, Київ 2002, s. 145-186.

[5] Ibid., s. 146.

[6] Ю. Тис-Крохмалюк, Бої Хмельницького, Мюнхен 1954.

[7] І. Стороженко, Богдан Хмельницький і воєнне мистецтво у визвольній війні українського народу середини XVII ст., кн. 1, Дніпропетровськ 1996.

[8] Wśród licznych prac warto wymienić: N. Jakowenko, Historia Ukrainy do 1795 roku, Warszawa 2011 (rozprawa nie dotyczy wyłącznie samego powstania, lecz jest ciekawym „innym” spojrzeniem na te wydarzenia); W. Serczyk, Na płonącej Ukrainie, Warszawa 1998; В. Горобець, Зірки та терени козацької революції. Історія звитяг і поразок, Харків 2017; М. Грушевський., Історія України-Руси, т. VIII, частини II, III, Київ 1995; т. IX, частина I, Київ 1996; М. Петровський, Визвольна війна українського народу проти гніту шляхетської Польщі і приєднання України до Росії (1648-1654 рр.), Київ 1940.

[9] Warto wymienić m.in. J. Kaczmarczyk, Bohdan Chmielnicki, Wrocław-Warszawa-Kraków 2007; M. Nagielski, Biogram B. Chmielnickiego [w:] Hetmani zaporoscy w służbie króla i Rzeczypospolitej, Zabrze 2010; F. Rawita-Gawroński, Bohdan Chmielnicki, Lwów 1906; Н. Костомаров, Богдан Хмельницкий, т. 1, Санкт-Петербург 1870; І. Крип’якевич, Богдан Хмельницький, Київ 1954.

[10] В. Смолій, В. Степанков, Богдан Хмельницький. Соціально-політичний портрет, Київ 1995; В. Смолій, В. Степанков, Богдан Хмельницький. Хроніка життя та діяльності, Київ 1994; В. Смолій, В. Степанков, Українська національна революція XVII ст. (1648‒1676 рр.), Київ 2009.

[11] Chodzi tu przede wszystkim o pułkowników kozackich – ludzi z bogatym doświadczeniem wojennym i cieszących się szacunkiem wśród całego wojska. Według twierdzenia Wołodymyra Krywoszei wyżsi oficerowie (pułkownicy i setnicy) w armii kozackiej stanowili około 1% wszystkich żołnierzy, zob. В. Кривошея, Козацька еліта Гетьманщини, Київ 2008, s. 76.

[12] J. Dąbrowski, Pochodzenie społeczne i drogi kariery wyższej starszyzny kozackiej w latach 1648-1657 [w:] Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historyczne, z. 101, Kraków 1993; K. Kossarzecki, Działalność wojskowa pułkownika Iwana Neczaja na Białorusi w latach 1657-1659 [w:] Україна в Центрально-Східній Європі (з найдавніших часів до кінця XVIII ст.), вип. 5, Київ 2005; W. Lipiński, Stanisław Michał Krzyczewski. Z dziejów walki szlachty ukraińskiej w szeregach powstańczych pod wodzą Bohdana Chmielnickiego (r. 1648-1649) [w:] Z dziejów Ukrainy. Księga pamiątkowa ku czci Włodzimierza Antonowicza, Paulina Święcickiego i Tadeusza Rylskiego, red. W. Lipiński, Kijów-Kraków 1912; В. Брехуненко, Лисовець Дем’ян [w:] Полководці Війська Запорозького. Історичні портрети, кн. 1, ред. В. Смолій, Київ 1998; Д. Вирський, Полковник Михайло Криса – малознаний герой/антигерой козацької революції [w:] УІЖ, № 5, Київ 2009; А. Гурбик, Київський полковник Антон Жданович [w:] УІЖ, № 3, ч. 1; № 4, ч. 2, Київ 1998; О. Гуржій, Богун Іван [w:] Полководці Війська Запорозького...; Ю. Мицик, Глух Йосип [w:] Полководці Війська Запорозького...; idem, Кривоніс Максим [w:] Полководці Війська Запорозького...; idem, Полковник Ілля Голота і Загальська битва 1649 р. в світлі нових документів [w:] Albaruthenica: студії з історії Білорусі, Київ 2009; idem, Шумейко Прокіп [w:] Полководці Війська Запорозького...; В. Степанков, Кричевський Михайло (Станіслав) [w:] Полководці Війська Запорозького...; В. Степанков, Нечай Данило [w:] Полководці Війська Запорозького...; Т. Таїрова-Яковлєва, Іван Богун-Федорович [w:] Київська старовина, № 5 (296), Київ 1992.

[13] W. Biernacki, Żółte Wody-Korsuń 1648, Warszawa 2004; I. Gavryliuk, Żółte Wody (1648 r.) – planistyka oraz myśl operacyjno-strategiczna Bohdana Chmielnickiego w pierwszym etapie powstania kozackiego [w:] Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historyczne 144, z. 1, Kraków 2017; W. Majewski, Żółte Wody – 1648 [w:] Żółte Wody (Жовті Води) – 1648, red. T. Krząstek, W. Majewski, M. Nagielski, I. Storożenko, Warszawa 1999.

[14] M. Franz, Bitwy pod Żółtymi Wodami i Korsuniem – kampania hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Potockiego na Ukrainie w 1648 r. [w:] Historia bliższa i dalsza: polityka, społeczeństwo, wojskowość. Studia z historii powszechnej i Polski, red. S. Kowal, G. Kucharski i M. Walczak, Poznań-Kalisz 2001.

[15] Ł. Dec, Bitwa pod Konstantynowem [w:] Teka Historyka, z. 12, Warszawa 1998; D. Płowy, Od Konstantynowa do Piławiec. Działania wojenne na ziemiach ukrainnych od czerwca do września 1648 roku, Zabrze-Tarnowskie Góry 2013.

[16] A. Borowiak, Sprawa przekazania dowództwa nad armią koronną na sejmie konwokacyjnym w 1648 r. [w:] Studia historyczno-wojskowe, t. V, red. M. Nagielski, K. Bobiatyński i P. Gawron, Zabrze-Tarnowskie Góry 2015; A. Borowiak, Wojska powiatowe przed kampanią piławiecką w 1648 roku [w:] Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. II, red. Z. Hundert, Oświęcim 2013; Пилявецька битва. Матеріали Всеукраїнської науково-практичної конференції „Пилявецька битва в історії України (до 360-річчя битви під Пилявцями)”, ред. М. Вавринчук, Л. Баженов, Хмельницький 2008; В. Степанков, В. Степанков, Пилявецька битва 1648 року: джерела до вивчення теми (на допомогу викладачам, учителям і студентам) [w:] Проблеми дидактики історії, вип. 5, Кам’янець-Подільський 2014.

[17] B. Miśkiewicz, Oblężenie Lwowa w 1648 roku przez Bohdana Chmielnickiego [w:] Europa Orientalis. Polska i jej wschodni sąsiedzi od średniowiecza po współczesność. Studia i materiały ofiarowane Profesorowi Stanisławowi Alexandrowiczowi w 65 rocznicę urodzin, red. Z. Karpus, T. Kempa, D. Michaluk, Toruń 1996; C. Томашівський, Перший похід Богдана Хмельницького в Галичину [w:] Два місяці української політики 1648 р., Львів 1914.

[18] D. Andrzejczak, Kampania zbaraska 1649 roku, Toruń 2012; L. Frąś, Obrona Zbaraża w r. 1649, Kraków 1932; K. Śledziński, Zbaraż 1649, Warszawa 2005; Ю. Мицик, Битва під Збаражем 1649 року, Збараж-Тернопіль 2009.

[19] L. Frąś, Bitwa pod Zborowem w r. 1649 [w:] Kwartalnik Historyczny, rocznik XLVI, t. 1, Lwów 1932; W. Kucharski, Wyprawa zborowska króla Jana II Kazimierza [w:] Studia z dziejów wojskowości, t. V, Białystok 2016; W. Kucharski, Bitwa pod Zborowem 15-16 sierpnia 1649 r. [w:] Studia z dziejów wojskowości, t. VI, Białystok 2017.

[20] W. Biernacki, Łojów 31 lipca 1649. Działania wojenne na Litwie w latach 1648-1649, Zabrze-Tarnowskie Góry 2014; J. Komuda, Wyprawa łojowska Janusza Radziwiłła w 1649 r. [w:] Staropolska sztuka wojenna XVI-XVII wieku. Prace ofiarowane Profesorowi Jaremie Maciszewskiemu, red. M. Nagielski, Warszawa 2002; M. Nagielski, Batalia łojowska (31 lipca 1649 r.) w świetle diariusza kancelaryjnego hetmana polnego litewskiego Janusza Radziwiłła [w:] Theatrum humanae vitae. Студії на пошану Наталі Яковенко, ред. Н. Білоус, Л. Довга, В. Михайловський, Н. Старченко і М. Яременко, Київ 2012; М. Анісавец, Лоеуская бітва [w:] Беларускі гістарычны часопіс, № 7, Мeнск 2006; І. Кондратьев, Битва під Лоєвим 1649 р. [w:] Сіверянський літопис, № 4 (118), Чернігів 2014; Ю. Мицик, Битва під Лоєвим [w:] Albaruthenica: студії з історії Білорусі, Київ 2009.

[21] M. Nagielski, Kampania zimowo-wiosenna 1651 roku hetmana polnego koronnego Marcina Kalinowskiego przeciwko Kozakom [w:] Przegląd Wschodni, t. V, z. 3 (19), Warszawa 1998; M. Nagielski, Oblężenie Kamieńca Podolskiego przez siły kozacko-tatarskie w maju 1651 r. [w:] Barok, t. VIII/1 (15), Warszawa 2001.

[22] T. Mleczek, Zwycięskie bitwy Polaków, t. 42 (Beresteczko 1651), Warszawa 2015; R. Romański, Beresteczko 1651, Warszawa 1994; В. Брехуненко, Битва під Берестечком 1651 року: українська катастрофа чи дошкульна поразка? [w:] Берестечко 1651 в історії Польщі і України, ред. Т. Кшонстек, Львів-Прушкув 2013; В. Брехуненко, Програна битва виграної війни, Київ 2013; И. Каманин, Битва казаков с поляками под м. Берестечком в июне 1651 г., Киев 1910; М. Нагельський, Битва під Берестечком (28-30 червня 1651 р.) [w:] Берестечко 1651 в історії Польщі і України, ред. Т. Кшонстек, Львів-Прушкув 2013; І. Свєшніков, Битва під Берестечком, Львів 1993.

[23] K. Bobiatyński, W cieniu Beresteczka: działania militarne armii litewskiej przeciwko Kozakom w 1651 r. [w:] PHW 14(65)/3 (245), Warszawa 2013; A. Гурбик, Український гетьманат та Велике князівство Литовське у військово-політичному протистоянні 1651 р.: друга лоєвська битва [w:] Ukraina Lithuanica, т. III, ред. М. Котляр, Київ 2015.

[24] Z. Pieńkos, Wyprawa Janusza Radziwiłła na Kijów w 1651 roku, Zabrze-Tarnowskie Góry 2016; A. Гурбик, Вторгнення військ Великого Князівства Литовського в Україну та оборона Києва (1651 р.) [w:] УІЖ, № 6, Київ 2006.

[25] M. Domagała, Biała Cerkiew 23-25.IX.1651, Zabrze 2007; K. Rzepecki, Kampania białocerkiewska 1651, Zabrze-Tarnowskie Góry 2016.

[26] Wśród podstawowych prac trzeba wymienić: K. Górski, Historya piechoty polskiej, Kraków 1893; K. Górski, Historya jazdy polskiej, Kraków 1894; K. Górski, Historya artylerii polskiej, Warszawa 1902; M. Kukiel, Zarys historii wojskowości w Polsce, Poznań 2006 (reedycja z 1929 r.); W. Majewski, Polska sztuka wojenna w latach 1648-1667 [w:] Zarys dziejów wojskowości polskiej do roku 1864, t. II (1648-1864), red. J. Sikorski, Warszawa 1966; J. Wimmer, Wojskowość polska w latach 1648-1699 [w:] Ibid; J. Wimmer, Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1965; J. Wimmer, Dawne wojsko polskie XVII i XVIII w., Warszawa 2006; J. Wimmer, T. Nowak, Historia oręża polskiego 963-1795, Warszawa 1981.

[27] Wśród najważniejszych: М. Franz, Wojskowość Kozaczyzny Zaporoskiej w XVI-XVII wieku, Toruń 2002; W. Kucharski, Rozważania nad artylerią kozacką w latach 1648-1649 [w:] PHW, r. XVI (67), № 3 (253), Warszawa 2015; О. Апанович, Збройні сили України першої половини XVIII ст., Київ 1969; Історія українського козацтва..., т. 1, Київ 2006, s. 471-531; К. Липа, О. Руденко, Військо Богдана Хмельницького, Київ 2011; І. Крип’якевич, Історія українського війська, Львів 1936; Ю. Мицик, С. Плохій, І. Стороженко, Як козаки воювали: Історичні розповіді про запорізьке козацтво, Дніпропетровськ 1990; В. Сергійчук, Армія Богдана Хмельницького, Київ 1996; В. Сидоренко, З історії селянсько-козацької артилерії часів Визвольної війни українського народу 1648-1654 рр. [w:] Праці Київського державного історичного музею, т. 1, Київ 1958; В. Сидоренко, Козацька піхота та її озброєння під час Визвольної війни українського народу 1648-1654 рр. [w:] Історичні джерела та їх використання, вип. 7, Київ 1972; О. Сокирко, Артилерія козацької держави: створення, розвиток, внутрішня організація (1648-1781 рр.) [w:] УІЖ, № 4, Київ 2012; О. Сокирко, Лицарі другого сорту. Наймане військо Лівобережної Гетьманщини 1669-1726 рр., Київ 2006; О. Сокирко, На варті булави. Надвірні війська українських гетьманів середини XVII-другої половини XVIII ст., Київ 2018; В. Степанков, Розвідка і контррозвідка Богдана Великого (1648-1657 рр.). Видання третє, перероблене та розширене, Кам’янець-Подільський 2008; І. Стороженко, Богдан Хмельницький і воєнне мистецтво...

[28] L.J.D. Collins, The Military Organization and Tactics of the Crimean Tatars during the Sixteenth and Seventeenth centuries [w:] War, Technology and Society in the Middle East, edited by V.J. Parry and M.E. Yapp, London-New York-Toronto 1975; L.B. Davies, Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500-1700, London and New York 2007; A. Gliwa, Działania asymetryczne w wojskowości tatarskiej we wczesnej epoce nowożytnej [w:] Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historyczne 143, z. 4, Kraków 2016, s. 703-735; A. Gliwa, O wojskowości tatarskiej w epoce nowożytnej i oddziaływaniu koczowników na osiadłe społeczności Rzeczypospolitej [w:] Społeczeństwo a wojsko. Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa, t. IV, red. I.M. Dacka-Górzyńska, A. Karpiński, M. Nagielski, Warszawa 2015; O. Górka, Liczebność Tatarów krymskich i ich wojsk [w:] PHW, t. VIII, Warszawa 1935; W.H. McNeill, Europe’s steppe frontier 1500-1800, Chicago and London 1975; V. Ostapchuk, Crimean Tatar long-range campaigns: the view from Remmal Khoja’s History of Sahib Gerey Khan [w:] Warfare in Eastern Europe, 1500-1800, edited by B.L. Davies, Leiden-Boston 2012; O. Галенко, Про татарські набіги на українські землі [w:] УІЖ, № 6, Київ 2003; В. Пенской, Военный потенциал Крымского ханства в конце XV-начале XVII в. [w:] Восток (Oriens), № 2, Москва 2010, s. 56-66.

[29] F. Sysyn, Stosunki ukraińsko-polskie w XVII wieku: rola świadomości narodowej i konfliktu narodowościowego w powstaniu Chmielnickiego [w:] Odrodzenie i Reformacja w Polsce, t. 27, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1982; А. Перналь, Річ Посполита двох народів і Україна. Дипломатичні відносини 1648-1649, Київ 2013; В. Степанков, Велике князівство литовське у політичних планах Богдана Хмельницького (1648-перша половина 1649 рр.) [w:] Ukraina Lithuanica, т. I, ред. М. Котляр, Київ 2009; Я. Федорук, Зовнішньополітична діяльність Богдана Хмельницького і формування його політичної програми (1648-серпень 1649), Львів 1993.

[30] J. Seredyka, Stosunki ukraińsko-rosyjskie w 1648 r. [w:] Zeszyty naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego, Historia III, Seria A, nr 23, Wrocław 1960; J. Seredyka, Stosunki ukraińsko-rosyjskie w I połowie 1649 r. [w:] Zeszyty naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, Historia II, Opole 1961; В. Голобуцкий, Дипломатическая история освободительной войны украинского народа 1648-1654 гг., Киев 1962; В. Голобуцький, Росія і визвольна війна українського народу 1648-1654 рр., Київ 1954; О. Касименко, Російсько-українські взаємовідносини 1648-початку 1651 р., Київ 1955; Т. Таирова-Яковлева, Инкорпорация: Россия и Украина после Переяславской рады (1654-1658), Київ 2017.

[31] B. Baranowski, Geneza sojuszu kozacko-tatarskiego z 1648 r. [w:] Przegląd Historyczny, t. 37, Warszawa 1948; Ф. Туранли, Стосунки української козацької держави з Кримським ханством і Портою за османо-турецькими літописами [w:] Східний світ (The World of the Orient), № 2, Київ 2014; Т. Чухліб, Козаки і татари. Українсько-кримські союзи 1500-1700-х років, Київ 2017.

[32] А. Гурбик, Дипломатична місія А. Ждановича 1650 р. до Стамбула в контексті набуття Україною османського протекторату [w:] Україна в Центрально-Східній Європі (з найдавніших часів до кінця XVIII ст.), вип. 9-10, Київ 2010; К. Озджан, Ф. Туранли, Козацький чинник у зовнішній політиці Високої Порти: встановлення українсько-кримського союзу середини XVII ст., його значення та наслідки [w:] Східний світ (The World of the Orient), № 4, Київ 2005; О. Пріцак, Ще раз про союз Богдана Хмельницького з Туреччиною [w:] Український археографічний щорічник, вип. 2, т. 5, Київ 1993; Б. Флоря, Богдан Хмельницький і турецька «протекція» [w:] Київська старовина, № 3, Київ 2001.

[33] D. Milewski, Listy dotyczące rywalizacji polsko-kozackiej o Mołdawię w dobie powstania Bohdana Chmielnickiego (1648-1653) [w:] Studia historyczno-wojskowe, t. V, red. M. Nagielski, K. Bobiatyński i P. Gawron, Zabrze-Tarnowskie Góry 2015; D. Milewski, Rywalizacja polsko-kozacka o Mołdawię w dobie powstania Bohdana Chmielnickiego (1648-1653), Zabrze 2011.

[34] І. Бутич, До історії українсько-трансільванських взаємин (1648-1656 рр.) [w:] Архіви України, № 3, Київ 1966; Ш. Гебеи, Дипломатические отношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году [w:] Україна в Центрально-Східній Європі (з найдавніших часів до кінця XVIII ст.), вип. 5, Київ 2005.

[35] L. Częścik, Sejm Warszawski w 1649/1650 roku, Wrocław 1978; J. Dąbrowski, Po ugodzie białocerkiewskiej. Kwestia kozacka na pierwszym sejmie 1652 roku [w:] Poprzez stulecia. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Antoniemu Podrazie w 80. rocznicę Jego urodzin, red. D. Czerska, Kraków 2000; J. Dąbrowski, Próby rozwiązania konfliktu kozackiego w latach 1648-1672 przez polskie elity polityczne [w:] СОЦІУМ. Альманах соціальної історії, вип. 7, ред. В. Смолій, Київ 2007; J. Dąbrowski, Przed Beresteczkiem. Elita Korony wobec Kozaczyzny na sejmie 1650 roku [w:] Kwartalnik Historyczny, R. 106, nr 3, Warszawa 1999; S. Ochmann-Staniszewska, Sejm koronacyjny Jana Kazimierza w 1649 r., Wrocław 1985.

[36] І. Крип’якевич, До історії українського державного архіва в XVII в. [w:] Записки наукового товариства ім. Шевченка, т. 134-135, Львів 1924, s. 67-78.

[37] Історія українського козацтва. Нариси у 2 томах, ред. В. Смолій та інші, т. 2, Київ 2007, s. 542-543.

[38] Pamiętniki o wojnach kozackich za Chmielnickiego przez nieznanego autora wydane z rękopisu, Wrocław 1842.

[39] Воссоединение Украины с Россией. Документы и материалы в трех томах, т. II (1648-1651 годы), т. III (1651-1654 годы), ред. П. Гудзенко, А. Касименко, А. Новосельский, A. Сидоров, Л. Черепнин, Ф. Шевченко, Москва 1953; Документи Богдана Хмельницького. 1648-1657, упор. І. Крип’якевич, ред. Ф. Шевченко, Київ 1961; Документы об Освободительной войне украинского народа 1648-1654 гг., сост. П. Гудзенко, Киев 1965.

[40] Національно-визвольна війна в Україні 1648-1657 рр. Збірник за документами актових книг, упор. Л. Сухих, В. Страшко, Київ 2008; Універсали Богдана Хмельницького. 1648-1657, упор. І. Крип’якевич, І. Бутич, ред. В. Смолій, Київ 1998.

[41] Pisma polityczne z czasów panowania Jana Kazimierza Wazy 1648-1668: publicystyka, eksorbitancje, projekty, memoriały, t. 1 (1648-1660), oprac. S. Ochmann-Staniszewska, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1989; Arma Cosacica. Poezja okolicznościowa o wojnie polsko-kozackiej 1648-1649, oprac. P. Borek, Kraków 2005.

[42] Ю. Мыцык, Анализ архивных источников по истории Освободительной войны украинского народа 1648-54 гг., Днепропетровск 1988; Ю. Мицик, В. Цибульський, Волинь в роки Визвольної війни українського народу середини XVII століття. Документи і матеріали, Рівне 1999; Ю. Мицик, Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648-1658 рр., т. 1 (1648-1649 рр.), Київ 2012; т. 2 (1650-1651 рр.), Київ 2013.

[43] Relacje wojenne z pierwszych lat walk polsko-kozackich powstania Bohdana Chmielnickiego okresu „Ogniem i Mieczem” (1648-1651), wstęp i oprac. M. Nagielski, Warszawa 1999.

[44] Jakuba Michałowskiego wojskiego lubelskiego a później kasztelana bieckiego księga pamiętnicza, Kraków 1864.

[45] Pamiętniki Samuela i Bogusława Kazimierza Maskiewiczów, oprac. A. Sajkowski, red. W. Czapliński, Wrocław 1961.

[46] A.S. Radziwiłł, Pamiętnik o dziejach w Polsce, t. 3 (1647-1656), tłum. i oprac. A. Przyboś i R. Żelewski, Warszawa 1980.

[47] Stanisława Oświęcima Dyaryusz 1643-1651, wyd. W. Czermak, Kraków 1907.

[48] Ich krótką, ale szczegółową analizę (wizja przyczyn powstania Chmielnickiego, obraz Polaków i samego wodza kozackiego oraz interpretacja stosunków kozacko-polsko-moskiewskich etc.) przeprowadziła Katarzyna Losson, zob. K. Losson, Obraz konfliktu polsko-ukraińskiego w kronikach kozackich 1648-1658 [w:] W kręgu Hadziacza A.D. 1658. Od historii do literatury, pod red. P. Borka, Kraków 2008, s. 297-316.

[49] Hryhorij Hrabjanka, The Great War of Bohdan Xmel’nyc’kyj, introduction by Y. Lutsenko, Cambridge 1990, s. lii-lxxiii.

[50] Літопис гадяцького полковника Григорія Грабянки, упор. Р. Іванченко [w:] Збірник козацьких літописів, Київ 2006; Літопис Самійла Величка, упор. В. Шевчук [w:] Збірник козацьких літописів, Київ 2006; Літопис Самовидця, упор. Я. Дзира, Київ 1971.

[51] Ojczyste spominki w pismach do dziejów dawnej Polski, t. 2, zebrał A. Grabowski, Kraków 1845.

[52] Pamiętniki do panowania Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza, t. 2, wyd. K. Wójcicki, Warszawa 1846.

[53] K. Szajnocha, Dwa lata dziejów naszych, t. 2 (r. 1648), Warszawa 1900.

[54] F. Rawita-Gawroński, Sprawy i rzeczy ukraińskie. Materyały do dziejów Kozaczyzny i Hajdamaczyzny, Lwów 1914.

[55] Nie podaję tutaj kompleksowego zarysu terytorium, na którym toczyła się wojna w latach 1648-1651. Objęła ona tak duży obszar, że dokładny opis każdej miejscowości zająłby sporo miejsca (ponadto zostało to już zrobione w wymienionych wyżej rozprawach poświęconych różnym bataliom i kampaniom wojennym). Pozwolę sobie skierować czytelnika także do Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, w którym można znaleźć opis takich historycznych regionów Ukrainy, jak Wołyń, Podole, Zaporoże etc.

[56] Określony na początku niniejszego akapitu obszar działań wojennych w znacznej mierze znajduje się na Równinie Wschodnioeuropejskiej, więc jest to przeważnie teren płaski, ale im dalej na zachód, tym więcej widać różnych pagórków i nierówności (Wyżyna Wołyńsko-Podolska). Prawy brzeg Dniepru charakteryzuje się również większym zalesieniem i licznymi bałkami w dolinach rzek, które odegrały ważną rolę w opisywanych tu wydarzeniach.

[57] W bibliografii zamieszczone są wyłącznie sygnatury i pozycje cytowane w tekście rozprawy.

[58] Ю. Мицик, Сучасна історіографія Національно-визвольної війни середини XVII ст. [w:] Українська козацька держава: витоки та шляхи історичного розвитку, вип. 7, Київ 2000, s. 264.

[59] Zob. np. В. Степанков, 1648 рік: початок Української революції чи «домової війни» в Речі Посполитій [w:] Україна в Центрально-Східній Європі (з найдавніших часів до кінця XVIII ст.), вип. 3, Київ 2003, s. 371-416; Н. Яковенко, У кольорах пролетарської революції [w:] Український гуманітарний огляд, вип. 3, Київ 2000, s. 58-78. O ile N. Jakowenko opowiada się za terminem „Козацька революція 1648-1657 рр.”, to W. Smolij i W. Stepankow są zwolennikami określenia „Українська національна революція 1648-1676 рр.”, przy tym, jak widać, znacznie rozszerzając chronologię tych wydarzeń. Warto dodać, że współczesna historiografia rosyjska z małym wyjątkiem (pracy Tatiany Tairowej-Jakowlewej) wciąż posługuje się przyjętymi za czasów radzieckich definicjami „Освободительная война” czy „Освободительная война украинского и белорусского народов 1648-1654 гг.”, a późniejsze sprawy rozważa wyłącznie w kontekście polsko-moskiewskiej wojny w latach 1654-1667, zob. В. Яценко, Сучасна російська історіографія про Козацьку революцію 1648-1657 рр. [w:] Збірник Харківського історико-філологічного товариства, Нова серія, т. 11, Харків 2005, s. 268-270.

[60] T. Chynczewska-Hennel, Świadomość narodowa szlachty ukraińskiej i Kozaczyzny od schyłku XVI do połowy XVII w., Warszawa 1985, s. 35.

[61] Respons na tę „Sentencyją o uspokojeniu wojska zaporoskiego”. Anno 1649 [w:] Pisma polityczne..., s. 34.

[62] М. Грушевський, Культурно-національний рух на Україні в XVI-XVII віці, Львів 1919, s. 16.

[63] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 1-15, Warszawa 1880-1914.

[64] R. Sikora, Zapomniana armia [w:] W kręgu Hadziacza A.D. 1658..., s. 157-169.

Rozdział 1

[1] W.H. McNeill, Europe’s steppe frontier 1500-1800..., s. 121-123; B. Горобець, Україна: Десятиліття «золотого спокою» та доба революційного збурення. 1638-1650, Київ 2012, s. 7-42. Względny pokój polityczny wiązał się z rozwojem ekonomicznym, chodzi tu przede wszystkim o eksport pszenicy z Ukrainy przez Gdańsk i inne mniejsze porty nad Morzem Bałtyckim dalej na zachód, zob. A. Чуткий, Становлення житниці Європи (друга половина XV-перша половина XVII ст.), Київ 2015, s. 174-175.

[2] Po powstaniach z lat 1591-1593, 1594-1596, 1625, 1630, 1635, 1637 i 1638.

[3] R. Romański, Wojny kozackie, Warszawa 2012, s. 38.

[4] Złożoność konfliktu polsko-kozackiego polegała na tym, że jego powodem było wielu czynników, zob. J. Dąbrowski, Próby rozwiązania konfliktu kozackiego..., s. 145.

[5] Wśród najważniejszych: A. Баранович, Украина накануне Освободительной войны украинского народа середины XVII в., Москва 1959; K. Гуслистий, Визвольна боротьба українського народу проти шляхетської Польщі в другій половині XVI і в першій половині XVII ст. (60-і роки XVI-30-і роки XVII століття): Нариси з історії України, Київ 1941; Н. Крикун, Документальные источники по истории населения Правобережной Украины кануна и периода Освободительной войны украинского народа 1648-1654 гг. [w:] Проблемы историографии и источниковедения истории СССР, Днепропетровск 1979; Селянський рух на Україні 1569-1647 рр. Збірник документів і матеріалів, упор. М. Крикун, Київ 1993; В. Смолій, В. Степанков, Українська національна революція...; В. Щербак, Українське козацтво: формування соціального стану. Друга половина XV-середина XVII ст., Київ 2000.

[6] J. Łoś, Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej, oprac. R. Śreniawa-Szypiowski, Warszawa 2000, s. 58.

[7] H. Яковенко, Українська шляхта з кінця XIV до середини XVII століття. Волинь і Центральна Україна, Київ 2008, s. 242.

[8] W „Tańcu” Gabriela Krasińskiego chorążego wielkiego koronnego A. Koniecpolskiego wprost nazwano „początkiem [przyczyną – I.G.] ukrainnej wojny”, zob. G. Krasiński, Taniec Rzeczypospolitej Polskiej, oprac. M. Korolko, Warszawa 1996, s. 8.

[9] W. Majewski, Żółte Wody – 1648..., s. 22. Nie była to sytuacja wyjątkowa, sam Mikołaj Potocki w listopadzie 1647 r. pisał z Baru, że Wojsko zaporoskie mało nie codziennie suplikuje mi, iż niesłychaną i niewypowiedzianą krzywdę od panów podstarościch i sług Ich MM dzierżawców ponosi, zob. A. Kersten, Hieronim Radziejowski. Studium władzy i opozycji, Warszawa 1988, s. 138.

[10] W. Czermak, Plany wojny tureckiej Władysława IV, Oświęcim 2015 (reedycja z 1895 r.). O planach wykorzystania Kozaków w przyszłej wojnie przeciwko Imperium Osmańskiego zob. rozdziały VII, XI i XII. Zbigniew Anusik pisze wprost, że na króla [Władysława IV – I.G.] w dużej części spada odpowiedzialność za wybuch wiosną 1648 r. wielkiego powstania kozackiego na Ukrainie, zob. Z. Anusik, Studia i szkice staropolskie, Łódź 2011, s. 117. Jednak moim zdaniem jest to spore uproszczenie.

[11] J. Dzięgielewski, Izba poselska w systemie władzy Rzeczypospolitej w czasach Władysława IV, Warszawa 1992, s. 247; Krzysztof Opaliński do Łukasza Opalińskiego, Tuliszków, 13 X 1646 [w:] Listy Krzysztofa Opalińskiego do brata Łukasza (1641-1653), wstęp i red. R. Pollak, Wrocław 1957, s. 363.

[12] Był to nie pierwszy pomysł tworzenia europejskiej ligi przeciwko Turkom oraz próba zaciągania do niej Kozaków, zob. B. Пилипенко, Перед лицем ворога. Польська антитурецька література середини XVI-середини XVII ст., Київ 2014, s. 136-168.

[13] W. Majewski, Żółte Wody – 1648..., s. 21.

[14] O. Górka, „Ogniem i meczem” a rzeczywistość historyczna, oprac. W. Majewski, Warszawa 1986, s. 234-235.

[15] M. Nagielski, Komput wojsk Rzeczypospolitej na projektowaną kompanię przeciwko Turcji w 1646 roku [w:] SMHW, t. 37, Warszawa 1995, s. 322-326.

[16] Dziwnie brzmi twierdzenie Macieja Franza, że Potocki jako hetman polny koronny w latach 1637-1646, a tym bardziej później po uzyskaniu buławy wielkiej, przebywając ciągle na Ukrainie, teoretyczne był usunięty od wielkiej polityki, a więc nic nie wiedział o królewskich planach „wojny tureckiej”, zob. M. Franz, Kryzys roku 1648 – armia i społeczeństwo szlacheckie [w:] Studia historyczno-wojskowe. Armia i społeczeństwo, t. III, red. T. Ciesielski, Zabrze 2009, s. 87. Potocki był raczej przeciwny otwartemu konfliktu z Turcją, natomiast występował za wojną z Chanatem Krymskim.

[17] Warto też pamiętać, że w lutym 1648 r. w kancelarii królewskiej został sporządzony dokument nadający w posiadanie Wiśniowieckiemu prawie całe Zaporoże w celu zagospodarowania tych ziem i obrony tamtej granicy przeciwko Tatarom i Turkom. Według Ilony Czamańskiej w razie realizacji tego zamiaru sytuacja Siczy Zaporoskiej musiałaby się gwałtownie zmienić, w najlepszym razie musiałaby ona podporządkować się nowemu właścicielowi, zob. I. Czamańska, Wiśniowieccy wobec Kozaczyzny XVI-XVIII w. [w:] W kręgu Hadziacza A.D. 1658..., s. 176-177. Jednak wskutek pogorszenia stosunków między królem i wojewodą ruskim potencjalnie historyczny dokument nie został wydany. Czamańska twierdzi, że możliwość podporządkowania Zaporoża Wiśniowieckiemu była jeszcze jedną przyczyną, dla której Kozacy postrzegali księcia jako jednego ze swoich głównych przeciwników. Mimo to wydaje się, że ponieważ wspomniany dokument nadawczy pozostał w kancelarii, a później w archiwum, na samej Siczy o nim nie wiedziano, a głównym powodem niechęci Kozaków do wojewody ruskiego do wiosny 1648 r. były rosnące konflikty gospodarcze wskutek rozwoju latyfundium Wiśniowieckich na Zadnieprzu i być może udział Jaremy w walkach z powstaniami w latach 1637-1638.

[18] W. Majewski, Żółte Wody – 1648..., s. 22.

[19] N. Jakowenko, Historia Ukrainy..., s. 318.

[20] W. Biernacki, Żółte Wody-Korsuń 1648..., s. 45.

[21] M. Грушевський, Історія України-Руси, т. VIII, частинa II..., s. 165.

[22] W. Serczyk, Na płonącej Ukrainie..., s. 48.

[23] T. Chynczewska-Hennel, Alberto Vimina o siłach wojskowych w początkach powstania Chmielnickiego [w:] Hortus bellicus. Studia z dziejów wojskowości nowożytnej. Prace ofiarowane Profesorowi Mirosławowi Nagielskiemu, t. 5, red. K. Bobiatyński, P. Gawron, K. Kossarzewski, P. Kroll, D. Milewski, Warszawa 2017, s. 292.

[24] Pamiętniki Samuela i Bogusława Kazimierza Maskiewiczów..., s. 237.

[25] Bardziej szczegółowo te wydarzenia opisał Wojciech Kucharski, zob. W. Kucharski, Rozbicie armii koronnej w działaniach wojennych 1648 r. [w:] Studia z dziejów wojskowości, t. IV, Białystok 2015, s. 57-61.

[26] W. Lipiński, Stanisław Michał Krzyczewski..., s. 498.

[27] R. Romański, Wojny kozackie..., s. 43.

[28] Літопис Самійла Величка..., s. 231.

[29] Jawein Mecula t. j. Bagno głębokie, kronika zdarzeń z lat 1648-1652 napisana przez Natana Hannowera [w:] F. Rawita-Gawroński, Sprawy i rzeczy ukraińskie..., s. 20.

[30] Письмо коронного гетьмана Н. Потоцкого королю Владиславу IV о начале восстания на Украине, 21 (31) III 1648 [w:] Воссоединение Украины с Россией..., т. II, s. 15-17.

[31] Ibid.

[32] Bezimienny do niewiadomego z Czerkas, 2 IV 1648 [w:] Jakuba Michałowskiego księga pamiętnicza..., s. 9-10.

[33] Літопис Самійла Величка..., s. 234.

[34] Отписка хотмышскаго воеводы [w:] Акты московского государства, изданные Императорской Академией Наук, т. 2, Санкт-Петербургъ 1894, s. 211-212.

[35] Письмо коронного гетьмана Н. Потоцкого королю Владиславу IV... [w:] Воссоединение Украины с Россией..., т. II, s. 17.

[36] Łukasz Miaskowski sędzia podolski do niewiadomego z Baru, 3 IV 1648 [w:] Jakuba Michałowskiego księga pamiętnicza..., s. 10.

[37] Chmielnicki i Potocki na pewno od dawna się znali, według M. Nagielskiego na początku lat 20. Bohdan na krótko przebywał na dworze Potockiego, służąc jako koniuszy, zob. M. Nagielski, Biogram B. Chmielnickiego [w:] Hetmani zaporoscy..., s. 223.

[38] Письмо коронного гетмана Н. Потоцкого каневскому полковнику, 13 II 1648 [w:] Документы об Освободительной войне..., s. 14.

[39] Универсал коронного гетмана Н. Потоцкого к восставшим козакам [w:] Документы об Освободительной войне..., s. 15.

[40] R. Romański, Wojny kozackie..., s. 45.

[41] M. Nagielski, Mikołaj Potocki [w:] Poczet hetmanów Rzeczypospolitej. Hetmani koronni, red. M. Nagielski, Warszawa 2005, s. 165-166.

[42] W. Majewski, Żółte Wody – 1648..., s. 23.

[43] Лист від імені Запорізького Війська до коронного гетьмана Миколи Потоцького, 3 (13) III 1648 [w:] Документи Богдана Хмельницького..., s. 28-30. Był to pierwszy list spośród blisko 500 zachowanych epistoł Chmielnickiego z lat 1648-1657, zob. P. Borek, Szlakami dawnej Ukrainy, studia staropolskie, Kraków 2002, s. 162-163.

[44] Niewiadomy (Maciej Cielecki?) do Hieronima Pinocciego rajcy krakowskiego, B.Jag., nr 49, s. 185-187.

[45] Diariusz z pierwszego okresu buntu B. Chmielnickiego spisany przez towarzysza spod chorągwi kozackiej wziętego do niewoli pod Kniażymi Bairakami [w:] Relacje wojenne..., s. 102-103.

[46] Ibid.

[47] List Łukasza Miaskowskiego, sędziego podolskiego z Bałabanówki, 16 II 1648 [w:] W. Biernacki, Żółte Wody-Korsuń 1648..., s. 189-190.

[48] Літопис Самійла Величка..., s. 229.

[49] H. Костомаров, Богдан Хмельницкий..., s. 72; M. Franz, Kryzys roku 1648..., s. 85.

[50] П. Сас, Запорожці у польсько-московській війні наприкінці Смути 1617-1618 рр., Біла Церква 2010.

[51] В. Брехуненко, Східна брама Європи, Київ 2014, s. 49.

[52] Письмо А. Киселя путивльскому воеводу Ю. Долгорукому, 18 (28) III 1648 [w:] Воссоединение Украины с Россией..., т. II, s. 13-14.

[53] Analiza ewolucji stosunków kozacko-moskiewskich do zawarcia sojuszu w Perejasławiu w styczniu 1654 r., zob. B. Горобець, «Волимо царя східного...». Український Гетьманат та російська династія до і після Переяслава, Київ 2007, s. 22-38.

[54] В. Брехуненко, Источники о связях запорожского и донского казачества первой половины XVII века, Диссертация кандидата исторических наук, Днепропетровск 1990, s. 200-206.

[55] Analizę ewolucji sojuszu kozacko-tatarskiego i stosunków kozacko-tureckich (1648-1657) na podstawie tureckich źródeł rękopiśmiennych, zob. Ф. Туранли, Козацька доба історії України в османсько-турецьких писемних джерелах (друга половина XVI - перша чверть XVIII століття), Київ 2016, s. 234-285. Doceniając tę pracę, nie można nie zauważyć szeregu niejednoznacznych wniosków, np. autor pisze o pierwszych kontaktach i nawet zawarciu przymierza kozacko-tatarskiego już pod koniec 1647 r. 

[56] В. Baranowski, Geneza sojuszu kozacko-tatarskiego...; В. Baranowski, Stosunki polsko-tatarskie....

[57] Т. Чухліб, Козаки і татари..., s. 35-36.

[58] I. Крип’якевич, Богдан Хмельницький..., s. 123.

[59] T. Kovalets, A. Borowiak, „Relacja z obozu w Kryłowie”. Przyczynek do powstania kozackiego 1638 roku [w:] Studia Historyczno-Wojskowe, t. VI, red. K. Maksymiuk, M. Wagner, J. Piłatowicz, M. Plewczyński, W. Włodarkiewicz i A.L. Kubik, Siedlce 2015, s. 167.

[60] Z kolei Taras Czuchlib twierdzi, że w połowie kwietnia 1648 r. Chmielnicki sam jeździł do Bakczysaraju w celu przyspieszenia pomocy tatarskiej, zob. Т. Чухліб, Козаки і татари..., s. 38.

[61] Być może ich droga wiodła najpierw w kierunku twierdzy Ferah-Kerman około Perekopu, gdzie prowadzono wstępne rozmowy z perekopskim bejem Tuhajem; zapewne Kozacy przywieźli bejowi jego syna, wziętego do niewoli pod Ochmatowem w 1644 r. (?) czym zasłużyli na większą przychylność, zob. К. Озджан, Ф. Туранли, Козацький чинник..., s. 54-55; Ф. Туранли, Стосунки української козацької держави..., s. 84.

[62] W. Biernacki, Żółte Wody-Korsuń 1648..., s. 63.

[63] Ю. Мицик, І. Стороженко, Засвіт встали козаченьки, Дніпропетровськ 1990, s. 25.

[64] A. Goszczyński, Wokół wyprawy Jeremiego Wiśniowieckiego w stepy tatarskie z 1647 roku [w:] Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historyczne 143, z. 2, Kraków 2016, s. 303-310.

[65] B.L. Davies, Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500-1700..., s. 104.

[66] Л. Пріцак, Основні міжнародні договори Богдана Хмельницького 1648-1657 рр., Харків 2003, s. 57-58.

[67] Tym samym powstanie wychodziło poza granice Rzeczypospolitej, przestając być wewnętrzną sprawą państwa polsko-litewskiego. Jednak nie zgodziłbym się ze zbyt śmiałym twierdzeniem Andrzeja Pernala, że właśnie wtedy na arenie międzynarodowej pojawiła się Ukraina, zob. A. Перналь, Річ Посполита двох народів..., s. 43.

[68] Próba rekonstrukcji umowy, zob. Л. Пріцак, Основні міжнародні договори..., s. 59-60.

[69] List Żółkiewskiego do Ossolińskiego kanclerza wielkiego koronnego ze Lwowa, 8 VI 1648 [w:] Jakuba Michałowskiego księga pamiętnicza..., s. 35.

[70] В. Ричка, П. Горішній, Неопублікована стаття Івана Крип’якевича «Полуднева Україна в часи Богдана Хмельницького» [w:] Український археографічний щорічник, вип. 2, т. 5, Київ 1993, s. 280-305.

[71] Л. Пріцак, Основні міжнародні договори..., s. 57-58.

[72] Лист невідомого польського шляхтича до невідомої високопоставленої особи Речі Посполитої, табір під Чигирином, 9 V 1648 [w:] Ю. Мицик, Джерела..., т. 1, s. 14.

[73] І. Стороженко, Богдан Хмельницький і воєнне мистецтво..., s. 90-91.

[74] J.T. Józefowicz, Kronika miasta Lwowa od roku 1634 do 1690 obejmująca w ogólności dzieje dawnej Rusi Czerwonej a zwłaszcza Historyą arcybiskupstwa lwowskiego w tejże epoce, Lwów 1846, s. 89.

[75] Hadży Mehmed Senai z Krymu, Historia chana Islam Gereja III, oprac. Z. Abrahamowicz, komentarz historyczny O. Górka i Z. Wójcik, red. Z. Wójcik, Warszawa 1971, s. 101.

[76] M. Costin, Latopis ziemi mołdawskiej i inne utwory historyczne, tłum. I. Czamańska, Poznań 1998, s. 188.

[77] N. Jakowenko, Historia Ukrainy..., s. 318.

[78] O. Пріцак, Ще раз про союз Богдана Хмельницького з Туреччиною..., s. 189; Mehmed-pasza do Macieja Łubieńskiego, Konstantynopol, nie wcześniej VIII 1648, AGAD Dział Turecki, nr 404, s. 3-4. Boris Floria twierdzi, że polityka Stambułu zmieniła się na przychylną do Kozaków i udziału Tatarów w wojnie przeciwko Rzeczypospolitej dopiero w sierpniu 1648 r., po usunięciu z tronu Ibrahima I (nowym sułtanem został Mehmed IV, syn zabitego Ibrahima), stracie wielkiego wezyra Ahmeda-paszy, a także przybyciu jesienią 1648 r. do Stambułu kozackiego poselstwa na czele z Filonem Dżadżałym. Natomiast w kwietniu-maju 1648 r. Islam Gerej działał samodzielnie i nawet po wielkim zwycięstwie pod Korsuniem otrzymał wiadomość od sułtana, że może być ukarany za nieposłuszeństwo zob. Б. Флоря, Богдан Хмельницький і турецька «протекція»..., s. 90-92. Potwierdzenie tego znajdujemy w kronice ówczesnego osmańskiego historyka Mustafy Nasima (Naima), zob. M. Наїма, Гюсейнові городи у витягу історій із заходу та сходу (повідомлення про Україну), пер. О. Галенко та О. Кульчинський, Київ 2016, s. 148-151.

[79] W. Biernacki, Żółte Wody-Korsuń 1648..., s. 65.

[80] Dariusz Wasilewski, próbując „zrehabilitować” postać M. Potockiego, całkiem przeciwnie pisze, że sojusz kozacko-tatarski nie był zaskoczeniem dla hetmana wielkiego koronnego, który od początku powstania był o wszystkim poinformowany, a tym bardziej na radzie wojennej w Barze jeszcze w lutym 1648 r. rozważano tę kwestię, zob. D. Wasilewski, Hetman wielki koronny Mikołaj Potocki – hetman zhańbiony?, Warszawa 2016, s. 183-184, 238; M. Franz, Król i hetman. Rozważania na tle postaci Mikołaja Potockiego [w:] Wobec króla i Rzeczpospolitej. Magnateria w XVI-XVIII wieku, red. E. Dubas-Urwanowicz i J. Urwanowicz, Kraków 2012, s. 700. Pozwolę sobie nie zgodzić się z tym twierdzeniem, ponieważ cały przebieg wiosennej kampanii 1648 r. pokazuje brak u dowództwa koronnego jakiejkolwiek rzetelnej informacji o siłach i działaniach nieprzyjaciela. O możliwości przymierzenia kozacko-tatarskiego może i pomyślano, lecz tylko hipotetyczne, a na pewno uwierzono w to dopiero po otrzymaniu wiadomości o okrążeniu korpusu Stefana Potockiego nad Żółtymi Wodami. Dziwne, ale D. Wasilewski najpierw twierdzi o „dobrym poinformowaniu” dowódców koronnych, a nieco później pisze przeciwnie: w początkowej fazie działań zbrojnych ani Potocki, ani Chmielnicki nie mieli pewnych informacji o przeciwniku, zob. D. Wasilewski, Hetman wielki koronny Mikołaj Potocki..., s. 188. I tu nie zgodzę się z tezą autora, gdyż akurat wódz kozacki miał dokładne informacje o działaniach nieprzyjaciela.

[81] W. Biernacki, Żółte Wody-Korsuń 1648..., s. 75.

[82] List hetmana Mikołaja Potockiego do króla Władysława IV, 31 III 1648 [w:] Jakuba Michałowskiego księga pamiętnicza..., s. 7-8.

[83] Универсаль великаго короннаго гетмана Николая Потоцкаго [w:] АЮЗР, ч. 3, т. 4, Киев 1914, s. 1-2.

[84] Уривки з листу брацлавського воєводи А. Киселя до короля Владислава IV, III 1648 [w:] Ю. Мицик, Джерела..., т. 1, s. 11-12.

[85] Niewiadomy do Kazimierza Leona Sapiehy, 22 I 1648, BN BOZ, nr 931, s. 109-111.

[86] J. Teodorczyk, Dramat jazdy polskiej. Przyczyny porażek wojsk koronnych w walkach z Kozakami zaporoskimi w latach 1648-1652 [w:] Epoka „Ogniem i mieczem” we współczesnych badaniach historycznych, red. M. Nagielski, Warszawa 2000, s. 121-137.

[87] Письмо брацлавского воеводы А. Киселя коронному гетману Н. Потоцкому [w:] Документы об Освободительной войне..., s. 16-18.

[88] List Łukasza Miaskowskiego, sędziego podolskiego, w Żywotowie, 17 II 1648 [w:] W. Biernacki, Żółte Wody-Korsuń 1648..., s. 190-191.