© Copyright

Maciej Trąbski

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2013

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

© All rights reserved

Okładka: Portret Aleksandra Skawińskiego w mundurze grenadiera gwardii, autor Józef Ignacy Łukaszewicz, zbiory Muzeum Lubelskiego w Lublinie.

Redakcja:

Michał Swędrowski

Korekta:

Justyna Duc

Redakcja techniczna:

Dariusz Marszałek

Szkice:

Paweł Grysztar

Recenzenci:

prof. zw. dr hab. Tadeusz Srogosz

prof. dr hab. Dariusz Nawrot

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-65855-81-7

Skład wersji elektronicznej

konwersja.virtualo.pl

WSTĘP

„Polityka nowożytnych mocarstw europejskich była polityką wojny”¹. Przykładami ilustrującymi to twierdzenie były działania podejmowane przez Gustawa II Adolfa, Ludwika XIV, Karola XII, Piotra I, Fryderyka II czy Napoleona I. Dążyli oni do zapewniania sobie (rządzonym przez siebie państwom) silnej pozycji w regionie, albo nawet supremacji na kontynencie. Do realizacji swoich celów potrzebowali odpowiednich środków – przede wszystkim dobrze wyszkolonej, zdyscyplinowanej i nowocześnie zorganizowanej armii.

W epoce nowożytnej, wraz ze stałym wzrostem znaczenia piechoty na polach bitew, jej liczebności i siły ognia, konieczne stało się opracowanie stosownych koncepcji taktycznych. Począwszy od wprowadzenia na przełomie XVI i XVII w. szyku brygadowego, w którym podstawowe zadanie wypełniali muszkieterzy, a rola pikinierów ograniczona została do ich osłony, pojawiła się też potrzeba prowadzenia żmudnych ćwiczeń². Jeszcze bardziej uwidoczniło się to w XVIII w., kiedy triumfy zaczęła święcić taktyka linearna, charakteryzująca się sztywnymi długimi liniami, w jakie rozwinięte były bataliony piechoty i szwadrony kawalerii. Musztra była niezbędna do prawidłowego opanowania przez żołnierzy skomplikowanych manewrów na polu bitwy. W tym okresie upowszechniły się również obozy szkoleniowe, w których zbierano kilkutysięczne nawet oddziały, nie tylko w celu przeprowadzenia ich przeglądu, ale przede wszystkim, aby przyuczyć żołnierzy do życia obozowego oraz przeprowadzać manewry (często dwustronne), w trakcie których ćwiczono założenia taktyczne.

Zaprowadzenie dyscypliny było ważne z kilku powodów. Po pierwsze – ze względu na taktykę prowadzenia bitew. W żołnierzach należało wyrobić odruch panowania nad sobą, ponieważ starcia ogniowe były prowadzone przez dwie linie ustawione w niewielkim dystansie od siebie (50 do 100 m). Równie trudne, z uwagi na psychikę, było też bezpośrednie starcie z przeciwnikiem i walka na bagnety. Po drugie – z konieczności ograniczenia dezercji. Zbiegostwo spod sztandarów było jednym z największych problemów, z jakimi borykały się wojska od najdawniejszych czasów, a nasiliło się wraz z zaprowadzeniem wielotysięcznych stałych armii w XVIII w. Żołnierze dezerterowali z miejsc zakwaterowania, z obozów i z twierdz, a także w czasie przemarszów³. Po trzecie – przebywających w garnizonach żołnierzy należało utrzymać w ryzach, aby nie dopuszczali się działań mogących wpływać destabilizująco na gospodarkę terenu, na którym stacjonowali. Poza tym zdyscyplinowanych żołnierzy można było wykorzystać do działań zwiększających obronność państwa, czyli do budowy fortyfikacji lub dróg⁴.

Początkowo dyscyplinę starano się utrzymać dzięki autorytetowi wodzów i regularnie wypłacanemu żołdowi. Jednakże w XVIII w., wraz z ostatecznym przejściem z wojska najemnego na zaciężne, podstawą stały się artykuły wojskowe, z całym szeregiem surowych kar⁵.

Wojskowe kodeksy karne wprowadzano wraz z udoskonaleniami na polu organizacji i taktyki. W Rosji Artykuły, jakie dla kogo przeznaczono kary za popełnione przestępstwa wydano już w 1699 r., czyli na samym początku wielkiej modernizacji sił zbrojnych przeprowadzonej przez Piotra I. W czasie Wielkiej Wojny Północnej wydano tam szereg przepisów wojskowych o charakterze kodeksów karnych, w celu ukrócenia licznych przestępstw oraz ograniczenia dezercji w oddziałach. Należy podkreślić, że były one bardzo restrykcyjne – za dezercję lub ucieczkę z pola bitwy żołnierzy karano śmiercią przez powieszenie (np. na haku za żebro), okaleczeniem i zesłaniem na dożywotnie galery lub „biegiem przez rózgi”. Ostatnią z kar stosowano zresztą za cały szereg wykroczeń, m.in. za rozruchy lub bunt, a także za drobne przewinienia porządkowe⁶.

W utrzymaniu dyscypliny, obok całego asortymentu kar, ważną rolę odgrywało umundurowanie ujednolicone na szczeblu pułku, a następnie całej formacji. Pierwsze próby w tym kierunku pojawiły się już w pierwszej połowie XVI w. Następnie przez cały wiek XVII w wielu państwach starano się narzucić ujednolicone mundury, przynajmniej na szczeblu pułku lub w ostateczności kompanii. Jednakże, ze względu na decentralistyczną organizację armii oraz brak środków na odnawianie zniszczonej odzieży, nie udawało się osiągnąć trwałych rezultatów. W efekcie powszechna była w oddziałach mozaika kolorów (nawet gdy wydane były ścisłe zalecenia co do barwy), a w trakcie kampanii żołnierze często umundurowani byli według własnego upodobania i możliwości. Dopiero zwiększony na przełomie XVII i XVIII w. fiskalizm państwa, a tym samym większe fundusze przeznaczone na wojsko, oraz większa kontrola administracji sprawiły, że na polach bitew pojawiły się armie spełniające powyższe założenia⁷.

Dążenie do jednolitego umundurowania żołnierzy wynikało z kilku powodów. Po pierwsze łatwiej było odszukać ewentualnych dezerterów, gdyż wyróżniali się w tłumie cywilów właśnie poprzez swój charakterystyczny ubiór. Po drugie dzięki temu głównodowodzący w trakcie bitwy mógł orientować się w położeniu własnych oddziałów, o ile oczywiście przeciwnicy umundurowani byli odmiennie, co ze względu na powszechne stosowanie tylko trzech kolorów – białego, czerwonego i granatowego – często było zawodne. Po trzecie jednolite umundurowanie integrowało żołnierzy, wzmacniało ich morale, tworząc z nich wspólnotę, odróżniającą się w widoczny sposób od pogardzanych cywilów.

Wraz z gwałtownym wzrostem liczebności armii na przełomie XVII i XVIII w., a także ze zwiększeniem możliwości zatrudnienia w handlu, przemyśle czy wolnych zawodach, coraz trudniej było znaleźć ochotników do służby wojskowej. Wpływ na to miało również wprowadzenie taktyki linearnej, a co za tym idzie zaprowadzenie żmudnej musztry i ścisłej dyscypliny w oddziałach. W efekcie werbowano różnego rodzaju „wyrzutków społeczeństwa, kryminalistów i półgłówków”⁸. Oczywiście dotyczyło to przede wszystkim piechoty. W kawalerii, szczególnie w pułkach lekkokonnych, nadal służyło wielu ochotników. Wynikało to z większej atrakcyjności służby, tj. mniejszego nacisku na szkolenie i dyscyplinę. Podobnie było w artylerii, gdzie żołnierzy-kanonierów traktowano jako specjalistów-rzemieślników, zaś tabory potrzebne do transportu dział i amunicji wynajmowano wraz z obsługą od cywilnych przedsiębiorców⁹.

W niektórych państwach problem z rekrutacją został rozwiązany przez wprowadzenie przymusowego poboru rekrutów spośród ludności wiejskiej i plebsu miejskiego. W armii rosyjskiej system uzupełnień opierał się na zasadach ustalonych w 1724 r. przez Piotra I¹⁰. Pobór obejmował chłopów państwowych i prywatnych. Rekrut początkowo stawał się dożywotnim żołnierzem (przestawał być chłopem, co rozciągało się także na jego synów), a od połowy XVIII w. służyć miał przez okres 25 lat, po czym wracał do rodzinnej gminy, która powinna się nim zaopiekować. Z poboru zwolniona była szlachta i duchowieństwo, a kupcy i dzieci duchownych (od 1737 r.) mogli się wykupić za 200 rubli lub dostarczyć za siebie rekruta. W latach 60. zwolniono również majstrów pracujących w manufakturach tulskich i siestrorieckich, a właściciele tych zakładów mogli wykupić za 120 rubli (następnie 300, a ostatecznie 500) również robotników¹¹.

Armia pruska dokonywała uzupełnień w systemie kantonowym oraz poprzez werbunek. System kantonowy został zaprowadzony w 1733 r., po przeprowadzeniu spisu liczby domów w miastach i na wsiach Królestwa Prus. Każdy oddział otrzymał własny obszar werbunkowy, czyli kanton. Kantoniści, tzw. krajowcy, rekrutowani byli spośród ludności wiejskiej i ludzi luźnych w miastach na okres 20 lat. Od poboru zwolniona był szlachta i duchowieństwo, a także właściciele majątku o wartości 10 000 talarów, synowie duchownych studiujący teologię, jedyni synowie właścicieli gospodarstw wiejskich, służący w majątkach ziemskich, rzemieślnicy oraz robotnicy manufaktur. W okresie pokoju część krajowców (nawet do 60% stanu oddziału) zwalniano do domów, powołując ich jedynie na trzy miesiące w roku na ćwiczenia (w rzeczywistości ćwiczenia odbywały się raz na 2-3 lata). Dzięki temu osiągano znaczne oszczędności w budżecie państwa, przeznaczonym na siły zbrojne. Poza kantonistami w oddziałach służyli również żołnierze zwerbowani na zasadach „wolnego bębna”, głównie cudzoziemcy. Werbunek prowadzono zarówno w Prusach, jak i w krajach ościennych. Podobnie jak kantoniści, również ochotnicy byli urlopowani, znajdując zatrudnienie w warsztatach rzemieślniczych i manufakturach¹².

W Austrii do 1781 r. uzupełniano oddziały poprzez werbunek, a następnie zarówno poprzez system kantonowy, jak i „wolny bęben”. System kantonowy obowiązywał przede wszystkim w krajach dziedzicznych monarchii habsburskiej. Na Węgrzech stacjonujące tam pułki wybierały rekruta kantonowego, dopiero po wyrażeniu na to zgody przez sejm węgierski, ale głównie uzupełniały swój skład werbunkiem ochotników. Natomiast pułki z Tyrolu, Lombardii i Niderlandów Austriackich opierały się wyłącznie na werbunku ochotników, którzy podpisywali kontrakty na 6-8 lat. W krajach dziedzicznych i na Węgrzech wyznaczone zostały rejony uzupełnień dla oddziałów piechoty, w których komisarze werbunkowi sporządzali listy potencjalnych rekrutów – mężczyzn w wieku od 17 do 40 lat. Kawaleria ciężka, a także pozostałe rodzaje broni, otrzymywały uzupełnienia z niektórych rejonów piechoty, przy czym kawaleria lekka i artyleria miały w swoich szeregach wielu ochotników. Konskrypcji podlegali głównie chłopi i ludzie luźni, a zwolniona od niej była szlachta, duchowieństwo, urzędnicy, kupcy, rzemieślnicy oraz bogaci chłopi i ich pierworodni synowie. Służba rekrutów kantonowych była nielimitowana czasowo, z tym że podobnie jak w Prusach wprowadzono system urlopowania, któremu podlegało 2/5 żołnierzy w oddziale¹³.

System kantonowy, uzupełniany werbunkiem ochotników, w drugiej połowie XVIII w. został wprowadzony także w innych państwach niemieckich m.in. w Saksonii i Hesji¹⁴. Jednak wraz z przymusowym poborem pojawił się problem zwiększonej dezercji. Odpowiedzią na to było dalsze zaostrzenie dyscypliny oraz zaprowadzenie w oddziałach służby wewnętrznej, której zadaniem była permanentna kontrola nad żołnierzami¹⁵. Taka sytuacja panowała we wszystkich ówczesnych armiach europejskich, co dobrze ilustruje maksyma marsz. Maurycego Saskiego – „l’ordre, et la discipline, et la manière de combattre”¹⁶. Jednakże synonimem osiemnastowiecznej wojskowości opartej na tych dwóch wartościach była armia pruska Fryderyka II. W opracowanych przez niego Artykułach wojennych, przeznaczonych dla oficerów, znalazł się zapis: „Nigdy nie rozluźniaj dyscypliny. Jako że w oddziale znajduje się zwykle wielu bezczynnych żołnierzy, znajdź im jakieś zadanie do wykonania. Przypominaj, że przez cały czas są obserwowani przez oficerów”¹⁷.

Za ojca pruskiego drylu można uważać ks. Leopolda von Anhalt-Dessau, zwanego starym Dessauerem („der alte Dessauer”), generał-feldmarszałka armii pruskiej. Już za panowania Fryderyka Wilhelma I – „króla sierżanta”, sformułował on koncepcje organizacji, szkolenia i taktyki, dzięki czemu armia pruska donosiła sukcesy w czasie wojen śląskich (1740-1763)¹⁸. Należy jednak podkreślić, że jeszcze przed Rewolucją Francuską dostrzegano niedogodności związane z pruskim drylem. Jego przeciwnikiem był m.in. feldmarsz. Kurt Christoph von Schwerin, jeden z najlepszych dowódców armii Fryderyka II. Uważał on, że taka forma utrzymywania dyscypliny i prowadzenia musztry czyni z ludzi „automaty do zabijania”. Schwerin wolał posłuszeństwo żołnierzy budować na przywiązaniu i szacunku. Również jeden z czołowych filozofów tej epoki, przez pewien czas przyjaciel Fryderyka II – Wolter, głosił że „największymi zaletami żołnierzy jest entuzjazm i wola walki aż do zwycięstwa”¹⁹. Trudno było jednak te cechy wyzwolić w „ludzkich automatach”.

Wraz z wprowadzeniem armii zawodowych pojawił się też ściśle zhierarchizowany korpus oficerski. Oficerowie, którzy nadal w większości wywodzili się ze szlachty, coraz rzadziej traktowali służbę jako powinność feudalną czy zwykłą możliwość zarobkowania pod dowolnym sztandarem na zasadzie „kondotierki”. Stopniowo stawali się urzędnikami państwowymi, którzy w zamian za możliwość robienia kariery, poświęcali się dla dobra (wielkości) rodzinnego, bądź wybranego państwa²⁰. W jego ramach oficerowie, niezależnie od tego, czy byli pochodzenia szlacheckiego, przyjmowali arystokratyczny styl życia, odcinając się od zwykłych żołnierzy. Stopniowo też coraz więcej oficerów kończyło przed otrzymaniem patentu szkołę wojskową. Początkowo byli to przede wszystkim oficerowie artylerii i inżynierii, czyli tzw. broni uczonych²¹.

Pośrednikami w służbowych kontaktach pomiędzy oficerami a żołnierzami szeregowymi byli podoficerowie. Ich zadaniem było wyszkolenie żołnierzy oraz utrzymanie ich w posłuszeństwie, a „narzędziem pracy” stał się kij, którym wymierzali kary chłosty. Sami żołnierze w wyniku zaprowadzenia bezlitosnej dyscypliny, opartej na karach cielesnych, byli zdolni wykonywać skomplikowane manewry na polu bitwy oraz wytrwać nawet kilka godzin pod ogniem dział i karabinów nieprzyjaciela²².

Żołnierzy służących w osiemnastowiecznych armiach cechowała więc sztywna dyscyplina, spokój i opanowanie, ale jednocześnie swoista apatia i bezwolność w działaniu²³. Inne cechy psychiczne przedstawiali żołnierze rewolucyjnej Francji. Ochotnicy i rekruci z lat 1792-1801 nie znali dyscypliny formalnej, której często po prostu nie było czasu zaprowadzić. W posłuszeństwie utrzymywał ich zapał rewolucyjny lub patriotyzm wzbudzony hasłem „Ojczyzna w niebezpieczeństwie”, rzuconym w czasie inwazji wojsk austriacko-pruskich w 1792 r.²⁴. Również musztra bojowa nie była ich mocną stroną. Dlatego taktyka walki jaką stosowali, polegała na rozsypaniu 1/3 oddziału w gęstą tyralierę, za którą posuwała się kolumna szturmowa – była to taktyka kolumnowo-tyralierska, która doprowadziła do przełamania sztywnych linii taktyki linearnej. Aby jednak tyraliera spełniła swoje zadanie, tj. oczyściła przedpole z lekkich sił przeciwnika, a następnie wywołała zamieszanie w jego szyku, umożliwiając atak na bagnety zwartym kolumnom, żołnierzy musiała cechować inicjatywa. Nie mogli czekać na rozkazy przełożonych, lecz musieli sami wybierać pozycje strzeleckie i celnym ogniem zadawać straty przeciwnikowi²⁵.

Pod względem organizacyjnym armia francuska od 1793 r. opierała się na powszechnym obowiązku służby wojskowej, wprowadzonym dekretem z 23 sierpnia. Pierwotnie obejmował on wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenia broni, w wieku od 18 do 40 lat. Jednakże cztery miesiące później (13 XII 1793 r.) Konwent Narodowy uchwalił możliwość opłacenia przez poborowego zastępcy. Otrzymywał on mundur i wyposażenie na koszt poborowego. Pozwalało to uniknąć służby – a więc w warunkach wojennych: niewygód, ran i potencjalnej śmierci – zamożnym obywatelom Republiki. W styczniu 1798 r. gen. Jean-Baptiste Jourdan, deputowany do Rady Pięciuset, przedstawił projekt powszechnej i stałej służby wojskowej. Pobór przeprowadzany miał być poprzez losowanie spośród wszystkich mężczyzn danego rocznika. W czasie pokoju służba w piechocie miała trwać cztery lata, a w kawalerii sześć. Natomiast podczas wojny miano ją przedłużać aż do ustanowienia pokoju. Projekt ten został następnie uzupełniony przez deputowanego Pierre’a Delbrela. Zrezygnowano z „niedemokratycznego losowania” na rzecz powoływania do wojska najstarszych poborowych danego rocznika. Pobór miał być przeprowadzany wśród wszystkich nieżonatych, zdolnych do noszenia broni mężczyzn w wieku od 20 do 25 lat. Prawo Jourdana-Delbrela obowiązywało we Francji aż do 1815 r., z tym że po dojściu Napoleona do władzy przywrócono losowanie oraz możliwość opłacenia przez poborowego zastępcy, a następnie stopniowo poszerzano kategorię zwolnionych od obowiązku służby wojskowej²⁶. Dodać należy, że większość oficerów armii Republiki Francuskiej, a później Cesarstwa wywodziło się z mieszczaństwa lub z drobnej szlachty. Wielu z nich przed 1789 r. służyło też w armii królewskiej, z tym że w stopniach podoficerskich. Okazali się oni zdolnymi dowódcami, osiągając stopnie generałów, a niektórzy godność marszałków Francji²⁷.

Pomimo egalitaryzmu i szczytnych haseł, którymi kierowała się republikańska armia, po początkowym zapale w jej szeregach pojawiły się liczne przykłady dezercji i niesubordynacji. Wiązały się one z ciężkimi warunkami służby i poglądem na niesprawiedliwość poboru²⁸. W związku z tym ponownie trzeba było sięgnąć do środków mających na celu zaprowadzenie dyscypliny w szeregach. Ponieważ kar cielesnych nie można było pogodzić z ideowymi zdobyczami rewolucji, wprowadzono z jednej strony kary aresztu za drobne przewinienia, a z drugiej długoletniego ciężkiego więzienia (m.in. z kulą u nogi) oraz karę śmierci za przestępstwa takie jak dezercja, odmowa wykonania rozkazu lub rabunek²⁹.

Na polu bitwy żołnierze Napoleona zazwyczaj walczyli z determinacją, ze spokojem trwając pod ogniem artylerii lub w zwartych kolumnach zbliżając się do ziejącej ogniem linii nieprzyjaciela. Dzięki temu odnosili szereg zwycięstw, okupionych jednakże wielkimi ofiarami³⁰. Z drugiej strony, w czasie marszu mieli oni tendencję do „maruderki” – oddalania się od komendy w poszukiwaniu żywności, alkoholu lub wygodnej kwatery. Pomimo grożących im kar, dopuszczali się wówczas rozlicznych przestępstw wobec ludności cywilnej krajów, w których walczyli (szczególnie w Hiszpanii i w Rosji) lub tylko stacjonowali (kraje Związku Niemieckiego, Księstwo Warszawskie). Powodowało to daleko idące rozluźnienie dyscypliny, co zaowocowało rozpadem Wielkiej Armii w czasie jej odwrotu z Rosji³¹.

Zwycięstwa francuskie w latach 1795-1809 wywołały falę reform, które zmieniły większość armii europejskich – przede wszystkim pruską, austriacką i rosyjską. Zmiany dotyczyły nie tylko taktyki i organizacji oddziałów, ale również podejścia do dyscypliny. Ograniczono stosowanie kar cielesnych, w zamian starając się wzbudzić w żołnierzach patriotyczny zapał³². Dzięki temu odniesiono szereg zwycięstw w konfrontacji z Wielką Armią – Rosja odparła najazd w 1812 r., rok później wyzwolono państwa niemieckie, a w 1814 r. po raz pierwszy od czasów wojny stuletniej podbito Francję i zajęto Paryż.

Jednakże po upadku Napoleona powrócono do sposobów organizacji wojska stosowanych w XVIII w. Z wyjątkiem Rosji i Prus zlikwidowano duże związki taktyczne (korpusy i dywizje), a podstawową jednostką organizacyjną (administracyjną) stał się pułk. Korpus oficerski ponownie został zdominowany przez szlachtę, chociaż byli to już w większości fachowcy, posiadający – w mniejszym lub większym zakresie – stosowne wykształcenie wojskowe³³. Natomiast gros żołnierzy szeregowych i podoficerów wywodziło się z niższych warstw społecznych, przede wszystkim ze wsi. Służyli oni w wojsku od kilku (6-8 we Francji) do nawet kilkunastu lat (14 w Austrii, a 25 w Rosji), a system uzupełniania szeregów polegał na ochotniczym zaciągu (w Wielkiej Brytanii, częściowo w Austrii, a we Francji w latach 1816-1820), konskrypcji (w Austrii i we Francji od 1820 r.) lub branki wśród ludności wiejskiej (w Rosji). Najczęściej też żołnierz po demobilizacji nie podlegał już żadnej formie obowiązku wojskowego (we Francji w latach 1820-1824 wysłużeni żołnierze przez 5 lat znajdować się mieli w „gotowości”, ale ostatecznie zniesiono tę formę rezerwy)³⁴. Poprzez długoletnią służbę wojskową wytwarzano kategorię żołnierzy zawodowych, których celowo starano się utrzymać z dala od reszty społeczeństwa. Dzięki temu władze miały w ręku „broń”, którą mogły wykorzystać do obrony istniejącego stanu społeczno-politycznego przed niezadowolonymi obywatelami lub poddanymi. Było to możliwe dzięki rygorystycznie przestrzeganej dyscyplinie oraz ciągłym ćwiczeniom w musztrze.

Taki system szkolenia, wprowadzony w większości ówczesnych armii europejskich, w najjaskrawszej formie wstępował w rosyjskiej. Za sprawą wszechmocnego ministra cesarza Aleksandra I – gen. Aleksieja Arakczejewa, ponownie zaprowadzono dyscyplinę wzorowaną na „pruskim drylu”. Jednocześnie system szkolenia miał na celu przygotowanie żołnierzy do odbywania wielkich parad, uświetniających uroczystości państwowe, a tym samym podnoszących prestiż monarchii. Ze względu na swoją specyfikę ów rosyjski system szkolenia został określony mianem „taktyki rewiowej”³⁵.

Pojecie dyscypliny wojskowej, związane ze „ślepą” subordynacją i ścisłym przestrzeganiu regulaminów, w tym regulaminu mundurowego, obowiązywało również w Austrii, we Francji i w Wielkiej Brytanii, chociaż nie dochodziło tam do takich przejaskrawień jak w Rosji. Także tam wojskowy kodeks karny oparty był na karach cielesnych, a służba wewnętrzna miała skrupulatnie regulować życie żołnierzy w jednostkach, tak aby nie mieli oni czasu myśleć o problemach życia cywilnego. Z kolei musztrę można było podzielić na polową, gdzie starano się zachować realia pola walki, oraz „rewiową”, w której kładziono nacisk na zewnętrzną prezencję, tak pojedynczych żołnierzy, jak i całych oddziałów. Jednakże efektem połączenia starej osiemnastowiecznej organizacji wojska z „taktyką rewiową” było obniżenie wartości bojowych wspomnianych powyżej armii.

Jedynym nowoczesnym wojskiem w epoce postnapoleonskiej była armia pruska. W latach 1808-1813 grupa reformatorów (Scharnhorst, Gneisenau, Boyen i Grolman) przekształciła skostniałą armię, tkwiącą w systemie z połowy XVIII w., w nowoczesną siłę zbrojną. Opracowano wówczas koncepcję powszechnej służby wojskowej i stałej rezerwy (tzw. system Krumpera), która została faktycznie wprowadzona w 1814 r. System ten obejmował wszystkich mężczyzn w wieku od 21 do 39 lat. Każdy był zobowiązany do odbycia trzyletniej służby w formacji liniowej, po której przez następne dwa lata zaliczany był do rezerwy. Kolejnym etapem była siedmioletnia podległość do pierwszej Landwehry, która w razie wojny wystawiała jednostki bojowe, a potem przez siedem lat do drugiej Landwehry, z której uzupełniano ewentualne ubytki w oddziałach pierwszej. W ten sposób przez 19 lat każdy mężczyzna w Prusach podlegał służbie wojskowej. Jednocześnie krótki okres rzeczywistej służby pozwalał na przeszkolenie szerokiej rzeszy mieszkańców tego państwa. Na wypadek wojny zwołany mógł być jeszcze Landsturm (pospolite ruszenie), do którego należeli wszyscy mężczyźni, w wieku od 17 do 50 lat, nieobjęci innymi formami organizacji wojskowej³⁶. Dzięki powszechnemu poborowi i uzupełnianiu oddziałów przez przeszkolonych rezerwistów, posiadaniu profesjonalnego sztabu i oficerów wykształconych w elitarnych szkołach wojskowych, a przede wszystkim dzięki szkoleniu oddziałów z myślą o wojnie, armia ta była sprawnym „narzędziem walki”.

Przemiany związane z systemem uzupełniania wojska, stosowaną dyscypliną i wyszkoleniem w epoce nowożytnej dotykały również Wojsko Polskie. Przez niemal cały XVIII w. system uzupełniania wojska w Rzeczypospolitej Obojga Narodów opierał się na werbunku ochotników – systemem „wolnego bębna” do piechoty, dragonii oraz artylerii i inżynierii, a sposobem towarzyskim do kawalerii autoramentu polskiego. Jednakże w trakcie obrad Sejmu Czteroletniego, ze względu na potrzebę wypełnienia szeregów zwielokrotnionej liczebnie armii, ostatecznie zadecydowano o przyjęciu kantonowego systemu uzupełniania wojska. Zakładał on pobór jednego rekruta z 50 dymów (miejskich i wiejskich) królewskich i duchownych oraz jednego ze 100 dymów z dóbr i miast prywatnych (szlacheckich) na 6-8 lat służby (ustawa z grudnia 1789 r.). Zachowano jednak możliwości werbunku ochotników do oddziałów wszystkich rodzajów wojsk, przede wszystkim do kawalerii. Tej ostatniej dopiero w 1792 r. dano możliwość uzupełniania szeregów kantonistami³⁷. Po przegranej wojnie z Rosją w 1792 r. i objęciu rządów przez targowiczan reforma ta została cofnięta, ale w czasie insurekcji kościuszkowskiej wprowadzono pobór jednego rekruta z 5 dymów do piechoty i jednego z 50 dymów do kawalerii, już bez ograniczeń dotyczących dóbr i miast prywatnych³⁸.

Wyszkolenie i dyscyplina osiemnastowiecznego „Wojska Polskiego” były uzależnione częściowo od autoramentu. Autorament cudzoziemski już w epoce saskiej dysponował regulaminami określającymi obowiązki żołnierzy i metody szkolenia, były one jednak wydrukowane wyłącznie w języku niemieckim³⁹. W epoce stanisławowskiej nowe regulaminy, już w języku polskim, wydane zostały w latach 60. i 70. XVIII w. Były to: Regulament dla regimentów pieszych (Warszawa 1767), Regulament dla regimentów konnych czyli dragońskich (Warszawa 1767), Artykuły powinności każdego z osobna artylerzysty pod względem umiejętności jako i służby (Warszawa 1767), Regulamen dla regimentu gwardii pieszej JKMci i Rzeczypospolitej (Warszawa 1769), Regulamen służby obozowej i garnizonowej dla regimentów pieszych (Warszawa 1775), Regulamen musztry dla regimentów pieszych koronnych i W. X. Lit. (Warszawa 1777) oraz Regulamen exercerunku dla regimentów kawaleryi (Warszawa 1775). Określano w nich organizację oddziałów, zasady szkolenia żołnierzy, powinności poszczególnych stopni, a także elementy służby garnizonowej i wewnętrznej. Łączyły one w sobie pruski dryl i taktykę linearną, z nowymi francuskimi koncepcjami taktycznymi – kolumna szturmowa piechoty. Co istotne, zawarte w nich przepisy dotyczyły przede wszystkim musztry bojowej, a tylko w niewielkim stopniu formalnej. Krokiem wstecz były natomiast wydane w czasie Sejmu Czteroletniego Przepisy musztry dla regimentów pieszych Wojska Koronnego i W. ks. Lit. (Warszawa 1790), ograniczające się do taktyki linearnej⁴⁰.

W autoramencie polskim – chorągwiach husarskich, pancernych i lekkich, a następnie w brygadach kawalerii narodowej i pułkach przedniej straży, wyszkolenie do 1786 r. opierało się na doświadczeniu oficerów i podoficerów, zwłaszcza mających za sobą służbę w formacjach autoramentu cudzoziemskiego (regimentach konnych – dragonach) lub w armiach ościennych państw (głównie pruskiej i saskiej)⁴¹. Dopiero dwa lata przed zwołaniem Sejmu Czteroletniego wydany został pierwszy regulamin – Regulamen Exercerunku dla Brygad y Pułków Przedniey Straży Woyska Oboyga Narodów (Warszawa 1786). Przedstawione w nim były: powinności żołnierzy, kolejne punkty szkolenia oraz organizacja kawalerii autoramentu polskiego pod względem taktycznym. W regulaminach, w części dotyczącej powinności żołnierzy, położony został duży nacisk na wychowawczy model służby. Podkreślano zasadę, że im wyższy stopień, tym większa odpowiedzialność, a co za tym idzie także wymagania. Zadbano przy tym o humanitarne traktowanie szeregowych przez zajmującą się wyszkoleniem kadrę podoficerską. W równie ścisły sposób opisane zostały prawa i obowiązki towarzyszy autoramentu narodowego. Stwierdzano między innymi, że komendant brygady, czy też pułku ma prawo za wykroczenie zamknąć towarzysza w areszcie o chlebie i wodzie, zakutego w łańcuchy⁴².

W tym samym roku został wydany Regulamen służby obozowey y garnizonowy dla całego woyska oboyga narodów, ujednolicający przepisy dla wszystkich rodzajów wojsk. Oficerom zalecano w nim cierpliwość w czasie szkolenia i stosowanie kar w ostateczności. Trzeba zaznaczyć, że znalazły się w nim liczne przedruki z zachodnich, głównie pruskich instrukcji. Jako przykład można podać opis taktyki walki kawalerii z nieprzyjacielską ciężką i lekką jazdą, a także sposoby prowadzenia rozpoznania, wybierania kontrybucji i furażowania, zaczerpnięte z instrukcji Fryderyka II dla oficerów lekkiej kawalerii⁴³.

Duże manewry w epoce saskiej odbyły się tylko raz – w 1732 r. pod Warszawą. Był to tzw. kampament, mający przede wszystkim na celu przegląd wojska, jego prezentację, a w mniejszym stopniu przećwiczenie założeń taktycznych. W rewii na polach między Czerniakowem a Wilanowem wzięły udział oddziały autoramentu cudzoziemskiego oraz regimenty gwardii saskiej⁴⁴. Kolejne manewry odbyły się już za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego – w 1776 r. oddziały autoramentu cudzoziemskiego (piechota, dragonia i artyleria) zebrane zostały pod Kamieńcem Podolskim, gdzie tym razem ćwiczenia miały poważniejszy charakter⁴⁵. W następnych latach oficerowie obu autoramentów wysyłani byli za granicę w celu obserwacji manewrów wojsk pruskich, austriackich lub saskich.

Przeprowadzanie dużych ćwiczeń wojskowych utrudniało wykorzystywanie oddziałów do osłony rozległych granic państwa, do egzekwowania wyroków sądowych i pełnienie przez nie służby garnizonowej, a w wojsku litewskim dodatkowo urlopowanie znacznej części żołnierzy z powodu braku pieniędzy na żołd. Dopiero w 1791 r. przeprowadzono manewry, w których uczestniczyły wszystkie rodzaje wojsk armii Rzeczypospolitej. W obozie pod Gołębiem zebrano oddziały Dywizji Małopolskiej, pod Bracławiem – Dywizji Bracławsko-Kijowskiej i Wołyńsko-Podolskiej, a pod Mińskiem Litewskim oddziały wojska litewskiego. Podnoszono tam wyszkolenie poszczególnych oddziałów oraz przeprowadzano manewry, w czasie których ćwiczono różne założenia taktyczne⁴⁶.

Odnośnie do dyscypliny, w epoce saskiej autorament narodowy rządził się Artykułami hetmańskimi z 1609 r., a autorament cudzoziemski Artykułami wojennymi z 1698 r.⁴⁷ Nowe przepisy zostały wydane dopiero w 1775 r. – były to: Proceder Prawny Wojskowy i Artykuły Wojskowe. Pierwszy zawierał normy o charakterze procesowym oraz przepisy prawa materialnego. Sądem najwyższym miała być Komisja Wojskowa pod prezydencją hetmana, a podlegać jej miały sądy garnizonowe i regimentowe. Skład sądu uzależniony był od stopnia oskarżonego – przykładowo żołnierz szeregowy (gemajn) sądzony był przez 4 oficerów (po dwóch poruczników i chorążych), 4 podoficerów (po dwóch sierżantów i kaprali) oraz 4 żołnierzy (po dwóch gefrajtrów i gemajnów). Na czele tego składu sędziowskiego stał kapitan, jako prezes sądu. Jeżeli podsądnym był oficer, wówczas w składzie sędziowskim byli wyłącznie oficerowie, a prezes sądu miał posiadać wyższy stopień od podsądnego. Proceder Prawny Wojskowy przewidywał kary na czci i majątku (degradacja, usunięcie z szeregów wojska, noszenie siodła, przybicie nazwiska do szubienicy), kary cielesne (chłosta, bieg przez rózgi, stanie na kołkach, piętnowanie), kary pozbawienia wolności (aresztu, więzienia, wieży, obostrzonej o zakucie w łańcuchy), kary śmierci zwykłe (rozstrzelanie, powieszenie, ścięcie) i kwalifikowane (spalenie, ćwiartowanie).

Z kolei Artykuły Wojskowe zawierały wykaz kar nakładanych na żołnierzy w razie niedopełnienia powinności, popełnienia wykroczenia lub przestępstwa. Przykładowo art. 17 zakazywał spóźniania się na wartę i pełnienia jej pod wpływem alkoholu – winny takiego wykroczenia miał być karany 12- (za pierwszym razem) lub 24-krotnym (za każdym kolejnym razem) bieganiem przez rózgi. Artykuły 24, 24 i 27 zakazywały samowolnego oddalania się od oddziału oraz dezercji – kary za to rozciągnięte były od biegu przez rózgi do dożywotniego więzienia (nie było kary śmierci). Natomiast art. 34 zakazywał samowolnej zmiany kwatery – groziło za to 24- lub 36-krotne bieganie przez rózgi. Powyższe przepisy były wzorowane na pruskich i saskich Artykułach Wojskowych z dodatkiem polskiego prawa zwyczajowego. Pomimo ostrych sankcji i utrzymania kwalifikowanej kary śmierci, a także kar cielesnych, tworzyły one nowoczesną jak na owe czasy kodyfikację prawa karnego, co najważniejsze – obowiązującego oba autoramenty armii Rzeczypospolitej Obojga Narodów⁴⁸.

Proceder Prawny Wojskowy i Artykuły Wojskowe wykorzystywane były również w czasie powstania kościuszkowskiego przez sądy wojskowe – krygskrechty. Pomimo „republikańskiego” charakteru insurekcji często zasądzano karę biegu przez rózgi. Kara ta miała wymiar odstraszający – „na przykład i wstręt innym”. Wykonywano ją na złodziejach, żołnierzach uchylających się od walki i dezerterach. Skazaniec musiał przebiec od 12 do 24 razy wzdłuż podwójnego szpaleru liczącego najczęściej 200 ludzi. Często łączono tę karę z przeniesieniem delikwenta do oddziału o mniejszym prestiżu społecznym, np. z kawalerii do piechoty, lub z nałożeniem kar hańbiących i osadzeniem w więzieniu. Co ciekawe, unikano skazywania na karę śmierci, nawet prowodyrów dezercji – była ona zarezerwowana dla zdrajców, którzy sądzeni byli przez Sąd Kryminalny Wojskowy⁴⁹.

W Legionach Polskich we Włoszech, ze względu na ich specyfikę (sił zbrojnych nieistniejącego państwa), oprzeć się można było tylko na werbunku ochotników. Pozyskiwano ich z francuskich obozów jenieckich, spośród emigrantów politycznych przebywających na zachodzie Europy oraz ochotników przybywających z Polski⁵⁰. Podległość armii francuskiej sprawiła, że w Legionach od początku zaprowadzone zostało „republikańskie” podejście do dyscypliny. Tak zwana dyscyplina świadoma była rozwijana poprzez zajęcia oświatowe, na których uczono żołnierzy czytać, pisać i liczyć. Prowadzono z nimi również pogadanki z zakresu historii Polski i zasad obywatelskich. Efektem było rozbudzenie patriotyzmu i poczucia braterstwa broni. Najlepszym dowodem na właściwe oddziaływanie tej formy dyscypliny był niewielki stopień dezercji w Legionach. Należy jednak podkreślić, że wpływ na to miała także obietnica przyznania każdemu legioniście włóki ziemi (ok. 17,5 ha) i 1000 złp na zagospodarowanie – oczywiście po powrocie do wyzwolonego kraju⁵¹.

Republikańskie tradycje Legionów starano się następnie przenieść do armii Księstwa Warszawskiego. Wykładnią był wydany drukiem Dziennik podręczny dla podoficerów i żołnierzy, w którym – apelując do ich honoru – podkreślano konieczność utrzymania hierarchii wojskowej i dyscypliny, żądano jednocześnie od żołnierzy rycerskości, prawości i trzeźwości. Podoficerom nakazywano, aby w czasie prowadzonych ćwiczeń cechowała ich łagodność i cierpliwość, oraz żeby dawali przykład szeregowym. Natomiast oficerowie podchodzić mieli z wyrozumiałością do podwładnych i traktować ich jak obywateli⁵².

Jednakże już w lutym 1807 r. Komisja Rządząca uchwaliła, na wniosek dyrektora wojny ks. Józefa Poniatowskiego, Proceder prawny wojskowy, którego przepisy opierały się na kodeksie wojskowym z 1775 r. Zgodnie z tymi przepisami w celu utrzymania dyscypliny dopuszczalne były kary cielesne. Wywołało to ostry protest ze strony gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, który groził nawet dymisją. Ostatecznie Proceder nie został oficjalnie wprowadzony w życie, zwłaszcza że już w 1808 r. wydano Artykuły Wojskowe, wzorowane na francuskim kodeksie wojskowym⁵³.

Artykuły Wojskowe były zbiorem prawa materialnego. Składały się z 77 artykułów, podzielonych na osiem tytułów. Pierwsze dwa tytuły dotyczyły dezercji do nieprzyjaciela i w głąb kraju – za pierwszą groziła kara śmierci, a za drugą od 7 do 15 lat więzienia w kajdanach, z możliwością zaostrzenia poprzez przykucie do 8-funtowej kuli. Tytuł III dotyczył zdrady, natomiast IV szpiegostwa i nakłaniania do zdrady – w obu przypadkach groziła kara śmierci. Następne tytuły dotyczyły takich przestępstw, jak: kradzież, rabunek, zniszczenie własności, podpalenie, gwałt, niedopełnienia obowiązków i nieposłuszeństwa. W kilku przypadkach (rabunek, gwałt i podpalenie) również za to groziła kara śmierci – jednak w większości karą było więzienie od 3 do 15 lat, z możliwością zaostrzenia do kary ciężkiego więzienia w kajdanach lub z kulą. Po kampanii 1809 r., ze względu na powtarzający się problem dezercji z armii Księstwa Warszawskiego, zaostrzono kary. W wydanym wówczas Dodatku do Artykułów Wojskowych naznaczono karę śmierci dla dezerterów, którzy zabrali ze sobą broń lub konia (istotna strata materialna, zwłaszcza w trakcie wojny), prowodyrów dezercji i dezerterów recydywistów⁵⁴.

W celu prewencyjnym nakazywano odczytywać Artykuły Wojskowe rekrutom oraz co tydzień czytać je żołnierzom w czasie zbiórki. Natomiast Wyjątki z Praw Występków i Kar wpisane były do książeczek wojskowych, które od 1808 r. posiadać powinien każdy żołnierz. Znajomość przez żołnierzy kar, które groziły za popełnienie przestępstw, było istotne z punktu widzenia procedury sądowej, ponieważ od tego, czy obwiniony był z nimi zapoznany, zależała kwalifikacja czynu⁵⁵.

Sądy wojskowe w Księstwie Warszawskim, podobnie jak wojskowy kodeks karny, wzorowane były na rozwiązaniach francuskich. Były to sądy stałe, pierwszej i drugiej instancji, oraz sądy wojskowe szczególne, do sądzenia spraw, które nie należały do kompetencji sądów stałych. Sądy wojskowe szczególne zwoływano na czas przeprowadzenia rozprawy, przez dowodzącego na danym terenie (np. gubernatora miasta, komendanta twierdzy, dowódcę dywizji), a po orzeczeniu wyroku rozwiązywano. W skład sądu wchodziło dwóch oficerów wyższych, pięciu oficerów niższych (w tym referent bez prawa głosu) oraz podoficer. W stosowanej w Księstwie Warszawskim procedurze oskarżony miał prawo do obrońcy, który reprezentował go w czasie procesu. Wydany przez sąd wyrok śmierci miał być zatwierdzony przez ministra wojny i wykonany w ciągu 24 godzin⁵⁶.

Uprawnienia w zakresie utrzymania dyscypliny (porządku, ładu i karności) posiadały również rady gospodarcze oddziałów, powołane dekretem z 9 grudnia 1807 r. Miały one prawo wymierzać kary porządkowo-policyjne za wykroczenia nie ujęte w przepisach prawa materialnego. Często też wyręczały sądy wojskowe, a tym samym chroniły delikwentów przed ostrymi sankcjami francuskiego kodeksu karnego⁵⁷. Wydaje się, że najczęściej wymierzały kary na „honorze”, takie jak wystawienie złodzieja na widok publiczny, w mundurze wywróconym na lewą stronę, z ukradzioną rzeczą i z tabliczką z napisem „maruder” na szyi – były one wyszczególnione z Artykułach Wojskowych⁵⁸. Poza tym kary doraźne były wymierzane przez oficerów lub podoficerów za drobne przewinienia dyscyplinarne oraz za brak postępów w wyszkoleniu. Wbrew regulaminom stosowali oni również kary cielesne – „bieg przez rózgi”⁵⁹.

Wyszkolenie piechoty i artylerii w epoce napoleońskiej opierało się na regulaminach francuskich, przetłumaczonych następnie na język polski – Przepisy musztry i manewrów dla piechoty francuskiej wydany w roku 1791 (Warszawa 1808, 1811) i Przepisy musztry z działami polowemi i wałowemi dla użytku artyleryi pieszej W. Księstwa Warszawskiego (Warszawa 1811)⁶⁰. Z kolei wyszkolenie kawalerii, ze względu na brak drukowanych regulaminów i instrukcji, zależało od kwalifikacji kadry oficerskiej i podoficerskiej. Dopiero przed kampanią 1812 r. rozsyłane były do oddziałów rękopisy regulaminu opracowanego przez gen. Aleksandra Rożnieckiego⁶¹. W latach 1807-1810 (z przerwą na czas wojny z Austrią) ćwiczenia prowadzone były maksymalnie w ramach pułku piechoty lub kawalerii, ale zazwyczaj na szczeblu batalionu i szwadronu. Oddziały piechoty rzadko brały udział w większych ćwiczeniach ze względu na wykorzystanie żołnierzy przy pracach związanych z budową twierdzy modlińskiej i rozbudową zamojskiej. Natomiast kawaleria była zaangażowana do osłony granic, co również utrudniało prowadzenie szkolenia zespołowego. Dopiero w drugiej połowie 1811 r. przeprowadzono szereg manewrów broni połączonych, w ramach brygad i dywizji zgromadzonych na terenie danego departamentu. W pierwszych latach były również duże trudności z wyszkoleniem w oddziałach artylerii i saperów, wynikające z braku wykwalifikowanych instruktorów, a także stosownych regulaminów. Sytuację poprawiło wejście do służby wojskowych, którzy ukończyli Szkołę Elementarną lub Szkołę Aplikacyjną Artylerii i Inżynierii⁶².

Co do systemu uzupełniania wojska, w Księstwie Warszawskim początkowo (w latach 1806-1807) przeprowadzano pobór systemem kantonowym – jeden rekrut z 10 dymów, następnie jednak skopiowano model obowiązujący w napoleońskiej Francji. Konskrypcją objęta była większość obywateli Księstwa w wieku od 21 do 28 lat. Starsi – w wieku do 50 lat – zaliczani byli do grupy odstawionych, przeznaczonych do służby nieliniowej. Zwolnieni z obowiązku służby wojskowej byli urzędnicy państwowi piastujący stanowiska, nauczyciele oraz duchowni wyznań chrześcijańskich, a także jeden rabin i jeden kantor z każdego kahału. Następnie jednak, dekretem z 10 listopada 1808 r., zwolniono od służby: ożenionych przed ogłoszeniem dekretu o konskrypcji, wdowców mających dzieci, synów-jedynaków lub jednego z synów opiekującego się co najmniej 60-letnim lub niepełnosprawnym ojcem oraz byłych wojskowych. Wszyscy oni byli jednak zobowiązani do służby nieliniowej w razie wybuchu wojny. Natomiast klerycy, którzy pomiędzy 28 a 40 rokiem życia porzuciliby stan duchowny, mieli zostać wciągnięci na listy popisowych. Odnośnie do ludności żydowskiej, której prawa polityczne zostały zawieszone w 1808 r., dopiero dekretem z 29 stycznia 1812 r. została ona zwolniona od poboru w zamian za specjalny podatek – opłatę tzw. rekrutowego w wysokości 700 000 złp rocznie⁶³.

Pobór przeprowadzały rady popisowe, które znajdowały się we wszystkich departamentach, poprzez losowanie popisowych z jednego rocznika. Służba w każdym rodzaju wojsk armii Księstwa Warszawskiego trwała 6 lat, ale po jej zakończeniu żołnierz mógł się zaciągnąć ponownie, np. za dodatkową opłatą jako zastępca bogatego poborowego⁶⁴. Spośród poborowych wielu nie przejawiało jednak zapału do służby. Dlatego też część z nich starała się uchylić od niej, a następnie zdezerterować z pułków. Dopiero po kilku miesiącach zżywali się z towarzyszami broni⁶⁵.

Poza poborowymi w oddziałach Księstwa Warszawskiego służyło również wielu ochotników, zwłaszcza w pułkach kawalerii. Nierzadko zaciągała się do szeregów młodzież szlachecka, zarówno z Księstwa Warszawskiego, jak i spoza jego granic, dla której służba stanowiła kontynuację tradycji rycerskich. Początkowo, po krótkim stażu w stopniu podoficera, byli oni szybko awansowani na pierwsze stopnie oficerskie. Dopiero po klęsce kampanii 1812 r. i reorganizacji pułków w Saksonii, kiedy to procentowa liczba oficerów wzrosła, czas awansu znacznie się wydłużył, tak że wielu ochotników z lat 1812-1813 promocje oficerskie otrzymało dopiero po 1815 r., już w nowych warunkach politycznych⁶⁶.

Należy podkreślić, że w latach 1806-1814 wyszkolenie żołnierzy, służba wewnętrzna i dyscyplina formalna w większości polskich jednostek były nienajlepsze. Wiązało się to ze sposobem ich organizacji, polegającym zazwyczaj na improwizacji i powoływaniu rekrutów do nowo tworzonych oddziałów (w latach 1806-1807, 1809, 1812-1814), niedoborem wykwalifikowanych kadr oficerskich i podoficerskich oraz ciągłymi wojnami uniemożliwiającymi prowadzenie normalnego (regulaminowego) szkolenia⁶⁷. Dlatego też w 1814 r. Julian Ursyn Niemcewicz zapisał w swoim Pamiętniku: „Gwałtownej odmiany potrzebuje wojsko, tak w oczyszczeniu go z nieużytecznej, a pożerającej nas zgrai oficerów, jako też w obwarowaniu surowością, by rozpuszczone tylu wojnami, nie było uciążliwym obywatelom”⁶⁸. Ze względu jednak na podporządkowanie Wojska Polskiego w. ks. Konstantemu, który był bratem cesarza Rosji – Aleksandra I, zaprowadzone zostały w nim elementy taktyki rewiowej, obejmującej przede wszystkim wyszkolenie, ale oddziałującej również na służbę wewnętrzną i dyscyplinę.

Wojsko Polskie z lat 1815-1830, czyli tytułowa Armia wielkiego księcia Konstantego, zajmuje szczególne miejsce w polskiej historiografii – stanowi pomost pomiędzy epoką wojen napoleońskich a wojną polsko-rosyjską 1831 r. W opracowaniach podkreśla się dobre wyszkolenie żołnierzy, ale zarazem obciążenie ich obowiązkami służby garnizonowej i musztrą formalną. Przede wszystkim złą sławą cieszył się ówczesny Naczelny Wódz Wojska Polskiego – w. ks. Konstanty, któremu zarzuca się brutalizację stosunków panujących w wojsku, wypaczenie podstawowego kierunku wyszkolenia, narzucenie surowej dyscypliny w miejsce wcześniejszej, opartej na poszanowaniu godności podwładnych, oraz odpowiedzialność za masowe dymisje i samobójstwa oficerów, zrażonych jego postępowaniem⁶⁹.

Tego typu zapatrywania na temat osoby w. ks. Konstantego oraz wyszkolenia i dyscypliny w armii Królestwa Polskiego, pokutują w polskiej historiografii od ponad stu lat. Należy się jednak zastanowić, czy nie należałoby zweryfikować tych poglądów. Czy po upływie wieku i przeobrażeniach, które nastąpiły w świadomości historycznej oraz w podejściu do analizy przeszłych wydarzeń, nie należałoby odpowiedzieć na pytania: co spowodowało zmiany w podejściu do wyszkolenia i dyscypliny w epoce postnapoleońskiej (1815-1848/54), jak to możliwe, że w armii „sterroryzowanej” przez Naczelnego Wodza nigdy nie brakowało ochotników, a żołnierze przygotowywani przez 15 lat jakoby wyłącznie do parad okazali się doskonale wyszkoleni, oraz czy rzeczywiście dyscyplina jaką wprowadzono w Wojsku Polskim w 1815 r. była tak ciężka, jak się ją przedstawia?

Zasadniczym celem pracy jest więc przedstawienie wyszkolenia i dyscypliny armii Królestwa Polskiego w latach 1815-1830. Te dwa czynniki stanowiły o walorach wojska w czasie pokoju i decydowały o jego wartość w czasie działań wojennych. Ponieważ przemożny wpływ na całokształt spraw związanych z armią Królestwa Polskiego miał ówczesny Naczelny Wódz Wojska Polskiego w. ks. Konstanty, uzasadnione jest przedstawienie tej postaci, jej cech charakterologicznych i metod postępowania. Biorąc pod uwagę zamiar szczegółowego omówienia zasad wyszkolenia, trzeba było przedstawić struktury organizacyjne oddziałów piechoty, kawalerii, artylerii i inżynierii, natomiast ze względu na dyscyplinę również żandarmerii i weteranów. Równie istotne było scharakteryzowanie żołnierzy służących w armii Królestwa Polskiego, gdyż bez wiedzy o ich pochodzeniu czy o zasadach rekrutacji, trudno zrozumieć problemy związane z wyszkoleniem i dyscypliną Wojska Polskiego w latach 1815-1830.

Dotychczas sprawy wyszkolenia i dyscypliny Wojska Polskiego w omawianym okresie rozpatrywano przede wszystkim w oparciu o materiał pamiętnikarski. Autorami większości wspomnień byli oficerowie i żołnierze, którzy w latach 1815-1830 służyli pod rozkazami w. ks. Konstantego. Co jednak bardzo istotne – byli to ludzie, którzy wzięli czynny udział w powstaniu listopadowym i nierzadko zmuszeni byli udać się na emigrację. Należy pamiętać, że wywarło to duży wpływ na pamiętnikarzy, ukierunkowując częstokroć ich rozważania nad interesującym nas tematem. Ze wspomnień tych dowiadujemy się o patriotycznym oddziaływaniu wojska na społeczeństwo, przede wszystkim na młodzież pochodzenia szlacheckiego, która licznie zaciągała się w jego szeregi. Z zapisów tych wynika też, że na początku ciężko było tym młodym ludziom dostosować się do rygorów służby wojskowej, ale nie może to dziwić, jeżeli weźmie się pod uwagę ich wcześniejsze, raczej nieskrępowane obowiązkami życie.

Drugą grupę wspomnień reprezentują pamiętniki cywilów, uczestników wydarzeń z lat 1815-1830. Spośród nich na pierwszym miejscu należy wymienić wspomnienia Juliana Ursyna Niemcewicza. Zapisywał on w formie dziennika wszelkie zasłyszane informacje dotyczące wydarzeń w kraju i na świecie. Wiele miejsca poświęcił w. ks. Konstantemu oraz dowodzonemu przez niego Wojsku Polskiemu. To właśnie Niemcewicz dostarczył historykom informacji na temat znieważania przez wielkiego księcia oficerów i popełnianych przez nich samobójstwach. Należy jednak wziąć pod uwagę, iż był on zadeklarowanym wrogiem Naczelnego Wodza Wojska Polskiego, a właściwie wszystkiego co rosyjskie, wobec tego jego opinie wypada uznać za mocno subiektywne.

Spośród opracowań pracą fundamentalną jest książka Wacława Tokarza pt. Armja Królestwa Polskiego (1815-1830). Autor przedstawił w niej wszelkie zagadnienia dotyczące Wojska Polskiego, w tym działalność Naczelnego Wodza, obowiązki Komisji Rządowej Wojny i organizację armii, a także wyszkolenie każdego rodzaju wojsk. Jednakże opierał się on przede wszystkim na pamiętnikach, a jego głównym zainteresowaniem była wojna polsko-rosyjska w 1831 r., dlatego w pracy przeważają opisy bitew i potyczek, a brakuje szczegółów z wcześniejszego okresu służby.

Odnośnie monografii poświęconych poszczególnym rodzajom wojsk armii Królestwa Polskiego, dotychczas ukazały się dwie prace, omawiające kawalerię i artylerię⁷⁰. Natomiast piechotę z lat 1815-1830 zaprezentował Jan Wimmer, w jednym z rozdziałów książki poświęconej historii tego rodzaju broni w Polsce⁷¹. Spośród prac dotyczących powstania listopadowego należy wymienić przede wszystkim książki: Wacława Tokarza, Marka Tarczyńskiego oraz Tomasza Strzeżka⁷². Jednakże zagadnienia związane z wyszkoleniem, służbą wewnętrzną i garnizonową oraz szeroko rozumianą dyscypliną nie stanowiły podstawowego celu badawczego w żadnej z powyższych prac. Dodatkowo autorzy większości z nich czerpała informacje z pamiętników i klasycznych opracowań.

Niniejsza praca oparta została przede wszystkim na dokumentach wytworzonych przez różnego rodzaju instytucje wojskowe. Podstawową bazę źródłową stanowią Rozkazy Dzienne do Wojska Polskiego, wydawane przez Naczelnego Wodza Wojska Polskiego – w. ks. Konstantego, począwszy od 5 stycznia 1815 aż do 29 listopada 1830 r. włącznie. Zawierają one wiele cennych informacji. Znajdują się tam m.in.: opisy przeglądów i manewrów dokonywanych przez Naczelnego Wodza, obrazujące stan wyszkolenia poszczególnych oddziałów, rozkazy względem zachowania dyscypliny, wprowadzania zmian w umundurowaniu, wyposażeniu i organizacji wewnętrznej jednostek oraz awansów, dymisji i zmian przydziałów oficerów. Znajdziemy tam także wiadomości na temat różnego rodzaju wykroczeń popełnianych w wojsku, począwszy od pojawiających się co jakiś czas odstępstw od regulaminowego umundurowania, do dezercji i przestępstw dokonywanych przez żołnierzy⁷³.

Przeanalizowano również większość regulaminów wydanych w latach 1815-1830, a dotyczących wyszkolenia oraz służby wewnętrznej i garnizonowej. Znajdują się w nich informacje na temat kolejnych etapów szkolenia, począwszy od szkoły żołnierza, aż po manewry dywizyjne trzech podstawowych rodzajów wojsk – piechoty, kawalerii oraz artylerii i inżynierii⁷⁴. Dodatkowo omówiono szerokie fragmenty instrukcji dotyczących służby polowej, taktyki broni połączonych i strategii autorstwa Karla Deckera⁷⁵. W regulaminach i przepisach dotyczących służby wewnętrznej i garnizonowej opisano zasady funkcjonowania oddziałów oraz prawa i obowiązki żołnierzy⁷⁶. Natomiast podstawową wykładnią normującą przepisy prawa w armii Królestwa Polskiego w latach 1815-1830, były wojskowe kodeksy karne zawierające przepisy prawa materialnego i procesowego⁷⁷.

Kolejnymi źródłami do poznania dziejów armii Królestwa Polskiego są listy gen. Jana Krukowieckiego pisane do żony Heleny⁷⁸ oraz wspomnienia oficerów, podoficerów i żołnierzy piechoty – Józefa Patelskiego, Jerzego Ręczyńskiego, Romana Wybranowskiego i Józefa Zielińskiego⁷⁹, kawalerii – Józefa Dwernickiego, Wojciecha Goczałkowskiego, Franciszka Miecznikowskiego, Antoniego i Erazma Rozwadowskich, Napoleona Sierawskiego, Ludwika Szumskiego i Władysława Zamoyskiego⁸⁰ oraz artylerii – Stanisława Jabłonowskiego, Józefa Jaszowskiego, i inżynierii – Kaliksta Horocha, Klemensa Kołaczkowskiego⁸¹, a także więzionego w twierdzy zamojskiej dymisjonowanego majora Mikołaja Dobrzyckiego⁸². Także osoby niezwiązane z armią, m.in. Tymoteusz Lipiński czy Julian Ursyn Niemcewicz⁸³ dostarczają istotnych spostrzeżeń na temat ówczesnej sytuacji politycznej i zagadnień obyczajowych, które niejednokrotnie miały wpływ na żołnierzy. Jednak ze względu na subiektywizm tych materiałów, związany ze wspomnianą powyżej skłonnością autorów do formułowania najczęściej negatywnych ocen omawianej epoki, pamiętniki stanowią źródła o charakterze uzupełniającym.

Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym została przedstawiona sylwetka w. ks. Konstantego jako Naczelnego Wodza Wojska Polskiego. Był on odpowiedzialny za całokształt funkcjonowania armii Królestwa Polskiego, poprzez podejmowanie decyzji dotyczących nawet najdrobniejszych spraw. Kierował reorganizacją Wojska Polskiego, nadzorował wyszkolenie, służbę wewnętrzną i garnizonową oraz dyscyplinę. Następnie została zaprezentowana organizacja i działalność Komitetu Organizacyjnego Wojskowego oraz Komisji Rządowej Wojny. Pierwszy z tych organów był odpowiedzialny za przygotowanie w 1814 r. norm organizacyjnych „nowego” Wojska Polskiego, w tym przepisów związanych z dyscypliną, służbą wewnętrzną i garnizonową. Komisja Rządowa Wojny była natomiast ciałem administracji rządowej, według konstytucji odpowiedzialnym za całokształt spraw związanych z armią w czasie pokoju, a de facto ściśle podporządkowanym w. ks. Konstantemu z ograniczonymi kompetencjami. W ostatnim podrozdziale tej części pracy omówiono organizację oddziałów poszczególnych rodzajów wojsk i służb, zasady rekrutacji do Wojska Polskiego oraz scharakteryzowano żołnierzy, podoficerów i oficerów pełniących służbę w latach 1815-1830.

Kolejny rozdział jest poświęcony teorii i praktyce szkolenia trzech ówczesnych rodzajów wojsk: piechoty, kawalerii oraz artylerii i inżynierii. Przedstawiono w nim regulaminy i kolejne etapy wyszkolenia żołnierzy oraz przykłady manewrów oddziałów i związków taktycznych. Omówiono także wielkie manewry prowadzone w latach 1815-1830 pod Warszawą, w których zazwyczaj brały udział wszystkie rodzaje wojsk Królestwa Polskiego oraz stacjonujące tam oddziały gwardii rosyjskiej. Wielkim manewrom, a także ważnym uroczystościom państwowym i kościelnym towarzyszyły „wielkie parady”, w których uczestniczyły wszystkie oddziały znajdujące się w Warszawie i w jej najbliższej okolicy. Ostatnie zagadnienie ma związek z jednym z celów szkolenia wojska w okresie postnapoleońskim, czyli z taktyką rewiową.

W rozdziale trzecim zostały przedstawione zasady, zgodnie z którymi żołnierze funkcjonowali w latach 1815-1830. Omówiono w nim regulaminy służby wewnętrznej i garnizonowej, realia pełnienia służby w garnizonie stołecznym i w garnizonach prowincjonalnych oraz wykroczenia popełniane przez żołnierzy. W celu pełniejszego przedstawienia zagadnień związanych ze służbą garnizonową zaprezentowane zostały również zasady zakwaterowania oraz budynki wykorzystywane przez wojsko (m.in. koszary, odwachy, stajnie i ujeżdżalnie) w wybranych garnizonach trzech podstawowych rodzajów wojsk.

Natomiast w ostatnim rozdziale zostało omówione prawodawstwo wojskowe doby Królestwa Polskiego – zasady funkcjonowania sądów wojskowych, kodeksy postępowania i przepisy wojskowego prawa karnego. W drugiej części podano przykłady przewinień dyscyplinarnych i przestępstw wojskowych oraz wymierzanych za nie kar. Na zakończenie przedstawiono działania władz zmierzające do utrzymania wysokiego morale wśród żołnierzy, co miało między innymi wzmacniać dyscyplinę i zapobiegać wykroczeniom.

Pracę uzupełniają aneksy, słownik terminów i wykaz skrótów. W aneksach umieszczone zostały schematy organizacji i wykaz dowódców poszczególnych rodzajów wojsk, związków taktycznych i oddziałów, schematy podstawowych szyków piechoty i kawalerii oraz przykłady z regulaminów i Rozkazów Dziennych omawiające sprawy wyszkolenia, służby wewnętrznej i garnizonowej, wykroczenia popełniane przez żołnierzy, jak i zachowania stawiane za przykład. Z kolei słownik terminów obejmuje pojęcia pojawiające się w tekście oraz informacje o systemie miar i wag, a także o systemie monetarnym obowiązującym w Królestwie Polskim w latach 1815-1830. Natomiast w wykazie znajdują się zastosowane w pracy skróty.

Chciałbym zaznaczyć, że w książce zachowana została terminologia używana w omawianej epoce, co ma na celu przybliżenie czytelnikowi jej ducha. Temu mają też służyć liczne cytaty zamieszczone w tekście, przede wszystkim z Rozkazów Dziennych do Wojska Polskiego. Ingerencja w teksty źródłowe ograniczona została do minimum, a wszelkie wtrącenia zostały zaznaczone nawiasami kwadratowymi.

Pragnę w tym miejscu podziękować dyrekcjom i pracownikom archiwów, bibliotek i muzeów, dzięki życzliwości których, byłem w stanie w relatywnie krótkim czasie zebrać materiały potrzebne do opracowania tematu, a także dr. Michałowi Swędrowskiemu, za udostępnienie materiałów dotyczących gen. Jana Krukowieckiego. Dziękuję też żonie Joannie za cierpliwość i wsparcie, które mi nieustannie okazywała.

1 M. Ashley, Le Grand siècle, l’Europe de 1598 à 1715, Paris 1973, s. 175.

2 J. Sikorski, Zarys historii wojskowości powszechnej do końca wieku XIX, Warszawa 1975, s. 272-273.

3 J. Wimmer, Historia piechoty polskiej do roku 1864, Warszawa 1978, s. 189-190, 192-193, 301-302; M. Howard, Wojna w dziejach Europy, tłum. T. Rybowski, Wrocław 1990, s. 87; J. Keegan, Historia wojen, tłum. G. Woźniak, Warszawa 1998, s. 334-335; J.A. Lynn, Wojny między państwami, [w:] Historia sztuki wojennej. Od starożytności do czasów współczesnych, red. G. Parker, tłum. A. Czarnocki, Warszawa 2008, s. 201.

4 Jako pierwsi w epoce nowożytnej (na przełomie XVI i XVII w.) z problemem tym zmierzyli się Holendrzy. Dzięki zasobności skarbca państwowego, wzbogaconego na handlu zamorskim, byli oni w stanie nie tylko utrzymywać w czasie pokoju liczne jak na te czasy siły zbrojne (ok. 30 000), ale również narzucić najemnikom niezbędną dyscyplinę. Zob.: E. Razin, Historia sztuki wojennej, t. III: Sztuka wojenna manufakturowego okresu wojen, tłum. I. Bukowski, Warszawa 1964, s. 333-334; M. Howard, dz. cyt., s. 86-87.

5 K. Koranyi, Żołnierz najemny a żołnierz zaciężny, „Czasopismo Prawno-Historyczne“ 1948, t. I, s. 107-108; „Jest rzeczą znamienną, że odwołując się na początku XVIII w. do humanitarnych metod wobec wroga, nie zaniedbano środków nawet najostrzejszych, dla utrzymania żelaznej karności własnych wojsk. Nie próbowano wychować jeszcze żołnierza-obywatela, ale stosowano gorliwie ostatnią instancję karności, karę śmierci, która w najbardziej nawet demokratycznym wojsku musi, niestety, istnieć jako ostateczna przeciwwaga instynktu samozachowawczego”. Zob. S. Mossor, Sztuka wojenna w warunkach nowoczesnej wojny, Warszawa 1986, s. 338-339.

6 A. Mogielnicki, Kary dodatkowe. Kary cielesne. Kary hańbione. Pozbawienie czci i praw, Warszawa 1907, s. 77; P. Krokosz, Rosyjskie siły zbrojne za panowania Piotra I, Kraków 2010, s. 198, 201-202, 207-209.

7 J. Keegan, Historia wojen…, s. 335; G. Parker, Wojny dynastyczne, [w:] Historia sztuki wojennej…, s. 169-170; P. Krokosz, dz. cyt., s. 217-221. Urban wysiłki zmierzające do jednolitego umundurowania armii uważa za symbol zmian, związany z nastaniem „ery rozsądku”. Zob. W. Urban, Nowożytni najemnicy, tłum. A. Romanek, Warszawa 2008, s. 188.

8 M. Howard, dz. cyt., s. 98; W. Urban, dz. cyt., s. 262. Francuski sekretarz do spraw wojny z lat 1775-1777 Saint Germain stwierdził: „W obecnym stanie rzeczy armię tworzyć można jedynie z szumowin narodu, wszystkiego tego, co dla społeczeństwa jest bezużyteczne”. Cyt. za: J.A. Lynn, Wojny miedzy państwami…, s. 201. Podobnie przedstawiała się sytuacja w armii brytyjskiej. Zob. T.M. Klupczyński, Armia brytyjska w latach 1793-1809, Zabrze 2008, s. 172-173. Robert Bielecki twierdził, że kilka lat przed rewolucją nie było we Francji kłopotów z pozyskaniem ochotników do wojska. Wynikało to z zastoju gospodarczego, jaki panował na wsi i w małych miasteczkach. Zob. R. Bielecki, Wielka Armia, Warszawa 1995, s. 332.

9 H. Delbrück, Geschichte der Kriegskunst im Rahmen der politischen Geschichte, Bd. IV, Berlin 1920, s. 296; J. Wimmer, dz. cyt., s. 288-289. Parker w odniesieniu do armii z XVI i XVII w. stwierdził: „Kawaleria zazwyczaj wywodziła się z elit społeczeństwa, jej członków od dzieciństwa kształcono w wojennym rzemiośle, tak więc można było od nich więcej wymagać. Piechur natomiast, powołany do armii znienacka i niekiedy wbrew swojej woli, często źle się czuł w nowej roli, a swoje niezadowolenie wyrażał poprzez dezercję i bunt”. Opinia ta pasuje jednak zdecydowanie bardziej do armii z XVIII w. Zob. G. Parker, Wojny dynastyczne…, s. 168.

10 System poboru rekruta kształtował się w latach 1699-1705. Zob. P. Krokosz, dz. cyt., s. 57-68.

11 L.G. Beskrovnyj, Russkaâ armiâ i flot v XVIII veke, Moskva 1958, s. 22 i n; J. Wimmer, dz. cyt., s. 289.

12 H. Delbrück, dz. cyt., s. 301-302; J. Wimmer, dz. cyt., s. 289-290. System poboru rekruta kantonowego był wzorowany na polskim systemie wypraw łanowych i dymowych z XVII w.

13 Osobną kategorię stanowiło tzw. Pogranicze Wojskowe, gdzie każdy zdrowy mężczyzna zobowiązany był do odbycia dwuletniej służby wojskowej. Zob.: A.F. Wrede, Geschichte der k. und k. Wehrmacht. Die Regimenter, Corps, Branchen und Anstalten von 1618 bis Ende des XIX Jahrhunderts, Bd. I, Wien 1901, s. 100-103; J. Wimmer, dz. cyt., s. 291.

14 J. Wimmer, dz. cyt., s. 291.

15 Osiemnastowieczni wodzowie przykładali dużo uwagi do powstrzymania własnych żołnierzy przed dezercją. W czasie przemarszów często zakładano ufortyfikowane obozy, nie tyle z myślą o ewentualnym niespodziewanym ataku nieprzyjaciela, lecz aby utrudnić żołnierzom niepostrzeżone wydostanie się z obozu. Z tego samego powodu maszerowano w jednej kolumnie, co w przypadku kilkudziesięciotysięcznej armii znacznie utrudniało zaopatrzenie. Dotyczyło to przede wszystkim piechoty. Lekka kawaleria i piesze oddziały ochotnicze (tzw. freikorpsy), działały w oderwaniu od głównego korpusu – prowadziły rozpoznanie i zdobywały zaopatrzenie. Poza tym pilnowały kolumn marszowych i obozowisk własnej armii, ponownie zapobiegając zarówno napadowi nieprzyjaciela, jak i dezercji „towarzyszy broni”. Zob.: H. Delbrück, dz. cyt., s. 290; J. Sikorski, dz. cyt., s. 417; J. Wimmer, dz. cyt., s. 293; W. Urban, dz. cyt., s. 265.

16 J. Keegan, Historia wojen…., s. 24-25.

17 Fryderyk II, Essai sur la grande guerre, cyt. za: W. Urban, dz. cyt., s. 298. Według Keegana niektóre pułki „stawały się prawdziwą szkołą narodu, propagując umiarkowanie, zdrowy tryb życia, wychowanie fizyczne i […] kształcąc masy żołnierskie na podstawowym poziomie”. Zob. J. Keegan, Historia wojen…, s. 28. Wydaje się jednak, że autor uległ militarystycznej propagandzie zawartej we wspomnieniach Clausewitza.

18 H. Delbrück, dz. cyt., s. 292; J. Wimmer, dz. cyt., s. 300; W. Urban, dz. cyt., s. 279.

19 Cyt. za: W. Urban, dz. cyt., s. 271.

20 M. Howard, dz. cyt., s. 85-86; W. Urban, dz. cyt., s. 261. Przez cały wiek XVIII w wielu armiach europejskich służyli oficerowie-cudzoziemcy, których Urban określa mianem „prawdziwych najemników nowej ery”. Zaciągali się do armii odnoszącej spektakularne sukcesy (np. szwedzkiej na początku Wielkiej Wojny Północnej), kierując się żądzą sławy i zrobienia szybkiej kariery. Stanowili w nich jednak tylko pewien niewielki procent oficerów. Jedynie w Rosji Piotr I zatrudniał wielu cudzoziemskich oficerów, gdyż miał do nich większe zaufanie niż do rodzimej szlachty. Zob.: W. Urban, dz. cyt., s. 161, 189, 206, 210; P. Krokosz, dz. cyt., s. 212.

21 J. Keegan, Historia wojen…, s. 336-337.

22 H. Delbrück, dz. cyt., s. 295; J. Wimmer, dz. cyt., s. 193-194; M. Howard, dz. cyt., s. 103-104.

23 W. Urban, dz. cyt., s. 209. Pruski teoretyk wojny gen. Karl von Clausewitz stwierdził, że armia Fryderyka II zwyciężała dzięki opanowaniu i stanowczości. Zob. tamże, s. 299.

24 J. Keegan, Historia wojen…, s. 29, 342-343.

25 H. Delbrück, dz. cyt., s. 461-463; J. Wimmer, dz. cyt., s. 383-384.

26 J. Sikorski, dz. cyt., s. 439; R. Bielecki, Wielka Armia…, s. 334-337; M. Kujawski, Wojska Francji w wojnach rewolucji i cesarstwa 1789-1815, oprac. A. Kosim, Warszawa-Londyn 2007, s. 10, 12; M. Baranowski, Kombinator w kamaszach. Francuskie ośrodki dla uchylających się od poboru w latach 1803-1812, [w:] Teka Komisji Historycznej, t. VI, Lublin 2009, s. 16-17. Wellington, krytykując skład armii brytyjskiej, opartej tylko na dobrowolnym zaciągu, stwierdził, że w armii Napoleona służy przekrój francuskiego społeczeństwa. Zob. J. Keegan, Wodzowie bez tajemnic, tłum. E. Morycińska-Dzius, Warszawa 2002, s. 108.

27 J. Keegan, Historia wojen…, s. 343.

28 R. Bielecki, Wielka Armia…, s. 334; J.A. Lynn, Narody pod bronią, [w:] Historia sztuki wojennej…, s. 221. Co ciekawe, hiszpański polityk i dowódca José de Carvajala, w swoim Testamencie politycznym z 1745 r., odradzał werbunek Francuzów, ponieważ „pośród różnych złych zachowań prowokują do dezercji”. Należy podkreślić, że nie był on przeciwnikiem oddziałów cudzoziemskich w armii hiszpańskiej, ale złożonych z Irlandczyków, Flamandów, Niemców lub Szwajcarów. Zob. P. Wasilewski, José de Carvajala y Lancáster i jego poglądy na kwestie militarne w świetle Testamentu politycznego z roku 1745, [w:] Od Lepanto do Bailén. Studia z dziejów wojskowości hiszpańskiej (XV-XIX wiek), red. C. Taracha, Lublin 2010, s. 101.

29 Le Guide des juges militaires, Paris 1813; G. Zych, Armia Księstwa Warszawskiego 1807-1812, Warszawa 1962, s. 42; A. Nieuważny, Punkt honoru. Pojedynki w armii Napoleona, „Mówią Wieki”, nr 10/2005, s. 39.

30 A. Nieuważny, dz. cyt., s. 38-39. Keegan ujął to w sposób następujący: „Rzeź była istotą wojny w czasach Clausewitza [czyli w epoce napoleońskiej]. Na rzeź szło się w szyku, rzędami. Szereg za szeregiem czekał w milczeniu na swoją kolej”. Zob. J. Keegan, Historia wojen…, s. 23.

31 A. Fredro, Trzy po trzy, oprac. K. Czajkowska, Warszawa 1976, s. 57, 151-155.

32 A. Żmodikow, J. Żmodikow, Taktyka armii rosyjskiej w dobie wojen napoleońskich, tłum. J. Tomczak, Oświęcim 2010, s. 143. Powyższe zmiany ominęły armię brytyjską, która została zreformowana dopiero po Wojnie Krymskiej. Do tego czasu nadal utrzymywano w niej surową „pruską”, czy też może raczej: osiemnastowieczną dyscyplinę, polegającą na wymierzaniu kar cielesnych za wszelkiego rodzaju wykroczenia. Wellington w 1834 r. stwierdził nawet: „Nie wiem, jak w ogóle można mieć armię, jeśli nie pilnuje się w niej stale dyscypliny, ani jak można utrzymać dyscyplinę bez karania […], a nie ma kary, która by robiła takie wrażenie na każdym z nich [żołnierzach], jak kara cielesna”. Zob.: J. Keegan, Wodzowie…, s. 109; T.M. Klupczyński, dz. cyt., s. 174-175.

33 Wyjątek stanowił ponownie brytyjski korpus oficerski, w którym do Wojny Krymskiej większość oficerów stanowili dyletanci. Byli to arystokraci, którzy stopnie wojskowe po prostu kupowali i nie uważali za stosowne przygotować się teoretycznie do pełnionych obowiązków. Zob. J. Keegan, Wodzowie…, s. 110-112.

34 „GW“, dodatek do nr 79, 3 X 1818 r., s. 2033; tamże, nr 97, 5 VIII 1820 r., s. 1666; A.F. Wrede, dz. cyt., s. 104-107; J.H. Blumenthal, Vom Wiener Kongress zum ersten Weltkrieg, [w:] Unser Heer 300 Jahre österreichische Soldatentum in Krieg und Frieden, red. L. Jedlicka, Wien 1963, s. 217-219; L.G. Beskrovnyj, Russkaâ armiâ i flot v XIX veke. Voenno-ekonomičeskij potencial Rossii, Moskva 1973, s. 12; J. Wimmer, dz. cyt., s. 450-451.

35 A.A. Kersnovskij, Istoriâ russkoj armii v četyreh tomah, t. II: Ot vzâtiâ Pariža do pokoreniâ srednej Azii 1814-1881 gg., Moskva 1993, s. 8; V.P. Nikolskij, Sostoânie russkoj armii k koncu carstvovaniâ Aleksandra I, [w:] Istoriâ russkoj armii 1812-1864, red. N.L. Volkovskij, Sankt-Peterburg 2003, s. 320-332; T. Strzeżek, Między wojną a pokojem. Wybrane zagadnienia z dziejów kawalerii rosyjskiej w latach 1815-1830, „Echa Przeszłości” 2004, t. V, s. 58; H. Troyat, Aleksander I. Pogromca Napoleona, tłum. B. Przybyłowska, Warszawa 2007, s. 235, 245.

36 P. Bachmann, K. Zeisler, Der deutsche Militarismus, Bd. I: Vom brandenburgischen preußischen zum deutschen Militarismus, Berlin [DDR] 1986, s. 187; C.H. Hermann, Deutsche Militärgeschichte. Eine Einführung, 3 Aufl., München 1979, s. 206-207, 210-211; K. Linnebach, Deutsche Heeresgeschichte, Hamburg 1935, s. 175-177; D. Smith, Lipsk 1813, wstęp. M. Olczak, Gdańsk 2005, s. 33-34.

37 Volumina Legum, t. IX, s. 143-145; L. Ratajczyk, Wojsko i obronność Rzeczypospolitej 1788-1792, Warszawa 1975, s. 113-115; J. Wimmer, dz. cyt., s. 343-345.

38 K. Bauer, Wojsko koronne powstania kościuszkowskiego, Warszawa 1981, s. 58-63.

39 T. Ciesielski, Armia koronna Augusta III, Warszawa 2009, s. 427-444.

40 J. Wimmer, dz. cyt., s. 337-339; K. Bucholc-Srogosz, Pruska dyscyplina czy szkolenie – idee oświeceniowe w regulaminach wojskowych Rzeczypospolitej w latach 70-tych i 80-tych XVIII w., [w:] Zdrowie i choroba jako problem społeczny i polityczny. Medycyna w kontekście działań państwa, red. B. Płonka-Syroka, T. Srogosz, Wrocław 2005, s. 83-85; D. Szpakowski, Regulaminy wojskowe u schyłku I Rzeczypospolitej. Zarys, [w:] „Zeszyty Raszyńskie” 1(6)/2012: Konferencja „Regulaminy wojsk Księstwa Warszawskiego” Raszyn 2011. Materiały pokonferencyjne, red. W. Zubek, Raszyn 2012, s. 43-56.

41 K. Górski, Historya jazdy polskiej, Kraków 1894, s. 164-165; T. Ciesielski, dz. cyt. s. 420-422.

42 Szerzej: M. Trąbski, Kawaleria autoramentu narodowego armii Rzeczypospolitej Obojga Narodów w epoce stanisławowskiej. Lata 1775-1794, [w:] Do szarży marsz, marsz… Studia z dziejów kawalerii, t. II, red. A. Smoliński, Toruń 2012, s. 160-167.

43 Instrukcja Fryderyka II, króla pruskiego, dla officerów kawaleryi lekkiey, podług której w czasie woyny postępować powinni, tłum. W. Chrzanowski, Paryż 1834.

44 J. Wimmer, dz. cyt., s. 327.

45 Tamże, s. 339; K. Bucholc-Srogosz, dz. cyt., s. 83.

46 B. Pawłowski, Manewry pod Gołębiem w roku 1791, [w:] tenże, Od konfederacji barskiej do powstania styczniowego. Studia z historii wojskowości, Warszawa 1962, s. 55-56; L. Ratajczyk, dz. cyt., s. 309-314; Z. Walter-Janke, Artyleria koronna w obronie niepodległości Polski 1792-1794, przygotował do druku J. Ziółek, Lublin 1999, s. 99-100; M. Wagner, Obóz wojsk koronnych pod Bracławiem w latach 1791-1792, „Wschodni Rocznik Humanistyczny”, (Siedlce) 2004, t. I, s. 61-62; A. Michalski, Obóz wojskowy pod Gołębiem w 1791 roku, [w:] Studia Historyczno-Wojskowe, t. III: Armia i społeczeństwo, red. T. Ciesielski, Zabrze 2009, s. 266-294.

47 T. Ciesielski, dz. cyt., s. 321, 397. Szerzej na temat Artykułów hetmańskich zob. T. Srogosz, Żołnierz swawolny. Z dziejów obyczajów armii koronnej w XVII wieku, Warszawa 2010, s. 82-107.

48 J. Muszyński, Przestępstwo wojskowe a przewinienie dyscyplinarne w polskim prawie wojskowym, Warszawa 1967, s. 112; W. Organiściak, Kodeksy wojskowe w Polsce roku 1775, Katowice 2001; M. Czyżak, Odrębność polskiego prawa karnego wojskowego wobec prawa karnego powszechnego, Warszawa 2010, s. 28-29; D. Szpakowski, dz. cyt., s. 49-51.

49 Sąd Kryminalny Wojskowy opierał się na Artykułach Wojskowych, a w razie braku stosownych przepisów na rozporządzeniach Rady Najwyższej Narodowej. Na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego równolegle z Sądem Kryminalnym funkcjonowały tzw. sądy subordynacyjne. Przed pierwszymi stawali cywile, a przed drugimi wojskowi oskarżeni o zdradę. Zob. M. Czyżak, dz. cyt., s. 29-30.

50 B. Szyndler, „Z ziemi włoskiej do Polski”. Historia legionów polskich 1797-1807, Warszawa 2008, s. 15-23.

51 Wimmer stwierdził, że legioniści, którzy po 1806 r. powrócili do kraju (tj. na ziemie Księstwa Warszawskiego), przynieśli ze sobą nie tylko znajomość nowoczesnej taktyki i administracji wojskowej, ale również „demokratyczne metody postępowania z żołnierzem, w którym każdy z nich widział walczącego o te same ideały brata”. Zob. J. Wimmer, dz. cyt., s. 400, 410.

52 Tamże, s. 419.

53 Tamże, s. 419-420; G. Zych, Rok 1807, Warszawa 1958, s. 129-134; tenże, Armia…, s. 42; J. Muszyński, dz. cyt., s. 112; L.A. Sułek, Wojskowy kodeks karny w armii Księstwa Warszawskiego, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1982, t. XXV, s. 182-184; M. Czyżak, dz. cyt., s. 30-31.

54 G. Zych, Armia…, s. 42; L.A. Sułek, Wojskowy kodeks karny…, s. 184.

55 A. Fredro, dz. cyt., s. 135; L.A. Sułek, Wojskowy kodeks karny…, s. 184-185.

56 AGAD, ZDP, sygn. 455; A. Fredro, dz. cyt., s. 135-143; G. Zych, Armia…, s. 43.

57 L.A. Sułek, Wojskowy kodeks karny…, s. 181-182. Ze względu na szerokie stosowanie kary śmierci Artykuły Wojskowe już w 1808 r. uznawane były za niedostosowane do warunków pokojowych oraz do tradycji polskich. Z tego względu podjęto próbę opracowania oryginalnego zbioru praw proceduralnych i materialnych. Ustawy Wojskowe nie weszły jednak w życie ze względu na opóźnienia powstałe w czasie ich redakcji oraz klęskę 1812 r. Zob. tamże, s. 185-188.

58 Żołnierze armii Księstwa Warszawskiego, cierpiący z powodu niewypłacalnego żołdu i braku żywności w magazynach, nierzadko „rolnikowi zaglądali głęboko do garnka i do brogu, a wszelki opór pociągał za sobą niebezpieczeństwo osobiste”. Dlatego też częste były różnego rodzaju ekscesy żołnierskie – na jedne oficerowie patrzyli przez palce, a inne (jeżeli tylko nie było oficjalnej skargi) karano bez sądu, wewnątrz korpusu. Zob. A. Fredro, dz. cyt., s. 138-140.

59 Informacja o wymierzeniu kar cielesnych żołnierzom znajduje się m.in. w piśmie gen. bryg. M. Grabowskiego do gen. bryg. S. Fiszera, w sprawie dymisji kpt. Ignacego Suchorzewskiego, z 10. pp. Został on wcześniej ukarany aresztem przez komendanta placu Gdańska (gen. Grabowskiego) za „bicie kijami żołnierzy”. Zob. Grabowski do Fiszera, Gdańsk 7 XI 1809 r., BPAU, Teki Janusza Staszewskiego, rkps 8797, t. V, k. 32. Na temat stosowania wobec żołnierzy „biegu przez rózgi” informacja znajduje się również w pamiętniku A. Białkowskiego, Wspomnienia starego żołnierza, wyd. 2, Gdynia 2003, s. 112-113.

60 J. Wimmer, dz. cyt., s. 418.

61 J. Grobicki, Rozwój i dzieje kawalerii Księstwa Warszawskiego, „Przegląd Kawaleryjski” 1934, t. XI, s. 404-405; J. Pachoński, Polska sztuka wojenna w latach 1807-1815, „Myśl Wojskowa” 1966, nr 4, s. 76-77; G. Zych, Armia…, s. 211.

62 B. Gembarzewski, Wojsko Polskie. Księstwo Warszawskie 1807-1814, Warszawa 1905, s. 146; G. Zych, Armia…, s. 36-37, 48-49, 212.

63 AGAD, ARS, sygn. 339, k. 59; DzPKW, t. I, Warszawa 1810, s. 48-54, 116-117; DzPKW, t. IV, Warszawa 1812, s. 159-161; B. Gembarzewski, Wojsko Polskie. Księstwo…, s. 285-289.

64 DzPKW, t. I, s. 48-53; G. Zych, Armia…, s. 24-25.

65 L.A. Sułek, Dezercja z wojska Księstwa Warszawskiego (lata 1807-1813), „Kwartalnik Historyczny” 1988, t. XCL, s. 192; tenże, Dezercja z wojska Księstwa Warszawskiego, [w:] Dwustulecie utworzenia Księstwa Warszawskiego 1807-2007. Teka Komisji Historycznej, t. IV, red. J. Ziółek, Lublin 2007, s. 51. Odnośnie do praw przeciw dezerterom obowiązujących w Księstwie Warszawskim zob.: AGAD, ZDP, sygn. 449; DzPKW, t. I, s. 255-256; tamże, t. IV, s. 119-132.

66 I. Lubowiecki, Pamiętniki, oprac. N. Kasparek, Lublin 1997, s. 55, 92; M. Trąbski, Kawaleria Królestwa Polskiego 1815-1830, Warszawa 2011, s. 261-267.

67 A. Fredro, dz. cyt., s. 130-135; G. Zych, Armia…, s. 34-37; W. Tokarz, Armja Królestwa Polskiego (1815-1830), Piotrków 1917, s. 21-22, 164.

68 Cyt. za: W. Tokarz, Armja…, s. 22.

69 M. Mochnacki, Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i 1831, oprac. S. Kieniewicz, t. I, Warszawa 1984, s. 166-169; S. Barzykowski, Historya powstania listopadowego, oprac. Aër [A. Rzążewski], t. I, Poznań 1883, s. 90; A. Sokołowski, Dzieje powstania listopadowego 1830-1831, Wiedeń 1907 [reprint: Poznań 2002], s. 5-6; A. Śliwiński, Powstanie listopadowe, Warszawa 1930, s. 14, 18; K. Groniowski, J. Skowronek, Historia Polski 1795-1914, Warszawa 1977, s. 57; J.A. Gierowski, Historia Polski 1764-1864, Warszawa 1986, s. 163-164; M. Kukiel, Dzieje Polski porozbiorowe (1795-1921), Londyn 1993, s. 172-173; tenże, Zarys historii wojskowości w Polsce, Londyn [1993], s. 241; S. Kieniewicz, Historia Polski 1795-1918, Warszawa 1997, s. 75; L. Podhorecki, Historia Polski i powszechna 1796-1939, Warszawa 1997, s. 42; H. Dylągowa, Historia Polski 1795-2000, Lublin 2000, s. 27, 29; K. Olejnik, Dzieje oręża polskiego, Toruń 2004, s. 120-121. Zob. też: T. Haładyj, Ryneczek na Wałach Lewych, „Gazeta Wyborcza”, Częstochowa 26 V 2010, wydanie internetowe [29 V 2010] – „Wielki Książę Konstanty […] wprowadził niezwykle surową dyscyplinę w armii. Gwałty i zniewagi, których dopuszczał się względem żołnierzy, tylko w okresie pierwszych czterech lat jego władztwa doprowadziły do 49 samobójstw. Zaciekle zwalczał polskie ruchy niepodległościowe, łamiąc przy tym postanowienia konstytucji Królestwa. Polacy powszechnie go nienawidzili”.

70 M. Trąbski, Kawaleria Królestwa…; R. Łoś, Artyleria Królestwa Polskiego 1815-1831, Warszawa 1969.

71 J. Wimmer, dz. cyt., s. 453-475.

72 W. Tokarz, Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1930, II wyd. Warszawa 1993; M. Tarczyński, Generalicja powstania listopadowego, wyd. 2, Warszawa 1988; T. Strzeżek, Kawaleria Królestwa Polskiego w powstaniu listopadowym – mobilizacja i podstawy funkcjonowania w wojnie, Olsztyn 2006.

73 Niemal codziennie wydawane były Rozkazy Dzienne mutacyjne – informujące o awansach oficerów, zmianach przydziału, karach itp., oraz Rozkazy Dzienne policyjne – omawiające manewry, inspekcje, zmiany w regulaminach, a także wyroki sądów wojennych. Co ważne, tylko te drugie były numerowane od 1819 r.

74 Przepisy frontowej służby dla artylleryi pieszey, t. I, Warszawa 1824; Przepisy frontowej służby dla jazdy. Szkoła szwadronu, Warszawa 1818; Przepisy frontowej służby dla jazdy. Szkoła pułku, Warszawa 1819; Przepisy musztry i manewrów piechoty stosownie do rozkazu Jego Cesarzewiczowskiej Mości Wielkiego Xiążęcia Konstantyna ułożony, Warszawa 1815; Przepisy obrotów liniowych dla piechoty, Warszawa 1820; Szkoła żołnierza konnego z Rozkazu Jego Cesarzewiczowskiej Mości Wielkiego Xięcia Konstantyna dla jazdy polskiej wydana, Warszawa 1823; Zasady nauki artylleryi z Rossyiskiego na Polski język przetłómaczone przez J. Kosińskiego, kapitana artylerii konnej Gwardii, Warszawa 1820; Zasady ogólne nauki i ćwiczeń dla batalionów saperów i pontonierów przez Jego Cesarską Mość w dniu 19 sierpnia 1818 roku zatwierdzone, z rossyiskiego na polski język przez porucznika Charczewskiego przełożone, Warszawa 1821; Zasady rozstawienia dział czyli użycie artylleryi z Woyskiem w polu, z niemieckiego na język oyczysty przez Karola Stolzmana Porucznika Artylleryi przełożone, Warszawa 1826.

75 [K. Decker], Zdania o tegoczesnym wojowaniu. Dzieło pruskiego majora… ułożone według uwag francuskiego jenerała Rogniat i rękopisma, wykładanego w Berlinie oficerom Głównego Sztabu, z niemieckiego przełożył Antoni Wroniecki podpułkownik, krzyża Polskiego Kawaler, Warszawa 1828; tenże, Mała wojna według tegoczesnego sposobu wojowania, czyli o użyciu wszystkich trzech broni w małej wojnie, przełożone z niemieckiego przez M. L., byłego oficera Wojska Polskiego, Warszawa 1828.

76 O służbie garnizonowej czyli o obluzie, wartach i tam dalej, Warszawa 1824; Prawidła dla żołnierzy, jak mają sprawować się na służbie i w chwilach od niey wolnych, zachowując przyzwoitą postawę, Warszawa 1826; Urządzenie kwaterunku. Wyciąg z Kodeksu Administracyjnego przez Komitet Woyskowy w R. 1815 wydany, Warszawa 1815; Urządzenie służby wewnętrznej koszar wojskowych, Warszawa 1820; Urządzenie służby wewnętrznej, co się tycze Rapportów, Dymissyi, Urlopów, Przyjęcia do Inwalidów i Weteranów, Retretów i Reformów, Postąpienia na wyższy Stopień, Małżeństw i innych formalności, Warszawa 1815.

77 Kodex kryminalny dla Wojska Polskiego, Warszawa 1815; Prawo karzące wojskowe wypisane z księgi praw pod tytułem Le Guide des juges militaires przez Xawerego Krysińskiego audytora generalnego Woysk Polskich przełożone, Warszawa 1824; Przepisy powinności, porządku i karności dla Wojska Polskiego, Warszawa 1815.

78 Listy gen. Jana Krukowieckiego do żony Heleny, BUW, rkps 542.

79 [I.A. Komorowski], Wspomnienia podchorążego z czasów w. x. Konstantego, Lwów 1863; [J. Patelski], Wspomnienia wojskowe… z lat 1823-1831, oprac. B. Gembarzewski, Wilno 1914; [J. Ręczyński], Moja wojaczka 1825-1831. Z notatek, szkiców i wspomnień…, Lwów 1908; [R. Wybranowski], Pamiętniki jenerała…, t. I, Lwów 1882.

80 Pamiętnik Franciszka Bogorii Miecznikowskiego, BOssol., rkps 9590/I; Pamiętników majora Antoniego Rozwadowskiego część druga 1814-1818; Pamiętnik służby wojskowej Erazma Rozwadowskiego 1825-1831, tamże, rkps 7977/II; [J. Dwernicki], Pamiętnik jenerała…, wyd. L. Plagowski, Lwów 1870; W. Goczałkowski, Wspomnienia lat ubiegłych, t. I, Kraków 1862; [N. Sierawski], Pamiętnik… oficera konnego pułku gwardii za czasów w. ks. Konstantego, z przedmową S. Smolki, Lwów 1907; L. Szumski, Wspomnienia o trzecim pułku ułanów byłego Wojska Polskiego, Kraków 1892; [W. Zamoyski], Jenerał Zamoyski 1803-1868, t. I: 1803-1830, Poznań 1910.

81 [K. Horoch], Pamiętnik… kapitana kwatermistrzostwa wojska polskiego, [Lwów 1882]; S. Jabłonowski, Wspomnienia o bateryi pozycyjnej artyleryi gwardyi królewsko-polskiej, Kraków 1916; J. Jaszowski, Pamiętnik dowódcy rakietników konnych, oprac. J. Łojek, Warszawa 1968; [K. Kołaczkowski], Wspomnienia jenerała…, ks. II-III, Kraków 1898-1900.

82 [M. Dobrzycki], Pamiętnik… (Więzienie w Zamościu i w Górze Kalwarji), oprac. J. Radomiński, Lwów 1875.

83 J.U. Niemcewicz, Pamiętnik z lat 1820-1828, BJ, rkps Przyb. 117/75; T. Lipiński, Zapiski z lat 1825-1831, oprac. K. Bartoszewicz, Kraków 1883; [J.U. Niemcewicz], Pamiętniki… 1809-1820, t. II: 1813-1820, wstęp J.I. Kraszewski, Poznań 1871.

ROZDZIAŁ I
NACZELNY WÓDZ
WOJSKA POLSKIEGO
I JEGO ARMIA

1. WIELKI KSIĄŻĘ KONSTANTY
JAKO NACZELNY WÓDZ WOJSKA POLSKIEGO

Wielki książę Konstanty był człowiekiem o skomplikowanym charakterze – prawdziwym enfant terrible swojego czasu¹. Wpływ na to miała niewątpliwie atmosfera dworskich intryg, która otaczała go od wczesnego dzieciństwa oraz wpływ despotycznej babki – Katarzyny II, i niezrównoważonego ojca – Pawła I. Cesarzowa planowała, że Konstanty zostanie władcą imperium bizantyjskiego, odrodzonego za pomocą rosyjskiego oręża – dlatego wielki książę otrzymał imię nie będące wcześniej używane w rodzinie Romanowów, a w jego otoczeniu pojawili się Grecy. Jednakże przeznaczenie kierowało go gdzie indziej – nie na Bałkany, lecz nad Wisłę. Trzykrotnie osoba w. ks. Konstantego wymieniana była w czasie dyskusji na temat objęcia tronu polskiego – w 1787 r. podczas spotkania Stanisława Augusta z Katarzyną II w Kaniowie, w 1792 r. po przegranej przez Rzeczypospolitą Obojga Narodów wojnie z Rosją i w 1807 r. w czasie francusko-rosyjskich pertraktacji pokojowych w Tylży. Za każdym jednak razem, ze względu na rację stanu, władcy Rosji (Katarzyna II, a później Aleksander I) odrzucali te oferty².

Z kolei ojciec zaszczepił w nim zamiłowanie do soldateski – przede wszystkim w wydaniu koszarowym. Miało to daleko idące konsekwencje, gdyż w. ks. Konstanty, jako młodszy brat następcy tronu cesarskiego w. ks. Aleksandra, swoją przyszłość wiązał z wojskiem. Ostatecznie w 1815 r. objął stanowisko Naczelnego Wodza Wojska Polskiego, stając się nieformalnym rządcą Królestwa Polskiego – konstytucyjnym królem był jego brat Aleksander I (a następnie Mikołaj I), natomiast namiestnikiem królewskim gen. Józef Zajączek.

Wielki książę Konstanty urodził się 8 maja (27 kwietnia starego stylu) 1779 r. w Carskim Siole. Dzieciństwo upłynęło mu u boku starszego brata na dworze cesarzowej Katarzyny II – w Petersburgu i w Carskim Siole. Wychowaniem obu wielkich książąt zajmowali się m.in. cesarski generał-adiutant hr. Mikołaj Sałtykow, szwajcarski filozof i pedagog Fryderyk La Harpe, pop Andrzej Samborski, Jefim Wojtiachowski, płk. Karol Massoni i baron Karol Magnus Osten-Sacken oraz Grek – Grzegorz Bałdani. Wykładnią dla nich miała być Instrukcja ułożona przez samą cesarzową. Sałtykow miał sprawować ogólny nadzór nad pozostałymi „nauczycielami”, a po osiągnięciu przez wielkich książąt odpowiedniego wieku zająć się kwestiami wychowania wojskowego. Faktycznym jednak kierownikiem edukacji stał się La Harpe. Starał się on przekazać przyszłemu cesarzowi Rosji – Aleksandrowi i dziedzicowi Bizancjum – Konstantemu wiedzę z zakresu historii i przyrody, a przede wszystkim liberalnej filozofii. Uczył ich także języka francuskiego. Samborski, który w czasie pobytu w Londynie upodobnił się z wyglądu i zachowania do duchownych protestanckich (zgolił zarost i ubierał się w surdut, a do tego ożenił się z Angielką), miał nad wielkimi książętami pieczę duchową i uczył ich języka angielskiego. Języka niemieckiego uczył ich syn pastora Groota, rosyjskiego (początkowo zaniedbywanego) pisarz Michał Murawjow, a w tajniki greki Konstantego wprowadzał Bałdani. Poza tym fizyki uczył Aleksandra i Konstantego – Kraft, biologii – Pallas, a matematyki i historii wojskowości – Wojtiachowski³.

La Harpe nie odniósł większych sukcesów w dziedzinie wychowania młodszego z wielkich książąt, gdyż był on krnąbrnym uczniem (w odróżnieniu od Aleksandra) – po latach przyznawał to sam Konstanty⁴. Za to wojsko pasjonowało go od najmłodszych lat. Upodobanie do soldateski odziedziczył on po ojcu, który przed objęciem tronu cesarskiego w swojej rezydencji w Gatczynie utrzymywał 2 400 żołnierzy. Ta prywatna armia umundurowana i wyszkolona była na wzór pruski, gdyż w. ks. Paweł był zafascynowany dokonaniami Fryderyka II. Gatczyńscy żołnierze poddawani byli również brutalnej dyscyplinie, a w. ks. Konstanty niejednokrotnie był świadkiem wymierzania im kar cielesnych. Nie tylko go to nie odstręczało, ale (podobnie jak Aleksander) uważał taką formę utrzymywania dyscypliny za niezbędny warunek dobrego wyszkolenia wojska. Nabrał też wówczas „koszarowych manier” – stał się grubiański i skłonny do przesadnej srogości⁵.

W wieku 16 lat wielki książę został mianowany oficerem w korpusie gwardii cesarskiej i otrzymał do swojej dyspozycji kompanię 85 żołnierzy z pułku izmaiłowskiego. Podobnie jak jego ojciec, Konstanty z zamiłowaniem przechodzącym w pasję musztrował swoich podkomendnych, starając się wyćwiczyć ich perfekcyjnie. „Żołnierz jest tylko maszyną – mawiał – i musi wykonywać bezzwłocznie każdy rozkaz”⁶. W myśl tego założenia bezwzględne posłuszeństwo było cechą dobrego żołnierza.

Po wstąpieniu ojca na cesarski tron w. ks. Konstanty szybko obejmował kolejne godności w armii. Najpierw otrzymał szefostwo izmaiłowskiego pułku lejbgwardii, następnie został mianowany generał-inspektorem kawalerii, a w końcu szefem I Korpusu Kadetów. Należy zaznaczyć, że wielki książę skrupulatnie wypełniał swoje obowiązki. Osobiście musztrował pułk gwardii, dokonywał jego przeglądów i komenderował zmianą wart, zwracając przy tym uwagę na każdy drobiazg. Poza tym układał regulaminy służby wewnętrznej i plany zajęć dla kadetów. Po objęciu funkcji inspektora kawalerii często wyjeżdżał na Ukrainę w celu przeprowadzenia inspekcji w stacjonujących tam pułkach jazdy. Miał też wkład w zorganizowanie nowej formacji kawalerii w strukturach armii rosyjskiej – ułanów. Od 1803 r. był szefem pułku ułańskiego Jego Cesarskiej Wysokości Cesarzewicza i Wielkiego Księcia Konstantego, późniejszego pułku ułanów lejbgwardii⁷.

Wielki książę Konstanty brał również udział w wojnach, jakie Rosja toczyła na przełomie XVIII i XIX w. z republikańską, a następnie napoleońską Francją. Pierwszą kampanię odbył w 1799 r. u boku feldmarsz. Aleksandra Suworowa, wodza sił II koalicji antyfrancuskiej na Płw. Apenińskim. Wielki książę przebywał tam w charakterze ochotnika bez przydziału, przy korpusach gen. Andrzeja Rozenberga i gen. Piotra Bagrationa. Wziął udział w wielu potyczkach i kilku bitwach, w tym pod Novi (15-16 VIII 1799 r.), za którą otrzymał oficjalną pochwałę od Suworowa. Próbując się wykazać, w. ks. Konstanty częściej jednak otrzymywał reprymendy, gdyż działał impulsywnie i bez zastanowienia – odwagą zastępował brak wiedzy z zakresu taktyki i teoretycznego przygotowania do dowodzenia w polu. Przynosiło to początkowo opłakane skutki, gdyż dowodzone przez niego oddziały ponosiły duże straty, a on sam narażał się na niebezpieczeństwo⁸.

Wielki książę wyróżniał się nie tylko osobistą odwagą, ale także wytrzymałością na trudy wojny, które znosił na równi ze swoimi podkomendnymi. Zaskakiwał również dbałością o żołnierzy. O ile w garnizonie petersburskim był bezwzględnym służbistą, poniewierającym ludźmi za byle uchybienie, to w polu dbał nie tylko o własnych żołnierzy, ale nawet o jeńców francuskich. Zyskał sobie tym szacunek tak jednych, jak i drugich⁹.

Dzięki doświadczeniu zdobytemu pod komendą Suworowa w. ks. Konstanty stał się kompetentnym dowódcą polowym – w bitwie pod Austerlitz (2 XII 1805 r.) sprawnie komenderował gwardią, dzięki czemu ocalił ją z pogromu. W następnych kampaniach – w roku 1807 oraz w latach 1813-1814 – ponownie komenderował korpusem gwardii, dając się poznać jako dobry organizator i dowódca dbający o potrzeby swoich żołnierzy (np. wyżywienie w trudnych warunkach kampanii zimowej), ale jednocześnie dążący do utrzymania nienagannego porządku, nawet w warunkach polowych. Często brał udział w dyskusjach sztabowych, ale rzadziej angażował się w czasie bitew. Jednakże jeżeli już to czynił, jego manewry okazywały się bardzo skuteczne – tak było w trakcie drugiego dnia bitwy pod Lipskiem (18 X 1813 r.) i pod Fère-Champenoise (25 III 1814 r.)¹⁰. W tym okresie był pod „urokiem” kunsztu wojskowego Napoleona. Co najmniej dwukrotnie (w 1807 r. po bitwie pod Frydlandem i w 1812 r. po oddaniu Moskwy) Konstanty doradzał Aleksandrowi I zawarcie pokoju z Francją, uznając, że armia rosyjska nie jest w stanie pokonać Wielkiej Armii¹¹.

Nowy etap w życiu w. ks. Konstantego rozpoczął się 9 kwietnia 1814 r., kiedy cesarz Aleksander I wyznaczył go na dowódcę Wojska Polskiego¹². Kilka dni wcześniej (4 kwietnia), jeszcze przed abdykacją Napoleona, dowódca 1. pułku szwoleżerów-lansjerów gwardii gen. Wincenty hr. Krasiński uzyskał od Cesarza Francuzów zgodę na zwrócenie się do cesarza Rosji z prośbą o roztoczenie opieki nad polskimi oddziałami znajdującymi się we Francji¹³.

Z zadaniem nawiązania rokowań z Aleksandrem I wysłani zostali początkowo dwaj oficerowie szwoleżerów gwardii: płk Wincenty Szeptycki i szef szwadronu Benedykt Zielonka, a następnie dowódca brygady kawalerii gen. Zygmunt Kurnatowski. Cesarz Rosji w rozmowach z polską delegacją (7 i 9 kwietnia) komplementował generałów i z szacunkiem wyrażał się o wojsku Księstwa Warszawskiego. Zgodził się objąć opieką polskie oddziały i pozwolił na ich powrót do kraju (tym samym zaakceptował 19. punkt abdykacji Napoleona)¹⁴. Prawdopodobnie wówczas też ogłosił swojego brata dowódcą polskich oddziałów¹⁵. Szefem sztabu przy boku w. ks. Konstantego został gen. bryg. Józef Toliński¹⁶.

Uzyskawszy od cesarza Aleksandra I powyższe zapewnienia, 14 kwietnia gen. W. Krasiński przyprowadził polskie oddziały do obozu sprzymierzonych w Saint Denis pod Paryżem. Skoncentrowano tam: 1. pułk szwoleżerów-lansjerów gwardii, 3. pułk eklererów gwardii, 7. pułk szwoleżerów-lansjerów, 1. i 2. pułk ułanów, pułk krakusów, pułk piechoty Legii Nadwiślańskiej, dwie baterie artylerii (pieszą i konną) oraz kompanię weteranów, oddział saperów i pododdział żandarmerii¹⁷. W Le Mans, pod komendą gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, znajdowały się w tym czasie cztery kompanie gwardii honorowej, sformowane z oficerów nadliczbowych oraz większość polskiej generalicji¹⁸.

Wielki książę Konstanty początkowo starał się postępować z Wojskiem Polskim w sposób łagodny. Demonstracyjnie wychwalał jego waleczność, komplementował generalicję, a na przeglądach chwalił postawę żołnierzy. Pierwszą ku temu okazję miał 24 kwietnia, podczas rewii polskich oddziałów na równinach pod Saint Denis. Oficjalnie, jako ich dowódca, prezentował wówczas oddziały cesarzowi Aleksandrowi I – sztab złożony z 15 generałów dywizji i 35 generałów brygady oraz 4 700 oficerów i żołnierzy, z około 5 800 znajdujących wtedy we Francji. Najpierw oddziały wykonały szereg manewrów („niby egzamin”), a następnie defilowały przez cesarzem Rosji¹⁹. Polscy żołnierze zachwycili swoją postawą zarówno Aleksandra, jak i Konstantego – w większości byli to weterani, od lat stanowiący najlepszą część Wielkiej Armii, którzy w kampaniach 1812, 1813 i 1814 r. niejednokrotnie udowodnili swoją wartość²⁰.

Po przeglądzie cesarz zwrócił się do otaczających go oficerów, oświadczając: „Przyjąłem święte i uroczyste zobowiązanie się pracować dla waszego szczęścia”²¹. Deklaracja ta była krokiem w kierunku pozyskania zaufania polskiej generalicji, która z kolei cieszyła się zaufaniem narodu. Temu też służyły bankiety, na których (np. na obiedzie u gen. W. Krasińskiego) Aleksander I pił zdrowie „mężnego Wojska Polskiego”, a w. ks. Konstanty wznosił toast „a la sante de la brave nation polonaise”²².

Co charakterystyczne, w. ks. Konstanty w Rozkazach dziennych z 1814 r., kierowanych do polskich oddziałów, czy też do oficerów, podpisywał je – Konstanty wielki książę Rosji („Constantin Grand Duc de Russie”)²³. W tym samym jednak czasie w artykułach zamieszczanych w polskiej prasie (np. „Gazecie Warszawskiej”) określano go już od czerwca 1814 r. Naczelnym Wodzem Wojska Polskiego²⁴. Omijanie tytulatury „Naczelny Wódz Wojska Polskiego” w oficjalnych pismach wynikało zapewne z przyczyn politycznych – nadal istniało Księstwo Warszawskie, którego władcą był król saski Fryderyk August I. To właśnie jemu, znajdującemu się w „areszcie domowym” pod kontrolą sprzymierzonych, Wojsko Polskie formalnie podlegało, a żołnierzy wiązała z nim przysięga wierności.

Po przybyciu do Warszawy w. ks. Konstanty szybko zaczął krytykować zastane w polskich oddziałach porządki, a przede wszystkim wpływ epoki napoleońskiej na dyscyplinę²⁵. W jednym z listów z początku 1815 r. księżna Helena Radziwiłłowa wspominała: „Wielki książę przeklina swój urząd. Codziennie gromi: «Et fait des cartades, ne pouvant dompter les têtes polonaies ni les plier aux minutes militaies»”²⁶.

Podporządkowanie Wojska Polskiego w. ks. Konstantemu nie wzbudziło wśród żołnierzy entuzjazmu. Wręcz przeciwnie, już na samym początku pojawiły się obawy związane z cechami jego charakteru: porywczością i despotyzmem²⁷. Wielki książę był bardzo wyczulony na punkcie przestrzegania porządku służbowego, a wszelkie niedociągnięcia pod tym względem uważał za brak subordynacji – żołnierze zawsze powinni być posłuszni swoim przełożonym i odnosić się do nich z szacunkiem. Dbający o zachowanie hierarchii Naczelny Wódz zakazał żołnierzom szeregowym, podoficerom, a nawet podchorążym uczęszczać do teatrów, na bale publiczne, do kawiarni, jeździć po mieście dorożkami, a nawet spacerować po Ogrodzie Saskim („psom, Żydom i niższej randze” wstęp był tam zakazany)²⁸. Odnośnie do swojej osoby wymagał oznak poważania nie tylko ze strony wojskowych, ale i cywilów (wszak był bratem cesarza Rosji i króla Polski). Na widok pędzącego ulicami Warszawy kocza zaprzężonego w cztery konie w poręcz, a w nim postaci w kapeluszu z wielkim pióropuszem, należało zatrzymać się i stanąć do przejeżdżającego frontem – oficerowie powinni zasalutować, a niższe szarże i cywile zdjąć nakrycie głowy (furażerkę lub kapelusz)²⁹.

Prawdziwą jednak zmorą dla napoleońskich wiarusów stały się przeglądy i parady. Żołnierze ci, dotychczas znający dobrze służbę polową, a nieprzymuszeni do musztry formalnej, zostali nagle postawieni w odwrotnej sytuacji. Wielki książę wymagał perfekcji w marszu i w obrotach, tak od pojedynczych żołnierzy, jak i od całych oddziałów. Nie uznawał żadnych niedokładności i uchybień, nawet jeżeli wynikały ze złego stanu zdrowia żołnierzy³⁰. W najgorszej pod tym względem sytuacji znajdował się garnizon stołeczny, często kontrolowany, codziennie odbywający uroczyste zmiany wart oraz uczestniczący we wszystkich uroczystościach państwowych i kościelnych³¹.

W pamiętnikach polskich oficerów pojawia się też zarzut nietolerowania przez wielkiego księcia orderu Legii Honorowej, noszonego przez wielu oficerów i żołnierzy. Naczelny Wódz miał nawet z tego powodu krytykować wyszkolenie oddziałów, w których oni służyli³². Należy jednak pamiętać, że „ozdoba”, z której tak dumni byli polscy weterani wojen napoleońskich, w. ks. Konstantemu kojarzyć się mogła z najazdem Wielkiej Armii na Rosję w 1812 r. oraz jego konsekwencjami: grabieżami i zniszczeniami³³. Poza tym mógł on traktować noszenie tego orderu jako manifestację przywiązania do poprzedniej epoki. Dlatego w 1815 r. część oficerów, zwłaszcza generalicja, zaprzestała obnoszenia się z Legią Honorową, poprzestając na polskim Krzyżu Wojskowym. Co ciekawe, pomimo iż niemal wszyscy oficerowie otrzymali Virtuti Militari w epoce napoleońskiej, brak jest informacji o negatywnym odbiorze tego orderu przez w. ks. Konstantego. Wydaje się też, że z czasem Naczelny Wódz oswoił się z widokiem oficerów „ozdobionych” orderem Legii Honorowej i większość z nich nosiła go przez cały omawiany okres³⁴.

Niestety, postępowanie wielkiego księcia doprowadzało w 1815 r. do objawów niezadowolenia w wojsku – wzmogły się dezercje żołnierzy, którzy szukali schronienia w Prusach i w Austrii, oraz dymisje składane przez oficerów³⁵. Na taki demonstracyjny krok zdecydowali się m.in. generałowie: Józef Chłopicki, Karol Kniaziewicz, Zygmunt Kurnatowski czy płk Wincenty Szeptycki. Konstanty chciał jednak zatrzymać doświadczonych i szanowanych przez podwładnych dowódców, często więc starał się ich odwieść od tej decyzji i stać go było nawet na przeproszenie obrażonych oficerów. Część z nich pozostała w służbie (Kurnatowski, Szeptycki), wielu jednak uznawało, iż nie może dalej wypełniać swoich obowiązków, bez narażenia się na publiczne zniewagi³⁶.

Wypada podkreślić, że postępowanie wielkiego księcia związane było z cechami jego charakteru. Łatwo wpadał w gniew, który przechodził często w niekontrolowaną furię. Znieważał wtedy publicznie oficerów i odsyłał ich do aresztu – niekiedy efektem tego bywały samobójstwa³⁷. Należy jednak stwierdzić, że sprawa samobójstw w korpusie oficerów Wojska Polskiego została „rozdmuchana” przez niektórych pamiętnikarzy i późniejszych historyków. Najczęściej pisze się o 50 oficerach, którzy mieli sobie odebrać życie z powodu zniewag, jakie ich spotkały ze strony Naczelnego Wodza. Taką liczbę podał w swoich pamiętnikach Julian Ursyn Niemcewicz. Dokładnie pisze on: „Od czasu jak wielki książę objął nad wojskiem naszem komendę [czyli od 1814 do 1819 r.], 49 oficerów odebrało sobie życie, nie mogąc znieść upodlenia i nędzy”³⁸. Niemcewicz wymienia jednak tylko jedno nazwisko – por. Wieckiego, oficera piechoty, który z tego powodu zastrzelił się po paradzie³⁹.

W innych pamiętnikach znajdujemy pięciu wymienionych z nazwiska oficerów. Brzeziński, Herman i bracia Trębińscy (oficerowie 3. ppl?) mieli odebrać sobie życie w 1816 r., z powodu upokorzenia dwóch z nich przed frontem własnego oddziału. Najgłośniejsze było jednak samobójstwo por. Michała Wilczka, adiutanta gen. W. Krasińskiego, jednego z najdzielniejszych żołnierzy z czasów wojen napoleońskich. Miał on odebrać sobie życie w proteście przeciw uległej postawie polskich generałów wobec zachowania w. ks. Konstantego⁴⁰.

O bez mała masowych samobójstwach, w pierwszych latach służby pod rozkazami wielkiego księcia, donosi też por. Antoni Rozwadowski, służący w 1. pułku strzelców konnych. W pamiętniku stwierdza on, że w 1815 r. życie odebrało sobie aż 74 (sic!) oficerów, w tym czterech w jego jednostce⁴¹. Podobnie jak Niemcewicz, nie podaje on jednak żadnych nazwisk. Ze względu więc na tak niepewne podstawy, nie można z całą pewnością stwierdzić, ilu oficerów odebrało sobie życie i czy wszystkie samobójstwa były spowodowane uwłaczającymi honor działaniami Naczelnego Wodza⁴².

Próby samobójstw zdarzały się również w późniejszych latach. Informacji na ten temat ponownie dostarcza „nieoceniony” pod tym względem Niemcewicz. „Dnia 20 kwietnia 1825 r. [w. ks. Konstanty] upatrzył coś do kapitana Szkaradowskiego i w zwykłych uniesieniach popędliwości swojej, potok zelżywości wyzionąwszy na niego, kazał mu iść pod wartę. Szkaradowski, nie mogąc znieść uwłaczającej czci jego obelgi, zbliżywszy się do warty dobył szpady. Rozumiano, że chce ją oficerowi oddać, lecz on przybliżywszy się do słupa latarni, rzucił się na koniec oręża, ten jednak ześlizgnąwszy się o żebro, rany nie uczynił śmiertelną. Chciał Szkaradowski powtórzyć raz, lecz stojący na warcie żołnierz wyrwał mu oręż z ręki. Na widok krwi, również trwożliwy jak okrutny Konstanty zbladł cały. Przelękniony przybiega do ranionego i drżącym głosem «Cóżem ci uczynił?» zawołał, zaczyna ściskać, słodzić, cieszyć”⁴³. Mamy tu znakomity opis charakteru w. ks. Konstantego i wynikającego z niego sposobu postępowania.

Po kilku latach od reorganizacji Wojska Polskiego zmniejszyła się liczba dezercji żołnierzy, a dymisje oficerów ustały, co wynikało z dostosowania się wojska do wysokich wymagań Naczelnego Wodza, tak iż ten nie miał już powodów do krytykowania⁴⁴. Często zdarzały się wówczas sytuacje odwrotne, a kiedy wielki książę był zadowolony z przeglądu, potrafił okazywać to w sposób bardzo wylewny. „Ofiarą” jego zachwytu stał się kiedyś płk Piotr Szembek, dowódca 1. pułku strzelców pieszych. Otóż w. ks. Konstanty, zadowolony z doskonale przeprowadzonej parady, podbiegł do dowodzącego oddziałem Szembeka, aby mu podziękować. Ponieważ był pieszo, a pułkownik siedział na koniu, nie mógł dosięgnąć jego ramion, chwycił go za nogę i zaczął potrącać. W efekcie nieopanowanego entuzjazmu ściągnął Szembekowi z nogi but, przy czym okazało się, że pułkownik miała na stopie dziurawą skarpetę. Sam Szembek twierdził potem, kiedy przy nim z tego żartowano, że spadła mu onuczka, a poza tym miał problem z ponownym założeniem buta z długą cholewą, nie mając przy sobie potrzebnych do tego haczyków⁴⁵.

Innymi oznakami zadowolenia, jakich Naczelny Wódz nie szczędził polskim oficerom, było poklepywanie i szczypanie w policzki czy „częstowanie” cygarem wyjętym z własnych ust⁴⁶. Tego typu zachowanie w Rosji uchodziło za dowód łaski i przyjmowane było z zadowoleniem, jednakże wśród Polaków budziło niesmak.

Wielki książę Konstanty, od chwili formalnego ogłoszenia Królestwa Polskiego oraz powtórnego mianowania go Naczelnym Wodzem Wojska Polskiego przez Aleksandra I w listopadzie 1815 r., na stałe zamieszkał w Warszawie⁴⁷. Korzystał z dwóch pałaców – Belwederu w Parku Łazienkowskim i pałacu Brühlowskiego przy Ogrodzie Saskim. Początkowo pierwszy z nich miał być rezydencją letnią, a drugi zimową. Ostatecznie Belweder, gruntownie przebudowany w latach 1818-1822⁴⁸, stał się siedzibą prywatną wielkiego księcia. Od 1820 r. w. ks. Konstanty mieszkał tam ze swoją drugą żoną – polską szlachcianką (od 1820 r. księżną łowicką) Joanną Grudzińską⁴⁹. Ten „poryw serca” musiał jednak okupić zrzeczeniem się praw do następstwa tronu, jakie mu się należało z racji bezdzietności Aleksandra i starszeństwa nad pozostałymi braćmi (w. ks. Mikołaj był młodszy o 16, a w. ks. Michał o 19 lat)⁵⁰. Niejako w zamian Aleksander I nadał mu w tym samym roku dobra łowickie – oficjalnie za sprawnie przeprowadzoną reorganizację Wojska Polskiego⁵¹. Można zauważyć, że wraz z tym małżeństwem Naczelny Wódz zmienił swój stosunek do Polaków – stał się on mniej krytyczny.

Wielki książę Konstanty dzień rozpoczynał o godz. 4 lub 5 rano, w zależności od pory roku, czyli o tej samej co jego żołnierze. Najczęściej ubierał się w mundur pułku kirasjerów podolskich lejbgwardii, ze szlifami generalskimi i srebrnymi akselbantami adiutanta cesarskiego. Z kolei jeżeli wieczorem miał odbyć się bal, wówczas zakładał mundur pułku ułanów gwardii swojego imienia⁵². Codziennie rano w Belwederze meldowali się ordynansi i posyłki, czyli oficerowie, podoficerowie i żołnierze z oddziałów garnizonu warszawskiego. Wielki książę skrupulatnie dokonywał ich przeglądu, często przepytując ze znajomości regulaminu i sprawdzając ekwipunek. Następnie udawał się do pałacu Brühlowskiego, gdzie na Naczelnego Wodza czekali adiutanci z raportami od oddziałów stacjonujących w Warszawie. Stawiali się tam też ochotnicy zamierzający wstąpić do Wojska Polskiego. Naczelny Wódz zawsze uważnie wysłuchiwał raportów, zadawał pytania adiutantom, a na marginesach tekstów zapisywał uwagi. Następnie dokonywał przeglądu ochotników, decydując o ich przydziale do konkretnego oddziału⁵³.

Przed godz. 10 w. ks. Konstanty udawał się na plac Saski, gdzie dowodził odprawą wart⁵⁴. W tzw. paradzie na placu Saskim udział brały: batalion piechoty ze stałego garnizony Warszawy (na zmianę z polskiego i z rosyjskiego pułku), kompanie wyborcze pułku piechoty pełniącego roczną służbę w stolicy (od 1828 r. dwie z dwunastu kompani wyborczych znajdujących się w stolicy), pluton kawalerii (wystawiany na zmianę przez: pułki kawalerii gwardii rosyjskiej, pułk strzelców konnych gwardii królewsko-polskiej, do 1828 r. pułk ułanów stacjonujący w stolicy, baterię pozycyjną artylerii konnej gwardii lub półbaterię rakietników konnych), wszyscy starsi oficerowie znajdujący się tego dnia w Warszawie oraz po dwóch starszych sierżantów i podoficerów z kompanii wyznaczonych tego dnia na warty.

Odprawą wart dowodził major placu, a rozpoczynał ją przegląd oddziałów dokonywany przez Naczelnego Wodza. Wielki książę pozdrawiał żołnierzy po polsku lub rosyjsku, ci zaś odpowiadali „Życzymy zdrowia Waszej Cesarzewiczowskiej Mości!!”, w takim języku, w jakim odezwał się do nich Naczelny Wódz. Po powitaniu występowały przed szereg pododdziały wartownicze, wystawiane przez piechotę. Po zameldowaniu się ich dowódców i odliczeniu „cała parada ruszała” w takt muzyki wojskowej. Pododdziały obchodziły wokoło plac Saski raz lub dwa razy (w zależności od decyzji wielkiego księcia), po czym rozchodziły się do swoich odwachów. Następnie defilowali adiutanci i podoficerowie, którzy przed odejściem z placu odbierali od komendanta miasta (gen. Michała Lewickiego) obowiązujące tego dnia hasła. Następnie występowała kawaleria. Najpierw na sygnał trąbki meldowały się konne posyłki z każdego ze stacjonujących w stolicy pułków⁵⁵. Na koniec przed Naczelnym Wodzem defilował pluton jazdy, który luzował pododdział z dnia poprzedniego i od tego momentu pełnił 24-godzinną służbę jako tzw. pluton rozjazdowy, oddany pod rozkazy komendanta miasta. Kiedy w. ks. Konstanty był nie w humorze zdarzało się, że nakazywał pododdziałom wykonywać na placu różne manewry, a oficerów egzaminował przed frontem ze znajomości regulaminu, co w razie zauważonych błędów mogło się skończyć aresztowaniem. Zazwyczaj jednak parada na placu Saskim miała spokojny przebieg⁵⁶.

Po odprawie wart w. ks. Konstanty wracał do pałacu Brühlowskiego, aby zajmować się sprawami służbowymi, lub objeżdżał koszary, odwachy i inne stanowiska zajmowane w Warszawie przez wojsko, w celu sprawdzenia służby garnizonowej i wewnętrznej. W koszarach kontrolował czystość sal i próbował zupy z kotła żołnierskiego, a w szpitalu sam badał chorych – niejeden z nich ze strachu wówczas szybko wyzdrowiał. O godz. 14 wracał na obiad do Belwederu, gdzie zazwyczaj spędzał popołudnie. Wieczorem często udawał się ponownie na inspekcje posterunków garnizonu warszawskiego. Bywał też w teatrze, gdzie posiadał prywatną lożę, i na balach wydawanych z okazji pobytu w Warszawie króla lub zagranicznego dostojnika⁵⁷.

Latem Naczelny Wódz, często już przed południem, udawał się do obozu wojskowego, rozłożonego na polach pod Powązkami. Dowodził tam odprawą wart, dokonywał przeglądu oddziałów, a następnie przyglądał się musztrze. W trakcie trzy- lub czteromiesięcznej bytności wojska w obozie (od połowy czerwca do połowy września lub początku października) w. ks. Konstanty brał kilkakrotnie udział w manewrach poszczególnych oddziałów, których zwieńczeniem były wielkie manewry, w których dowodził jedną z „walczących stron”⁵⁸. Dokonywał też podróży inspekcyjnych po Królestwie Polskim, w czasie których odwiedzał różne garnizony. Podobnie jak w Warszawie, najpierw prezentowani mu byli ordynansi i posyłki, a następnie adiutant podawał raport o stanie garnizonu. Później Naczelny Wódz dokonywał przeglądu oddziału i obserwował jego musztrę, po czym dokonywał inspekcji koszar, stajni i magazynów⁵⁹.

Należy podkreślić, że w. ks. Konstantego zajmowało wszystko, co dotyczyło wojska. Znał najdrobniejsze szczegóły związane z umundurowaniem, wyposażeniem i służbą wewnętrzną podległej mu armii. Interesował się każdym detalem umundurowania i ekwipunku wojskowego oraz osobiście interweniował w razie wykrycia uchybień. I chociaż brał udział w kilku kampaniach, to właśnie te aspekty wojskowości były dla niego najważniejsze – wychodząc z założenia, że służba w wojsku składa się z tego typu szczegółów ⁶⁰. W czasie podróży po Królestwie Polskim (inspekcyjnych lub związanych z wizytami w Petersburgu) czy podczas przejażdżek po Warszawie zawsze zwracał uwagę na postawę i wygląd napotkanych żołnierzy. Niejednokrotnie przy tej okazji wykrywał różnego rodzaju niedociągnięcia służbowe lub wykroczenia dyscyplinarne. Pewnego razu nawet osobiście ujął dezertera, co nie omieszkał wykorzystać do zwrócenia uwagi Korpusowi Żandarmerii, iż to rolą tej formacji jest chwytanie zbiegów wojskowych⁶¹.

Odnośnie do metod szkolenia, wielki książę był zwolennikiem rozwiązań osiemnastowiecznych, opartych na bezwzględnym posłuszeństwie i karach cielesnych. Nie był w tym odosobniony, ponieważ w całej ówczesnej Europie nastąpił nawrót ku tego typu systemowi. Wiązało się to nie tylko z prostym potępieniem minionej epoki, ale wynikało również z braku nowoczesnych regulaminów oraz poglądu, iż żołnierz w czasie pokoju powinien być nauczony przede wszystkim dyscypliny⁶². Także wyszkolenie ogólne kadry oficerskiej w. ks. Konstanty uważał za zbędne, a nawet niebezpieczne, gdyż rodziło podejrzenia o „jakobinizm”. Od oficerów wymagał perfekcyjnej znajomości regulaminów, sprawnego komenderowania w czasie rewii i manewrów oraz porządku w służbie wewnętrznej dowodzonego oddziału⁶³. Weryfikacją wyszkolenia żołnierzy była perfekcyjnie przeprowadzona parada, dlatego też zmiany warty i przeglądy na placu Saskim stały się dla Wojska Polskiego prawdziwą szkołą, w której pod okiem Naczelnego Wodza codziennie był zdawany egzamin⁶⁴. W efekcie można mówić o wprowadzaniu do Wojska Polskiego rosyjskiej „taktyki rewiowej”, cechującej się nadrzędnością musztry, służby wewnętrznej i dyscypliny formalnej nad wyszkoleniem polowym.

Z drugiej strony, to za zgodą w. ks. Konstantego wprowadzano w Wojsku Polskim szereg innowacji nieznanych w armii rosyjskiej – w dziedzinie wyszkolenia indywidualnego (nauka pływania i fechtunku) oraz taktyki (usprawnienie w manewrowaniu formacji piechoty oraz w służbie tyralierskiej piechoty i flankierskiej kawalerii)⁶⁵. Poza tym częste i skrupulatne inspekcje prowadzone przez Naczelnego Wodza skutkowały dobrym stanem: umundurowania, oporządzenia i wyżywienia żołnierzy, koni kawalerii i artylerii, a także stajni i magazynów wojskowych. Dowódcy wiedzieli, że w razie wykrycia niedociągnięć zostaną ukarani, a informacja zostanie upubliczniona w Rozkazach Dziennych do Wojska Polskiego⁶⁶.

Wielki książę Konstanty jako Naczelny Wódz armii Królestwa Polskiego sprawował komendę nad wszystkimi rodzajami wojsk: gwardią, piechotą, kawalerią oraz artylerią i inżynierią, poprzez ich dowódców – generałów broni: Wincentego Krasińskiego (Korpus Gwardii), Izydora Krasińskiego, a następnie Stanisława Potockiego (Korpus Piechoty), Aleksandra Rożnieckiego (Korpus Kawalerii) i Maurycego Hauke (Korpus Artylerii i Inżynierów). W jego gestii znajdowała się polityka kadrowa, wyszkolenie oraz sprawy związane z uzbrojeniem i umundurowaniem. Instytucjami pomocniczymi Naczelnego Wodza były: Sztab Główny oraz Sztab Przyboczny⁶⁷.

Utworzony przez w. ks. Konstantego Sztab Główny obejmował: Szefa Sztabu, Kwatermistrzostwo Generalne i Główne Dyżurstwo. Był on początkowo pomyślany jako organ zabezpieczający operacyjne dowodzenie armią, jednak wobec przejęcia większości kompetencji Komisji Rządowej Wojny, stał się dla wojska również naczelną władzą administracyjną⁶⁸.

Szefem Sztabu Naczelnego Wodza w latach 1815-1823 był gen. bryg. Józef Toliński, a po jego śmierci pełniącym obowiązki został gen. bryg. Tomasz Siemiątkowski. W sztabie zatrudnionych było 2 generałów i 13 oficerów. Do zadań Szefa Sztabu należało uwierzytelnianie i rozsyłanie dokumentów sporządzanych w Sztabie Przybocznym Naczelnego Wodza.

Kwatermistrzem generalnym był gen. dyw. (od 1827 r. gen. artylerii) Maurycy Hauke. Był to najbardziej rozbudowany wydział Sztabu, liczący, oprócz generała komenderującego, 50 oficerów i 16 podoficerów. Kwatermistrzostwo Generalne opracowywało topografię kraju (prace pomiarowe i kartograficzne) dla władz cywilnych i wojskowych oraz na zlecenie osób prywatnych, poza tym przygotowywało plany manewrów oraz plany strategiczne (w 1829 r. Memoriał ppłk. Ignacego Prądzyńskiego na wypadek wojny Rosji z Austrią i Prusami).

Z kolei Główne Dyżurstwo zajmowało się uwierzytelnianiem awansów, dymisji i translokacji wojskowych między jednostkami, rewizją wyroków sądów wojennych i przedstawianiem skazańców do łaski. Generałem dyżurnym przez cały piętnastoletni okres był gen. dyw. Józef Rautenstrauch, któremu podlegało 20 oficerów⁶⁹.

Obok Sztabu Głównego funkcjonował jeszcze Sztab Przyboczny Naczelnego Wodza. Do jego zadań należał całokształt problematyki operacyjnej i nadzór nad wyszkoleniem wojska. Szefem tego sztabu był gen. piechoty Dymitr Kuruta, przyjaciel i najbliższy doradca wielkiego księcia. W skład sztabu wchodzili jeszcze generałowie rosyjscy, w większości służący w Korpusie Rezerwowym Gwardii: Piotr Diakow, George Fanshave, Aleksiej Gendre, Iwan Golicyn, Fryderyk Karol Nesselrode oraz baron Paweł Mohrenheim – szef kancelarii przybocznej⁷⁰. Kontrola nad wyszkoleniem Wojska Polskiego spoczywała w rękach polskich adiutantów Naczelnego Wodza: płk. (od 1828 r. gen. bryg.) Stanisława Trębickiego zajmującego się przeglądami piechoty i płk. Karola Turno nadzorującego przeglądy oddziałów kawalerii⁷¹.

Poza Wojskiem Polskim w. ks. Konstanty dowodził stacjonującymi w Warszawie od 1814 r. rosyjskimi oddziałami lejbgwardii: pułkiem grenadierów litewskich, pułkiem strzelców pieszych wołyńskich (wcześniej strzelcy gwardii fińskiej), pułkiem kirasjerów podolskich, pułkiem ułanów Jego Cesarzewiczowskiej Mości Wielkiego Księcia Konstantego (wcześniej 1. dywizjon pułku ułanów lejbgwardii), a od 1824 r. nowosformowanym pułkiem huzarów grodzieńskich⁷². Aleksander I podporządkował mu też Korpus Litewski, złożony z dwóch dywizji piechoty, brygady grenadierów i dywizji ułanów. Ten związek taktyczny sformowany został 13 lipca 1817 r. z pułków rosyjskich stacjonujących na terenie pięciu guberni zachodnich – wileńskiej, grodzieńskiej, mińskiej, wołyńskiej i podolskiej. Powoływano do niego rekrutów z dawnych ziem wschodnich Rzeczypospolitej (chłopów litewskich, białoruskich i ukraińskich), młodszą kadrę oficerską stanowiła w dużym procencie polska szlachta zamieszkująca tamte tereny, a wyższe stanowiska oficerskie obsadzali Rosjanie oraz Niemcy z Kurlandii i Inflant. Mundury żołnierzy Korpusu Litewskiego zostały upodobnione do mundurów Wojska Polskiego poprzez zamianę tradycyjnego koloru wyłogów piechoty rosyjskiej z czerwonego na żółty, a na sztandarach pojawiła się litewska Pogoń. Dwa lata później Konstanty objął również zarząd cywilny pięciu guberni zachodnich, gdzie spolonizowano niższe szczeble administracji. Miało to być wstępem dla realizacji zapowiedzianego przez cesarza Aleksandra (w zakulisowych rozmowach) przyłączenia do Królestwa Polskiego ziem litewsko-ruskich byłej Rzeczypospolitej⁷³. Niestety spiski rewolucyjne w Europie na początku lat 20., a przede wszystkim wystąpienie opozycji na sejmie w 1820 r., odsunęły w nieokreśloną przyszłość upragnione przez Polaków zamierzenia⁷⁴. Śmierć Aleksandra I ostatecznie przekreśliła te projekty, gdyż Mikołaj I był temu stanowczo przeciwny. Wyraził to w liście do w. ks. Konstantego z 14 marca 1827 r.: „Dopóki żyję, nie dopuszczę nigdy tej możliwości, iżby wolno było podtrzymać ideę złączenia Litwy z Polską”⁷⁵.

Drugą po wojskowości wielką namiętnością w. ks. Konstantego była tajna policja⁷⁶. Jej zadaniem było przeciwdziałanie i wykrywanie spisków antypaństwowych. Wiązało się to z panującym na ówczesnych dworach europejskich strachem przed kolejną rewolucją. Spotęgowany on został na początku lat 20., gdy miały miejsce powstania w Neapolu (1820-1821) i w Hiszpanii (1820-1823) oraz wystąpienia studentów w państwach niemieckich (w tym zabójstwo Augusta von Kotzebue w 1819 r.). Kolejny asumpt do rozbudowy tajnej policji dało powstanie dekabrystów w Petersburgu i na Ukrainie (przełom 1825 i 1826 r.).

Wielki książę codziennie rano otrzymywał w Belwederze raport policyjny od gen. Rożnieckiego, a wieczorem od Mateusza Schleya, Henryka Mackrotta i innych szefów jednej z wielu tajnych policji. Generał Rożniecki był zwierzchnikiem Korpusu Żandarmerii, który wykorzystywany był przez niego do działań inwigilacyjnych. Poza tym opłacał cywilnych wywiadowców, którzy dostarczali informacji na temat działalności politycznej (zarówno jawnej, jak i tajnej), a także ze sfery obyczajowej. Schley stał na czele tajnej policji („wyższej wojskowej sekretnej policji”) w. ks. Konstantego, którą wcześniej dowodzili: Konstanty van der Noot (1815-1818) i Jerzy Kempen (1818-1823). Jednym z jego podwładnych był Mackrott, który dzięki sprytowi i własnej inicjatywie wyrósł na kierownika samodzielnego biura w tajnej policji. Dostarczane przez nich materiały dotyczyły sytuacji wewnętrznej kraju, działalności różnego rodzaju tajnych towarzystw, nadużyć popełnianych przez osobistości „ze świecznika” politycznego i towarzyskiego Królestwa Polskiego oraz nastrojów społecznych w Warszawie. Informatorzy opłacani przez Rożnieckiego, Schleya i Mackrotta dostarczali też informacji na temat sytuacji w Wojsku Polskim, zwłaszcza „postawy politycznej” oficerów⁷⁷. Biorąc jednak pod uwagę fakt, że większość oficerów akceptowała ówczesny system polityczny, donosy często dotyczyły spraw drugorzędnych.

Tajna policja w. ks. Konstantego zbierała też informacje o sytuacji wojskowej, politycznej i społecznej w Austrii i Prusach (przede wszystkim w Galicji i Wielkopolsce), a także w Saksonii, państwach południowoniemieckich i włoskich, Szwajcarii, Francji i Wielkiej Brytanii. Były to działania typowe dla wywiadu wojskowego. Prowadzili je gen. Rożniecki (wywiad na Austrię i Prusy) i pułkownik żandarmerii rosyjskiej Sass (pozostałe kraje zachodniej i południowej Europy). Według Niemcewicza to właśnie szpieg Rożnieckiego dostarczył z Wiednia informacje na temat austriackich wojsk rakietowych (sformowanych w 1817 r.), dzięki czemu w Wojsku Polskim utworzono Korpus Rakietników⁷⁸.

Pomimo wielu krytycznych uwag, jakie padały i padają pod adresem w. ks. Konstantego, armia Królestwa Polskiego zawdzięczała mu dużo: szybką i sprawnie przeprowadzoną reorganizację, perfekcyjne wyszkolenie, zaprowadzenie karności i porządku w służbie wewnętrznej, a także należyte uzbrojenie, umundurowanie oraz wyposażenie. Dlatego też, obok głosów krytycznie oceniających całokształt rządów wielkiego księcia, pojawiały się opinie podkreślające jego wkład w postawienie Wojska Polskiego na wysokim stopniu doskonałości⁷⁹. Wbrew utartym poglądom, w. ks. Konstanty posiadał również zalety charakteru – w wielu wypadkach kierował się zdrowym rozsądkiem, był też inteligentny i dowcipny. Jako Naczelnego Wodza cechowała go dogłębna znajomość przedmiotu i zapał do pracy. W ocenie jego osoby przeważają jednak wady: despotyzm, podejrzliwość i nieopanowanie – dyskredytowało go to w oczach wielu ówczesnych, w tym podkomendnych.

2. KOMITET ORGANIZACYJNY WOJSKOWY
I KOMISJA RZĄDOWA WOJNY

Wojsko Polskie wiosną 1814 r. stanowiło dla cesarza Rosji ważny argument w planowanej rozgrywce o Księstwo Warszawskie, do której miało dojść w trakcie obrad kongresu wiedeńskiego⁸⁰. Dlatego nie tylko zaakceptował on powrót do kraju żołnierzy w zwartym korpusie, z bronią w ręku, ale postanowił je wręcz odbudować. W tym też celu 15 maja 1814 r. powołał pod przewodnictwem w. ks. Konstantego Komitet Organizacyjny Wojskowy. W jego skład weszli: Jan Henryk Dąbrowski jako tymczasowy zastępca przewodniczącego, Stanisław Woyczyński, Józef Wielhorski, Karol Kniaziewicz, ks. Antoni Paweł Sułkowski, Karol Józef Sierakowski, Józef Zajączek oraz Franciszek Paszkowski, który został mianowany referendarzem Komitetu⁸¹. Należy się zgodzić z Wacławem Tokarzem, iż byli to najwybitniejsi ówcześni polscy generałowie, posiadający zaufanie tak w wojsku, jak i w narodzie. Byli to żołnierze, którzy począwszy od Sejmu Czteroletniego (w większości), wielokrotnie potwierdzali czynem swój patriotyzm⁸².

Równolegle wstępne prace nad reorganizacją Wojska Polskiego od maja 1814 r. prowadził gen. Dąbrowski. Po wyznaczeniu miejsc stacjonowania dla poszczególnych oddziałów armii Księstwa Warszawskiego rozpoczął rejestrację przebywających w kraju żołnierzy i oficerów oraz starania o szybki zwrot polskich jeńców. Do 22 czerwca 1814 r., czyli jeszcze przed powrotem korpusu polskiego z Francji, zostało zarejestrowanych 11 424 żołnierzy, w tym 7 398 piechoty, 2 560 jazdy i 930 artylerii. Byli to w większości uczestnicy kampanii 1813 r., wzięci przez Rosjan do niewoli w bitwie pod Lipskiem, a następnie na terenie Księstwa zwolnieni oraz załogi twierdz Zamościa, Modlina i Gdańska, które po kapitulacji także uzyskały prawo powrotu do domów⁸³. Oprócz nich znajdowała się w kraju duża grupa weteranów z kampanii 1812 r., a także z kampanii saskiej, którzy uniknęli niewoli i indywidualnie powrócili w rodzinne strony. Kolejnym źródłem uzupełnienia szeregów Wojska Polskiego byli żołnierze przebywający w obozach jenieckich⁸⁴.

Jeńców przebywających w Rosji zwolniono z rozkazu cesarza Aleksandra I, natomiast w celu wynegocjowania tego samego do państw sojuszniczych wysłani zostali polscy oficerowie. Do Wielkiej Brytanii udał się gen. Jan Krukowiecki, do Hiszpanii kpt. Seweryn Krzyżanowski, do Austrii (a dokładnie na Węgry) gen. Franciszek Paszkowski. W celu przyprowadzenia z Hamburga polskiej jego załogi wyjechał płk Franciszek Morawski, zaś koordynatorem powrotu byłych jeńców polskich z Rosji został gen. Hipolit Falkowski⁸⁵.

Na terenie Rosji znajdowało się ok. 8 000 polskich uczestników kampanii 1812 r., umieszczonych w obozach na Kaukazie i pod Archangielskiem, którzy pomimo cesarskiego rozkazu nie zostali zwolnieni. Co więcej, wielu z nich wcielono do pułków kozackich, pełniących służbę na linii orenburskiej lub na Kaukazie. W tej sytuacji 24 czerwca gen. Dąbrowski wysłał do w. ks. Konstantego gen. Falkowskiego z prośbą o wpłynięcie na przyspieszenie zwalniania jeńców i przymusowo wcielonych do wojska rosyjskiego, a także dopilnowanie, aby żołnierze nie byli odłączani od oficerów i wcielani po drodze do innych oddziałów. Zabiegał także o interwencję dyplomatyczną w Austrii, gdzie praktyka przymusowego werbunku polskich jeńców również była stosowana⁸⁶.

Powracające do kraju oddziały i jeńcy oraz zgłaszający się indywidualnie weterani dawali nadzieję, iż osiągnięta zostanie zakładana wielkość armii – 40 000 żołnierzy. W sierpniu było zapisanych w rejestrach 28 427 żołnierzy, a 2 listopada już 33 725⁸⁷. Nie wszyscy jednak z zarejestrowanych zasilili szeregi Wojska Polskiego. Miał na to wpływ ograniczony budżet, likwidacja starych pułków oraz coraz głośniejsze informacje o metodach dowodzenia Naczelnego Wodza, skutecznie odstraszające weteranów epoki napoleońskiej. Z tych też powodów liczba wojska do końca 1815 r. wzrosła tylko do 22 000⁸⁸.

Ostatni polscy żołnierze wrócili do kraju w grudniu 1815 r. i w lutym 1816 r. Przybyło wówczas z Francji jeszcze ok. 2 000 żołnierzy, którzy do końca pozostali wierni sprawie Napoleona. Byli wśród nich zarówno szwoleżerowie ze szwadronu Elby, jak i jeńcy wracający z hiszpańskiej niewoli, którzy wiosną 1815 r. raz jeszcze stanęli pod francuskimi sztandarami⁸⁹. Żołnierze ci wzięli udział w ostatniej kampanii Cesarza Francuzów, w tym w bitwie pod Waterloo. Co ciekawe, 13 polskich oficerów z francuskiego 7. pułku szwoleżerów-lansjerów odrzuciło możliwość powrotu do ojczyzny. Oświadczyli oni cesarzowi Aleksandrowi, przebywającemu w październiku 1815 r. w Paryżu, iż wolą służyć królowi Ludwikowi XVIII⁹⁰. Byli to jednak już typowi kondotierzy – po latach spędzonych pod orłami Napoleona bardziej czuli się związani z Francją, za którą przelewali krew, niż z krajem ojczystym.

Wobec szczupłości polskiego skarbu Aleksander postanowił wziąć tymczasowo Wojsko Polskie na żołd cesarstwa. Rosyjskie Ministerstwo Finansów od 12 czerwca 1814 do 7 lutego 1815 r. wyasygnowało na ten cel 212 742 dukaty, czyli 4 254 840 złp⁹¹. Paradoksalnie, w tym samym czasie duże środki pieniężne z kasy Księstwa Warszawskiego wydawano na utrzymanie stacjonującego nad Wisłą wojska rosyjskiego.

Uzyskane fundusze były przeznaczane przede wszystkim na umundurowanie i żołd. Oprócz oficerów i żołnierzy pozostających w służbie, pieniądze pobierało również wielu oficerów bez przydziału⁹². Miało to na celu z jednej strony utrzymanie ich w podległości służbowej na wypadek wojny i związanej z tym potrzeby szybkiej mobilizacji, z drugiej zaś miało zapobiec fermentowi, jaki mógłby powstać wśród pozostających bez środków do życia byłych wojskowych. Zachowanie spokoju wśród oficerów bez przydziału szczególnie ważne okazało się wiosną i latem 1815 r., gdy na zachodzie Europy rozstrzygały się losy Napoleona.

Poparcie polskiej armii było dla cesarza Rosji ważnym atutem, dlatego wielokrotnie chwalił jej postawę. Zwłaszcza przed rozpoczęciem obrad kongresu wiedeńskiego owo wsparcie było mu potrzebne, gdyż czekała go tam walka o utrzymanie w ręku większości terytorium Księstwa Warszawskiego. W drodze do Wiednia Aleksander I zatrzymał się na dwa dni (20-21 września 1814 r.) w rezydencji książąt Czartoryskich w Puławach. W wydanym tam rozkazie do Wojska Polskiego wyraził swoje zadowolenie z jego karności, w tak trudnej i niepewnej politycznie sytuacji. Pisał m.in.: „Szczycę się tem wojskiem, chcę go mieć mocnem i wielkiem, tak, jak Polskę szczęśliwą”⁹³.

KOMITET ORGANIZACYJNY WOJSKOWY

Rozpoczęcie obrad kongresu wiedeńskiego zbiegło się z inauguracją w Warszawie prac Komitetu Organizacyjnego Wojskowego. Obarczony on został trudnym zadaniem odbudowy i reorganizacji Wojska Polskiego oraz opracowaniem całokształtu norm jego funkcjonowania. Dokładna instrukcja, zawierająca zasady, na których miał się w swojej pracy opierać, została opracowana na podstawie zaleceń cesarza i ogłoszona 27 maja przez wielkiego księcia.

Pierwszym zadaniem Komitetu było ułożenie listy oficerów i sprawdzenie wiarygodności stanu ich służby. Zarazem odnotowane miały być sugestie członków Komitetu co do sposobu użycia owych oficerów w odtworzonym wojsku. Kolejnym krokiem było sporządzenie wykazu generałów i pułkowników, którzy powinni objąć stanowiska dowódcze. Wybór przyszłych komendantów pułków, brygad i dywizji miał zapadać większością głosów, z tym że oponenci swoje zastrzeżenia wobec kandydata mogli przedstawić wielkiemu księciu. Ostateczne ogłoszenie obsady stanowisk dowódczych miało nastąpić po uprzednim zatwierdzeniu ich przez cesarza. Powyższy ustęp miał istotne znaczenie dla organizowanej armii, gdyż w następnym punkcie instrukcji Aleksander I zagwarantował pułkownikom prawo wyboru kadry oficerskiej dowodzonych przez siebie oddziałów.

Ważny – z politycznego punktu widzenia – był paragraf mówiący o dostosowaniu organizacji Wojska Polskiego do krajowych warunków i zasobów, a także „ducha i charakteru narodowego”. Była to jasna deklaracja zerwania z systemem napoleońskim, który narzucał autokratycznie francuskie normy wojskowe, nie zawsze odpowiadające polskim warunkom. Zakres decyzji Komitetu obejmował poza tym sprawy związane z dyslokacją wojska, jego wyżywieniem, furażowaniem i żołdem. Miał on również opracować wojskowy kodeks karny, system rekrutacji i projekt „dobrze skoordynowanej z armią czynną milicji”, a także plan zorganizowania ministerstwa wojny. Natomiast kwestie dotyczące uzbrojenia i umundurowania odtwarzanego wojska oraz jego regulaminów cesarz zastrzegł dla siebie.

Odnośnie do funkcjonowania Komitetu, instrukcja zezwalała na rozszerzanie jego składu zarówno o wojskowych, jak i o osoby cywilne, a także na tworzenie komisji dla opracowywania szczegółowych projektów. Sprawy administracji wojskowej, do czasu powołania odpowiednich struktur, zostały powierzone gen. Dąbrowskiemu, który zobowiązany został do składania raportów ze swojej działalności Komitetowi oraz wielkiemu księciu. Wszelkie kwestie sporne powstałe w trakcie prac rozstrzygać miał w. ks. Konstanty, któremu należało składać cotygodniowe sprawozdania, a także przedstawiać do zatwierdzenia wszystkie końcowe postanowienia⁹⁴.

Komitet Organizacyjny Wojskowy pierwsze swoje posiedzenie odbył 27 września 1814 r., czyli w rocznicę koronacji cesarza Aleksandra I⁹⁵. W jego składzie nastąpiły jednocześnie nieznaczne przesunięcia, gdyż – ze względu na starszeństwo – zastępcą w. ks. Konstantego został gen. dyw. Józef Zajączek⁹⁶. Dwa dni później, przystępując do wypełniania postawionych przed nimi zadań, generałowie rozdzielili między siebie obowiązki. Korespondencją ogólną zajął się gen. Zajączek, kwestie dyslokacji wojsk i remontów pozostawił sobie gen. Dąbrowski, artylerię, inżynierię i uzbrojenie wojska przejął – związany z tymi służbami w okresie przedrozbiorowym – gen. Sierakowski. Inspekcję, żołd i wyżywienie objął gen. Woyczyński, rachunkowość i szpitale – gen. Wielhorski, umundurowanie i oporządzenie – gen. Kniaziewicz, a prawodawstwo i sądownictwo wojskowe – gen. Sułkowski⁹⁷.

W celu usprawnienia pracy każdy z członków Komitetu zajął się jednocześnie jednym z rodzajów broni lub służby. Ponieważ każdy z nich mógł być specjalistą z jednej z dziedzin wojskowości (lub za takiego się uważał), podział narzucał się właściwie sam. I tak, od 14 października gen. Wielhorski objął sztab główny, gen. Woyczyński służbę zagraniczną, gen. Kniaziewicz piechotę, gen. Sułkowski kawalerię, a gen. Sierakowski oczywiście artylerię i inżynierię⁹⁸.

Obok spraw związanych z organizacją wojska, członkowie Komitetu zmierzyć się musieli z problemem politycznego istnienia państwa polskiego (formalnie istniało nadal Księstwo Warszawskie, którego władcą był król Saksonii Fryderyk August I) oraz faktem zaboru Wielkopolski i Ziemi Chełmińskiej przez Prusy (zostało to wcześniej zaakceptowane przez cesarza Rosji, bez powiadomienia o tym fakcie Polaków). Jednocześnie Aleksander I za pośrednictwem swego brata chciał uzyskać od polskich generałów oficjalną deklarację poparcia w celu umocnienia swojego stanowiska na kongresie wiedeńskim. Sam ze swej strony unikał jednak jakiejkolwiek enuncjacji na temat przyszłości Polski i jej granic. W efekcie z Komitetu ustąpili Kniaziewicz, Woyczyński i Paszkowski, a ich miejsce zajęli: gen. dyw. ks. Romuald Giedroyć jako członek Komitetu, i gen. bryg. Józef Rautenstrauch jako referendarz⁹⁹.

Pomimo tych problemów, prace Komitetu przebiegały sprawnie. Już w październiku 1814 r. omówione zostały na kolejnych posiedzeniach przygotowane przez Wielhorskiego dyrektywy organizacyjne, a także projekty inspekcji i furaży autorstwa Woyczyńskiego. Następnie zaakceptowano kalkulacje Kniaziewicza co do dostaw dla wojska i kosztów umundurowania oraz wyrażono zgodę na przedstawione przez Dąbrowskiego zasady formowania wojska. W tym samym miesiącu wybrano dowódców pułków, brygad i dywizji oraz rozpoczęto weryfikację oficerów pod kątem ich przydatności w odtwarzanej armii. Równocześnie Komitet rozpatrywał szereg spraw bieżących, związanych z utrzymaniem powracających z niewoli oficerów, inwalidów oraz ze stanem wojska i twierdz. Prowadzono także rozmowy z Komitetem Organizacyjnym Cywilnym na temat kwaterunku, furażu i szpitali wojskowych.

Zaangażowanie w pracę członków Komitetu Wojskowego zaowocowało szybkim opracowaniem kolejnych zagadnień. W listopadzie 1814 r. przedstawione zostały przez Sułkowskiego projekty: regulaminu karności i policji wojskowej oraz organizacji sądów wojskowych; przez Dąbrowskiego: projekty praw o kwaterunku i remontach; przez Wielhorskiego: projekt przepisów względem wykorzystania funduszy wojskowych; przez Woyczyńskiego: projekt budżetu wojskowego i żołdu wraz z materiałem porównawczym na przykładzie budżetu i żołdu wojska Księstwa Warszawskiego; przez Kniaziewicza: projekt przeprowadzenia badań nad kosztami umundurowania i oporządzenia. Projekty prezentowane przez Komitet były następnie dopracowywane w komisjach, gdzie trafiały wraz z poprawkami w. ks. Konstantego, po czym były przez niego zatwierdzane¹⁰⁰.

Współpraca w. ks. Konstantego z podległym mu Komitetem układała się różnie, w zależności od poruszanych spraw. Wielki książę m.in. bez zastrzeżeń zaakceptował kandydatury wyższych oficerów, nie tylko w wojsku liniowym, ale również dla przyszłej gwardii. Czynił także starania względem uregulowania „pretensji” finansowych wojskowych do rządu francuskiego oraz przyspieszenia powrotu polskich jeńców z niewoli rosyjskiej. Miało to jednak związek z zamiarem szybkiego odtworzenia wojska, w czym powyższe zagadnienia były pomocne. Kiedy jednak kwestie dotyczyły spraw zasadniczych, w. ks. Konstanty przyjmował postawę nieprzejednaną i twardo obstawał przy swoim stanowisku. Członkowie Komitetu przekonali się o tym już na drugim posiedzeniu (28 IX 1814 r.), kiedy to wielki książę, po przedstawieniu przez gen. Wielhorskiego projektu organizacji i administracji wojska, nakazał wprowadzić do protokołu swoje uwagi. Dotyczyły one zaprowadzenia standardów wyżywienia i umundurowania wzorowanych na normach rosyjskich, w tym samodzielnego sporządzania przez żołnierzy elementów umundurowania.

Generałowie starali się mimo to w jakiś sposób wpływać na wielkiego księcia. Wielhorski bronił przedstawianych koncepcji, wskazując na specyfikę polskich warunków, a przez to na trudności z wprowadzeniem norm rosyjskich. Odwoływano się za pośrednictwem ks. Adama J. Czartoryskiego do cesarza, a w końcu, aby kupić przychylność Naczelnego Wodza, starano się uprzedzać jego życzenia w sprawach mniejszej wagi. Ostatecznie w październiku 1815 r. członkowie Komitetu wystąpili z projektem obwołania wielkiego księcia wicekrólem¹⁰¹. Skupienie pełni władzy cywilnej i wojskowej w ręku w. ks. Konstantego, a w ten sposób zwiększenie jego obowiązków, mogło dać Komitetowi większe pole manewru. Pomysł ten nie został jednak zrealizowany.

Jedną z najistotniejszych kwestii, jaką w myśl instrukcji cesarskiej zająć się miał Komitet Wojskowy, było opracowanie przepisów dotyczących sposobu uzupełniania szeregów wojska¹⁰². Waga tego problemu wiązała się ze zmianami, jakie nastąpiły w dziedzinie wojskowości w okresie rewolucji francuskiej, gdy poprzez powszechny pobór do wojska stworzono „naród pod bronią”. Po upadku Napoleona, w okresie restauracji w całej Europie wystąpiła tendencja do przywrócenia stosunków przedrewolucyjnych. Ten powszechny pęd objął również szeroko pojętą wojskowość. W większości państw ponownie wprowadzano długoletnią służbę wojskową, do której pociągano najbiedniejsze warstwy społeczeństwa. Likwidując zarazem wszelkiego rodzaju struktury rezerwowe, zamierzano poprzestać na armii zawodowej, która przechodziła z etatu pokojowego na stopę wojenną poprzez powołanie żołnierzy wcześniej urlopowanych. Podobnie jak w XVIII w., kadrę oficerską armii okresu restauracji stanowić miała wierna dynastii arystokracja i szlachta, a wojsko – poprzez odizolowanie od narodu – stać się powinno narzędziem utrzymującym spokój wewnątrz kraju. Temu trendowi przeciwstawiono się w zasadzie jedynie w Prusach, gdzie opracowano system powszechnej służby wojskowej, skorelowanej ze strukturami rezerwowymi i oddziałami Landwehry, oraz częściowo w Austrii, Bawarii i Hanowerze, gdzie obok armii zawodowej zachowano instytucję Landwehry¹⁰³.

Sformułowane w instrukcji dla Komitetu wytyczne wskazywały na zamiar zachowania zdobyczy z dziedziny organizacji armii. Dając z jednej strony niejako wolną rękę co do sposobu przeprowadzania poboru, który miał być „zgodny z duchem i charakterem narodu”, cesarz jednocześnie polecił utworzyć „milicję dobrze skombinowaną z wojskiem czynnym”¹⁰⁴. Wydawać by się mogło, iż nic zatem nie stało na przeszkodzie, aby powołać nowoczesną armię, opartą o szerokie kadry całego narodu.

Niestety nie zachowały się materiały, które umożliwiłyby prześledzenie dyskusji, jaka niewątpliwie miała miejsce w trakcie omawiania szczegółów. Wiadomo jedynie, że istniały duże rozbieżności w pojmowaniu najlepszego sposobu organizacji wojska. Generał Dąbrowski postulował np. przywrócenie poboru jednego rekruta z 10 dymów, który to system był stosowany podczas powstania kościuszkowskiego i w latach 1806-1807¹⁰⁵. Późniejszy projekt gen. Paszkowskiego, zaaprobowany jak się zdaje przez generałów: Wielhorskiego, Kniaziewicza i Sułkowskiego, opierał się na poborze powszechnym do milicji. Koncepcja ta była dyskutowana z Komitetem Organizacyjnym Cywilnym (m.in. z Tadeuszem Matuszewiczem), nie osiągnięto jednak porozumienia¹⁰⁶.

Projekt przyjęty ostatecznie przez Komitet Organizacyjny Wojskowy nie jest znany, ale można sądzić, iż był on tożsamy z Przepisami względem zaciągu do wojska, czyli konskrypcji, przedstawionymi na Radzie Stanu 10 października 1816 r. Zostały one następnie zatwierdzone przez cesarza i ogłoszone 30 listopada tego roku, stając się w ten sposób obowiązującym prawem¹⁰⁷. Projekt ów powstał zapewne w wyniku kompilacji koncepcji przygotowanej przez Paszkowskiego i Komitet Organizacyjny Cywilny, z postulatami zgłoszonymi przez w. ks. Konstantego.

Obowiązkiem służby wojskowej zostali objęci wszyscy zdrowi mężczyźni w wieku od 20 do 30 lat, bez względu na stan społeczny i wyznawaną religię. Służba trwała 10 lat, po czym żołnierz, o ile nie wyraził chęci jej przedłużenia, był trwale zwalniany z wojska. Ponieważ ze względów społecznych i ekonomicznych nie można było wszystkich powołać do służby, w artykule 2. wymienione zostały grupy ludności zwolnione z poboru. Byli to przede wszystkim: najstarsi synowie włościan, którym rodzice przekazali gospodarstwo, bracia sprawujący opiekę nad nieletnim rodzeństwem, ożenieni przed 20 rokiem życia, wdowcy mający dzieci, cudzoziemcy i ich dzieci urodzone przed przybyciem na ziemie Królestwa Polskiego oraz młodzież studiująca prawo i medycynę na Uniwersytecie Warszawskim lub pobierająca nauki u artystów (architektów, malarzy i rzeźbiarzy) czy rzemieślników (mechaników i zegarmistrzów). Zwolnieni z obowiązku służby wojskowej zostali także: urzędnicy i oficjaliści cywilni, duchowni i klerycy, profesorowie i nauczyciele, lekarze i chirurdzy, artyści i rzemieślnicy oraz jeden rabin i jeden kantor z każdego kahału. Zwolnienia te wynikały ze złej sytuacji gospodarczej kraju, wyniszczonego przez działania wojenne i okupację z lat 1812-1814. Miały też na celu ochronę najbardziej produktywnych grup ludności oraz ludzi mających wpływ na rozwój kultury i nauki. Do prawa o poborze wprowadzony był również zapis o możliwości dania zastępcy, któremu wypłacało się jednorazowo 2 000 złp, co w efekcie uwalniało od służby zamożniejszych mieszkańców Królestwa i wpływało na złagodzenie ewentualnych sprzeciwów ze strony szlachty¹⁰⁸.

Ważnym punktem był zapis o powołaniu stałej rezerwy, która miała stanowić bazę do uzupełnienia jednostek czynnych, a w razie wojny pozwolić na szybkie przejście ze stanów pokojowych na wojenne. Z pierwszej rezerwy uzupełniane miały być ubytki powstające w wojsku czynnym w wyniku zwalniania żołnierzy wysłużonych oraz dezercji i wypadków śmierci. W chwili mobilizacji pierwsza rezerwa służyła do podniesienia stanów armii na stopę wojenną. Popisowi zaliczeni do tej kategorii, począwszy od 20 roku życia aż do ukończenia 30 lat, odbywać mieli coroczne dwumiesięczne ćwiczenia, od 15 kwietnia do 15 czerwca. W razie powołania do służby czynnej okres ten był im zaliczany w poczet służby. Przez czas przynależności do pierwszej rezerwy byli oni uważani za żołnierzy urlopowanych, a tym samym nie mogli swobodnie decydować o zmianie miejsca zamieszkania poza obszar obwodu, w którym byli zameldowani. Rezerwa druga wykorzystywana była jedynie do zapełniania luk w pierwszej, a przydzieleni do niej popisowi nie odbywali żadnych ćwiczeń. Niemniej jednak, również ich dotyczył zakaz zmiany miejsca zamieszkania bez uzyskania zezwolenia władz – stosownej komisji wojewódzkiej¹⁰⁹.

Każdy pułk piechoty przypisany miał być, na zasadzie przydziału terytorialnego, do konkretnego województwa, z którego wybierać miał uzupełnienie w czasie pokoju oraz podczas mobilizacji wojennej. Zakłady tej formacji rozmieszczone były we wszystkich województwach¹¹⁰. Oddziały jazdy oraz artylerii i inżynierii nie otrzymały konkretnych rejonów uzupełnień. Pułki kawalerii nie miały też wyznaczonego stałego zaciągu, a poborowych miały otrzymywać z każdorazowo wskazanych zakładów¹¹¹. Wiązało się to zapewne z przypuszczeniem, iż w formacji tej duży procent rekrutów stanowić będą ochotnicy. Z kolei artyleria konna uzupełniać miała szeregi żołnierzami przeniesionymi z jazdy, artyleria piesza oraz saperzy z piechoty, natomiast gwardia z oddziałów liniowych danej broni. Poza tym stany w oddziałach gwardii, artylerii i inżynierii pozostawać miały cały czas takie jak na stopie wojennej¹¹².

Działalność Komitetu Organizacyjnego Wojskowego znalazła uznanie w oczach wielkiego księcia, który pomimo częstych sporów z jego członkami docenił wykonaną przez nich pracę. W dniu ogłoszenia utworzenia Królestwa Polskiego, 20 czerwca 1815 r., w wydanym do Wojska Polskiego Rozkazie Dziennym złożył podziękowania członkom Komitetu za ich „niespracowaną gorliwość, światło, starania i ciągłą wytrwałość” w organizacji armii. Spośród wszystkich członków na pierwszym miejscu został wyróżniony gen. Józef Wielhorski, co świadczy o tym, iż w. ks. Konstanty docenił jego zaangażowanie w pracę i nieustępliwość w toczonych z nim sporach o kształt Wojska Polskiego¹¹³.

Formalne ogłoszenie Królestwa Polskiego zapowiadało rychłe rozwiązanie Komitetu, którego miejsce zająć powinna konstytucyjna Komisja Rządowa Wojny. Wielki książę starał się jednak przedłużyć funkcjonowanie czasowej, a przez to przejściowej instytucji, będącej pod jego kontrolą. Dlatego Komitet pracował jeszcze przez pół roku. Jednak nie tylko wielki książę starał się zachować Komitet – również wśród jego członków pojawiła się myśl jego utrzymania. Generał Wielhorski 23 grudnia 1815 r. przedstawił Naczelnemu Wodzowi projekt prostego przekształcenia Komitetu w konstytucyjną Komisję Rządową, złożoną z ministra, trzech radców stanu i referendarza. Pomysł ten poparł argumentem sprawnego funkcjonowania dotychczasowej instytucji, którą z tego względu wystarczyło dostosować do wymagań konstytucji. Wielki książę Konstanty odrzucił jednak ten projekt, gdyż obawiał się wzmocnienia Komisji Rządowej Wojny przez ludzi posiadających doświadczenie wyniesione z pracy w Komitecie, a przez to ograniczenia własnego wpływu na Wojsko Polskie¹¹⁴.

Komitet Organizacyjny Wojskowy zakończył swoją działalność z chwilą przejęcia władzy przez Komisję Rządową Wojny w grudniu 1815 r. Ponad rok trwająca praca zaowocowała odbudową armii oraz opracowaniem szeregu projektów i zatwierdzonych przepisów normujących jej funkcjonowanie. Niestety Komitet musiał ustąpić wielkiemu księciu w większości zasadniczych kwestii. Wprowadził on, wbrew stanowisku większości członków, m.in. szereg zmian w regulaminie wewnętrznym, w tym stosowanie kar cielesnych.

KOMISJA RZĄDOWA WOJNY

W trakcie prac na konstytucją Królestwa Polskiego ks. Adam Jerzy Czartoryski i skupieni wokół niego polscy politycy wiele uwagi poświęcili sprawom związanym z funkcjonowaniem armii. Wychodząc z założenia, że w okresie pokoju całokształtem prac związanych z funkcjonowaniem wojska zajmować się powinno stosowne ministerstwo, początkowo planowano przyznać Komisji Rządowej Wojny szerokie kompetencje¹¹⁵.

Projekty dotyczące zakresu obowiązków Komisji Rządowej Wojny były układane przez Komitet Organizacyjny Wojskowy. Pierwsza koncepcja Składu Ministerium Wojny została opublikowana przez „Gazetę Warszawską” 13 maja 1815 r. Miało się ono składać z Sekretariatu Generalnego, Wydziału Rachuby (obejmującego biura: żołdu, komisariatu, artylerii, furażu i wynagrodzeń oraz kontrolę generalną), Wydziału Odmiany (obejmującego biura: ruchu i zaciągu), Wydziału Lekarskiego i Audytoriatu Generalnego. Tak urządzone Ministerium zajmować się miało kontrolą stanu liczebnego wojska, ustalaniem sumy potrzebnych na jego utrzymanie, uzbrojeniem, umundurowaniem i oporządzeniem, prowadzeniem rodowodów (tj. odnotowaniem awansów, zwolnień, degradacji, urlopów, zmiany przydziałów itp.), poborem, opieką medyczną oraz sądownictwem wojskowym¹¹⁶.

W wyniku dalszych prac Komitetu, przy współpracy m.in. z ks. Adamem J. Czartoryskim, rozszerzono jeszcze zakres władzy planowanej Komisji Rządowej Wojny. Do jej zadań należeć miały również sprawy związane z wyszkoleniem wojska, w tym opieka nad szkolnictwem wojskowym, układanie regulaminów, cenzura prac dotyczących wojskowości, a także nadzór nad realizacją wyszkolenia i popisami oraz prowadzenie inspekcji. Ponadto, Komisji podlegać miało biuro topograficzne, zajmujące się planowaniem strategicznym i opracowaniem map ewentualnych teatrów działań wojennych¹¹⁷. Tak szerokie kompetencje KRW pozostawiałyby ewentualnemu Naczelnemu Wodzowi jedynie podrzędne zadania (domyślano się, że na czele Wojska Polskiego postawiony zostanie w. ks. Konstanty). Stało się jednak inaczej.

Wojsko, w którym nadal żywe były tradycje napoleońskie, podporządkowane tak niepewnym dla władz rosyjskich instytucjom jak polska Rada Administracyjna i sejm, było zbyt niebezpieczne. Dlatego też Aleksander I postanowił zabezpieczyć sobie jego wierność i posłuszeństwo. Gwarantować to miała ponowna nominacja, rozkazem cesarskim z 16 listopada 1815 r., w. ks. Konstantego na Naczelnego Wodza Wojska Polskiego i powierzenie mu „wszystkiego co należy do części wojskowej Królestwa”¹¹⁸. Należy podkreślić, iż obsadzenie stanowiska wodza naczelnego w okresie pokoju było sprzeczne z zapisem konstytucyjnym, a więc łamało dopiero co ogłoszone prawo.

Z oczywistych względów pozycja wielkiego księcia stanowiła problem także dla prawidłowego funkcjonowania Komisji Rządowej Wojny. Ostatecznie przekazano Naczelnemu Wodzowi większość projektowanych pierwotnie dla KRW uprawnień, w tym wszelkie sprawy związane z wyszkoleniem, służbą, utrzymaniem karności, awansami, dymisjami i translokacją wojskowych. Wielki książę otrzymał też ogólny dozór nad czynnościami administracyjnymi i finansowymi KRW. Natomiast Komisji pozostawiono sprawy związane z prowadzeniem rekrutacji, kwaterunkiem, wznoszeniem i utrzymaniem budynków wojskowych, kontraktami na dostawy dla wojska m.in. sukna na mundury, żywności i furażu. Innymi słowy: sprawy, w których władza wojskowa musiała utrzymywać stosunki z cywilną¹¹⁹.

Kompetencje Komisji Rządowej Wojny zostały opracowane przez kwaterę główną, 6 stycznia 1816 r. podpisane przez w. ks. Konstantego i przesłane do Petersburga w celu ich zatwierdzenia przez cesarza. Dodać należy, iż wielki książę pominął w tym względzie Radę Administracyjną, zwracając się bezpośrednio do monarchy. Dopiero po akceptacji przez Aleksandra I Organizacja Komisji Rządowej Wojny przedstawiona została 16 kwietnia na posiedzeniu Rady Administracyjnej. Według tego projektu do KRW należały jedynie zadania związane z kontrolą czynności administracyjnych wojska, łączącymi się z zakresem obowiązków władz cywilnych, a więc¹²⁰:

1. dozór ogólny czynności administracyjnych artylerii i inżynierii (arsenały, fortyfikacje, budynki wojskowe, itp.),

2. kontrola nad rachunkowością wojskową oraz utrzymaniem kasy generalnej,

3. kierownictwo wojskowej służby zdrowia,

4. prowadzenie ewidencji,

5. pobór do wojska,

6. dozór ogólny nad czynnościami Audytoriatu.

Co ciekawe, w projekcie tym znalazł się zapis o Biurze Tajnym Ministra: „W odłączeniu od wszystkich Biur, niniejszą organizacją objętych, będzie Biuro Tajne przy Ministrze, złożone z Szefa Biura do czynności wojskowych, Szefa Biura do korespondencji, sekretarza i podsekretarza”¹²¹. Nie wyszczególniono jednak kompetencji tej komórki Komisji.

Okazało się jednak, że nawet w tym wąskim zakresie obowiązków Komisja nie będzie samodzielna, ponieważ Naczelny Wódz rościł sobie prawo do decydowaniu o całokształcie spraw wojskowych. Z tego też powodu kompetencje ministra stały się niejako symboliczne, gdyż większość uprawnień przejął Sztab Główny Naczelnego Wodza Wojska Polskiego.

Organizacja i obsada Komisji Rządowej Wojny przedstawiała się ostatecznie następująco¹²²:

• Minister – gen. Józef Wielhorski, następnie p.o. – gen. Maurycy Hauke

• Sekretariat generalny – płk Józef Nowicki

• Dyrekcja I materiałów – gen. Maurycy Hauke

1. Wydział – biura: artylerii, inżynierii i komisariatu

2. Wydział – Zdrowia

• Dyrekcja II osób – gen. Józef Rautenstrauch

1. Wydział Ruchu – biura: odmian oraz zaciągu i remonty

2. Wydział – Audytoriat Generalny

• Dyrekcja III rachunkowości – gen. Stefan Grabowski, następnie gen. Antoni Darewski

1. Wydział Funduszów – biura: funduszów, żołdu, stowarzyszenia emerytalnego, furażu i wynagrodzeń, rachunkowości artylerii i inżynierii, rachunkowości komisariatu oraz biuro służby zdrowia

2. Wydział – Kontrola Generalna

• Kasy Generalne – płk Kajetan Stuart, następnie płk Adam Węgierski

– Kasy: wpływów, wypłat, komitetu artylerii i inżynierii oraz kasa przy kanale nawigacyjnym

• Komisariat Ubiorczy – gen. Łukasz Biegański

– Biura: korespondencji, rachunkowości i magazynów.

Pierwszym i – jak się okazało – jedynym ministrem wojny Królestwa Polskiego został gen. dyw. Józef Wielhorski¹²³. Nominację otrzymał 1 grudnia 1815 r. z rąk cesarza Rosji i króla Polski Aleksandra I – wraz z godnością senatora-wojewody i Orderem Orła Białego. Wielhorski był w tym czasie człowiekiem już niemłodym (miał 56 lat) i schorowanym, a do tego osobą średniej miary, nie ujawniającą niepospolitych zdolności dowódczych. Niemniej jednak, był odważnym żołnierzem i gruntownie wyszkolonym oficerem oraz, co udowodnił kilkakrotnie, dobrym organizatorem i kierownikiem pracy administracyjnej. Cechowało go też zamiłowanie do dyscypliny i przestrzegania porządku w wojsku, a po okresie napoleońskim – krytyczna ocena minionej epoki. Wielhorski był jednak przede wszystkim szczerym patriotą i człowiekiem honoru; tymi zasadami kierował się w życiu, za co był powszechnie szanowany¹²⁴.

Jednoczesne sprawowanie władzy nad wojskiem przez ministra podporządkowanego Radzie Administracyjnej i Naczelnego Wodza pozostającego poza kontrolą ciał konstytucyjnych, od samego początku budziło wątpliwości i zapowiadało kłopoty. Dlatego też, cesarz i wielki książę postanowili postawić na czele Komisji Wojny człowieka pasywnego, podobnie jak w przypadku urzędu namiestnika, który nie będzie się sprzeciwiał dyktatowi w. ks. Konstantego. Za takiego właśnie, w opinii wielu współczesnych, uchodził gen. Wielhorski¹²⁵.

Niemałe znaczenie miała również sprawa podległości służbowej Wielhorskiego, jako czynnego generała dywizji, wobec Naczelnego Wodza. Także jego poglądy na dyscyplinę i krytyka francuskich norm mogły się podobać wielkiemu księciu. Szybko się jednak okazało, że nowo mianowany minister nie zamierza być marionetką, lecz w sposób rzeczywisty wypełniać wynikające z konstytucji obowiązki. Taka postawa doprowadziła jednak już w pierwszych tygodniach urzędowania do sporu między gen. Wielhorskim a w. ks. Konstantym.

Wielki książę zalecił ministrowi, aby nie przedstawiał Radzie Administracyjnej własnego projektu organizacji Komisji Wojny, lecz jego projekt, który został już wysłany do zatwierdzenia. Zabronił również gen. Wielhorskiemu zabierania głosu w sprawach wojska bez uprzedniej konsultacji i uzyskania upoważnienia ze Sztabu Głównego.

Minister, próbując bronić swoich konstytucyjnych uprawnień, wystosował list do Naczelnego Wodza, w którym przedstawił swoje racje, jednak bez powodzenia. W odpowiedzi 11 stycznia 1816 r. wielki książę wydał rozkaz, w którym raz jeszcze nakazał Wielhorskiemu ściśle stosować się do poleceń otrzymywanych z kwatery głównej. Zarazem dobitnie przedstawił w nim swój pogląd na relacje, jakie miały zachodzić pomiędzy jego sztabem, Komisją Rządową Wojny i Radą Administracyjną. Organem naczelnej władzy nad wojskiem miało być pierwsze z wymienionych ciał, zaś minister jedynie jego przedstawicielem w rządzie¹²⁶.

Zobowiązany do wykonania polecenia swojego bezpośredniego przełożonego, gen. Wielhorski następnego dnia (tj. 12 stycznia) na posiedzeniu Rady Administracyjnej złożył projekt organizacji Komisji i zaciągu do wojska. Zaznaczył równocześnie, iż powyższe projekty zostały opracowane przez Naczelnego Wodza bez udziału ministra i, jako takie, nie są przez niego zaakceptowane¹²⁷. Dodał, że postępowanie wielkiego księcia uważa za sprzeczne z konstytucją. Minister znalazł poparcie ks. Adama J. Czartoryskiego, który również wystąpił w obronie naruszanej ustawy zasadniczej. Całą dyskusję szybko jednak zakończył namiestnik. Wezwany w międzyczasie do w. ks. Konstantego, po powrocie na posiedzenie, gen. Zajączek oświadczył w uniesieniu: „Dość tej anarchii, ona nas zgubi, trzeba jej raz koniec położyć i nauczyć się wypełniać rozkazy”, po czym zakończył sesję¹²⁸.

Zarówno wielki książę, jak i minister postanowili znaleźć poparcie dla swoich racji u najwyższej władzy w kraju – Aleksandra I. Konstanty wyjechał do Petersburga jeszcze tego samego dnia, pozostawiając demonstracyjnie komendę nad wojskiem i „ster wydziału wojennego” w rękach gen. Zajączka. Wielhorski ze swojej strony wysłał do władcy list, w którym przedstawił istotę problemu¹²⁹. Aleksander nie zamierzał usuwać gen. Wielhorskiego ze stanowiska ministra, więc prawdopodobnie napomniał swojego brata, by ten starał się działać w ramach konstytucji. Współpraca między tymi dwoma indywidualnościami była jednak niemożliwa ze względu na rozbieżne poglądy odnośnie do przestrzegania prawa. Wielhorski, właściwie bezsilny wobec podporządkowania rozkazom, mógł tylko przyglądać się efektom postępowania Naczelnego Wodza. W marcu i kwietniu 1816 r. głośne stały się sprawy samobójstw dwóch oficerów Wojska Polskiego. Powszechnie uważano, że były one spowodowane brutalnym zachowaniem w. ks. Konstantego, który publicznie ich znieważył w trakcie odprawy wart na placu Saskim. Wstrząśnięty tymi wydarzeniami gen. Wielhorski postanowił ustąpić ze sprawowanej funkcji przy najbliższej okazji.

Pretekstu dostarczył sam wielki książę, który ponownie postąpił sprzecznie z prawem. Sprawa dotyczyła opłaty za furaż dostarczany wojsku, na co pieniądze, w myśl postanowień króla, miały być wypłacone z budżetu wojskowego. Konstanty jednak samowolnie zmienił tę decyzję i nakazał wypłacić sumy z kasy cywilnej. Wielhorski na posiedzeniu Rady Administracyjnej sprzeciwił się temu, wskazując na brak odpowiedniego funduszu w Ministerstwie Skarbu. Reakcja Naczelnego Wodza była natychmiastowa. Zagroził ministrowi zawieszeniem w czynnościach, z czego gen. Wielhorski szybko skorzystał. Na kolejnym posiedzeniu Rady, 20 kwietnia, złożył na ręce namiestnika skierowaną do króla prośbę o dymisję¹³⁰.

Okazało się jednak, iż w. ks. Konstanty wcale nie był skłonny odwołać Wielhorskiego z pełnionej funkcji. Następnego dnia z polecenia wielkiego księcia gen. Zajączek zwrócił ministrowi jego dymisję, argumentując, iż najpierw ten dokument powinien być przedstawiony Naczelnemu Wodzowi. Wielhorski zdecydowany był jednak odejść i – omijając drogę służbową przesłał dymisję na ręce króla – przez sekretarza stanu Ignacego Sobolewskiego.

Aleksander był również przeciwny udzieleniu dymisji Wielhorskiemu i zwlekał z podpisaniem dokumentu do połowy maja. Ostatecznie dymisja została przesłana do Warszawy na początku czerwca, a ogłoszona w Rozkazie Dziennym do Wojska Polskiego z 15 czerwca 1816 r. Równocześnie w. ks. Konstanty, korzystając z udzielonego mu przez cesarza upoważnienia, mianował zastępcą ministra wojny generalnego kwatermistrza i dotychczasowego radcę stanu – gen. dyw. Maurycego Hauke¹³¹.

Generał Hauke, podobnie jak Wielhorski, był służbistą przykładającym dużą wagę do dyscypliny. Do pracy w administracji wojskowej predestynowało go gruntowne wyszkolenie i praktyka wojskowa, inteligencja oraz uczciwość¹³². Znał potrzeby wojska, dołożył wielu starań, aby podnieść na wysoki poziom swoją ulubioną broń – artylerię. Był też szczerym patriotą. Niestety, w odróżnieniu od poprzednika, brakowało mu orientacji w polityce, a przesadnie rozumiana subordynacja wobec Naczelnego Wodza, doprowadziła go do zupełnego zmajoryzowania przez w. ks. Konstantego.

W efekcie Komisja Rządowa Wojny w latach 1816-1830 stała się faktycznym biurem Naczelnego Wodza, poprzez które wydawał on polecenia tak wojsku, jak i Radzie Administracyjnej. Wielki książę decydował o wszystkim, a gen. Hauke, najczęściej bez sprzeciwu, wykonywał otrzymane polecenia. Jedynym wyrazem protestu zastępcy ministra wojny było domaganie się od Naczelnego Wodza urzędowych rozkazów na piśmie, kiedy był on sprzeczny z prawem¹³³.

Naczelny Wódz Wojska Polskiego wysoko jednak cenił gen. Hauke, szczególnie za doświadczenie w pracy sztabowej, które profitowało, gdy objął on stanowisko zastępcy ministra Komisji Rządowej Wojny. Pisał o nim: „Moja prawa ręka pod każdym względem, przychylny, uczciwy, rozumny, surowy i myślący tylko o dobru służby”. W uznaniu zasług, a także jego uległości, w. ks. Konstanty rekomendował go na następcę gen. Zajączka – Mikołaj I nie obsadził jednak urzędu namiestnika po śmierci tegoż¹³⁴. Z kolei wielki książę nie zdecydował się przedstawić gen. Hauke do objęcia teki ministra w KRW, utrzymując go przez 14 lat na „tymczasowym” stanowisku zastępcy. Co więcej, kiedy Naczelny Wódz opuszczał kraj na dłuższy czas, dowództwo nad Wojskiem Polskim i administrację wojskową powierzał gen. Zajączkowi, a nadzór nad wyszkoleniem i służbą wewnętrzną gen. Kurucie, który szczegóły służby uzgadniać miał z Zajączkiem¹³⁵. Tym samym nie pozwalał, nawet pod swoją nieobecność, na zwiększenie kompetencji p.o. ministra wojny. Nagrodził jednak gen. Hauke awansem na generała artylerii (3 IX 1826 r.), do którego go zapewne rekomendował cesarzowi¹³⁶.

Przykładem nacisków, którym poddawana była Komisja Rządowa Wojny ze strony Naczelnego Wodza, może być koncepcja wydłużenia służby wojskowej, rozważana w 1828 r. Wielki książę Konstanty był, jak to zostało powiedziane wyżej, zwolennikiem osiemnastowiecznej wojskowości w wydaniu rosyjskim. W czasie prac Komitetu Organizacyjnego Wojskowego zgodził się na kompromis w kwestii konskrypcji, polegający na zaakceptowaniu w zasadzie powszechnego obowiązku służby wojskowej (z wyłączeniami i możliwością wykupienia się), ale w zamian wymusił wprowadzenie 10-letniej służby wojskowej. Po prawie 15 latach postanowił ją jednak wydłużyć.

Naczelny Wódz uważał, iż „istotne dobro Wojska wymaga”, aby służba wydłużona została do 12 lub 15 lat. Komisja Rządowa Wojny opracowała projekt wspólnie z Komisją Rządową Spraw Wewnętrznych i Policji, a przedstawiła go w. ks. Konstantemu w lutym 1829 r. Obie komisje uznały, że należy zachować dotychczasową 10-letnią służbę wojskową. W odpowiedzi 27 lutego Naczelny Wódz Wojska Polskiego polecił obu komisjom, aby raz jeszcze rozpatrzyły ten problem¹³⁷. Komisje na opracowanie projektu poświęciły niemal dwa miesiące i 10 kwietnia na wspólnym posiedzeniu gen. dyw. Józef Rautenstrauch przedstawił Uwagi wskazujące potrzebę przedłużenia służby wojskowej do lat 15 lub 18, w których członkowie KRW postanowili pójść nawet dalej niż to postulował Naczelny Wódz¹³⁸.

Bardzo ciekawa, ze współczesnego punktu widzenia, była argumentacja, jaką przedstawiono w przygotowanym dokumencie. Na samym początku stwierdzono, że 10-letni okres służby aż nadto wystarcza do wyszkolenia żołnierzy, gdyż z jednej strony oficerowie dokładają ku temu wielu starań, „z drugiej zaś pojęcie [żołnierzy] zadziwiające w ich nauce zrządzają postępy”¹³⁹. Jednakże nie wystarczyło dobrze opanować musztrę, aby być dobrym żołnierzem, trzeba było jeszcze przywyknąć do „trudów wojennych”, tj. odbywania o każdej porze roku długich i męczących marszów w pełnym oporządzeniu („z tornistrem na plecach i karabinem na ramieniu”). Żołnierze powinni też być w każdej chwili gotowi do walki i znosić wszelki niedostatek. Aby podołać tym trudom, potrzebowali dobrej kondycji, a tę mogli wykształcić tylko przez długie ćwiczenia, inaczej – argumentował gen. Rautenstrauch – żołnierze w czasie wojny zapełniać będą szpitale lub opóźniać działania. Dlatego błędem było zwalnianie żołnierzy po 10 latach służby, „to jest w ten czas, gdy zaledwie dostatecznie na dobrego żołnierza jest wykształconym”. Jedynym zaś wyjściem, zapewniającym armii dostateczną liczbę dobrych żołnierzy, było wydłużenie służby wojskowej przynajmniej do 15 lat. Drugim argumentem za wydłużeniem służby wojskowej było zmniejszenie o połowę corocznego kontyngentu poborowych (przy służbie wydłużonej do 18 lat). Miało to być korzystne dla kraju, ponieważ nie przerzucanoby kilku tysięcy ludzi corocznie „ze stanu do stanu”, a tym samym nie odrywanoby tylu robotników i rzemieślników od pracy. Mogliby oni spokojnie i bez przerwy pracować, przysparzając bogactw krajowi i wspierać jego rozwój¹⁴⁰.

Nieoczekiwanie w połowie tekstu pojawia się jednak stwierdzenie, że według zasad prawdziwej konskrypcji wszyscy bez wyjątku mieszkańcy kraju podlegać powinni obowiązkowi służby wojskowej. Aby jednak każdy mógł wypełnić spoczywający na nim obowiązek, okres służby powinien być „nader krótki”¹⁴¹. Niewymienionym z nazwy państwem, w którym obowiązywało takie rozwiązanie, były Prusy, gdzie obowiązywał system Krumpera.

Tak oto w swym projekcie Komisja Rządowa Wojny z jednej strony opowiadała się za wydłużeniem służby wojskowej, z jednoczesnym objęciem obowiązkiem konskrypcji tylko najbiedniejszych grup społecznych – ludności wiejskiej i plebsu miejskiego, z drugiej zaś dopuszczała możliwość radykalnego, jak na ówczesne warunki polityczne, skrócenia służby wojskowej do 2-3 lat, z jednoczesnym objęciem nią wszystkich mieszkańców kraju¹⁴².

Ostatecznie projekt ten nie doczekał się realizacji, a źródła niestety milczą, co było tego powodem. Możliwe są dwa rozwiązania. Albo został on odrzucony przez Naczelnego Wodza (choć autorzy starali się dostosować go do jego wymagań), albo to Mikołaj I postanowił zachować istniejące przepisy (choć wydaje się, iż byłby on zwolennikiem zbliżenia długości służby wojskowej w Królestwie Polskim do tej obowiązującej w Rosji).

Innym przykładem naginania prawa przez Naczelnego Wodza w jego relacjach z Komisją Rządową Wojny była kwestia budżetu tej instytucji. Na utrzymywanie Wojska Polskiego przeznaczane były duże środki z budżetu państwa. Ponieważ pod koniec lat 20. głośna stała się sprawa malwersacji pieniędzy, związana z kwaterunkiem oficerów w Warszawie, na posiedzeniu Ogólnego Zgromadzenia Rady Stanu 20 lipca 1829 r. radca stanu Józef Morawski zakwestionował raport KRW za poprzedzeni rok, ze względu na brak sprawozdania finansowego. Wniosek ten został jednak odrzucony w wyniku wystąpień generałów Rautenstraucha i Darewskiego. Pierwszy stwierdził, iż sprawozdanie jest kompletne, a co do braku wyliczenia z użycia funduszów przez KRW, to właściwym gremium do roztrząsania tej sprawy jest Izba Obrachunkowa. Darewski zaś dodał, że z woli „Najjaśniejszego Pana wszelkie oszczędności na etatach rocznych Komisji Rządowej Wojny” przeznaczone są na wystawienie i rozbudowę budynków wojskowych (np. koszar, stajni i magazynów), i że władca zdaje sobie z tego sprawę, więc nie ma powodu, aby specjalnie te wydatki wyszczególniać¹⁴³.

3. WOJSKO POLSKIE W LATACH 1815-1830

Armia Królestwa Polskiego została utworzona staraniem Komitetu Organizacyjnego Wojskowego i w. ks. Konstantego, na bazie kadrowej pułków Księstwa Warszawskiego¹⁴⁴. Zgodnie z konstytucją, władzę zwierzchnią nad nią sprawował król, poprzez – stojącego na czele Komisji Rządowej Wojny – ministra¹⁴⁵. Jednakże wraz z mianowaniem w. ks. Konstantego Naczelnym Wodzem Wojska Polskiego, stał się on osobą, która w sposób wyłączny kształtowała jego obraz.

W większości państw europejskich w okresie restauracji (1815-1830) nastąpił odwrót od zdobyczy epoki napoleońskiej w dziedzinie organizacji, systemu uzupełniania i wyszkolenia armii. Pod względem organizacyjnym wiązało się to z rozwiązaniem dużych związków taktycznych: korpusów i dywizji. Powrócono więc do modelu obowiązującego w XVIII w., gdy najwyższą jednostką taktyczną w okresie pokoju był batalion lub szwadron, a administracyjną pułk. Wyjątek pod tym względem stanowiły armie Prus i Rosji, gdzie zachowano system korpusów, w skład których wchodziły trzy podstawowe rodzaje wojsk oraz służby pomocnicze¹⁴⁶.

W armii Królestwa Polskiego również postanowiono zachować organizację wykształconą w toku wojen napoleońskich. Wojsko Polskie składało się z trzech podstawowych rodzajów wojsk: piechoty, kawalerii, artylerii i inżynierii oraz służb pomocniczych: pociągów i żandarmerii, a także z oddziałów weteranów i inwalidów. Początkowo miało ono liczyć 40 000 żołnierzy, jednak ze względów finansowych ostatecznie poprzestano na ok. 30 000 armii¹⁴⁷. Datą początkową, od której można liczyć istnienie armii Królestwa Polskiego, jest 20 stycznia 1815 r. Wówczas to ogłoszono nominacje dowódców nowych oddziałów i związków taktycznych, a tym samym formalne powołano nowe: pułki, brygady i dywizje. Jednocześnie w pierwszych miesiącach 1815 r. rozwiązano jednostki Księstwa Warszawskiego¹⁴⁸.

RODZAJE WOJSK I SŁUŻB

Dowództwo na Korpusem Gwardii Królewsko-Polskiej, a tym samym nadzór nad wyszkoleniem, służbą i dyscypliną, sprawował gen. dyw. (od 1826 r. gen. jazdy) Wincenty Krasiński. W skład Korpusu wchodziły początkowo: dwa bataliony piechoty (grenadierów i strzelców pieszych) oraz dwa dywizjony kawalerii (strzelców konnych i ułanów); bateria pozycyjna artylerii konnej gwardii królewsko-polskiej pod względem administracyjnym wchodziła w skład Korpusu Artylerii¹⁴⁹. Jednakże w 1817 r., ze względu na brak funduszy na rozwinięcie batalionów i dywizjonów w pułki, oddziały piechoty i kawalerii scalono w ramach swoich rodzajów broni tworząc – pułk grenadierów gwardii i pułk strzelców konnych gwardii. Łącznie w czerwcu 1830 r. gwardia królewsko-polska liczyła 3741 żołnierzy¹⁵⁰.

Piechotą gwardii dowodził gen. bryg. (od 1830 r. gen. dyw.) Franciszek Żymirski¹⁵¹. Początkowo składała się z dwóch batalionów: grenadierów i strzelców pieszych. Bataliony miały po osiem kompanii – jednej grenadierskiej, jednej woltyżerskiej i sześciu fizylierskich. W skład każdego dywizjonu wchodzili: pułkownik, podpułkownik, 8 kapitanów, 8 poruczników, 8 podporuczników, adiutant, 8 sierżantów starszych, 32 sierżantów, 8 furierów, 32 kaprali, 920 żołnierzy, dobosz starszy, 16 doboszy, 8 (baon grenadierów) lub 2 (baon strzelców pieszych) fajfrów oraz 16 muzykantów. Na etacie batalionów umieszczeni zostali też oficerowie sztabu wyższego – kwatermistrz (liczony w skład baonu gren.) i kasjer (liczony w skład baonu strz. pieszych). Wszystkie kompanie piechoty gwardii miały taki sam skład: kapitan, porucznik, podporucznik, 10 podoficerów (w tym 1 sierżant starszy), 115 żołnierzy i 2 doboszy. Bataliony miały wspólny sztab niższy obejmujący: audytora, kapelana, 2 zakrystianów, chirurga sztabowego, 3 chirurgów batalionowych, 3 podchirurgów, dozorcę chorych, 24 cyrulików, 24 posługaczy lazaretowych, wagenmajstra, pisarza pułkowego, 3 pisarzy batalionowych, pisarza kwatermistrza, pisarza kasjera, puszkarza, 12 pomocników puszkarza, łoźnika vel lawetnika, 24 pomocników lawetnika, konowała, 6 kowali, 10 woźniców i 24 cieśli. Łącznie więc etat gwardii pieszej Królestwa Polskiego liczył 2 278 ludzi. W planach był również batalion zakładowy, w składzie: podpułkownik, 8 kapitanów, 8 poruczników, 8 podporuczników, adiutant, 16 sierżantów, 16 kaprali, 144 żołnierzy i 8 doboszy, ale prawdopodobnie nie został on nigdy sformowany¹⁵².

27 września 1817 r. decyzją cesarza i króla Aleksandra I oba bataliony zostały scalone, tworząc pułk grenadierów gwardii królewsko-polskiej¹⁵³. Składał się on ze sztabu i dwóch batalionów. W każdym batalionie było osiem kompanii, numerowanych w następujący sposób – I batalion: 1. kompania grenadierów, 1. kompania woltyżerów oraz 1.-6. kompania fizylierów; II batalion: 2. kompania grenadierów, 2. kompania woltyżerów oraz 7.-12. kompania fizylierów¹⁵⁴. Początkowo etat pułku był identyczny z wcześniejszym, z tym że w skład sztabu wchodzili: generał brygady, 2 adiutantów, kwatermistrz i kasjer, a w sztabie niższym zmniejszono liczbę chirurgów batalionowych do dwóch i podchirurgów również do dwóch. Zwiększono za to liczbę fajfrów w pułku do 16 – po jednym na kompanię. Rozkazem z 20 grudnia 1818 r. ustalono liczbę doboszy i fajfrów na 51 – 1 dobosz pułkowy, 2 doboszy batalionowych, 32 doboszy kompanijnych i 16 fajfrów kompanijnych (wcześniej prawdopodobnie nie było dobosza pułkowego), a 9 maja 1819 r. wprowadzono na etat 18 trębaczy dla tyralierów – 2 starszych (batalionowych) i 16 kompanijnych. Natomiast w 1821 r. zwiększono liczbę muzykantów do 34¹⁵⁵.

Do listopada 1821 r. liczba żołnierzy szeregowych w pułku grenadierów według etatu powinna wynosić 1 840 (w listopadzie 1820 r. do kompletu brakowało 201), czyli pozostawała na poziomie 115 żołnierzy na kompanię. Jednakże zgodnie z postanowieniem Naczelnego Wodza o zwiększeniu kompletu żołnierzy w jednostkach, po listopadowym poborze pułk miał liczyć 1 940 żołnierzy¹⁵⁶. Ze względu na to, że arytmetycznie nie można było ich równo rozdzielić między 16 kompanii, nasuwa się przypuszczenie, iż kompanie wyborcze liczyły po 125, a pozostałe po 120 żołnierzy. Był to etat pokojowy, utrzymywany bez zmian do początku 1829 r., kiedy ze względu na wojnę rosyjsko-turecką zwiększono liczbę żołnierzy w pułku do 2 000, co dawało 125 żołnierzy na kompanię¹⁵⁷. Etat „wojenny” utrzymano w pułku do wybuchu powstania listopadowego. 1 września 1830 r. pułk grenadierów gwardii królewsko-polskiej liczył: generała (gen. dyw. Żymirski), 6 wyższych i 72 niższych oficerów, 162 podoficerów (2 ponad etat), 1 984 żołnierzy (do kompletu brakowało 16), 103 doboszy, fajfrów, trębaczy i muzykantów oraz 6 oficerów niefrontowych i 83 żołnierzy niefrontowych (brakowało 5)¹⁵⁸.

Gwardią konną dowodził gen. bryg. (od 1829 r. gen. dyw.) Zygmunt Kurnatowski¹⁵⁹. Składała się początkowo z dwóch szwadronów strzelców konnych i dwóch szwadronów ułanów. Zgodnie z etatem w skład każdego dywizjonu wchodzili: pułkownik, 2 podpułkowników, 2 kapitanów, 4 poruczników, 8 podporuczników, adiutant, 2 wachmistrzów starszych, 8 wachmistrzów, 2 furierów, 24 brygadierów (kaprali vel podoficerów), 360 żołnierzy, trębacz starszy i 6 trębaczy – łącznie w czterech szwadronach miało być 840 ludzi. Do wspólnego sztabu wyższego należeli (poza oficerami starszymi): kwatermistrz i kasjer, a do sztabu niższego: audytor, kapelan, zakrystian, chirurg sztabowy, chirurg batalionowy, 2 asystentów chirurga, dozorca chorych, 6 cyrulików, 6 posługaczy lazatetowych, ujeżdżacz koni, wagenmajster, pisarz 1 kl., pisarz 2 kl., pisarz kwatermistrza, pisarz kasjera, puszkarz i 2 jego pomocników, łoźnik i 2 jego pomocników, siodlarz, 6 uczniów siodlarskich, konował, 6 uczniów konowalskich, kowal, 6 uczniów kowalskich, 6 cieśli i 9 woźniców. Oddział zakładowy miał się początkowo składać z: 2 podpułkowników, 2 kapitanów, 2 poruczników, 4 podporuczników, 14 podoficerów (w tym 2 wachmistrzów starszych), 2 trębaczy i 50 żołnierzy bez koni. Szybko jednak okrojono jego etat, skreślając obu podpułkowników, po jednym kapitanie i poruczniku oraz dwóch podporuczników¹⁶⁰. Natomiast ze względu na mniejszą liczbę żołnierzy, w 1816 r. zmniejszono ich etat do 770 w czterech szwadronach¹⁶¹.

Podobnie jak w gwardii pieszej, 27 września 1817 r. szwadrony obu formacji gwardii konnej zostały połączone – utworzyły pułk strzelców konnych gwardii królewsko-polskiej¹⁶². Etatowo pułk w sztabie wyższym i czterech szwadronach czynnych obejmował: dowódcę w stopniu generała brygady, 6 oficerów wyższych (pułkowników i podpułkowników), 8 kapitanów, 8 poruczników, 12 podporuczników, 2 adiutantów, kwatermistrza, kasjera, 4 wachmistrzów starszych, 16 wachmistrzów, 4 furierów i 48 podoficerów, trębacza starszego, 12 trębaczy szwadronowych, 640 żołnierzy konnych i 80 żołnierzy bez koni (rezerwy szwadronowej). W sztabie niższym znajdowali się: audytor, kapelan, zakrystian, chirurg sztabowy, chirurg batalionowy, 2 asystentów chirurga, dozorca chorych, 6 cyrulików, 6 posługaczy lazaretowych, ujeżdżacz koni, wagenmajster, pisarz 1 kl., pisarz 2 kl., pisarz kwatermistrza, pisarz kasjera, puszkarz i 2 jego pomocników, 1 łoźnik i 2 jego pomocników, siodlarz, 6 uczniów siodlarskich, konował, 6 uczniów konowalskich, kowal, 6 uczniów kowalskich, 6 cieśli i 7 woźniców. Odział zakładowy składał z: kapitana, porucznika, 2 podporuczników, 4 wachmistrzów starszych, 12 podoficerów, 3 trębaczy i 50 żołnierzy bez koni¹⁶³.

Po poborze jesiennym 1819 r. pułk strzelców konnych gwardii miał podnieść etatową liczbę żołnierzy do 800, ale już rok później w. ks. Konstanty zmniejszył etat do 790, a w 1822 r. ostatecznie ustalił go na 782 żołnierzy¹⁶⁴. Przyjmując, że w oddziale rezerwowym znajdowało się 50 żołnierzy, w szwadronach czynnych powinno być po 156 żołnierzy konnych i 27 bez koni (rezerwy szwadronowej)¹⁶⁵. Pułk gwardii konnej pozostał na tym etacie także w latach 1829-1830, kiedy wszystkie inne formacje bojowe podniosły swoje stany bojowe¹⁶⁶.

Korpusem Piechoty od 1826 r. dowodził gen. piechoty Izydor Krasiński, a od 1829 r. gen. dyw. (od 1830 r. gen. piechoty) Stanisław Potocki¹⁶⁷. Obejmował on dwie dywizje, każdą złożoną z trzech dwupułkowych brygad – w dwóch pierwszych znajdowały się pułki piechoty liniowej, a w trzeciej pułki strzelców pieszych. Tym samym w obu dywizjach było osiem pułków piechoty liniowej i cztery pułki strzelców pieszych – łącznie w czerwcu 1830 r. służyło w nich 24 600 żołnierzy¹⁶⁸. W odróżnieniu od piechoty gwardii, każdy pułk miał dwa bataliony czynne i jeden batalion zakładowy. Początkowo planowano, że bataliony czynne składać się będą z ośmiu kompanii: grenadierskiej i woltyżerskiej oraz sześciu fizylierskich w pułkach piechoty liniowej, lub karabinierskiej i woltyżerskiej oraz sześciu strzeleckich w pułkach strzelców pieszych. Z tym, że w pierwszej kolejności formowane miały być w każdym batalionie czynnym po trzy kompanie fizylierskie/strzeleckie, a do kompanii wyborczych mieli zostać wyznaczeni jedynie oficerowie¹⁶⁹. Sztab wyższy pułku miał się składać z: pułkownika, adiutanta pułkownika, kwatermistrza i kasjera. W skład sztabu niższego mieli wchodzić: audytor, kapelan, 2 zakrystianów, chirurg sztabowy, 3 chirurgów batalionowych, 3 podchirurgów, dozorca chorych, 24 cyrulików, 24 posługaczy lazaretowych, wagenmajster, pisarz pułkowy, 3 pisarzy batalionowych, pisarz kwatermistrza, pisarz kasjera, puszkarz i 12 jego pomocników, łoźnik i 24 jego pomocników, konował, 6 kowali, 18 woźniców i 24 cieśli¹⁷⁰. Bataliony miały mieć taki sam skład jak oddziały gwardii, z wyjątkiem liczby fajfrów i muzykantów – pierwszych miało być po 3 na każdy batalion czynny, a drugich 16 na cały pułk¹⁷¹.

Ostatecznie, prawdopodobnie pod koniec 1815 r., ze wzglądu na ograniczenia budżetowe podjęto decyzję, że bataliony czynne składać się będą tylko z czterech kompanii – jednej wyborczej (grenadierskiej w pułkach piechoty liniowej lub karabinierskiej w pułkach strzelców pieszych) oraz trzech centralnych (fizylierskich lub strzeleckich), a bataliony rezerwowe z dwóch kompanii¹⁷². Kompanie były numerowane w podobny sposób, jak w pułku grenadierów gwardii – w I batalionie: 1. kompania grenadierska (karabinierska) oraz 1.-3. kompania fizylierska (strzelecka); w II batalionie: 2. kompania grenadierska (karabinierska) oraz 4.-6. kompania fizylierska (strzelecka). Początkowo w razie wojny zamierzano rozbudować wszystkie trzy bataliony do siły ośmiu kompanii (w III batalionie kompanie: 3. grenadierska lub karabinierska, 3. woltyżerska oraz 13.-18. fizylierska lub strzelecka), ale pod koniec lat 20. zadecydowano, że w razie mobilizacji pułki składać się będą z czterech batalionów czterokompanijnych¹⁷³.

Sztab wyższy pułku piechoty (liniowego lub strzelców pieszych) pozostał bez zmian, natomiast w skład sztabu niższego wchodzili: audytor, kapelan, 2 zakrystianów, chirurg sztabowy, 2 chirurgów batalionowych, 2 podchirurgów, dozorca chorych, 8 cyrulików, posługacz lazaretowy, wagenmajster, pisarz pułkowy, 2 pisarzy batalionowych, pisarz kwatermistrza, pisarz kasjera, puszkarz z 8 pomocnikami, łoźnik z 8 pomocnikami i konował. Według etatu kompania piechoty składać się miała z: kapitana, porucznika, 2 podporuczników, 12 podoficerów (w tym sierżant starszy), 125 żołnierzy i 3 doboszy. Batalion czynny obejmował: podpułkownika, majora, 4 kapitanów, 4 poruczników, 8 podporuczników, adiutanta, 48 podoficerów (w tym 4 sierżantów starszych), 500 żołnierzy i 13 doboszy. Natomiast batalion rezerwowy miał posiadać: 2 kapitanów, 2 poruczników, 2 podporuczników, adiutanta, 17 podoficerów (w tym 2 sierżantów starszych), 100 żołnierzy i 4 doboszy¹⁷⁴. W styczniu 1817 r. Naczelny Wódz ustalił, że komplet podoficerów w kompanii piechoty będzie obejmował: sierżanta starszego, podchorążego, furiera i 9 podoficerów (kaprali)¹⁷⁵.

W ciągu kolejnych lat dokonywano korekt, zwiększając liczbę etatów. W listopadzie 1817 r. Naczelny Wódz postanowił, że odtąd w pułku piechoty będzie 4 cieśli (w sztabie niższym) oraz 9 posługaczy lazaretowych i 9 cyrulików (w każdej kompanii czynnej i w rezerwie po jednym)¹⁷⁶. W grudniu 1818 r. określono etat doboszy na: 1 dobosza pułkowego, 2 doboszy batalionowych (w tym 1 w baonie zapasowym) i 28 doboszy kompanijnych (4 w baonie zapasowym). Tym samym rozkazem dodano do etatu 4 fajfrów, a w maju 1819 r. – 2 trębaczy starszych (batalionowych) i 10 trębaczy kompanijnych (po dwóch na kompanię wyborczą i po jednym na kompanię fizylierską)¹⁷⁷. Natomiast w 1827 r. wprowadzono na etat wicepodoficerów, w liczbie 48 na pułk – byli oni liczeni w skład korpusu podoficerów¹⁷⁸.

W ciągu pierwszych czterech lat w pułkach piechoty utrzymywano wyżej przedstawioną etatową liczbę żołnierzy, tym samym w dwóch batalionach czynnych i jednym rezerwowym miało ich być 1100 – przy czym jeszcze w 1817 r. pułki miały nieznaczne braki do kompletu, wynoszące od 7 do 68 żołnierzy. Natomiast od poboru przeprowadzonego jesienią tego roku odnotowywano większą od etatowej liczbę żołnierzy – od kilku do ponad 100 (we wrześniu 1818 r. w 6. ppl było 1 224 żołnierzy)¹⁷⁹. Następnie od 1819 do 1823 r. stopniowo zwiększano etat żołnierzy w pułkach piechoty – po poborze przeprowadzonym jesienią 1819 r. wynosił on 1320 ludzi, w 1821 r. – 1370, 1822 r. – 1410, a rok później – 1430¹⁸⁰.

Pod koniec lat 20. opracowano nowy etat pułku piechoty, dostosowany do planowanego rozwinięcia mobilizacyjnego oddziałów do stanu czterech batalionów, po cztery kompanie każdy. Sztab wyższy składać się miał z: pułkownika dowódcy pułku, kwatermistrza, kasjera, audytora, kapelana i lekarza sztabowego. W sztabie niższym liczba niektórych funkcyjnych była różna w zależności liczby batalionów, tj. na stopie pokojowej (dwa bataliony), po częściowej mobilizacji (trzy bataliony) oraz na stopie wojennej (cztery bataliony). Lekarze batalionowi znajdowali się na etacie trzech pierwszych batalionów, felczer starszy był jeden na cały pułk (w etacie wymieniony przy III baonie), a felczerów młodszych po jednym na każdy batalion (również w IV baonie). W pułku miał być jeden: dobosz pułku, dozorca lazaretu, pisarz pułkowy, pisarz kasjera i pisarz kwatermistrza oraz puszkarz, łoźnik i zakrystian. Czterech: pisarzy batalionowych, doboszy batalionowych i trębaczy batalionowych oraz 16 muzykantów. Poza tym 12 w trzech lub 16 w czterech batalionach (czyli po 1 na kompanię): cyrulików i posługaczy lazaretowych oraz pomocników puszkarza i pomocników łoźnika¹⁸¹.

Etat kompanii i batalionu potwierdzał zmiany wprowadzone w ciągu poprzednich lat, ale zwiększał jednocześnie liczbę żołnierzy (w porównaniu do stanu z lat 1823-1827). Kompania składać się miała z: kapitana, porucznika, 2 podporuczników, sierżanta starszego, 10 podoficerów, furiera, 6 wicepodoficerów, 3 doboszy, 2 trębaczy i 196 żołnierzy. Batalion z: podpułkownika, majora, adiutanta, 4 kapitanów, 4 poruczników, 8 podporuczników, 4 sierżantów starszych, 40 podoficerów, 4 furierów, 24 wicepodoficerów, dobosza batalionowego, 12 doboszy (kompanijnych), trębacza batalionowego, 8 trębaczy (kompanijnych), 2 fajfrów i 785 żołnierzy. Natomiast rezerwa pułku obejmować miała: kapitana dowódcę, adiutanta, porucznika, 2 podporuczników, sierżanta starszego, 10 podoficerów, furiera, 4 doboszy, 200 żołnierzy i 1 cyrulika. Łącznie pułk po pełnej mobilizacji miał liczyć 3592 ludzi – w sztabie i czterech batalionach. Należy dodać, że dobosze batalionowi i trębacze batalionowi znajdować się mieli tylko w I i II batalionie – nie było ich na etacie III i IV batalionu¹⁸².

Na początku 1829 r. zwiększono liczbę żołnierzy w pułkach do 1670, co powszechnie wiąże się ze wspomnianą już wojną rosyjsko-turecką¹⁸³. Możliwe jednak, iż było to związane z wprowadzaniem w życie założeń nowego etatu – ale bez powiększania rezerwy pułkowej, w której nadal miało być 100 żołnierzy. W takim też kształcie piechota znajdowała się w przeddzień wybuchu powstania listopadowego. We wrześniu 1830 r. pułk piechoty liniowej lub strzelców pieszych składał się z: 6 oficerów wyższych (w tym dowódcy w stopniu generała brygady lub pułkownika), 50 oficerów niższych, 160 podoficerów, 1670 żołnierzy i 71 doboszy, fajfrów, trębaczy i muzykantów oraz 5 oficerów niefrontowych i 85 żołnierzy niefrontowych¹⁸⁴.

Korpusem Kawalerii od 1815 r. do wybuchu powstania listopadowego dowodził gen. dyw. (od 1826 r. gen. jazdy) Aleksander Rożniecki. W skład Korpusu wchodziły: Dywizja Strzelców Konnych i Dywizja Ułanów – każda złożona z czterech pułków. Pułk jazdy na stopie pokojowej liczył cztery szwadrony czynne i jeden rezerwowy, natomiast po mobilizacji składać się miały z trzech dywizjonów, po dwa szwadrony bojowe każdy¹⁸⁵. Zgodnie z etatem, w 1830 r. w kawalerii liniowej służyć powinno prawie 8000 ludzi, co stanowiło niemal 20% całości sił zbrojnych Królestwa Polskiego¹⁸⁶.

Kawaleria liniowa składała się więc z ośmiu pułków jazdy lekkiej – czterech strzelców konnych i czterech ułanów. W 1815 r. etatowo pułk (niezależnie strzelców konnych czy ułanów) w sztabie wyższym i czterech szwadronach czynnych obejmował: pułkownika, podpułkownika, majora, 8 kapitanów, 8 poruczników, 12 podporuczników, 2 adiutantów, kwatermistrza, kasjera, 64 podoficerów (wachmistrzów starszych, wachmistrzów, furierów i kaprali), trębacza starszego, 12 trębaczy szwadronowych, 640 żołnierzy konnych i 40 żołnierzy bez koni (rezerwy szwadronowej) – łącznie 792 ludzi oraz 110 koni oficerskich i 685 skarbowych (dla podoficerów, trębaczy i żołnierzy). W sztabie niższym znajdowali się: audytor, kapelan, zakrystian, chirurg sztabowy, chirurg batalionowy, 2 asystentów chirurga, dozorca chorych, 6 cyrulików, 6 posługaczy lazatetowych, berajter, wagenmajster, pisarz 1 kl., pisarz 2 kl., pisarz kwatermistrza, pisarz kasjera, puszkarz i jego 2 pomocników, łoźnik i jego 2 pomocników, siodlarz, 6 uczniów siodlarskich, konował, 6 uczniów konowalskich, kowal, 6 uczniów kowalskich, 6 cieśli i 7 woźniców. Odział zakładowy miał się początkowo składać z dwóch szwadronów, w składzie: major, 2 kapitanów, 2 poruczników, 4 podporuczników, 14 podoficerów (w tym 2 wachmistrzów starszych), 4 trębaczy i 50 żołnierzy bez koni¹⁸⁷.

W rozkazie wydanym 9 stycznia 1817 r. (poprawionym 30 stycznia) sprecyzowany został skład kadry podoficerskiej w oddziałach. W szwadronie kawalerii liniowej znajdować się miało 16 podoficerów: wachmistrz starszy (szwadronowy), 4 wachmistrzów (plutonowych), podchorąży, furier i 9 podoficerów (sekcyjnych). Etat podchorążego nie był w szwadronie jednak obowiązkowy i mógł być on zastąpiony przez kolejnego podoficera¹⁸⁸. W 1821 r. z dywizjonów rezerwowych utworzono szwadrony, likwidując jednocześnie etat majora, liczbę oficerów niższych ograniczono do 1/3, a podoficerów do 1/2 poprzedniego etatu. Szwadron rezerwowy liczył więc ostatecznie: 3 oficerów, 8 podoficerów, trębacza i ok. 50 żołnierzy¹⁸⁹. Natomiast Rozkazem Dziennym z 25 listopada 1825 r. Naczelny Wódz ustalił, że w pułkach kawalerii ma być łącznie od 16 do 18 trębaczy¹⁹⁰.

W pierwszej połowie 1815 r. Naczelny Wódz oznaczył etat pułku na 603 żołnierzy i nakazał sformować jedynie szwadrony bojowe. Następnie w drugim półroczu podniósł etat do 900 żołnierzy i 717 koni skarbowych, nakazując rozpoczęcie rekrutacji do szwadronów zakładowych¹⁹¹. Jednak ze względu na brak dostatecznej liczby żołnierzy w 1816 r. etat w pułku jazdy liniowej zmniejszono do 730 „głów”¹⁹².

Przez pierwsze trzy lata w raportach pułkowych odnotowywano „braki do kompletu” wśród kadry podoficerskiej i żołnierzy¹⁹³. Z tego powodu w plutonach zmniejszono liczbę rot do 14, przy regulaminowym minimum wynoszącym 18 rot¹⁹⁴. Jednak w ciągu kolejnych lat, w wyniku sukcesywnie przeprowadzanego poboru rekruta, zwiększano liczbę żołnierzy służących w szeregach. Wobec tego w 1819 r. w. ks. Konstanty podniósł etat do 780 żołnierzy, w następnym do 782, ale w 1822 r. ustalił etatową liczbę żołnierzy na 770 w pułkach liniowych¹⁹⁵. Wówczas oznaczono też skład plutonów na minimum 18 rot w okresie ćwiczeń polowych (od 1 maja do 30 października) i 15 rot w czasie przerwy zimowej. Szwadrony czynne według etatu liczyły wówczas po 156 żołnierzy, a rezerwowe – 50 żołnierzy¹⁹⁶. Z tego wynika, że w każdym szwadronie czynnym pułku liniowego było 24 żołnierzy rezerwy szwadronowej. Etat ten obowiązywał do końca 1828 r., kiedy po przeprowadzonym poborze ponownie zwiększono liczbę żołnierzy w pułkach liniowych do 785. Jednak w odróżnieniu od piechoty, w 1830 r. pułki kawalerii powróciły do poprzedniego etatu¹⁹⁷.

Podobnie jak w piechocie, również dla kawalerii został opracowany nowy etat – 23 lutego 1830 r. Główne Dyżurstwo przedstawiło go Komisji Rządowej Wojny. Najważniejsze zmiany dotyczyły zmniejszenia liczby żołnierzy w szwadronach czynnych oraz wprowadzenia nowej organizacji oddziałów zakładowych. Pułk jazdy na stopie wojennej miał obejmować w sztabie wyższym: pułkownika dowódcę, 3 majorów dowódców dywizjonów, adiutanta, kwatermistrza, kasjera oraz starszego trębacza. W sztabie niższym znajdować się mieli: audytor, kapelan, zakrystian, lekarz pułkowy, lekarz batalionowy, dozorca chorych, 4 golarzy (po 1 na szwadron, a więc po mobilizacji 6), 4 posługaczy chorych (po mobilizacji 6), berajter, pisarz 1 kl., pisarz 2 kl., pisarz kwatermistrza, pisarz kasjera, puszkarz z 2 pomocnikami, łoźnik z 2 pomocnikami, siodlarz z 2 pomocnikami (1 na dywizjon, a więc po mobilizacji 3), konował i 2 jego uczniów (po mobilizacji 3), 4 pomocników kowala (po mobilizacji 6)¹⁹⁸ i 2 felczerów 2 kl. Szwadron składać się miał z: 2 kapitanów, 2 poruczników i 3 podporuczników, 14 podoficerów (w tym wachmistrza starszego), 3 trębaczy, 152 żołnierzy oraz 10 „żołnierzy bez koni”. Ogółem w czterech szwadronach czynnych według nowego etatu służyć powinno: 28 oficerów, 56 podoficerów, 12 trębaczy, 608 żołnierzy i dodatkowo 40 żołnierzy rezerwy szwadronowej. Natomiast po mobilizacji w sześciu szwadronach, czyli trzech dywizjonach, powinno być: 49 oficerów, 84 podoficerów, 19 trębaczy, 912 szeregowych i 60 „żołnierzy bez koni”, a łącznie ze sztabem 1 124 ludzi i 1 167 koni wierzchowych¹⁹⁹. Znaczne zmiany wprowadzono w składzie oddziału rezerwowego – dla pułku czteroszwadronowego liczył on: 2 kapitanów, 2 poruczników, 3 podporuczników, 14 podoficerów (w tym wachmistrza starszego), 3 trębaczy i 152 żołnierzy z końmi²⁰⁰. Jak widać, w oddziale (szwadronie) rezerwowym wszyscy żołnierze mieli posiadać konie, co musiało pociągnąć za sobą zwiększenie liczby wierzchowców w pułku do 846. Jednakże etat ten nie został w pełni zrealizowany, o czym świadczą Stany Wojska Polskiego, w których etatowa liczba żołnierzy w pułku jazdy liniowej ponownie określona została na 770, a koni skarbowych na 717²⁰¹.

Dowódcą Korpusu Artylerii i Inżynierii był w latach 1815-1819 gen. dyw. Karol Józef Sierakowski (od 1818 r. gen. artylerii), Maurycy Hauke²⁰². Wchodząca w jego skład artyleria obejmowała: baterię pozycyjną artylerii konnej gwardii królewsko-polskiej, I i II Brygadę Artylerii Pieszej, Brygadę Artylerii Konnej, Korpus Rakietników oraz 1. i 2. kompanię artylerii garnizonowej²⁰³.

Bateria pozycyjna artylerii konnej gwardii została sformowana z baterii konnej, która w 1814 r. powróciła do kraju z Francji. Jej pierwszym dowódcą był ppłk Jan Szwerin, a od 1822 r. dowodził nią ppłk Piotr Chorzewski²⁰⁴. Według etatu z 1815 r. obejmowała ona: podpułkownika, kapitana 1 kl., kapitana 2 kl., porucznika, 2 podporuczników, sierżanta starszego, 2 sierżantów 1 kl., 3 sierżantów 2 kl., 5 sierżantów 3 kl., 5 sierżantów 4 kl., 82 bombardierów, 172 kanonierów i 3 trębaczy – łącznie 279 ludzi. Do tego dochodzili niefrontowi z małego sztabu: chirurg, podoficer taborowy, 2 posługaczy lazaretowych, cyrulik, pisarz, lawetnik, stolarz, cieśla, tokarz, 2 kołodziejów, 2 kowali lub ślusarzy, pomocnik kowalski, siodlarz, pomocnik siodlarski, konował i 25 woźniców – łącznie więc bateria pozycyjna artylerii konnej gwardii liczyła 322 ludzi²⁰⁵. W 1821 r. zwiększono liczbę kanonierów 2 kl. do 192 – przejęli oni m.in. funkcje woźniców, a tym samym skreślono tychże z etatu małego sztabu²⁰⁶.

Bateria była uzbrojona w osiem dział – początkowo w cztery jednorogi 1/2-pudowe (20-funtowe) i cztery armaty 12-funtowe małej proporcji. Następnie w 1823 r. została przezbrojona wyłącznie w jednorogi 1/2-pudowe. Poza działami na wyposażenie baterii wchodziły: 24 jaszcze do przewozu amunicji, 2 łoża zapasowe, 4 wozy z zapasami (zapasowe koła, osie, szprychy itp.), wóz „instrumentalny” (narzędzia stolarskie, ciesielskie, kowalskie i ślusarskie) i kuźnia polowa oraz 15 wozów taborowych: 1 pod kasę i dokumenty, 2 pod aptekę, 1 lazaretowy i 11 z żywnością. Ze względu na konny charakter jednostki, obok 14 koni oficerskich, znajdowały się też 144 konie wierzchowe dla podoficerów, bombardierów, trębaczy i części kanonierów, a także 172 konie pociągowe, na których jechali też pozostali kanonierzy. Do dział zaprzęgano po osiem, do łóż zapasowych po cztery, do jaszczy i wozów z zapasami po trzy, a do kuźni polowej dwa konie. Wozy taborowe otrzymywały konie z batalionu pociągów gwardii²⁰⁷.

Każda z dwóch brygad artylerii pieszej składała się z trzech kompanii – jednej pozycyjne i dwóch lekkich. Kompania pozycyjna artylerii pieszej według etatu z 1815 r. składała się z: podpułkownika, kapitana 1 kl., 2 poruczników, 4 podporuczników, adiutanta brygady, sierżanta starszego, 2 sierżantów 1 kl., 3 sierżantów 2 kl., 9 sierżantów 3 kl., 9 sierżantów 4 kl., 50 bombardierów, 50 kanonierów 1 kl., 100 kanonierów 2 kl. i 2 doboszy – łącznie 285 ludzi. Do małego sztabu kompanii wchodzili: podporucznik kasjer, chirurg, 2 podoficerów taborowych, 2 cyrulików, 2 posługaczy lazaretowych, pisarz, lawetnik, konował, stolarz, cieśla, tokarz, kołodziej, siodlarz, kowal z 3 pomocnikami, 31 woźniców – łącznie więc kompania pozycyjna artylerii pieszej liczyła 336 ludzi²⁰⁸.

Podobnie jak w innych formacjach, pierwotny etat był w ciągu pierwszych lat korygowany – przede wszystkim stopniowo zwiększono liczbę kanonierów 2 kl., a tym samym skreśleni zostali z etatu woźnice. Po jesiennym poborze 1819 r. w kompanii pozycyjnej artylerii pieszej powinno być 157 kanonierów 2 kl., a od jesieni 1822 r. – 160. Analogicznie do pozostałych formacji, w 1821 r. przejściowo etat był większy i wynosił 170 kanonierów 2 kl. Natomiast w 1829 r. ostatecznie ustalono etat żołnierzy w najniższym stopniu na 208, a kasjer przeniesiony został ze sztabu do linii²⁰⁹.

Kompania pozycyjna artylerii pieszej wyposażona była w 12 dział. Początkowo były to cztery armaty 12-funtowe średniej proporcji, cztery armaty 12-funtowe małej proporcji i cztery jednorogi 1/2-pudowe²¹⁰. Następnie, w połowie lat 20. zmieniono uzbrojenie na sześć armat 12-funtowych średniej proporcji i sześć jednorogów 1/2-pudowych. Poza działami w skład kompanii wchodziło: 36 jaszczy do przewozu amunicji, 2 łoża zapasowe, 6 wozów z zapasami, wóz „instrumentalny”, wóz kasjera, wóz pod aptekę i kuźnia polowa. Działa ciągnięte było przez sześć, zapasowe lawety przez cztery, jaszcze i wozy pod zapasy przez trzy, a kuźnia przez dwa konie – łącznie na etacie kompanii powinny być 232 konie pociągowe, gdyż wozy pod kasę i aptekę ciągnięte były przez konie z batalionu pociągu. Konie wierzchowe i juczne posiadali wyłącznie oficerowie – 16 sztuk²¹¹.

Kompania lekka artylerii pieszej według etatu z 1815 r. składała się z: podpułkownika, kapitana 2 kl., 2 poruczników, 4 podporuczników, sierżanta starszego, 2 sierżantów 1 kl., 3 sierżantów 2 kl., 9 sierżantów 3 kl., 9 sierżantów 4 kl., 35 bombardierów, 35 kanonierów 1 kl., 100 kanonierów 2 kl. i 2 doboszy – łącznie 204 ludzi. W skład małego sztabu wchodzili: chirurg, podoficer taborowy, 2 posługaczy lazaretowych, 2 cyrulików, pisarz, lawetnik, konował, stolarz, cieśla, tokarz, kołodziej, siodlarz, kowal z 3 pomocnikami i 17 woźniców – łącznie więc kompania lekka artylerii pieszej liczyła 240 ludzi²¹². Również tutaj zwiększono etat kanonierów 2 kl. – od 1819 r. w każdej kompanii powinno ich służyć 105, od 1822 r. – 110, a od 1829 r. – 160 (część z nich pełniła funkcję woźniców)²¹³.

Kompanie lekkie posiadały po osiem armat 6-funtowych i po cztery jednorogi 1/4-pudowe (10-funtowe). Poza tym w skład taboru wchodziły: 24 jaszcze, 2 łoża zapasowe, 4 wozy z zapasami, wóz „instrumentalny”, wóz kasjera, wóz pod aptekę i kuźnia polowa. Działa ciągnięte były przez cztery, zapasowe lawety przez dwa, jaszcze przez trzy, wozy pod zapasy i kuźnia przez dwa konie – łącznie na etacie kompanii powinno być 150 koni pociągowych. Oficerskich koni wierzchowych powinno być 11²¹⁴.

Brygada Artylerii Konnej składała się z dwóch baterii, a każda z nich według etatu z 1815 r. powinna obejmować: kapitana 1 kl., kapitana 2 kl., porucznika, 2 podporuczników, wachmistrza, 2 podoficerów 1 kl., 3 podoficerów 2 kl., 5 podoficerów 3 kl., 5 podoficerów 4 kl., 48 bombardierów, 129 kanonierów i 3 trębaczy – łącznie 201 ludzi. Do składu 1. baterii liczyły się dodatkowo osoby tworzące sztab wyższy brygady: pułkownik, adiutant i starszy trębacz, a także podporucznik kasjer, zaliczany pierwotnie do sztabu niższego. Natomiast w skład sztabu niższego każdej baterii wchodzili: chirurg, podoficer taborowy, cyrulik, 2 posługaczy lazaretowych, 2 pisarzy, lawetnik, stolarz, cieśla, tokarz, 2 kołodziejów, 2 kowali lub ślusarzy, 2 pomocników kowalskich, siodlarz z pomocnikiem, konował i 11 woźniców – łącznie więc bateria lekka artylerii konnej (bez osób ze wspólnego sztabu) liczyła 333 ludzi²¹⁵. W 1819 r. zwiększono etat do 184 bombardierów i kanonierów, z których 59 kierować miało zaprzęgami (jednocześnie z etatu skreślono woźniców), w 1821 r. – do 187, a w 1829 r. – do 197²¹⁶.

Bateria lekkokonna wyposażona była w 8 dział: cztery armaty 6-funtowe i cztery jednorogi 1/4-pudowe oraz 16 jaszczy, 2 łoża zapasowe, 4 wozy taborowe, wóz pod zapasy, wóz „instrumentalny”, wóz pod kasę, wóz pod aptekę i kuźnię polową. Zaprzęg do dział był taki sam, jak w kompaniach lekkich artylerii pieszej. Każdy oddział posiadał 11 koni oficerskich, 120 koni wierzchowych i 105 pociągowych²¹⁷.

Do artylerii polowej należy jeszcze zaliczyć Korpus Rakietników – dowodzony przez płk. (od 1822 r. gen. bryg.) Piotra Bontempsa. Wchodził on w skład Korpusu Artylerii i Inżynierii, a został utworzony rozkazem cesarskim nr 1108 z 12 września 1822 r.²¹⁸ Składał się z półbaterii konnej i półkompanii pieszej. Półbateria rakietników konnych początkowo obejmowała: kapitana, porucznika, 2 podporuczników, wachmistrza starszego, 12 podoficerów, podoficera-ogniomistrza, 2 trębaczy, 72 rakietników oraz oficera i 25 żołnierzy niefrontowych. Natomiast półkompania rakietników pieszych składała się z: 3 oficerów, 14 podoficerów, 2 doboszy, 98 rakietników oraz oficera i 24 żołnierzy niefrontowych²¹⁹. Stopniowo jednak zwiększano etat rakietników w obu oddziałach – w 1827 r. do 92, a w 1829 r. do 96 w półbaterii oraz odpowiednio 113 i 117 w półkompanii. Należy dodać, że w obu oddziałach etaty oficerskie i żołnierskie były przekroczone – 30 września 1830 r. półbateria składała się z 10 oficerów, 14 podoficerów, 2 trębaczy, 99 rakietników i 26 niefrontowych, a półkompania z 7 oficerów, 15 podoficerów, 2 doboszy, 122 rakietników oraz oficera i 27 żołnierzy niefrontowych²²⁰.

Rakietnicy byli uzbrojeni w tzw. race kongrewskie, które odpalane były ze specjalnie skonstruowanych łóż rakietniczych lub przenośnych kozłów. Na wyposażeniu oddziałów znajdowały się po: 4 łoża rakietnicze i 20 kozłów, 8 jaszczy (kesonów) amunicyjnych, a także kuźnia polowa, 2 wozy pod zapasy, wóz pod kasę, wóz pod aptekę i wóz „instrumentalny”. Półbateria rakietników konnych dysponowała początkowo: 8 końmi oficerskimi, 52 wierzchowcami skarbowymi i 81 końmi pociągowymi, a ostatecznie 21 oficerskimi, 63 wierzchowymi skarbowymi oraz 68 artyleryjskimi i pociągowymi. Natomiast półkompania rakietników pieszych początkowo: 6 końmi oficerskimi i 95 pociągowymi, a ostatecznie 10 oficerskimi i 95 artyleryjskimi²²¹.

Artyleria garnizonowa stacjonowała na stałe w dwóch twierdzach utrzymywanych na terenie Królestwa Polskiego – 1. kompania w Modlinie, a 2. w Zamościu. Zgodnie z etatem z 1815 r. każda kompania składać się miała z: kapitana 1 kl., kapitana 2 kl., porucznika, podporucznika, 10 podoficerów (w tym sierżanta starszego), 2 doboszy i 100 żołnierzy. W skład sztabu niższego wchodzili: chirurg, 2 dozorców chorych, 2 cyrulików i pisarz²²². Należy zaznaczyć, że była to jedyna formacja, której etat pozostał niezmieniony w ciągu 15 lat²²³.

Do obrony umocnień Modlina potrzeba było 60, natomiast Zamościa 160 dział fortecznych. W obu twierdzach znajdowało się ich jednak o wiele więcej – 106 w Modlinie i 256 dział w Zamościu, przy czym większość nadliczbowych zmagazynowano w arsenałach bez lawet. Były to armaty forteczne spiżowe i żelazne (6-, 12- i 24-funtowe), ciężkie żelazne karonady (12-, 24- i 36-funtowe), jednorogi żelazne (1/4-, 1/2- i 1-pudowe), granatniki spiżowe (7-, 10- i 12-funtowe oraz 8-calowe), moździerze spiżowe i żelazne (9- i 12-calowe) oraz armaty polowe (3-, 6- i 12-funtowe)²²⁴.

W Zamościu, obok kompanii artylerii garnizonowej, stacjonowały cztery kompanie weteranów oraz stały garnizon piechoty, składający się z 2. i 4. pułku strzelców pieszych (III Brygada 2. DP), a w trakcie letnich manewrów ze szwadronów rezerwowych kawalerii liniowej. Natomiast w Modlinie służbę garnizonową pełniła półkompania, a od 1825 r. kompania weteranów oraz szwadrony rezerwowe – strzelców konnych gwardii królewsko-polskiej i kirasjerów podolskich lejbgwardii²²⁵. Twierdza modlińska, pomimo strategicznego położenia (osłona stolicy od północy), była zaniedbana, gdyż w latach 1818-1830 prowadzono tam tylko prace zabezpieczające brzegi Wisły i Narwi przed podmywaniem dzieł fortecznych. Za to jej kazamaty pełniły rolę więzienia wojskowego o złagodzonym rygorze, a od 1827 r. przygotowywano materiał na budowę więzienia obliczonego na tysiąc osadzonych. Natomiast więzieniem wojskowym o zaostrzonym rygorze oraz więzieniem stanu był Zamość – więźniowie wojskowi, a także więźniowie cywilni skazani na ciężkie więzienie, przetrzymywani byli w podziemiach bastionów, zaś pozostali więźniowie cywilni na dolnym piętrze dawnego Ratusza. Z tego też względu fortyfikacje zamojskie były w dobrym stanie oraz stacjonował tam silny garnizon²²⁶.

Utrzymaniem i rozbudową twierdz Królestwa Polskiego zajmował się Korpus Inżynierów, dowodzony przez Francuza w polskiej służbie – gen. bryg. Jana de Grandville-Malletskiego. W skład Korpusu wchodziło: 2 generałów, 48 oficerów i 20 konduktorów, czyli podoficerów. Początkowo w większości byli to niemieccy rzemieślnicy, służący w Wojsku Polskim od czasów Księstwa Warszawskiego, ale w latach 20. wśród inżynierów zaczęli dominować absolwenci Szkoły Aplikacyjnej i Korpusu Kadetów²²⁷.

Korpusowi Inżynierów organizacyjnie podporządkowany był oddział polowy – w latach 1815-1818 półbatalion inżynierów, składający się z trzech kompanii: minerów, saperów i pontonierów, a od kwietnia 1818 r. czterokompanijny batalion saperów, z dwiema kompaniami pionierów oraz po jednej saperów i pontonierów. Batalion stacjonował stale w Warszawie, podporządkowany pod względem administracji i wyszkolenia Brygadzie Gwardii gen. Żymirskiego (od 1818 r. od 1823 r.), a następnie Dywizji Gwardii Pieszej i Grenadierów z Korpusu Rezerwowego Gwardii²²⁸.

Oficerowie batalionu saperów w większości wywodzili się z piechoty, część z nich ukończyła Szkołę Zimową (Artylerii), a tylko nieliczni Szkołę Aplikacyjną. Natomiast żołnierze rekrutowani byli spośród młodzieży rzemieślniczej stolicy²²⁹. Kompanie półbatalionu liczyły po 3 oficerów niższych, 13 podoficerów i 100 żołnierzy oraz 2 oficerów i 14 żołnierzy niefrontowych. Po sformowaniu batalionu cała jednostka miała według etatu liczyć: 2 oficerów wyższych – początkowo pułkownika i podpułkownika (a od maja 1818 r. 2 podpułkowników), 2 kapitanów 1 kl., 2 kapitanów 2 kl., 4 poruczników, 4 podporuczników, adiutanta porucznika, kasjera porucznika, 4 sierżantów starszych, 16 podoficerów 1 kl., 28 podoficerów 2 kl., dobosza starszego, 12 doboszy, 120 żołnierzy 1 kl. i 380 żołnierzy 2 kl. W sztabie małym znajdowali się: lekarz sztabowy, lekarz batalionowy, 4 cyrulików, 4 dozorców chorych, pisarz batalionowy, pisarz przy płatniku, wagenmajster, konował, puszkarz z 4 pomocnikami, łoźnik z 4 pomocnikami, kowal z 4 pomocnikami, tokarz – stelmach, 2 pomocników, szkutnik i 2 pomocników oraz 40 woźniców²³⁰. W 1819 r. do batalionu saperów dodano 5 trębaczy – jednego starszego i czterech kompanijnych²³¹.

Liczba żołnierzy w batalionie była stopniowo zwiększana – w 1819 r. do 660, w 1821 r. do 680, w 1827 r. do 684, a w 1829 r. do 875²³². We wrześniu 1830 r. batalion saperów obejmował: podpułkownika dowódcę, 32 oficerów niższych, 72 podoficerów, 22 doboszy i muzykantów oraz 874 żołnierzy (brakowało do kompletu 1 żołnierza), a także 2 oficerów i 44 żołnierzy niefrontowych (brakowało 3 żołnierzy)²³³. Przez pierwsze cztery lata oddziałem polowym Korpusu Inżynierów dowodził ppłk Józef Buławecki, a następnie ppłk Edward Majkowski²³⁴.

W skład Korpusu Artylerii i Inżynierii wchodziła jeszcze kompania rzemieślników. Początkowo według etatu liczyła ona 111 ludzi: kapitana 1 kl. (dowódca kompanii), kapitana 2 kl., 2 poruczników, 2 podporuczników, 18 podoficerów, 2 doboszy i 84 żołnierzy oraz lekarza batalionowego. Następnie, po poborze z 1819 r. zwiększono liczbę żołnierzy do 94, w 1821 r. do 108, a w 1822 r. ustalono ich liczbę na 120. Jednocześnie w 1821 r. zwiększono liczbę podoficerów do 41, a doboszy do 3, natomiast w połowie 1828 r. dodano etat oficera starszego. Faktycznie jednak żołnierzy było więcej – od 127 do 132, ale za to do końca brakowało do kompletu podoficerów i doboszy²³⁵. We wrześniu 1830 r. kompania obejmowała: podpułkownika, kapitana 2 kl., porucznika, 4 podporuczników (brakowało 1 oficera niższego), 33 podoficerów (brakowało 8), dobosza (brakowało 2) i 132 żołnierzy oraz lekarza batalionowego i 4 żołnierzy niefrontowych. Żołnierze kompanii rzemieślniczej zatrudnieni byli w warszawskim Arsenale Składowym, gdzie zajmowali się przede wszystkim montażem, naprawą i konserwacją zgromadzonej tam broni oraz produkcją amunicji. Wytwarzali też takie elementy, jak jaszcze i wozy taborowe, a także produkowali niewielkie ilości broni – m.in. w 1827 r. odlali 5-pudowy moździerz²³⁶.

Poza wymienionymi powyżej trzema podstawowymi rodzajami wojsk, armia Królestwa Polskiego posiadała jeszcze korpusy: Żandarmerii, Pociągów oraz Inwalidów i Weteranów. Żandarmeria, czyli wojskowe siły policyjne, po raz pierwszy została utworzona na ziemiach polskich w październiku 1812 r.²³⁷. Była to wówczas formacja o charakterze milicyjnym (tj. ochotniczym), podporządkowana Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. W takim też kształcie została odtworzona 27 lutego 1815 r. decyzją Rady Najwyższej Tymczasowej Księstwa Warszawskiego²³⁸. Po półtorarocznej jednak działalności żandarmeria została zreformowana. Rozkazem z 17 października 1816 r. powołano do służby Korpus Żandarmerii, który wzorem francuskim przekształcono w elitarną formację wojskową, podporządkowaną Komisji Rządowej Wojny. Projekt jej organizacji został opracowany przez gen. Rożnieckiego, któremu również żandarmeria, od momentu reorganizacji, podlegała²³⁹. Pierwszym dowódcą żandarmerii (16 grudnia 1816 r.) został płk Stanisław Dulfus, którego w 1826 r. zastąpił na tym stanowisku ppłk Antoni Strażyński²⁴⁰. Do zadań tej formacji należało „utrzymanie spokojności, porządku i bezpieczeństwa publicznego”, a więc: poszukiwanie i chwytanie przestępców oraz dezerterów, konwojowanie więźniów, a także egzekucja należności skarbowych²⁴¹. Z czasem owa policja wojskowa stała się narzędziem w rękach gen. Rożnieckiego, który używał jej w rozgrywkach politycznych²⁴². Żandarmeria liczyła łącznie 428 ludzi, w tym: 43 oficerów, 51 podoficerów, 8 trębaczy i 328 żołnierzy. Przy boku Naczelnego Wodza znajdowało się 36 żandarmów (w tym 2 oficerów i 4 podoficerów), w każdym mieście wojewódzkim po 12 żandarmów (w tym oficer i 2 podoficerów), a mieście obwodowym po 8 (w tym oficer i podoficer). Po dwóch żandarmów w miastach wojewódzkich i obwodowych pełniło służbę pieszo, pozostali zaś konno²⁴³.

Transportem amunicji, żywności oraz materiałów wojennych zajmował się Korpus Pociągów, utworzony w 1822 r. Dowódcą tej formacji pomocniczej został mjr Józef Albrecht, a w 1824 r. ppłk Wojciech Łaszewski. Korpus Pociągów liczył ok. 950 ludzi, w tym: 31 oficerów, 63 podoficerów, 682 żołnierzy i 172 niefrontowych. W skład korpusu wchodził dywizjon pociągów gwardii i trzy bataliony liniowe, z których dwa pierwsze podporządkowane były dywizjom piechoty, a trzeci rozdzielony był taktycznie pomiędzy dywizje kawalerii. Bataliony składały się z sześciu kompanii, te zaś z dwóch dywizjonów – każdy po cztery wozy czterokonne. Po mobilizacji kompanie składać się miały z czterech dywizjonów i liczyć po 17 wozów i kuźnię polową²⁴⁴.

Żołnierze trwale okaleczeni bądź wysłużeni, ale chcący pozostać w wojsku, byli kierowani do Korpusu Inwalidów i Weteranów. Pierwsza tego typu instytucja wojskowa zorganizowana została w Wojsku Polskim po utworzeniu Księstwa Warszawskiego, kiedy to powrócili do kraju inwalidzi i weterani z Legionów²⁴⁵. W Królestwie Polskim Korpus ten został odtworzony w 1815 r. w celu zapewnienia utrzymania wojskowym, którzy nie byli zdolni do służby ze względu na utracone zdrowie lub wiek²⁴⁶. Pierwszych kierowano do jednej z dwóch kompanii inwalidów, a pozostałych, mających odsłużone co najmniej 20 lat, do kompanii weteranów. Początkowo Korpus Inwalidów i Weteranów składał się z dwóch batalionów – każdy z jednej kompanii inwalidów i pięciu kompanii weteranów. W Warszawie stacjonowały obie kompanie inwalidów i dwie kompanie weteranów. Pozostałe kompanie weteranów były rozmieszczone pododdziałami po miastach i miasteczkach wszystkich ośmiu województw (w każdym województwie jedna kompania). W następnych latach liczba kompanii weteranów została zwiększona do 12, w tym kompania szpitalna przy Szpitalu Głównym Wojskowym w Warszawie i kompania robocza, złożona z byłych dezerterów, używana do prac przy rozbudowie twierdzy zamojskiej, a następnie przy budowie Kanału Augustowskiego. Ostatecznie w 1830 r. sformowano trzy bataliony weteranów.

Wcześniej, bo w 1820 r., sformowano batalion weteranów czynnych (złożony z czterech kompanii), w którym służyli żołnierze mogący jeszcze pełnić normalną służbę wojskową. Dodatkowo oficerowie weteranów mieli nadzór nad dwoma kompaniami poprawczymi w Zamościu i półkompanią poprawczą w Modlinie – sformowanymi w 1822 r. Ze względu na stały napływ wysłużonych żołnierzy, na przełomie 1829 i 1830 r. zorganizowano trzy bataliony weteranów czynnych – I i II batalion składał się z czterech kompanii, a III batalion z pięciu kompanii poprawczych (trzech wojskowych i dwóch cywilnych²⁴⁷). Pierwsze dwa bataliony takie same etaty, tj.: pułkownik, major, 4 kapitanów, 4 poruczników, 12 podporuczników, adiutant, kwatermistrz, 68 podoficerów (w tym 4 sierżantów starszych), dobosz batalionowy, 12 doboszy i 600 żołnierzy oraz 17 niefrontowych. Natomiast III batalion poprawczy składał się z majora, 5 kapitanów, 5 poruczników, 10 podporuczników, 90 podoficerów (w tym 5 sierżantów starszych) i 10 doboszy²⁴⁸. Weterani pełnili przede wszystkim pomocniczą służbę porządkową w Warszawie i na prowincji, m.in. pilnowali więźniów w twierdzach modlińskiej i zamojskiej, eskortowali dezerterów, aresztantów i poborowych. Pomagali także żandarmerii w egzekucji zaległych podatków. Pierwszym dowódcą Korpusu był płk Ferdynand Bogusławski, a od 1820 r. obowiązki te pełnił płk Józef Seydlitz²⁴⁹.

ŻOŁNIERZE

Wojsko Polskie uzupełniało swoje szeregi poprzez pobór rekruta i zaciąg ochotników. Przepisy względem zaciągu do wojska, czyli konskrypcji z 10 października 1816 r. były nowoczesne i posiadały wiele zalet, ale niestety nie zostały wprowadzone w życie w pierwotnym kształcie. Po pierwsze już na przełomie 1816 i 1817 r. Aleksander I wydał dekret zwalniający czasowo ludność żydowską od służby wojskowej, w zamian za specjalny podatek. Było to związane z trudnościami wynikającymi z odmienności kulturowej, co mogło powodować rozliczne kłopoty. Poza tym odsetek uchylających się od służby poborowych oraz dezerterów w oddziałach był wśród ludności żydowskiej znacznie wyższy niż w pozostałych kategoriach poborowych. Od tego też czasu kahały, a następnie gminy żydowskie wpłacały rocznie do skarbu państwa 690 000 złp, a monarcha przedłużał okres obowiązywania dekretu, co było też z korzyścią dla budżetu Królestwa Polskiego²⁵⁰. Poza ludnością wyznania mojżeszowego, od poboru uwolnieni zostali członkowie Kościoła Menonitów (w lipcu 1817 r.) oraz Bracia Czescy (w styczniu 1826 r.), w zamian za opłatę w wysokości 6 złp od wyreklamowanej osoby, a także bracia służącego już w wojsku żołnierza²⁵¹. Aleksander I rozszerzył też zakres zwolnień dotyczących młodzieży studiującej na uniwersytetach krajowych i zagranicznych²⁵².

Przede wszystkim jednak zmieniono sposób przeprowadzenia poboru, który w praktyce był zupełnie odmienny od przepisów z 1816 r. Zlikwidowano kantony, z których czerpać miały uzupełnienia jednostki piechoty oraz zakłady rezerw, gdzie poborowi przechodzić mieli przeszkolenie i z których czerpać miała uzupełnienia kawaleria. Sama instytucja rezerwy nigdy nie została wprowadzona w życie, co uniemożliwiało przeprowadzenie sprawnej mobilizacji. Zadecydowały o tym poglądy w. ks. Konstantego – zwolennika tradycyjnych (osiemnastowiecznych) rozwiązań, w których nie istniała stała rezerwa.

Poboru dokonywały komisje wojewódzkie na podstawie posiadanych spisów wojskowych, które corocznie były weryfikowane – w latach 1816-1819 jesienią (1 października), a od 1820 r. wiosną (1 marca)²⁵³. W trakcie „rewizji spisu wojskowego” na listy poborowych („spisowych”) wciągano wszystkich niezwolnionych od służby, którzy ukończyli 20 rok życia. Byli oni wówczas poddawani badaniom lekarskim w celu potwierdzenia zdolności do służby wojskowej²⁵⁴. Następnie, w trzecim kwartale roku, komisje wojewódzkie otrzymywały wykaz ilościowy potrzebnego kontyngentu, co uzależnione było od liczby żołnierzy wychodzących pod koniec roku ze służby, przechodzących do Korpusu Inwalidów i Weteranów oraz utraconych w wyniku dezercji lub śmierci, a tym samym przewidywanej liczby wakatów. W latach 1816-1820 wybierano rokrocznie od 4000 do 6000 poborowych w celu wypełniania stanów etatowych w oddziałach. Należy zaznaczyć, że w ciągu pierwszych trzech lat w większości oddziałów odnotowywano brak kompletu żołnierzy i dopiero w 1818 r. osiągnięto zakładany początkowo poziom minimalnego etatu żołnierzy, co umożliwiło jego stopniowe podnoszenie w 1819 i 1822 r. W późniejszym okresie zmniejszono kontyngent do 2400-3000 rocznie, z tym że w 1827 r. w celu uzupełnienia szeregów powołano 5600, a w 1828 r., ze względu na toczącą się wojnę rosyjsko-turecką, wybrano (obok 3500 normalnego kontyngentu) dodatkowo 1 400 rekrutów. Za to na rok przed powstaniem listopadowym powołano tylko 1 400 poborowych²⁵⁵.

Wbrew temu, co pisali w pamiętnikach oficerowie z lat 1815-1830, duża część ludności Królestwa Polskiego starała się różnymi środkami uniknąć poboru²⁵⁶. Konskrypowani zawierali małżeństwa przed ukończeniem 20 roku życia, fałszowali metryki urodzenia, wybijali sobie przednie zęby, obcinali wskazujące palce, a najczęściej uciekali do sąsiednich województw lub za granicę. Przykładowo z kontyngentu na 1828 r. przed służbą ukryło się ok. 300 spisowych. Dlatego też przygotowania do poboru robione były w tajemnicy, a sama „branka” przeprowadzana jednocześnie w całym Królestwie²⁵⁷.

Pobór był ogłaszany przez Radę Stanu na wniosek p.o. ministra wojny, a de facto Naczelnego Wodza w. ks. Konstantego, w imieniu „Najjaśniejszego Cesarza i Króla”²⁵⁸. Rząd o terminie powiadamiał komisje wojewódzkie, a te rozsyłały niejawną informację do wójtów i burmistrzów. Znajdowała się w niej lista imienna popisowych, „którzy z kolei wieku na ten raz do wojska powołani zostali”. Brankę przeprowadzano jesienią, najczęściej w listopadzie (niekiedy jednak na wiosnę – w marcu). Poborowy, „zaspokojony w gminie co do zasług, aż do dnia ujęcia”, zaopatrzony miał być w swoją najlepszą odzież – dobrą sukmanę, kożuch lub ciepły płaszcz oraz czapkę i „buty całe”. Gdyby poborowy nie miał własnej dobrej odzieży miała mu być kupiona „z jego zasługi”, a gdyby nie należały mu się z tego tytułu pieniądze, miała być kupiona z środków gminy. W pierwszym etapie poboru władze cywilne utrzymywały też poborowych, tj. żywiły i kwaterowały. Z gminy popisowy miał być odstawiony pod strażą do obwodu, gdzie od momentu oddania go pod pieczę komisarza obwodowego przechodził na żołd Komisji Rządowej Wojny²⁵⁹.

Z obwodu poborowi pod eskortą weteranów lub żandarmów byli odstawiani do miasta wojewódzkiego, gdzie dokonywano ich przeglądu pod kątem przydatności do służby wojskowej. Na początku omawianego okresu zdarzało się, iż nadgorliwi urzędnicy wojewódzcy wysyłali do stolicy nie tylko większą niż potrzeba liczbę poborowych, lecz również ludzi nie nadających się do służby z powodu słabego zdrowia lub kalectwa²⁶⁰. Aby temu przeciwdziałać Komisja Rządowa Wojny nakazała lekarzom wojskowym badać poborowych jeszcze przed ich wysłaniem do Warszawy, tak aby wykluczyć słabych, ułomnych i chorych. W razie gdyby lekarze źle wykonali swoją pracę i dopuścili do służby ludzi nie spełniających wymagań, mieli ponieść materialne konsekwencje: pokrycie kosztów transportu rekrutów do Warszawy i ich powrotu do miejsca zamieszkania²⁶¹.

W miastach wojewódzkich pieczę nad poborowymi przejmowali żołnierze ze stacjonujących tam jednostek lub oddziałów specjalnie nadesłanych z pobliskich garnizonów. Eskortowali oni następnie poborowych w drodze do Warszawy. Kolumna taka składała się najwyżej ze 100 poborowych, a eskorta z oficera, 5 podoficerów i 10 żołnierzy, specjalnie wybranych pod kątem zaufania²⁶². Zadania takie wykonywali zarówno weterani, jak i żołnierze z jednostek liniowych – piechoty lub kawalerii. Wydaje się, że jeżeli była tylko możliwość wyboru, zazwyczaj to jazda pełniła funkcję eskorty. Na przykład w 1822 r. następujące jednostki jazdy zabezpieczały pobór rekrutów i ich transport do stolicy: 1. pułk strzelców konnych (województwo kaliskie), 3. pułk ułanów (podlaskie) i oddział rezerw Dywizji Strzelców Konnych (lubelskie)²⁶³.

Eskortowanie poborowych do Warszawy przez oddziały liniowe wiązało się z pokusą wcześniejszego wybrania dla własnej jednostki rekrutów o szczególnie dobrej prezencji. W 1823 r. w ten sposób postąpił płk Kazimierz Skarżyński, dowódca 2. pułku strzelców konnych, którego jednostka zabezpieczała dostawienie poborowych z obwodu piotrkowskiego. „Pozwolił [on] sobie wybrać siedmiu ludzi z pomiędzy zaciągowych i wcielił ich do korpusu, którym dowodził”. Komisja Województwa Kaliskiego, która przez to nie wypełniła limitu, wniosła reklamację. W jej wyniku płk Skarżyński został wezwany przez Naczelnego Wodza do Warszawy, a ponieważ nie miał nic na swoje usprawiedliwienie, został upomniany w Rozkazie Dziennym nr 74 z 18 grudnia 1823 r.²⁶⁴.

Po dostarczeniu poborowych do Warszawy byli oni skoszarowani w budynkach przy placu Saskim, a następnie wszyscy prezentowani w. ks. Konstantemu, który osobiście decydował o przydziale każdego z nich, nie tylko do określonego rodzaju wojsk, ale wręcz do konkretnej jednostki. Poborowi o najlepszej prezencji byli kierowani do pułków gwardii (początkowo do gwardii przenoszeni byli żołnierze z oddziałów liniowych), a pozostali – wedle niestety nieznanego klucza – do innych jednostek, gdzie odprowadzani byli pod eskortą wojskową²⁶⁵.

Po przybyciu do oddziału rekrutowi były odczytywane artykuły wojskowe dotyczące kar za dezercję, tchórzostwo na polu walki i zdradę chorągwi, a następnie uroczyście składał on przysięgę wojskową – przed chorągwią, a w oddziałach, które jej nie posiadały – w sztabie. Rota przysięgi wojskowej brzmiała: „Ja NN przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu w Trójcy Świętej Jedynemu być wiernym Chorągwiom, które Najjaśniejszy Cesarz Wszechrosji, Król Polski, Pan mój Miłościwy raczył powierzyć Wojsku swojemu Polskiemu, nie opuszczać nigdy Kompanii i Chorągwi do których należą, pójść wszędzie z ochotą za niemi i bronić je do ostatniej kropli krwi mojej, tak jak przystoi poczciwemu, wiernemu i walecznemu Żołnierzowi. Tak mi Boże dopomóż i niewinna Syna Jego męka”. Odczytywał ją kapelan jednostki ubrany w komżę i stułę, w obecności starszego oficera²⁶⁶.

W latach 1815-1830 obok rekrutów w Wojsku Polskim służyło wielu ochotników – wywodzących się przede wszystkim ze szlachty, ale również z rodzin mieszczańskich. Motywacją do ubrania munduru była tradycja rodzinna, młodzieńcze zauroczenie armią, a wśród uboższej szlachty także chęć utrzymania lub podniesienia statusu społecznego – poprzez dosłużenie się stopnia oficerskiego²⁶⁷. Nieliczni wstąpienie do wojska tłumaczyli potrzebą wypełnienia obowiązku obywatelskiego. Kalikst Horoch w swoich wspomnieniach zapisał: „Ponieważ podług konstytucji Królestwa Polskiego, każdy obywatel za młodu powinien był służyć w wojsku, po ukończeniu szkół liceum w Warszawie i po zdaniu egzaminu dojrzałości, wstąpiłem do sztabu kwatermistrzostwa wojska polskiego […], jako konduktor nadliczbowy, nie biorący żołdu”²⁶⁸.

Ochotnicy – określani mianem kadetów – pełnili normalną służbę, tak jak żołnierze z poboru. Często też musieli długo czekać na upragnione szlify, poprzestając na otrzymanych wcześniej stopniach podoficerskich. Niektórzy otrzymywali też od Naczelnego Wodza prawo do noszenia srebrnego oficerskiego temblaka przy szabli, co miało im wynagrodzić długie oczekiwanie, a jednocześnie zachęcić do dalszej wytrwałej służby. Natomiast ochotnicy dobrze ustosunkowani najczęściej otrzymywali stopień podchorążego, który był zapowiedzią przyszłego awansu oficerskiego²⁶⁹.

Charakterystyczne było, że do kawalerii zaciągała się młodzież z zamożniejszych domów, a synowie zdeklasowanej szlachty oraz rodzin mieszczańskich wybierali raczej inne rodzaje wojsk. Wiązało się to z „wyższym standardem życia” oficerów kawalerii, któremu ochotnik musiał sprostać, jeżeli nie chciał być zepchnięty na margines korpusu²⁷⁰. Podobno płk Józef Dwernicki, dowódca 2. pułku ułanów, wręcz odradzał ubogim ochotnikom zaciąganie się do swojej jednostki²⁷¹. Niemniej jednak, również niezamożni ochotnicy służyli w kawalerii, ale zazwyczaj długo pozostawali w stopniach podoficerskich.

Ochotnicy wywodzący się z rodzin arystokratycznych lub wojskowych oraz z Ziem Zabranych i wojskowi z obcych armii byli zobowiązani stawić się przed Naczelnym Wodzem Wojska Polskiego. Po prezentacji, która odbywała się w jednej z sal pałacu Brühlowskiego, zazwyczaj wyrażał on zgodę na wejście ochotników do służby, ale decydował jednocześnie o ich przydziale do konkretnej jednostki²⁷². Młodzież z „towarzystwa” kierowana była zazwyczaj do pułku strzelców konnych gwardii, a pozostali ochotnicy do pułków liniowych.

W przekazach pamiętnikarskich dominuje pogląd, iż w. ks. Konstanty niechętnie wyrażał zgodę na służbę w Wojsku Polskim młodzieży z Litwy i Ukrainy. Miał kierować takich ochotników do stacjonujących w Warszawie pułków gwardii rosyjskiej – huzarów grodzieńskich lub ułanów cesarzewicza²⁷³. Taka polityka kadrowa mogła jednak wynikać z potrzeby wypełnienia szeregów tych jednostek (np. w 1824 r. pułku huzarów, który był wówczas organizowany), dla których, podobnie jak dla Korpusu Litewskiego, rekrutów brano właśnie z dawnych wschodnich województw Rzeczypospolitej Obojga Narodów²⁷⁴. Jednocześnie z badań przeprowadzonych nad korpusem oficerskim kawalerii polskiej z lat 1815-1830 (brak jest danych dotyczących żołnierzy szeregowych) wynika, że ochotnicy z Ziem Zabranych stanowili ponad 30% ogółu podporuczników przed wybuchem powstania listopadowego²⁷⁵.

Natomiast ochotnicy z Królestwa i z zaborów niemieckich, mający zamiar wejść do któregoś z pułków liniowych, zgłaszali się po prostu do dowództwa jednego z oddziałów, skąd następnie byli odsyłani do oddziałów zapasowych, gdzie przechodzili standartowe dla danego rodzaju wojsk przeszkolenie²⁷⁶. Należy zarazem podkreślić, że duża liczba ochotników w danej jednostce była dla Naczelnego Wodza dowodem na to, iż panuje tam porządek, a kadra oficerska troszczy się o podwładnych²⁷⁷.

Przestrzegano jednak dowódców przed przyjmowaniem ludzi niepewnego pochodzenia. Każdy ochotnik powinien się wylegitymować co do „miejsca swojego urodzenia, kondycji lub rzemiosła, którym się dotąd trudnił”²⁷⁸. Miało to zapobiec przyjmowaniu do służby przestępców oraz zbiegów i dezerterów z zagranicy. Był to niepożądany materiał na żołnierzy, gdyż ludzie ci byli potencjalnymi dezerterami i przestępcami.

Obok poborowych i ochotników służyli w pułkach żołnierze, którzy mieli już za sobą wysłużone przepisowe 10 lat. Wielu z nich rozpoczynało służbę jeszcze w okresie wojen napoleońskich, a inni weszli do wojska Królestwa Polskiego w pierwszych latach po jego zorganizowaniu. Pozostawali w jednostkach z powodu zżycia się z towarzyszami broni oraz zapewne dlatego, że nie bardzo wiedzieli, jak się po tylu latach odnaleźć w życiu cywilnym. Wysłużeni żołnierze podpisywali kapitulację (umowę) na 5 lat, w zamian otrzymując stopień gefrajtra, wyższy żołd (1 gr więcej na dzień, ale dopiero po 15 latach służby, 2 gr więcej po 20 latach itd.) i odznakę w formie szewronu naszytego na lewym rękawie (dwa kąty po wysłużeniu 15 lat, trzy kąty po 20 latach itd.). Postanowienie Naczelnego Wodza w tej sprawie zostało ogłoszone Komisji Rządowej Wojny 17 sierpnia 1820 r.²⁷⁹

O liczbie pozostających w służbie starych żołnierzy świadczą dane przytoczone przez Wacława Tokarza – w 1827 r. na 7800 żołnierzy zwalnianych z wojska po odsłużeniu 10 lat, aż 2400 postanowiło w nim pozostać²⁸⁰. Wiarusi znali „na wylot” służbę garnizonową i frontową, byli więc doskonałymi instruktorami i służyli pomocą przy szkoleniu rekrutów. Oprócz tego byli też wychowawcami, którzy poprzez opowieści „o cudzych i własnych cudach waleczności, o cesarzu Napoleonie i jego marszałkach [oraz] o ks. Józefie” kształtowali patriotyczną postawę wśród młodych żołnierzy. Dlatego też dowódcy starali się ze swojej strony zachęcić wysłużonych żołnierzy do pozostania w szeregach – podnosząc żołd, zezwalając na zawieranie małżeństw, a żonatym na zamieszkanie poza koszarami, oraz przydzielając młodego żołnierza, który wyręczał wiarusa np. w pracach stajennych. Dodatkowo, za pewną nieformalną opłatą, wysłużeni żołnierze uczyli kadetów służby i pomagali im w pierwszych dniach utrzymywać broń, oporządzenie i umundurowanie w czystości²⁸¹.

Nie tylko z praktycznego punktu widzenia żołnierze z czasów napoleońskich byli pożądani przez dowódców, ale również dlatego, iż przysparzali pułkowi większego splendoru. „Stare wiarusy napoleończyki, o sumiastych wąsach, o licznych szramach na wspaniałych i marsowych obliczach, z krzyżami legii i virtuti, z czapkami na samym uchu” oraz dwoma lub trzema szewronami na lewym rękawie, byli ozdobą jednostki²⁸². Nie wszyscy jednak chcieli pozostawać w szeregach. Tuż przed Nocą Listopadową ściągnięto do Warszawy 2 podoficerów i 60 żołnierzy z 1. i 2. pułku ułanów, którzy po wysłużeniu 10 lat zamierzali wyjść ze służby²⁸³. Czekała ich rozmowa z Naczelnym Wodzem, a tym samym próba przekonania ich do zmiany decyzji.

Żołnierze otrzymywali w zamian za służbę żołd, który był im wypłacany co dziesięć dni²⁸⁴. Strzelec konny gwardii pobierał dzienny żołd w wysokości 17 gr (rocznie 206 złp i 25 gr), grenadier pułku gwardii i żołnierz piechoty lub kawalerii liniowej garnizonu stołecznego otrzymywali po 16 gr dziennie (rocznie 194 złp i 20 gr), a żołnierz piechoty i kawalerii liniowej na prowincji 15 gr (rocznie 182 złp i 15 gr). Z kolei kanonier artylerii konnej gwardii otrzymywał w ciągu roku 243 zł i 10 gr, kanonier artylerii pieszej 1 kl. – 231 złp i 15 gr, kanonier 2 kl. – 219 złp, a kanonier artylerii konnej – 231 złp i 5 gr. Natomiast miner lub saper 1 kl. otrzymywał rocznie 243 złp i 10 gr, a saper 2 kl. – 231 złp i 5 gr. Wyższy żołd żołnierzy oddziałów gwardii wynikał z ich uprzywilejowania w stosunku do żołnierzy liniowych, a 1 gr więcej dla żołnierza liniowego w garnizonie warszawskim wiązał się z wyższymi kosztami wyżywienia w stolicy niż na prowincji. Od 1816 r. każdy żołnierz otrzymywał też dodatek do żołdu w wysokości 0,5 gr dziennie jako wynagrodzenie podatku konsumpcyjnego od mięsa. Poza tym widać, że żołd uzależniony był od stopnia trudności służby – więcej otrzymywali artylerzyści konni od pieszych, a spośród żołnierzy liniowych najwyższy żołd mieli minerzy i saperzy²⁸⁵.

Oprócz żołdu żołnierze otrzymywali swoiste premie po inspekcjach i manewrach. Za każdym niemal razem Naczelny Wódz nagradzał ich za dobrą postawę, porządek w garnizonie czy sprawnie przeprowadzone manewry, dając po funcie mięsa i kwaterce wódki na głowę, a czasami jeszcze po 1 złp²⁸⁶. Poza tym żołnierze i podoficerowie „ozdobieni Krzyżem Wojskowym Polskim”, czyli Orderem Virtuti Militari, otrzymywali dodatkowo po 125 złp (Kawalerowie Krzyża Srebrnego) lub 250 złp rocznie (odznaczeni Krzyżem Złotym)²⁸⁷.

Według przepisów obowiązujących w armii Królestwa Polskiego żołnierze powinni się wyżywić z otrzymanych pieniędzy. Początkowo wypłacano szeregowym połowę żołdu, a za resztę pieniędzy władze cywilne miały dostarczyć: chleb lub mąkę, kaszę oraz mięso, wódkę i sól (ostatnie trzy produkty miały być dostarczane „w naturze lub gotowych pieniądzach”)²⁸⁸. Następnie jednak zakup oraz dystrybucję żywności przejęły dowództwa jednostek, które potrącały żołnierzom połowę żołdu. Podstawą żołnierskiego posiłku był ciemny żytni chleb (zwany brykałą), krupnik i sztuka gotowanego wołowego lub baraniego mięsa. Przepisowa dzienna racja obejmowała: 1,5 funta żytniego chleba lub 24 łuty sucharów pszennych, ewentualnie 1 funt sucharów żytnich, pół funta mięsa, 1 kwaterkę leguminy (czyli jarzyn) oraz 1 uncję soli i raz w tygodniu pół kwaterki wódki. Produkty te były pobierane, pod kontrolą kwatermistrza, przez dowódców kompani, szwadronów lub baterii z magazynu jednostki i rozdzielane pomiędzy żołnierzy. Jeżeli w garnizonie nie było wspólnej kuchni, żołnierze organizowali się w tzw. spółki vel menaże – razem dokupowali potrzebne im produkty i sporządzali z nich potrawy²⁸⁹.

W tym miejscu warto dodać, że w Warszawie ponad 3-funtowy bochenek żytniego chleba kosztował 12 gr, taki sam razowego 6 gr, funt dobrego mięsa wołowego 8 gr, funt wędzonej słoniny 19 gr, a kwarta pośledniego „szlacheckiego” piwa 1,5 gr. Z produktów bardziej luksusowych: bułka „Montowa” z mąki pszenicznej marymonckiej („pięknej”) o wadze 8 łutów kosztowała 3 gr, za chleb z takiej samej mąki, „podługowaty” o wadze 2 funtów i 12 łutów, trzeba było zapłacić 12 gr, za pieczeń z polędwicy wołowej 2 złp i 20 gr, a za kwartę dobrego piwa, dubeltowego lub marcowego, od 5 do 6 gr²⁹⁰.

W koszarach przyrządzaniem posiłku zajmowali się kucharze, a na kwaterze prywatnej gotowała gospodyni. W drugim wypadku, zgodnie z przepisami, żołnierze dostarczali składniki posiłku lub płacili gospodyni, która była zobowiązana posolić i ugotować obiad na „własnym ogniu”. Często jednak żołnierze przejadali swoje racje wcześniej, a następnie starali się różnymi sposobami nakłonić gospodynię do darmowego poczęstunku, co przy odrobinie dowcipu niekiedy im się udawało²⁹¹.

Żołnierze szeregowi, a także podoficerowie i podchorążowie, po służbie nie mogli korzystać z wyszukanych rozrywek – wolny wieczór spędzali najczęściej w karczmie lub szynku²⁹². Poza tym żołnierze odwiedzali domy publiczne, co wiązało się z faktem, iż byli to w przeważającej większości nieżonaci młodzi ludzie. Warto podkreślić, że Naczelny Wódz nie stawiał tamy dla owych żołnierskich „pięciogroszowych rozkoszy”, gdyż jak mawiał: „Sołdat musi się bawić”. Zastrzeżenia budziły jedynie przypadki pozostawania żołnierzy w „burdelach” na noc oraz pijaństwo i awantury²⁹³. Czas wolny stanowił jednak dla szeregowych żołnierzy jedynie krótką chwilę wytchnienia po całym dniu spędzonym na musztrze lub po 24-godzinnej służbie, np. na odwachu rogatkowym.

Żołnierze, którym wiek lub zdrowie nie pozwalały pełnić dalej służby, a nie posiadali majątku, mogli zostać umieszczeni w Korpusie Inwalidów i Weteranów²⁹⁴. Dla kawalerzystów wiązała się z tym jednak pewna niedogodność, a mianowicie obowiązek zgolenia wąsów, gdyż korpus ten rządził się według regulaminu piechoty. Nie każdy wiarus, który służbę rozpoczynał w epoce napoleońskiej, godził się na taką zniewagę. Niektórzy woleli zachować ułańskie wąsy i w cywilu zarabiać na życie, choćby jako dorożkarze²⁹⁵. Inni starali się o posadę w policji, w straży miejskiej (np. dozorcy cyrkułowego) lub na poczcie, powołując się na „lata strawione w służbie wojskowej”²⁹⁶. Pod koniec września 1830 r. Naczelny Wódz w trosce o ład społeczny i porządek publiczny zwrócił uwagę dowódcom oddziałów, aby pouczyli zwalnianych żołnierzy, że kończąc służbę wojskową „nie są wszelako uwolnieni od przysięgi, którą wykonali Monarsze swemu jako poddani”²⁹⁷. Polecenie to mogło być związane z doniesieniami o rewolucjach we Francji i w Belgii.

PODOFICEROWIE

Korpus podoficerów w armii Królestwa Polskiego obejmował trzy stopnie: podoficera (bombardiera w artylerii, podoficera 1-2 kl. w baonie saperów), sierżanta (sierżanta 1-4 kl. w artylerii, wachmistrza w kawalerii) i sierżanta starszego (wachmistrza starszego w kawalerii). Do ich powinności należało wyszkolenie indywidualne żołnierzy: nauka musztry i władania bronią, a w kawalerii i artylerii dodatkowo oporządzania wierzchowca i jazdy konnej, oraz dozorowanie służby i porządku w plutonie (sierżant lub wachmistrz) i sekcji (podoficer lub bombardier). Pilnowali także, aby żołnierze utrzymywali mundur i oporządzenie w czystości, gdyż „ochędóstwo jest koniecznym w wojsku, dla zachowania zdrowia żołnierza”²⁹⁸. Sierżant starszy odpowiedzialny był dodatkowo przed dowódcą kompanii (wachmistrz starszy przed dowódcą szwadronu) za wykorzystanie pieniędzy na potrzeby żołnierzy danego pododdziału²⁹⁹. W czasie manewrów i podczas działań wojennych podoficerowie wspomagali w zakresie dowodzenia młodszych oficerów, m.in. podoficerowie wytyczni pilnowali wyrównania linii szyku bojowego³⁰⁰.

Korpus podoficerów stanowił „kościec” każdego oddziału. Jego kadra początkowo składała się z weteranów służących wcześniej w armii Księstwa Warszawskiego lub w polskich oddziałach armii francuskiej (np. Legii Nadwiślańskiej), przede wszystkim z ówczesnych podoficerów. Na stopnie podoficerskie awansowani byli także szeregowi mający dobrą konduitę, tj. pracowici, spokojni, nie karani przez sąd wojenny oraz nie mający „nałogu pijaństwa i pasji do gry”. Wymagane było, aby kandydat na podoficera umiał czytać, pisać i znał „cztery pierwsze reguły arytmetyki”³⁰¹. Dowódcy jednostek (pułków piechoty i kawalerii oraz brygad artylerii) w porozumieniu z kapelanami mieli obowiązek zorganizować szkołę pułkową dla podoficerów i żołnierzy, w której mieli się oni uczyć czytania, pisania i rachunków – a tym samym zdobywać minimum wiedzy ogólnej potrzebnej podoficerom. Pierwszą taką szkołę założył dowódca 4. pułku piechoty liniowej płk Ignacy Mycielski, następnie powstały one w kolejnych pułkach, m.in. w 1. pułku strzelców pieszych³⁰².

Ze względu na brak danych jedynie szacunkowo można uznać, iż w drugiej połowie lat 20. korpus podoficerski składał się nadal co najmniej w połowie z weteranów wojen napoleońskich. Pozostali w znakomitej większości byli ochotnikami, którzy do służby weszli po 1815 r. z myślą o szlifach oficerskich. Po kilku lub kilkunastu miesiącach od wejścia do służby najczęściej otrzymywali pierwszy stopień podoficerski, lecz ze względu na przepełnienie korpusu oficerskiego i brak miejsc w Szkołach Podchorążych na upragniony awans oficerski musieli czekali przez kilka (od 5 do nawet 10) lat. W niektórych oddziałach ochotnicy spośród szlachty stanowili nawet zdecydowaną większość podoficerów³⁰³. Podnosiło to rangę stopnia, gdyż tacy podoficerowie odbierali w domach stosowne wychowanie oraz mieli ukończoną przynajmniej szkołę średnią. Jednakże często podoficerowie ci nabywali w toku służby „manier plebejskich” i w stosunkach z szeregowymi w niczym nie odróżniali się od podoficerów, którzy nie posiadali lepszego wychowania. Na stopień podoficerski awansowali też „starzy” żołnierze spełniający odpowiednie kryteria – przede wszystkim mający doświadczenie w służbie³⁰⁴.

Roczny żołd podoficerski wynosił 304 złp i 5 gr w piechocie liniowej, 316 złp i 10 gr w piechocie gwardii, kawalerii liniowej i artylerii garnizonowej, 377 złp i 5 gr w kompaniach saperów i 413 złp 20 gr w kawalerii gwardii. Sierżanci otrzymywali 389 złp i 10 gr w piechocie liniowej, 401 złp i 15 gr w piechocie gwardii i artylerii garnizonowej, 411 złp i 15 gr w kawalerii liniowej, 413 złp 25 gr w kawalerii gwardii, 596 złp i 5 gr w kompanii saperów. Natomiast żołd starszych sierżantów wynosił 438 złp w piechocie liniowej, 455 złp w piechocie gwardii, 450 złp i 5 gr w kawalerii liniowej i artylerii garnizonowej, 462 złp 10 gr w kawalerii gwardii, 717 złp i 25 gr w artylerii pieszej i kompaniach saperów oraz minerów, a 778 złp i 20 gr w artylerii konnej³⁰⁵.

Kandydaci na podoficerów w armii Królestwa Polskiego w większości nie przechodzili specjalnego szkolenia. Teoretycznie do służby przygotowani byli jedynie uczniowie kaliskiego Korpusu Kadetów oraz część podoficerów artylerii po kursie w Szkole Bombardierów. Jedynie w 1815 r. grupa podoficerów z każdej jednostki przeszła pod okiem rosyjskich instruktorów przeszkolenie związane z przyjęciem rosyjskich regulaminów wyszkolenia i służby wewnętrznej oraz rosyjskich norm administracji wojskowej³⁰⁶.

Podoficerowie mający za sobą 20-letnią służbę lub trwale okaleczeni, a nie mający środków do życia w cywilu, przenoszeni byli do Korpusu Inwalidów i Weteranów³⁰⁷. Zauważyć należy, iż władze doceniały długoletnią służbę, i (mówiąc górnolotnie) przelaną na polach bitew krew, awansując z reguły odchodzących z czynnej służby sierżantów starszych i sierżantów (wachmistrzów starszych i wachmistrzów), a niekiedy nawet podoficerów, na stopień podporuczników³⁰⁸. Jeżeli wysłużony podoficer zdecydował się jednak wyjść spod zwierzchnictwa armii, władze oferowały mu posadę w administracji cywilnej: na poczcie, w straży leśnej, skarbowej lub tabacznej. Zyskiwały dzięki temu oparcie dla swoich działań na prowincji³⁰⁹.

Większość wysłużonych podoficerów wolała jednak zostać w jednostce, w której służyła od chwili jej utworzenia, nierzadko z towarzyszami broni z wojen napoleońskich, niż przejść (nawet z awansem na oficera) do Korpusu Weteranów czy na „ciepłą” posadę w cywilu³¹⁰. Również dowódcy chętnie zatrzymywali w służbie starych podoficerów – byli oni znakomitymi instruktorami, mieli doświadczenie bojowe i częstokroć stanowili oparcie dla młodych podporuczników.

OFICEROWIE

Kadra oficerska armii Królestwa Polskiego składała się w większości z ochotników, którzy weszli do służby w latach 1806/1807-1812, a wśród generałów i pułkowników byli jeszcze tacy, którzy mundur ubrali w ostatnich latach niepodległej Rzeczypospolitej. Ponieważ w epoce napoleońskiej armia Księstwa Warszawskiego została znacznie rozbudowana (w 1812 r. były 22 pułki piechoty i 20 pułków jazdy), oddziały polskie znajdowały się też na żołdzie francuskim (w 1812 r. dwa pułki szwoleżerów-lansjerów gwardii oraz cztery pułki piechoty i dwa pułki szwoleżerów-lansjerów Legii Nadwiślańskiej), a wielu oficerów służyło w oddziałach sojuszniczych, w trakcie reorganizacji Wojska Polskiego na listach Komitetu Organizacyjnego Wojskowego zapisanych było dwa-trzy razy więcej oficerów (w zależności od rodzaju broni) niż przewidywał to przygotowany etat³¹¹. Jednakże w latach 1814-1817 wielu z nich zdecydowało się podać do dymisji lub nie zgłosiło się do służby³¹². Jak słusznie zauważył Wacław Tokarz, wiązało się to raczej z cechami narodowego charakteru niż z osławioną brutalnością Naczelnego Wodza – w. ks. Konstantego³¹³. Utworzenie Królestwa Polskiego oznaczało koniec epoki walk o niepodległość i początek okresu stabilizacji, co dla wojskowych oznaczało nudną służbę garnizonową³¹⁴. Dlatego też duża grupa oficerów postanowiła wrócić do cywilnego życia, założyć rodzinę i zająć się np. gospodarowaniem w swoim majątku. W wojsku pozostali z jednej strony tzw. oficerowie z powołania, spełniający się w służbie wojskowej, z drugiej zaś strony ci, dla których powrót do cywilnego życia wiązał się z degradacją społeczną³¹⁵.

Nie wszyscy jednak oficerowie, którzy uzyskali dymisje, pozostali w cywilu. Część z nich powróciła do służby po krótszym lub dłuższym czasie. Przykładem może być ppłk Józef Kamieński z 1. pułku ułanów, który otrzymał dymisję 17 grudnia 1815 r., a powrócił do służby już 16 lutego 1816 r.³¹⁶. Również oficerowie niższych stopni powracali pod sztandary³¹⁷. Większość dymisjonowanych pozostała jednak poza wojskiem aż do powstania listopadowego³¹⁸. Mimo to, w armii Królestwa Polskiego służyło zdecydowanie więcej oficerów niż pozwalały na to ramy etatów. Był to spadek po epoce napoleońskiej, gdy Wojsko Polskie rozrosło się do niespotykanych wcześniej rozmiarów, a co za tym idzie – adekwatnie wzrosła liczba oficerów. Po utworzeniu Królestwa Polskiego siły zbrojne zmniejszono niemal o 2/3 w porównaniu z kampanią 1812 r., ale obawiając się skutków społecznych związanych z manifestowanym niezadowoleniem zwalnianych z wojska oficerów, Aleksander I wydał zgodę na utrzymywanie w każdym oddziale kilku oficerów ponad etat – 20 w pułku piechoty i 12 w pułku kawalerii³¹⁹.

Dzięki dużej liczbie oficerów była możliwość wyboru najlepszych kandydatów na dowódców oddziałów i pododdziałów. W piśmie z 15 lutego 1815 r. do dowódców pułków piechoty, Komitet Organizacyjny Wojskowy zostawił „roztropności pułkowników” sprawę obsady dowództw kompanii. Komendę nad pododdziałem miał otrzymać oficer najzdolniejszy, bez względu na starszeństwo – nawet dowództwo kompani grenadierskiej mógł otrzymać „najmłodszy z kapitanów”. Dowódcy pułków mieli się jedynie starać, aby w miarę możliwości nie przydzielać starszych kapitanów pod komendę młodszych³²⁰. Dodać należy, że wszyscy dowódcy samodzielnych oddziałów otrzymali prawo wyboru oficerów, z listy zapisanych i pozytywnie zweryfikowanych przez Komitet Organizacyjny Wojskowy³²¹.

Jednocześnie w latach 1815-1830 nie brakowało ochotników do służby wojskowej. Pochodzili oni nie tylko z terenu Królestwa Polskiego, ale ze wszystkich ziem byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Dzięki temu Wojsko Polskie z lat 1815-1830 miało narodowy charakter i było swoistym pomostem utrzymującym łączność pomiędzy zaborami³²².

Jak już wcześniej była o tym mowa, ochotnicy w większości wywodzili się z rodzin szlacheckich oraz z mieszczańskich o wojskowych tradycjach, a co za tym idzie byli kandydatami do stopni oficerskich. W pierwszej grupie znajdowali się zarówno reprezentanci spauperyzowanej szlachty, jak i rodów arystokratycznych. Ci drudzy zazwyczaj niedługo po otrzymaniu szlifów oficerskich przeznaczani byli na adiutantów generałów lub samego Naczelnego Wodza³²³. W 1829 r. dostrzegł to Mikołaj I i nakazał, aby kandydat na adiutanta polowego generała miał przynajmniej 3 lata służby w stopniu oficera³²⁴. Poza tym kandydaci na oficerów, oraz oczywiście oficerowie pochodzenia szlacheckiego, służyli we wszystkich formacjach armii Królestwa Polskiego. Z kolei oficerowie pochodzący z mieszczaństwa służyli głównie w Korpusie Inżynierów, gdzie na 41 aż 18 nosiło nazwiska niemieckie lub francuskie – dowódcą był „spolszczony” Francuz, gen. bryg. Jan de Grandville-Malletski³²⁵.

Należy jednak podkreślić, że egalitaryzm armii powstańczej z 1794 r., Legionów Polskich, a w mniejszym stopniu armii Księstwa Warszawskiego, spowodował, że we wszystkich formacjach służyli oficerowie nie wywodzący się ze szlachty. Wymienić tutaj można gen. dyw. Józefa Rautenstraucha (w służbie od 1788 r.) – szefa Dyżurstwa Głównego, płk. Andrzeja Ruttié – dowódcę 4. pułku ułanów, ppłk. Jakuba Lewińskiego – szefa sztabu w dowództwie kawalerii, płk. Józefa Millera – z pułku strzelców konnych gwardii, czy ppłk. Mateusza Neymana z 3. pułku ułanów. Niektórzy z nich otrzymywali jednak nobilitację za zasługi, a więc formalnie również oni weszli w poczet rodów szlacheckich – np. płk Ruttié został nobilitowany w 1827 r.³²⁶.

Odnośnie do „plebejskich” ochotników: wstępujący do wojska po 1815 r. byli to najczęściej synowie lub bracia oficerów Wojska Polskiego. Jako przykład można podać por. Adama Millera (z 3. psk) i ppor. Ignacego Millera (z psk gw.) – braci płk. gw. Józefa Millera, ppor. Michała Lantau (z 1. puł) – syna podpułkownika przedrozbiorowego regimentu gwardii konnej koronnej, czy por. Ludwika Sztyrmera (z artylerii pieszej) – syna lekarza wojskowego armii Księstwa Warszawskiego.

Jednym z powodów dużej liczby ochotników był szacunek, jakim oficerowie cieszyli się w polskim społeczeństwie. Wiązało się to z tradycjami walk o utrzymanie, a następnie odzyskanie niepodległości w latach 1792-1814. Jednakże w trakcie organizowania Wojska Polskiego zamierzano obniżyć oficerom status, który posiadali w czasach Księstwa Warszawskiego. Przede wszystkim wyłączeni oni zostali z życia politycznego kraju. Zgodnie z konstytucją Królestwa Polskiego, żołnierze nie mieli prawa głosu na sejmikach ziemskich i w zgromadzeniach gminnych, a więc nie mogli wybierać posłów i deputowanych do izby poselskiej sejmu. Nie mogli też być członkami izby poselskiej (podobnie jak urzędnicy publiczni i cywilni), chyba że otrzymali zezwolenie władzy zwierzchniej. W październiku 1817 r., przed pierwszymi wyborami do sejmu, w. ks. Konstanty potwierdził możliwość udzielenia zgody „wojskowym którzy by mieli chęć głosowania na sejmikach lub należeć do składu Izby Poselskiej”. Musieli oni spełniać konstytucyjne kryteria związane z wiekiem, posiadanym majątkiem i zapisem w księgach obywatelskich, a także wnieść stosowną prośbę do Naczelnego Wodza oraz liczyć się z zawieszeniem pobierania żołdu przez okres pełnienia obowiązków cywilnych³²⁷. Dodać należy, że po ogłoszeniu konstytucji Aleksander I mianował senatorami Królestwa Polskiego czterech zasłużonych generałów: Jana Henryka Dąbrowskiego, Karola Józefa Sierakowskiego, Józefa Wielhorskiego i Józefa Zajączka³²⁸.

Po drugie planowano obniżyć gażę większości oficerów (od kapitana w górę), co wynikało z planów wprowadzenia oszczędności, niezbędnych w kraju wyniszczonym przez wojny napoleońskie. Część ówczesnych polityków uważała, że armia, a przede wszystkim właśnie oficerowie pochłaniają za dużo środków z budżetu państwa. Ostatecznie utrzymano jednak stawki żołdu z czasów Księstwa Warszawskiego³²⁹. Przykładowo w kawalerii podporucznik pobierał żołd w wysokości 1825 złp, porucznik – 2068 złp i 10 gr, kapitan – 3650 złp, major – 6837 złp i 20 gr, podpułkownik – 7835 złp i 10 gr, a pułkownik – 9842 złp i 25 gr. Dla porównania: w batalionie saperów podporucznik otrzymywał 2165 złp i 20 gr, porucznik – 2494 złp i 5 gr, kapitan 2 kl. – 3212 złp, kapitan 1 kl. – 4161 złp, podpułkownik – 8 833 złp, a pułkownik (dowódca batalionu) – 10 414 złp i 20 gr³³⁰. Oczywiście najlepiej uposażeni byli generałowie. Generał brygady otrzymywał 18 000 złp, a generał dywizji 27 230 złp. Obok żołdu oficerowie dostawali dodatki finansowe – „na opał i światło”. Podporucznik i porucznik (bez względu na rodzaj formacji) otrzymywali 180 złp, kapitan 300 złp, major i podpułkownik 660 złp, a pułkownik 780 złp. Dużo większe dodatki otrzymywała generalicja. Generał brygady pobierał 2 805 złp na prowadzenie biura, 1280 złp na kwaterę, 1620 złp na opał i światło oraz 3500 za furaż – łącznie z żołdem miał więc 27 205 złp rocznie. Z kolei generał dywizji otrzymywał 10 000 złp na prowadzenie biura, 2 040 złp na opłacenie kwatery, 1200 złp na opał i światło, oraz 4200 zł na furaż – łącznie z żołdem 44 670 złp rocznie³³¹.

Żołd młodszych oficerów, nawet z dodatkami, nie pozwalał im jednak na zbyt wiele. Należy wziąć pod uwagę, że musieli oni z własnych pieniędzy się umundurować – przykładowo sam kapelusz stosowany kosztował 90 złp, a dodatkowo pióra do niego aż 140 złp³³². Do tego dochodziły konie, których każdy oficer kawalerii miał przynajmniej trzy, a jeden kosztował od 800 do 2000 złp³³³. Wprawdzie mogli wziąć na ten cel roczną nieoprocentowaną pożyczkę z kasy rządowej, ale i tak wielu młodszych oficerów wspierała finansowo rodzina³³⁴. Dlatego też w zdecydowanej większości byli oni kawalerami i dopiero po osiągnięciu stopnia kapitana mogli myśleć o założeniu rodziny³³⁵.

„Wybrankami serc” oficerów były najczęściej szlachcianki, co po części było związane z pochodzeniem ich samych. Również mieszczanki, z rodzin urzędniczych lub burżuazyjnych, zostawały żonami oficerów, co z kolei wiązało się z faktem stacjonowania oddziałów w miastach Królestwa i nawiązywanie stosunków prywatnych pomiędzy wojskowymi a mieszkańcami. Rzadziej oficerowie żenili się z dziewczętami (kobietami) z drobnomieszczaństwa³³⁶. Pewnym ewenementem było natomiast małżeństwo por. Józefa Marcinkiewicza z 1. baterii artylerii konnej z 16-letnią wiejską dziewczyną, służącą u dowódcy Brygady Artylerii Konnej, ppłk. Tomasza Konarskiego. Mimo wszystko dostał on stosowne pozwolenie, a kiedy – czując, iż jego związek nie jest akceptowany przez kolegów – odsunął się od nich, Konarski oświadczył oficerom: „Dzisiejsza porucznikowa jest żoną polskiego oficera, to dla nas jest zupełnie wystarczające. Proponuję panom, abyśmy razem udali się z wizytą do państwa Marcinkiewiczów”³³⁷. Świadczyło to o nadrzędności stosunków koleżeńskich wewnątrz korpusu oficerskiego wobec barier wynikających z pochodzenia. Dodać należy, że weterani wojen napoleońskich często żonaci byli w cudzoziemkami: Francuzkami, Włoszkami, Hiszpankami czy Niemkami³³⁸. Był to oczywiście efekt kampanii odbytych pod trójkolorowym sztandarem w różnych częściach Europy.

W małych prowincjonalnych garnizonach oficerowie utrzymywali stosunki przede wszystkim w obrębie własnej grupy. W tygodniu spędzali wieczory najczęściej w gronie koleżeńskim, gdzie w zależności od upodobań albo „przy herbatce i przekąskach” omawiano najnowsze informacje z gazet, słuchano wspomnień z epoki napoleońskiej, grano w szachy lub „urządzano koncercik”, albo też czas mijał na „próżnej pogawędce” i kartach³³⁹. Natomiast w niedziele i święta (państwowe i kościelne) oficerowie mogli liczyć na zaproszenie ze strony dowódcy. Dowódcy pułku piechoty lub kawalerii czy też brygady artylerii niejako z obowiązku dbali o odpowiedni poziom życia społeczno-kulturalnego w swojej jednostce. Co jakiś czas zapraszali do siebie oficerów na poczęstunek, a w karnawale organizowali bale i polowania. Organizatorami spotkań były też władze miast, w których stacjonowało wojsko, oraz okoliczne ziemiaństwo. Kontakty oficerów ze szlachtą oraz elitami mieszczańskimi, wpływały na zawiązywanie prywatnych znajomości, a także na wzajemne rozbudzanie patriotyzmu³⁴⁰.

Szczególnie bujne życie towarzyskie kwitło w garnizonach polskiej kawalerii. W wojsku krążyły anegdoty o prawdziwie „ułańskich” zabawach urządzanych w sztabie 1. i 2. pułku ułanów, zgodnie z powiedzeniem „nie ma Pana nad ułana”³⁴¹. W kwaterze płk. Tomickiego nieustannie były wznoszone toasty, a u płk. Dwernickiego był prowadzony „salon towarzyski”, w którym pito wino, grano w karty i bilard, śpiewano, tańczono i dyskutowano. Jeden z pamiętnikarzy zapisał: „Hulanka szła po hulance [aż] wróble opuszczały gniazda na dachach, przestraszone strzałami szampana”³⁴². Podobnie to wyglądało w pozostałych garnizonach polskiej jazdy, w których służyła bogata młodzież szlacheckiego pochodzenia³⁴³. Jednakże taki tryb życia, często ponad stan, powodowało konieczność zaciągania pożyczek u rodziny czy też kolegów-oficerów, lub brania kredytów u kupców. Najlepszym tego przykładem był płk Dwernicki, który w 1828 r. pożyczył 5 100 złp od płk. Tomickiego, a po wybuchu powstania listopadowego, zanim mógł stawić czoła Rosjanom na polu bitwy, musiał opędzać się od swoich wierzycieli – kupców żydowskich³⁴⁴.

Dużo większe możliwości mieli jednak oficerowie z garnizonu w Warszawie, zwłaszcza generałowie i oficerowie starsi, a także młodsi pochodzący z rodzin dobrze ustosunkowanych. Po pierwsze życie towarzyskie było w stolicy o wiele bujniejsze. Oficerowie chodzili do teatrów i modnych kawiarni, brali udział w balach i przyjęciach. Spotykali się z ówczesnymi elitami warszawskiego społeczeństwa – u namiestnika gen. Zajączka, Teresy Gutakowskiej z Sobolewskich, generałowej Marii Mokronowskiej z Sanguszków, Anny Potockiej z Tyszkiewiczów, Aleksandry Potockiej z Lubomirskich, Stanisława Grabowskiego, Henryka Lubomirskiego, Juliana Ursyna Niemcewicza, ks. Leona Sapiehy, hr. Stanisława Zamoyskiego oraz Nakwaskich, Rastawieckich czy Gliszczyńskich. W Warszawie domy otwarte prowadzili również generałowie i pułkownicy – Ignacy Blumer, Wincenty Krasiński, Stanisław Potocki, Stanisław Trębicki czy Jan Skrzynecki. Poza tym oficerowie mogli uczęszczać na wykłady do Szkoły Aplikacyjnej lub na Uniwersytet Warszawski i w ten sposób poszerzać swoje wiadomości³⁴⁵. Należy jednak przyznać, że niewielu interesował rozwój intelektualny – rozrywki były bardziej pociągające.

Okazję do niewyszukanych rozrywek – przy kartach i winie – dawał też letni obóz wojskowy pod Warszawą, gdzie co roku zbierała się większość oddziałów Wojska Polskiego i pułki rosyjskiej gwardii. „Sąsiedztwo o ścieżkę z bogatymi a rozpustnymi oficerami gwardii rosyjskiej demoralizowało wielu naszych wojskowych” – przede wszystkim pułkowników i generałów. Oczywiście nie wszyscy ulegali tym namiętnościom³⁴⁶.

Oficerowie, którzy z racji wieku lub odniesionych ran nie byli wstanie pełnić służby, mogli – podobnie jak szeregowi żołnierze i podoficerowie – przejść do Korpusu Inwalidów i Weteranów. Jednakże ze względu na więzi łączące ich z kolegami z oddziałów, w których przez wiele lat służyli, niekiedy starali się odwlec w czasie tę konieczność. W 1824 r. w. ks. Konstanty ze zdziwieniem dowiedział się, że „w pułku 1 strzelców konnych znajduje się czterech oficerów, którzy z powodu słabości zdrowia, od dawna żadnej nie pełnią służby”. Naczelny Wódz upomniał dowódcę pułku, który powinien go o tym poinformować³⁴⁷.

Oficerowie, którzy z powodów zdrowotnych byli niezdatni do służby, ale nie mieli prawa do przejścia w skład Korpusu Inwalidów i Weteranów, mogli ubiegać się o otrzymanie renty wojskowej – tzw. pensji odstawkowej. W 1818 r. Rada Stanu przeznaczyła na ten cel 315 388 złp 6 gr. 12 den. w skali roku³⁴⁸. Poza tym, część oficerów opuszczając szeregi wojska otrzymywała „dymisję z żołdem”, co było wyrazem królewskiej łaski. Jednak zdecydowana większość sama musiała zadbać o swoje utrzymanie, przechodząc do życia w cywilu – wracali do rodzinnych majątków, obejmowali stanowiska w administracji cywilnej lub szukali innego zatrudnienia. Budziło to niepokój oficerów nieposiadających majątków ziemskich lub innego zabezpieczenia finansowego, a tym samym również to skłaniało ich do pozostania jak najdłużej w służbie³⁴⁹.

Problem ten został dostrzeżony na początku lat 20., co doprowadziło do przygotowania dekretu królewskiego, dotyczącego utworzenia Stowarzyszenia Emerytalnego dla oficerów i urzędników wojskowych – został on podpisany przez Aleksandra I 12/24 lutego w Petersburgu, a ogłoszony w Królestwie Polskim 7 maja 1824 r.³⁵⁰ Zgodnie z nim do powyższego Stowarzyszenia należeć mieli wszyscy oficerowie, począwszy od podporucznika do generała włącznie. Od dnia 1 stycznia 1824 r. mieli mieć potrącane 4% miesięcznego żołdu etatowego (tj. bez dodatków), które to pieniądze na koniec roku miały wpływać do Kasy Emerytalnej. Fundusz miał być zasilany również pieniędzmi z dobrowolnych ofiar, legatów i zapisów na rzecz Stowarzyszenia lub wojska. Poza tym nadwyżka znajdująca się w kasie, w wysokości przynajmniej 50 000 złp, miała być lokowana na procent w banku lub na hipotece ziemskiej³⁵¹. Prawo do emerytury otrzymywali oficerowie w wieku 50 lat. Wyznaczone zostały trzy zasadnicze stawki (klasy), związane z liczbą wysłużonych lat: do pierwszej należeli oficerowi mający skończone 20 lat służby – otrzymywać mieli emeryturę w wysokości 1/4 ostatniej stawki żołdu etatowego, do drugiej oficerowie mający skończone 30 lat służby – otrzymywać mieli 1/2 ostatniej stawki żołdu etatowego, a do trzeciej oficerowie mający skończone 40 lat służby – ci otrzymywać mieli emeryturę w pełnej wysokości ostatniego etatowego żołdu. Jednocześnie za każdy skończony rok służby więcej, niż minimum dla danej stawki, oficer miał otrzymywać kolejne 10% naliczane od podstawy – dotyczyło to wyłącznie oficerów mających mniej niż 40 lat służby³⁵². Dekret o Stowarzyszeniu Emerytalnym zabezpieczał też materialnie wdowy i dzieci po zmarłych oficerach – pobierać miały połowę wysokości emerytury należnej zmarłemu³⁵³.

Powyższe rozwiązania nie odpowiadały jednak w pełni oficerom, wobec czego w 1827 r. zaczęto myśleć o ich ulepszeniu. Inicjatywę w tym kierunku przejawiał gen. Izydor Krasiński, co początkowo wywołało gniew Naczelnego Wodza. Ostatecznie jednak dwa lata później – 13 czerwca, nowe przepisy podpisane zostały przez Mikołaja I, 6 lipca zatwierdzone przez Radę Administracyjną, a 2 września 1829 r. ogłoszone³⁵⁴. W porównani z wcześniejszymi wprowadzono pewne istotne zmiany. Odtąd oficerowie młodsi wpłacać mieli do Kasy Emerytalnej 3% miesięcznego żołdu etatowego, a tylko oficerowie starsi 4%, co związane było z potrzebą zapobieżeniu ubożenia subalternów. Wszystkim oficerom dano możliwość podniesienia składki o wysokość dodatków służbowych, z których potrącane miało być odpowiednio 3% lub 4%, co oczywiście wpływać miało na wysokość późniejszej emerytury. Potwierdzono wpłacenie 1 215 000 złp pobranych z Kasy Emerytalnej do Banku Polskiego, co miało przynosić 5% zysku w skali roku³⁵⁵. Przede wszystkim jednak zlikwidowano minimalny wiek przechodzenia oficerów na emeryturę wojskową i podział na stawki – odtąd każdy oficer mający skończone 20 lat służby miał otrzymywać ją w wysokości połowy ostatniej stawki żołdu, razem z dodatkami służbowymi jeżeli potrącana była od nich składka. Za każdy rok służby więcej, ponad minimum przewidziane do emerytury, oficer miał dostawać kolejne 15% naliczane od podstawy – aż do skończonych 35 lat służby, kiedy wysokość emerytury zrównywała się z wysokością ostatniego żołdu (z dodatkami lub bez). Do emerytury miały się liczyć lata służby w Legionach Polskich, oddziałach Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, a także służba w wojsku rosyjskim, pruskim i austriackim (czyli „tych mocarstw, których wówczas byli poddanymi”). Poza tym brano pod uwagę służbę w armii francuskim i wojskach krajów sprzymierzonych z Francją w epoce napoleońskiej do 2 kwietnia 1814 r., a także służbę u boku Napoleona na Elbie³⁵⁶.

Należy jeszcze wspomnieć o roli oficerów armii Królestwa Polskiego w podtrzymywaniu uczuć patriotycznych w społeczeństwie polskim oraz więzi międzyzaborowych. Jak już zostało to powiedziane, oficerowie Wojska Polskiego w latach 1815-1830 pochodzili z różnych środowisk, chociaż w zdecydowanej większości byli pochodzenia szlacheckiego, oraz z różnych części byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Często odwiedzali swoje rodzinne strony, leżące w granicach Rosji (Ziemie Zabrane, czyli gubernie zachodnie), w Austrii (Galicja) lub w Prusach (Wielkie Księstwo Poznańskie). Pojawienie się tam oficera w polskim mundurze, z krzyżami orderów Legii Honorowej i Virtuti Militari na piersiach, zawsze wzbudzało nastroje patriotyczne. Efektem był napływ ochotników do armii Królestwa Polskiego, którą powszechnie uważano za narodową³⁵⁷.

1 Sz. Askenazy, Łukasiński, t. I, Warszawa 1929, s. 49.

2 Tamże, t. I, s. 50-51; W. Bortnowski, Wielki Książę Konstanty i Joanna Grudzińska, Łódź 1981, s. 6, 13, 20, 58; M. Kučerskaâ, Konstantin Pawlowič, Moskwa 2005, s. 9, 13-15, 23-25; H. Troyat, dz. cyt., s. 11-12.

3 M. Kučerskaâ, dz. cyt., s. 37-38; H. Troyat, dz. cyt., s. 12-16.

4 W. Bortnowski, Wielki Książę…, s. 9-12; M.K. Dziewanowski, Aleksander I. Car Rosji, Król Polski, Wrocław 2000, s. 31.

5 H. Troyat, dz. cyt., s. 33-35.

6 Cyt. za: W. Bortnowski, Wielki Książę…, s. 21. Por. Sz. Askenazy, Łukasiński…, t. I, s. 50-51.

7 Sz. Askenazy, Łukasiński…, t. I, s. 50; W. Bortnowski, Wielki Książę…, s. 27-28, 39, 50-51; W. Osipow, Ułani Carewicza, „Wojna!” 2003/2004, nr 3/4, s. 47-50; M. Kučerskaâ, dz. cyt., s. 63-64.

8 [A. de Moriolles], Pamiętniki hrabiego… o emigracji, Polsce i dworze wielkiego księcia Konstantego (1789-1833), tłum. Z. Przyborowska, Warszawa 1902, s. 83; W. Bortnowski, Wielki Książę…, s. 29-30, 32-35; M. Kučerskaâ, dz. cyt., s. 66-75.

9 [A. de Moriolles], dz. cyt., s. 82-83; W. Bortnowski, Wielki Książę…, s. 35-37.

10 W. Bortnowski, Wielki Książę…, s. 52-53, 56-57, 61-65.

11 [A. de Moriolles], dz. cyt., s. 81-82, 113; W. Tokarz, Armja…, s. 89. Po bitwie pod Frydlandem w. ks. Konstanty miał wykrzyczeć do cesarza Aleksandra: „Jeżeli nie chcesz zawrzeć pokoju z Francją, to daj każdemu swojemu żołnierzowi nabity pistolet i każ mu strzelić sobie w głowę! Będziesz miał taki sam rezultat, jaki ci przyniesie nowa i ostatnia bitwa…”. Cyt. za: H. Troyat, dz. cyt., s. 106.

12 „GW”, nr 36, 3 V 1814 r., s. 618; M. Sokolnicki, Generał Michał Sokolnicki 1760-1815, Kraków 1912, s. 262; Sz. Askenazy, Łukasiński…, t. I, s. 51; J. Pachoński, Generał Jan Henryk Dąbrowski 1755-1818, Warszawa 1981, s. 514; M. Kučerskaâ, dz. cyt., s. 123.

13 [J. Grabowski], Pamiętniki wojskowe… oficera sztabu cesarza Napoleona I 1812-1813-1814, oprac. W. Gąsiorowski, Warszawa 1905, s. 219-221; [J. Szymanowski], Pamiętniki jenerała…, Lwów 1898, s. 109; [A. Turno], Z pamiętników…, [w:] A.M. Skałkowski, Fragmenty, Poznań 1928, s. 171-172; M. Sokolnicki, dz. cyt., s. 261-262. Jednocześnie przesłał list na ręce ks. Adama Jerzego Czartoryskiego, obarczając go niejako obowiązkiem zadbania o „rozbitków dziejowych”, którzy pragną jedynie powrócić do kraju. Zob.: [J. Grabowski], dz. cyt., s. 221-222; [A. Turno], dz. cyt., s. 173. Adam Turno w swoich wspomnieniach bałamutnie pisze, że to cesarz „Aleksander nieproszony przysłał wszystkim Polakom generalną amnestię”. [A. Turno], dz. cyt., s. 171. Prawdopodobnie miał jednak na myśli rozkaz cesarski z 31 marca, dotyczący uwolnienia jeńców polskich znajdujących się w Rosji.

14 Pamiętnik czynności wojskowych generała dywizji Jana Henryka Dąbrowskiego i Wojska Polskiego od bitwy pod Lipskiem 1813 roku, Poznań 1868, s. 37-38; [A. Turno], dz. cyt., s. 173-176; J. Pachoński, Generał Jan Henryk Dąbrowski…, s. 512-513. 13 IV 1814 r. cesarz Aleksander I przyjął gen. Michała Sokolnickiego i płk. Józefa Szymanowskiego, których pięć dni wcześniej wysłał z misją gen. Jan Henryk Dąbrowski. Na audiencji polscy oficerowie przedstawili cesarzowi prośbę, złożoną w imieniu 12 generałów, 600 oficerów i 40 pułków, a dotyczącą zgody na powrót Wojska Polskiego do kraju. Zabiegano w niej: o złączenie wszystkich oddziałów w jeden korpus „pod nazwą armii Księstwa Warszawskiego”, utrzymanie dotychczasowych jednostek i barw narodowych, zatwierdzenie stopni, przyjęcie zgłaszanych dymisji, zapewnienie żołdu w wysokości wypłacanej w Księstwie Warszawskim i odzyskanie zaległości od rządu francuskiego oraz zaopatrzenie przed wymarszem żołnierzy w odzież, bieliznę i mundury. Delegacja uzyskała od cesarza zgodę na większość postulatów, z zastrzeżeniami dotyczącymi jedynie spraw finansowych, a mianowicie: liczby pułków, ich żołdu i zaopatrzenia, po odtworzeniu Wojska Polskiego w Księstwie Warszawskim. Zob.: „GW”, nr 36, 3 V 1814 r., s. 618; tamże, nr 38, 10 V 1814 r., s. 654; A. Białkowski, dz. cyt., 321-322; [J. Grabowski], dz. cyt., s. 231, 239; Pamiętnik czynności wojskowych…, s. 34-40; [J. Szymanowski], dz. cyt., s. 110-111; B. Gembarzewski, Wojsko Polskie. Królestwo Polskie 1815-1830, Warszawa 1903, s. 1-3; M. Sokolnicki, dz. cyt., s. 260-262; J. Pachoński, Generał Jan Henryk Dąbrowski…, s. 510-514.

15 M. Kučerskaâ, dz. cyt., s. 123. Pierwsze pismo, w którym w. ks. Konstanty występuje jako dowódca wojsk polskich, nosi datę 11 kwietnia. Zob.: M. Sokolnicki, dz. cyt., s. 262; J. Pachoński, Generał Jan Henryk Dąbrowski…, s. 514.

16 [A. Turno], dz. cyt., s. 178; Sz. Askenazy, Łukasiński…, t. I, s. 51; W. Tokarz, Armja…, s. 11.

17 [J. Grabowski], dz. cyt., s. 222; [J. Szymanowski], dz. cyt., s. 110-111; [A. Turno], dz. cyt., s. 176-177; B. Gembarzewski, Wojsko Polskie. Królestwo…, s. 3; J. Pachoński, Generał Jan Henryk Dąbrowski…, s. 515.

18 [J. Grabowski], dz. cyt., s. 219; Pamiętnik czynności wojskowych…, s. 33; M. Sokolnicki, dz. cyt., s. 263; J. Pachoński, Generał Jan Henryk Dąbrowski…, s. 514-515.

19 A. Białkowski, dz. cyt., s. 327; A. Fredro, dz. cyt., s. 50; [F. Gajewski z Błociszewa], Pamiętniki… pułkownika wojsk polskich (1802-1831), t. I, oprac. S. Karwowski, Poznań 1913, s. 406; [F.S. Gawroński], Pamiętnik r. 1830/31 i kronika pamiętnikowa (1787-1831) pułkownika…, wydał J. Czubek, Kraków 1916, s. 396, 398-400; [J. Grabowski], dz. cyt., s. 231-232; J. Jaszowski, dz. cyt., s. 128-130; [A. Turno], dz. cyt., s. 177-178; B. Gembarzewski, Wojsko Polskie. Królestwo…, s. 3; J. Pachoński, Generał Jan Henryk Dąbrowski…, s. 515. W pamiętnikach znajdują się często błędne daty – Jaszowski pisze, że przegląd odbył się 16 i 23 kwietnia, a Gajewski, że 15 maja.

20 A. Fredro, dz. cyt., s. 51.

21 Cytat zaczerpnięty z listu Kazimierza Lubomirskiego do ks. Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego – zob. K. Bartoszewicz, Utworzenie Królestwa Kongresowego, Kraków 1916, s. 58.

22 „GW”, dodatek do nr 44, 3 VI 1814 r., s. 773; B. Gembarzewski, Wojsko Polskie. Królestwo…, s. 3; K. Bartoszewicz, dz. cyt., s. 58.

23 „GW”, nr 52, 28 VI 1814 r., s. 914; R. Łubieński, Generał Tomasz Pomian hrabia Łubieński, t. I, Warszawa 1899, s. 265-267, 275-276.

24 „GW”, dodatek do nr 50, 21 VI 1814 r., s. 884.

25 Sz. Askenazy, Łukasiński…, t. I, s. 226. W pamiętnikach, opracowaniach naukowych i tekstach popularnych pokutuje opinia o nienawiści w. ks. Konstantego do oficerów z epoki napoleońskiej. Jest to nieprawdziwy obraz, wynikający z zatargów na tle subordynacji i służby wewnętrznej, którą początkowo wielu oficerów lekceważyło. Zob. [I.A. Komorowski], dz. cyt., s. 37-38.

26 K. Bartoszewicz, dz. cyt., s 137.

27 J. Jaszowski, dz. cyt., s. 138; [F.S. Gawroński], dz. cyt., s. 398.

28 Pamiętnik służby wojskowej Erazma Rozwadowskiego…, s. 15; H. Golejewski, Pamiętnik, t. I, oprac. I. Homola, B. Łopuszański, J. Skowrońska, Kraków 1971, s. 167; [I.A. Komorowski], dz. cyt., s. 13, 42; [M. Toczyski], Pamiętnik… obejmujący wspomnienia od roku 1803 do roku 1867, Kraków 1873, s. 55; W. Tokarz, Armja…, s. 262. Wyjątek stanowili podchorążowie wywodzący się z arystokracji, którzy za zezwoleniem Naczelnego Wodza mogli bez przeszkód korzystać z życia towarzyskiego stolicy. Zob. [W. Zamoyski], dz. cyt., s. 129, 134, 141.

29 Tak mieli się zachowywać wojskowi spacerujący ulicami miasta po służbie. Zob. [I.A. Komorowski], dz. cyt., s. 6.

30 [J. Patelski], dz. cyt., s. 33-34.

31 [R. Wybranowski], dz. cyt., s. 96-97.

32 J. Jaszowski, dz. cyt., s. 149-150.

33 Jaszowski wspomina w pamiętniku o antypatii w. ks. Konstantego do płk. Hurtiga, który był posądzany o wywiezienie w 1812 r. z Moskwy „czterokonnego furgonu z kosztownościami”. Zob. tamże, s. 150.

34 [I.A. Komorowski], dz. cyt., s. 46.

35 [R. Wybranowski], dz. cyt., s. 80-81; W. Tokarz, Armja…, s. 80-81; Sz. Askenazy, Łukasiński…, t. I, s. 72-73.

36 [J.U. Niemcewicz], Pamiętniki… 1809-1820, s. 330; J. Załuski, Wspomnienia, oprac. A. Palarczykowa, Kraków 1976, s. 316; B. Szyndler, Dyktator. Generał Józef Chłopicki 1771-1854, Częstochowa 1998, s. 61-63.

37 [I.A. Komorowski], dz. cyt., s. 7; [J.U. Niemcewicz], Pamiętniki… 1809-1820, s. 321-323, 420; [A. de Moriolles], dz. cyt., s. 96-97; Sz. Askenazy, Rosja-Polska 1815-1830, Lwów 1907, s. 75; tenże, Łukasiński…, t. I, s. 73, 229; B. Gembarzewski, Wojsko Polskie. Królestwo…, s. 30-33; W. Tokarz, Armja…, s. 86-87; W. Bortnowski, Wielki Książę…, s. 63-64.

38 [J.U. Niemcewicz], Pamiętniki… 1809-1820, s. 420.

39 Tamże.

40 J. Jaszowski, dz. cyt., s. 138; K. Koźmian, Pamiętniki, wstęp i komentarz J. Willaume, t. III, Wrocław 1972, s. 34; R. Bielecki, Szwoleżerowie gwardii, Warszawa 1996, s. 103; B. Gembarzewski, Wojsko Polskie. Królestwo…, s. 30-32. W Rozkazie Dziennym podano 12 IV 1816 r. jako datę śmierci por. Wilczka, bez informacji o przyczynie i okolicznościach – zob. R. Dz… z 4/16 IV 1816 r., BUW, sygn. 4.2.2.9., R. 1816, t. 1. Jaszowski podaje, że niedługo po samobójstwie Wilczka nastąpił podobny wypadek, po którym w. ks. Konstanty złagodniał. Zob. J. Jaszowski, dz. cyt., s. 138. Askenazy wymieniał jeszcze trzech oficerów, którzy popełnili samobójstwo: kpt. Wodzińskiego, kpt. Biesiekierskiego i kpt. Nowickiego. Zob. Sz. Askenazy, Łukasiński…, t. I, s. 73.

41 Pamiętników majora Antoniego Rozwadowskiego…, k. 2v.

42 Szerzej zob. M. Trąbski, Dyscyplina w Wojsku Polskim w latach 1815-1830. Mity a rzeczywistość, [w:] Mity polityczne – wyobrażenia zbiorowe – polityka historyczna. Spotkanie III [w druku].

43 J.U. Niemcewicz, Pamiętnik z lat 1820-1828…, s. 82.

44 Antoni Rozwadowski we wspomnieniach pisze, że w latach 1815-1818 często był publicznie chwalony przez w. ks. Konstantego i stawiany przez niego za wzór innym oficerom. Zob. Pamiętników majora Antoniego Rozwadowskiego…, k. 2.

45 [J. Patelski], dz. cyt., s. 16-17.

46 List gen. Jana Krukowieckiego do żony, z obozu 17 VI 1822 r., BUW, rkps 542, vol. II, k. 19; tamże, z obozu 6 VII 1827, vol. V, k. 122; [J.U. Niemcewicz], Pamiętniki… 1809-1820, s. 247.

47 R. Dz… z 4/16 XI 1815 r., BUW, sygn. 4.2.2.9., R. 1815, t. 1.

48 [A. de Moriolles], dz. cyt., s. 78, 96. Nową formę Belwederu zaprojektował Jakub Kubicki. Wcześniej znajdował się tam barokowy pałac projektu Jakuba Fontany.

49 W. Bortnowski, Wielki Książę…, s. 95-103. Pierwszą żoną w. ks. Konstantego była ks. Julia Sachsen-Coburg-Saalfeld, z którą ożenił się w 1796 r. Było to ze wszech miar nieudane małżeństwo. 17-letni wówczas Konstanty z pasją oddawał się soldatesce, zaniedbując żonę lub płatając jej niestosowne żarty (np. orkiestra wojskowa o świcie pod oknami sypialni). W efekcie ks. Julia po trzech latach wyjechała do Koburga. W 1801 r. powróciła do Petersburga, próbując pogodzić się ze swoim mężem, lecz zakończyło się to fiaskiem i jej ponownym wyjazdem, tym razem do Berna. W 1814 r. z kolei w. ks. Konstanty próbował sprowadzić ks. Julię do siebie, ale bez powodzenia. Ostatecznie 20 III 1820 r. orzeczono rozwód po 19 latach separacji. Należy dodać, że przez ten czas ks. Julia urodziła dwoje nieślubnych dzieci, a w. ks. Konstanty miał długoletni romans z francuską aktorką Józefiną Friedrichs, z którą miał syna Pawła. Zob. tamże, s. 23-25, 53-55, 74.

50 [A. de Moriolles], dz. cyt., s. 80-81, W. Bortnowski, Wielki Książę…, s. 99-100, 114-115.

51 DzPKP, t. VII, Warszawa 1823, s. 52-55, 391-400; „GW”, nr 98, 7 VIII 1820 r., s. 1674.