WOJNA TRZYDZIESTOLETNIA 1618-1648. TRAGEDIA EUROPY

Monumentalna praca historyczna: ogromny zakres, porywająca narracja, rozsądna i ludzka w ocenie oraz ilustrowana taką ilością map i planów bitew, że zostanie nimi zaspokojony wewnętrzne dziecko każdego czytelnika. To najwyższy poziom historycznej narracji: świetna książka.

Dominic Sandbrook, New Statesman, Books of the Year

Stanie się na wiele lat podstawową anglojęzyczną pracą na ten temat.

David Parrott, BBC History

Jeżeli jakikolwiek z brytyjskich historyków miał napisać taką książkę, to mógł być tylko Peter H. Wilson, i dokonał tego skrupulatnie i z polotem… „Wojna trzydziestoletnia 1616-1648. Tragedia Europy” to niezwykłe osiągnięcie, pełne dogłębnej wiedzy.

Nigel Aston, The Tablet

„Tragedia Europy” to pierwsza pełna historia wojny trzydziestoletniej w tej generacji; to epicka, świetnie opowiedziana historia na największą możliwą skalę.

London Review of Books

Troska zarówno o szczegóły, jak i szerszy obraz sprawia, że praca [Wilsona] jest ostateczną historią wojny trzydziestoletniej.

Publishers’ Weekly

Wilson opowiada tę ponurą historię bez chwały, zachowując doskonale równowagę pomiędzy opisami bitew z pierwszej ręki i dworskimi intrygami a dogłębną analizą długoterminowych skutków wojny… Poruszające świadectwo sprzeciwiające się daremności wojny.

Ed Voves, California Literary Review

Monumentalna historia wojny trzydziestoletniej Petera Wilsona to praca, która robi wrażenie na czytelniku zarówno wyjątkową znajomością szczegółów autora, jak i zrównoważoną relacją głównych wydarzeń i epizodów wojny… Jego praca przez długi czas pozostanie główną historią tej wojny.

Ronald Asch, Reviews in History

O autorze

Peter H. Wilson jest profesorem historii na Uniwersytecie Hull. Jest autorem książek The Holy Roman Empire, 1495-1806; From Reich to Revolution: German History, 1558-1806 oraz War, State and Society in Württemberg, 1677-1793.

Tytuł oryginału:

Europe’s Tragedy: A New History of the Thirty Years War

Original English language edition first published by Penguin Books Ltd, London

Text copyright ©

Peter H.Wilson, 2009

The author has asserted his moral rights.

All rights reserved

Copyright for Polish Edition ©

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2017

Tłumaczenie:

Maciej Kapałczyński

Redakcja:

Michał Paradowski

Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Projekt okładki:

Paulina Klimek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-907-5

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

Dedykuję mojej rodzinie

SPIS MAP I PLANÓW BITEW

Mapy

1. Europa Środkowa, 1618 r.

2. Valtellina i szwajcarskie przełęcze

Plany bitew

1. Biała Góra, 1620

2. Wimpfen, 1622

3. Höchst, 1622

4. Stadtlohn, 1623

5. Lutter, 1626

6. Stralsund, 1628

7. Mantua, 1630

8. Breitenfeld, 1631

9. Lech, 1632

10. Ścinawa, 1632

11. Alte Veste, 1632

12. Lützen, 1632

13. Hessisch-Oldendorf, 1633

14. Nördlingen, 1634

15. Wittstock, 1636

16. Rheinfelden, 1638

17. Wittenweier, 1638

18. Wolfenbüttel, 1641

19. Druga bitwa pod Breitenfeld, 1642

20. Tuttlingen, 1643

21. Fryburg, 1644

22. Jankov, 1645

23. Herbsthausen, 1645

24. Allerheim, 1645

25. Zusmarshausen, 1648

SPIS TABEL

1. Brytyjskie zaangażowanie wojskowe

2. Posiadłości biskupstw północnoniemieckich w latach 1590-1650

3. Liczebność armii cesarskiej

4. Regimenty armii cesarskiej, 1618-1630

5. Porozumienie terytorialne

6. Siły wojskowe w Cesarstwie, październik 1648 r.

7. Porównanie całkowitej liczby zabitych w konfliktach

8. Zmiany liczby ludności w monarchii habsburskiej, 1600-1650

UWAGI REDAKCYJNE

Nazwy miejscowe podane są w formie najczęściej używanej w literaturze anglojęzycznej. W przypadku nazw miejsc znajdujących się we wschodniej części Europy Środkowej przeważnie są to wersje niemieckie¹. Aktualna nazwa jest podana w nawiasach przy pierwszym pojawieniu się miejscowości. Osoby są identyfikowane w tekście za pomocą ich imienia i tytułu, pod jakimi są najlepiej znane. Pełne imiona i nazwiska oraz tytuły zostały podane wraz z datami urodzenia i śmierci (jeżeli są znane) w indeksie. Generał cesarza Ferdynanda II stał się znany jako Wallenstein po wydaniu trzyczęściowego dramatu Schillera pod koniec XVIII w. Ta wersja utrwaliła się w literaturze anglojęzycznej i będzie używana w tej pracy zamiast czeskiego oryginału Waldstein. We współczesnych dokumentach pojawia się głównie jako „Friedländer” od jego księstwa Friedland. Mimo że anachroniczny, termin „Brytania” będzie stosowany do określenia monarchii Stuartów zamiast jeszcze bardziej mylącej „Anglii”, chyba że będzie to odniesienie do poszczególnych królestw czy księstw. Wszystkie daty podane są w nowym stylu, zgodnie z kalendarzem gregoriańskim, wprowadzonym w katolickich częściach Europy i Świętym Cesarstwie Rzymskim około 1582 r. Wyprzedza on kalendarz juliański, zachowany w użyciu przez niemieckich protestantów do 1700 r., o dziesięć dni.

UWAGI O WALUTACH

Waluta

Odpowiednik

Escudo (Hiszpania)

1,1 dukata (hiszpańskiego, od 1620 r.) lub 2,5 fl. (holenderskiego)

Dukat (Hiszpania)

2,35 fl. (holenderskiego) lub 1,4 fl. (niemieckiego)

Dukat (Neapol)

0,7 dukata (hiszpańskiego)

Floren (niemiecki)

1,7 fl. (holenderskiego)

Liwr (francuski)

początkowo 0,7 fl. (niemieckiego);

0,5 fl. po 1640 r.

Funt sterling

4,2-4,8 talara

Riksdaler (Dania/Szwecja)

1-1,5 fl. (niemieckiego)

Talar (Cesarstwo)

1,5 fl. (niemieckiego) lub 2,5 fl. (holenderskiego)

Trudno jest podać dzisiejsze odpowiedniki XVII-wiecznych walut.

Jako wskaźnik wartości można przyjąć, że w 1618 r. 7,5-10 florenów wystarczało na kupno ilości zboża wystarczającego do wyżywienia jednej osoby przez cały rok.

WYKAZ SKRÓTÓW

AHVN

Annalen des Historischen Verein für den Niederrhein

APW

Acta Pacis Westphalicae (red. K. Repgen, 36 vols., Münster, 1961-)

ARG

Archiv für Reformationsgeschichte

BA

Briefe und Akten zur Geschichte des Dreißigjährigen Krieges, Nowa seria (wyd. Historische Kommission der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, 8 t., Munich, 1906-1997)

BDLG

Blätter für deutsche Landesgeschichte

CEH

Central European History

Doc. Bo.

Documenta Bohemica Bellum Tricennale Illustrantia (red. M. Kouril i in., 7 t., Prague, 1971-1981)

EHQ

European History Quarterly

EHR

English Historical Review

FBPG

Forschungen zur Brandenburg-Preußischen Geschichte

GH

German History

HHStA

Haus-, Hof- und Staatsarchiv Vienna

HJ

Historical Journal

HJb

Historisches Jahrbuch

HZ

Historische Zeitschrift

IHR

International History Review

IPM

Instrumentum Pacis Monasteriense (pokój w Münsterze)

IPO

Instrumentum Pacis Osnabrugense (pokój w Osnabrück)

JMH

Journal of Modern History

KA

Kriegsakten

MEA

Mainzer Erzkanzler Archiv Vienna

MIÖG

Mitteilungen des Instituts für Österreichische Geschichtsforschung

MÖSA

Mitteilungen des Österreichischen Staatsarchivs

NASG

Neues Archiv für Sächsische Geschichte

NTSR

Neues Teutsches Staatsrecht (J.J. Moser, 20 t. w 36 częściach, Frankfurt-Leipzig, 1767-1782)

P&P

Past and Present

TE

Theatrum Europaeum oder Außführliche vnd Wahrhafftige Beschreibung aller und jeder denkwürdiger Geschichten (red. M. Merian, t. I-IV, Frankfurt am Main, 1633-1652), dostępne online: http://digital.bib-bvb.de.

VOC

Verenigde Oostindische Compagnie (Holenderska Kompania Wschodnioindyjska)

VSWG

Vierteljahreshefte für Sozial und Wirtschaftsgeschichte

WIC

Westindische Compagnie (Holenderska Kompania Zachodnioindyjska)

WVJHLG

Württembergische Vierteljahreshefte für Landesgeschichte

WZ

Westfälische Zeitschrift

ZBLG

Zeitschrift für Bayerische Landesgeschichte

ZGO

Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins

ZHF

Zeitschrift für Historische Forschung

ZNRG

Zeitschrift für Neuere Rechtsgeschichte

ZPGLK

Zeitschrift für Preußische Geschichte und Landeskunde

ZSRG GA

Zeitschrift der Savigny Stiftung für Rechtsgeschichte Germanistische Abteilung

ZSRG KA

Zeitschrift der Savigny Stiftung für Rechtsgeschichte Kanonistische Abteilung

PRZEDMOWA

Istnieje wiele specjalistycznych opracowań dotyczących wojny trzydziestoletniej, jednak brakuje prac ogólnych. Niewielu autorów tworzy coś więcej niż krótkie podsumowania przeznaczone dla studentów. Powody tego stanu rzeczy łatwo dostrzec. Omówienie wszystkich aspektów wymagałoby znajomości co najmniej czternastu języków europejskich, a źródeł archiwalnych zachowało się tyle, że wystarczy ich na dziesięciolecia badań. Nawet ilość wydrukowanych materiałów osiągnęła liczbę milionów stron; istnieje ponad 4 tysiące tytułów na temat samego pokoju westfalskiego, który zakończył konflikt. Ogromna ilość źródeł wpłynęła na sposób, w jaki prace te były pisane. Niektórzy autorzy odrzucają szczegóły, umieszczając wojnę w szerszej perspektywie przejścia Europy w epokę nowożytną. Inni poświęcają więcej uwagi postaciom i wydarzeniom, jednak gdy autor zbliża się do połowy lat 30. XVII w., często pojawiają się u niego oznaki zmęczenia. Do tego czasu większość bohaterów nadających bieg wydarzeniom początkowego okresu już nie żyła, a zastąpiły ich inne postacie, zignorowane przez potomnych. Autorzy spieszą się, aby zakończyć opowieść i ostatnie 13 lat zawierają w jednej czwartej tekstu książki (lub mniej), z czego duża część dotyczy pokoju i skutków wojny.

W niniejszej pracy chcę zmienić to nastawienie, omawiając cały okres wojny w sposób bardziej równomierny. Pewne charakterystyczne elementy tego podejścia przedstawiłem w rozdziale wprowadzającym. Najważniejsze to spojrzenie na wojnę jako na oddzielny konflikt o porządek polityczny i religijny w Europie Środkowej, zamiast zanurzania jej w ogólnym opisie konfliktów europejskich w pierwszej połowie XVII w. Chociaż upraszcza to niektóre aspekty, to kieruje też uwagę na przyczyny wojny wynikające ze skomplikowanej sytuacji w Świętym Cesarstwie Rzymskim pod koniec XVI w. Celem pierwszej części książki jest wyjaśnienie tego i umieszczenie w szerszym kontekście europejskim. Druga część opisuje przebieg tragedii w sposób mniej więcej chronologiczny, ze zwróceniem szczególnej uwagi na przyczyny niepowodzenia wysiłków pokojowych przed połową lat 40. XVII w. Ostatnia część omawia polityczny, ekonomiczny, społeczny i kulturowy wpływ wojny oraz jej długoterminowe znaczenie. W całej książce wyjaśnienia strukturalne zostały połączone z przyczynami i skutkami wydarzeń, a zarówno pomniejszym, jak i głównym ich uczestnikom poświęcono więcej miejsca. Przypisy są wybiórcze, pomijają większość starszych materiałów na korzyść nowszych prac, które są bardziej dostępne dla znacznej części czytelników oraz stanowią dobry przewodnik po literaturze specjalistycznej.

Z wielką przyjemnością chciałbym wspomnieć o wsparciu Rady ds. Badań Artystycznych i Humanistycznych w kwestii przyznania mi urlopu badawczego w latach 2007-2008, dzięki czemu niniejsza książka mogła powstać. Wielką pomocą było także wspierające badania środowisko na Uniwersytecie Sunderland, jak również ciepłe przyjęcie mnie przez Wydział Historii w Hull, gdzie powstały końcowe rozdziały tej pracy. Leopold Auer i pracownicy Haus-, Hof- und Staatsarchiv w Wiedniu okazali mi niezwykle cenną pomoc podczas mojej zbyt krótkiej wizyty w 2006 r. Dziękuję Scottowi Dixonowi, Robertowi Evansowi, Ralphowi Morrisonowi i Neilowi Rennoldsonowi za ich pomoc w odnalezieniu mniej znanych prac, a w szczególności Kacprowi Rękawkowi za pomoc z materiałami w języku polskim. Clarissa Campbell Orr, Tryntje Helfferich, Michael Kaiser, Maureen Meikle, Géza Pálffy i Ciro Paoletti podzielili się ze mną swoją wiedzą na temat różnych kwestii szczegółowych. Wyjątkowy dług zaciągnąłem u Trevora Johnsona, który udostępnił mi swoją nieopublikowaną książkę na temat polityki Bawarii. Niestety z powodu jego nagłej śmierci w 2007 r. nie będę w stanie mu się odwdzięczyć.

Zachęty ze strony Simona Windera podtrzymywały moją wiarę w to, że ostatecznie ukończę tę książkę, zaś jego porady dotyczące redakcji tekstu znacząco zwiększyły jego przejrzystość. Dzięki uważnej korekcie Charlotte Ridings wyeliminowane zostały wszystkie niespójności i błędy, a Cecilia Mackay sprawiła, że moja lista ilustracji stała się rzeczywistością.

Eliane, Alec, Tom i Nina cierpliwie tolerowali moje pogrążenie się w przeszłości i jak zwykle zapewnili mi najlepsze wsparcie i inspirację. Tę książkę dedykuję im z miłością.

CZĘŚĆ PIERWSZA

POCZĄTKI

ROZDZIAŁ I

WPROWADZENIE

TRZECH PANÓW I OKNO

Krótko po godzinie 9 rano w środę 23 maja 1618 r. Vilém Slavata zwisał z okna zamku na Hradczanach w Pradze. 46-letni arystokrata nigdy wcześniej nie znalazł się w takiej sytuacji. Jako przewodniczący czeskiego skarbu i sędzia sądu najwyższego był on jedną z wyżej postawionych osób w rządzie królewskim i miał za sobą wybitną karierę w służbie panującej dynastii habsburskiej. Dzięki małżeństwu z dziedziczką Lucią Ottilią był także jednym z najbogatszych ludzi w całym królestwie.

Chwilę wcześniej jego równie wybitny kolega, Jaroslav Borita von Martinitz, został pochwycony przez pięciu uzbrojonych ludzi. Błagania Martinitza o spowiednika tylko bardziej wzburzyły napastników, którzy bezceremonialnie wyrzucili go głową w dół przez to samo okno, którego teraz kurczowo trzymał się Slavata, wisząc nad znajdującym się 17 m niżej rowem. Gniewne głosy dobiegające z pokoju nie dawały nadziei na pomoc. W tym momencie Slavata poczuł ostre uderzenie metalu, ktoś ciął go repierem w palce. Ból stał się zbyt duży do zniesienia; mężczyzna poluźnił uchwyt i spadł w dół, rozbijając tył głowy o parapet okna na niższym piętrze. Kiedy znikał w dole, napastnicy zauważyli jego sekretarza, Filipa Fabriciusa, obejmującego jednego z mniej przerażających członków grupy. Ignorując błagania o litość, napastnicy bezzwłocznie wyrzucili go przez okno, aby podzielił los swojego pana.

Jednak nie wszystko poszło zgodnie z planem. Podczas gdy Slavata wylądował dokładnie na dnie rowu, Martinitz upadł kawałek dalej. Teraz ześlizgnął się na dół, aby pomóc przyjacielowi, raniąc się po drodze o własny miecz, którego napastnicy mu nie odebrali. Z okna powyżej padły strzały, ale Martinitzowi udało się pomóc wstać oszołomionemu Slavacie i razem uciekli do pobliskiego pałacu Lobkowitza, domu czeskiego kanclerza, który nie był obecny na ich przerwanym spotkaniu. Wysłano za nimi dwóch ludzi, aby ich wykończyli, ale żona Lobkowitza Poliksena zaryglowała drzwi i ostatecznie przekonała ich, aby odeszli. Następnego dnia Martinitz uciekł przez granicę do Bawarii; obrażenia Slavaty nie pozwoliły mu na niezwłoczny wyjazd i był zmuszony ukrywać się. Tymczasem Fabricius, który o dziwo wylądował na nogach, pędził do Wiednia, serca monarchii habsburskiej i politycznego centrum Świętego Cesarstwa Rzymskiego, aby powiadomić o wszystkim cesarza².

To wydarzenie przeszło do historii jako defenestracja praska³ i zapoczątkowało bunt w Czechach, ogólnie przyjmowany za początek wojny trzydziestoletniej, która pochłonęła 8 milionów istnień oraz przekształciła polityczną i religijną mapę Europy. Wojna ta w historii Niemiec i Czech zajmuje miejsce podobne do wojen domowych w dziejach Wielkiej Brytanii, Hiszpanii lub Stanów Zjednoczonych, rewolucji we Francji czy Rosji – definiujący moment narodowej traumy, który ukształtował to, w jaki sposób dany kraj postrzega siebie i swoje miejsce w świecie. Problemy następnych pokoleń z pogodzeniem się ze skalą zniszczeń były porównywane do tych z historyzacją Holokaustu⁴. Dla większości Niemców wojna stała się symbolem narodowego upokorzenia, opóźniając rozwój polityczny, ekonomiczny i społeczny oraz skazując ich kraj na dwa wieki wewnętrznych podziałów i upadku znaczenia na arenie międzynarodowej.

INTERPRETACJE

Ta interpretacja miała zaczątek w dużo późniejszej porażce, która zarówno ożywiła zainteresowanie wojną trzydziestoletnią, jak i zmieniła sposób jej postrzegania. Dla tych, którzy ją przeżyli, oraz dla ich dzieci, wojna zachowała bezpośredniość wydarzeń im współczesnych. Od samego początku konflikt budził szerokie zainteresowanie w całej Europie, przyspieszając „medialną rewolucję” początków XVII w., która doprowadziła do powstania nowoczesnych gazet (patrz rozdział 23). Kończący ją pokój westfalski stał się światowym bestsellerem, osiągając w ciągu roku liczbę co najmniej 30 wydań. Pod koniec XVII w., kiedy Europa Środkowa wkroczyła w kolejny okres 30 lat wojny, głównie przeciwko Francji i Turcji, zainteresowanie stopniowo gasło. Jednak pamięć o wcześniejszym konflikcie była podtrzymywana przez regularne obchody rocznicy pokoju westfalskiego, a także za pomocą stosunkowo niewielkiej liczby książek przeznaczonych na rynek komercyjny. Tak jak publiczne obchody, prace te prezentowały ogólnie pozytywną interpretację wyniku wojny, jako zachowującego wolności niemieckich protestantów i wzmacniającego ustrój Cesarstwa⁵.

Obraz ten dramatycznie zaciemnił się po Rewolucji Francuskiej i rozczłonkowaniu Świętego Cesarstwa Rzymskiego przez Napoleona. Austriacko-pruski kontratak przeciw rewolucyjnej Francji w 1792 r. wciągnął Niemców w kolejny cykl inwazji, porażek, politycznych wstrząsów i zniszczeń. Te doświadczenia zbiegły się z nowymi prądami intelektualnymi i kulturalnymi związanymi z romantyzmem oraz ruchem literackim Sturm und Drang. Ponure opowieści o masowych mordach, gwałtach i torturach z czasów wojny trzydziestoletniej znalazły niezwłoczny oddźwięk, podczas gdy dramatyczne życiorysy takich postaci, jak cesarski generał Wallenstein czy szwedzki król Gustaw Adolf, nabrały nowego znaczenia przez porównania z Napoleonem i innymi bohaterami tej epoki. Friedrich Schiller, wiodący pisarz ruchu Sturm und Drang, zdobył duże zainteresowanie, gdy w 1791 r. opublikował swoją historię wojny, po której napisał w latach 1797-1799 trylogię Wallenstein, a ta w świecie niemieckojęzycznym jest odpowiednikiem historycznych dramatów Szekspira.

Romantyczna interpretacja wojny ustanowiła trzy elementy, które do dzisiaj kształtują jej obraz. Jednym jest gotyckie zainteresowanie śmiercią, upadkiem i zniszczeniem, z Niemcami przedstawionymi zwykle jako bezbronna ofiara obcej agresji. Opowieści o okropnościach wojny czerpały z przekazów ludowych i współczesnej literatury, szczególnie z Przygód Simplicissimusa autorstwa Grimmelshausena, które zostały ponownie odkryte przez romantycznych poetów jako pierwsza autentycznie niemiecka powieść i wydane w wielu „poprawionych” wersjach w początkach XIX w.⁶

Pojawienie się tych opowieści w historycznych powieściach i obrazach, a także na lekcjach historii w szkołach wzmocniło pamięć ludową i tradycje rodzinne, nie tylko w Niemczech, ale i w innych krajach dotkniętych walkami. Wojna trzydziestoletnia stała się punktem odniesienia, do którego porównywano wszystkie późniejsze wojny. Mieszkańcy wschodniej Francji interpretowali każdą późniejszą inwazję przez pryzmat opowieści o Szwedach i Chorwatach, którzy zdewastowali ich region w latach 30. XVII w. Żołnierze walczący w okopach frontu wschodniego I wojny światowej wierzyli, że doświadczają okropności niewidzianych od trzech wieków. W swoim wystąpieniu radiowym z 4 maja 1945 r. minister do spraw uzbrojenia i architekt Hitlera Albert Speer ogłosił, że „zniszczenia, których doświadczyły Niemcy, można porównać tylko z tymi z czasów wojny trzydziestoletniej. Nie można dopuścić, aby zdziesiątkowanie naszego narodu za sprawą głodu i niedoborów osiągnęło proporcje tamtej epoki”. W tym celu, mówił, następca Hitlera admirał Dönitz był zdeterminowany, aby walczyć dalej. Badania opinii publicznej przeprowadzone w latach 60. XX w. pokazały, że Niemcy uważali wojnę trzydziestoletnią za największą tragedię swojego kraju, większą niż obie wojny światowe, Holocaust i czarna śmierć⁷. Wpływ telewizji niewątpliwie zmienił pod koniec XX w. ten sposób postrzegania, szczególnie poprzez rozpowszechnianie zdjęć rzezi mających miejsce niedawno. Niemniej jeszcze w XXI w. niemieccy autorzy twierdzili, że „nigdy wcześniej, a także nigdy później, nawet podczas horroru bombardowań w trakcie II wojny światowej, kraj nie był tak zniszczony, a ludzie tak umęczeni” jak w latach 1618-1648⁸.

Drugim elementem ustalonym przez XIX-wieczną historiografię była atmosfera tragicznej nieuchronności. Jest to widoczne już w Wallensteinie Schillera, który przedstawia swego bohatera jako idealistę pragnącego pokoju, skazanego na śmierć z ręki swoich najbliższych podwładnych. Uczucie niemożliwego do powstrzymania stoczenia się w otchłań chaosu stało się powszechne w literaturze po wojnach napoleońskich. Wcześniejszy – pozytywny – odbiór pokoju westfalskiego zdawał się nieodpowiedni, biorąc pod uwagę upadek Cesarstwa w 1806 r. Wtedy wydawało się, że zamiast wzmocnić ustrój Cesarstwa wojna rozpoczęła jego upadek. Nowsze prace umacniają to wrażenie, przenosząc uwagę z osobowości i niepowodzeń ustrojowych na długoterminowe przejście europejskiej gospodarki od feudalizmu do kapitalizmu, które rzekomo rozpoczęło „powszechny kryzys w XVII w.”⁹. Kryzys postrzegany jest też jako przede wszystkim polityczny, środowiskowy albo połączenie dwóch lub więcej czynników. Jednak wszystkie interpretacje zgadzają się, że zmiany strukturalne leżące u podstaw podsycały napięcia, które spowodowały gwałtowne bunty i międzynarodowe konflikty w całej Europie po 1600 r.¹⁰

Brak zgody w kwestii interpretacji tych wydarzeń w Cesarstwie zapoczątkował trzeci i prawdopodobnie najbardziej wpływowy element w XIX-wiecznym piśmiennictwie niemieckim. Historia wojny trzydziestoletniej została wplątana w kontrowersje połączone z rozwojem Niemiec po 1815 r. Powstały dwie konkurujące ze sobą narracje, każda związana z jedną z możliwych wizji przyszłych Niemiec. Wizja „większych Niemiec” to luźna federacja, która obejmowała habsburską Austrię, Prusy Hohenzollernów i „trzecie Niemcy” składające się z mniejszych państw (Bawaria, Nassau, Wirtembergia i inne). Alternatywna wizja „mniejszych Niemiec” wykluczała Austrię, głównie ze względu na komplikacje, jakie towarzyszyłyby inkorporacji poddanych Habsburgów z Włoch i Bałkanów. Po zwycięstwie Prus nad Austrią w 1866 r. zatriumfowała koncepcja „mniejszych Niemiec”, utrwalona poprzez porażkę Francji w wojnie 1870-1871 i utworzenie II Rzeszy. Obie wizje przyszłości Niemiec miały wyraźne powiązania religijne, które zostały przeniesione na dyskusje o przeszłości kraju. Założenie, że wojna trzydziestoletnia była konfliktem religijnym, wydawało się tak oczywiste, że prawie nie było kwestionowane.

Jak się okazało, wielkie znaczenie miał fakt, że spór o kształt niemieckiej państwowości zbiegł się z narodzinami nowoczesnych nauk historycznych. Leopold von Ranke, twórca niemieckiej szkoły empirycznej, wybrał Wallensteina na temat jedynej pełnej biografii pośród swoich licznych publikacji. Ranke i współcześni mu historycy poczynili wiele wysiłków, aby zbadać zachowane materiały archiwalne, a wiele ich prac nadal ma wielką wartość. Mieli oni przemożny wpływ na to, jak historycy z innych krajów interpretowali wojnę, chociaż każdy kraj wpasowywał konflikt we własną narodową narrację. Francuscy historycy przeważnie postrzegali ją przez pryzmat Richelieu i Mazarina, których polityka rzekomo zbudowała fundamenty dla okresu francuskiej dominacji na kontynencie od połowy XVII w. do epoki napoleońskiej. Dla autorów hiszpańskich głównym tematem był narodowy upadek, gdy wydawało się, że po 1618 r. ich kraj rozbił się o własne ambicje. Szwajcarom, Holendrom i Portugalczykom konflikt kojarzył się z niepodległością – w każdym przypadku od Habsburgów – podczas gdy Duńczycy i Szwedzi umieszczają go w kontekście wzajemnej rywalizacji o dominację na Bałtyku. Interpretacje brytyjskie pozostają najbliższe niemieckim, częściowo ze względu na związek dynastii Stuartów z brzemienną w skutki decyzją elektora Palatynatu o poparciu czeskich buntowników po defenestracji. Współcześni oceniali ten związek dynastyczny pod kątem religijnym jako „sprawę protestancką”, coś co odbiło się w skonfesjonalizowanych pracach XIX-wiecznych autorów niemieckich, które stanowiły główne źródło dla historyków pracujących w Wielkiej Brytanii¹¹.

Idea wojny religijnej mieściła się także w szerszej narracji protestanckiej pojawiającej się w wielu XIX- i XX-wiecznych pracach historycznych, które postrzegały wydarzenia następujące po reformacji jako wyzwolenie spod katolickiego jarzma. Ta sama przemiana mogła być przedstawiona bez uprzedzeń wyznaniowych jako sekularyzacja i modernizacja. W jednej z nowszych prac wojna staje się „kryzysem rozwojowym i modernizacyjnym” cywilizacji europejskiej; „piekłem”, które stworzyło nowoczesny świat¹².

W naukach historycznych i politycznych utarło się przekonanie, że pokój westfalski zainicjował system suwerennych państw, który dał podstawę dla stosunków międzynarodowych na całym świecie. Historycy wojskowi rutynowo określają takie postacie jak Gustaw Adolf jako „ojców” nowoczesnej wojny. Uważa się, że pod kątem politycznym wojna zapoczątkowała epokę monarchii absolutnych, które zdominowały większą część kontynentu aż do Rewolucji Francuskiej. Europejczycy eksportowali swoje waśnie na Karaiby, do Brazylii, Afryki Zachodniej, Mozambiku, Sri Lanki, Indonezji oraz na Ocean Atlantycki i Pacyfik. Srebro, którym opłacano żołnierzy katolickiej Europy, było wydobywane w potwornych warunkach przez Meksykanów, Peruwiańczyków i Boliwijczyków, których tysiące można uznać za ofiary tej wojny. Afrykańscy niewolnicy harowali w Brazylii na rzecz holenderskich plantatorów cukru, których zyski pomogły Republice sfinansować jej walkę przeciw Hiszpanii, razem z pieniędzmi pochodzącymi z bałtyckiego handlu zbożem i rybołówstwa na Morzu Północnym.

Zainteresowanie tym szerszym wymiarem zdominowało prace na temat wojny w języku angielskim, które przedstawiają wydarzenia w Cesarstwie jako część większego konfliktu Francji, Szwecji oraz angielskich, holenderskich i niemieckich protestantów przeciw hegemonii hiszpańsko-habsburskiej. Wojna w Cesarstwie była uzupełnieniem tego większego konfliktu lub stała się jego częścią po interwencji Szwecji i Francji w Niemczech w latach 30. XVII w. Choć jeden z wiodących autorów odrzuca starszą niemiecką interpretację jako „parafialną”, ta szkoła wojny międzynarodowej miała duży wpływ na XIX-wieczną historiografię, przedstawiając wybuch wojny jako niemożliwy do uniknięcia, a jej przebieg charakteryzując eskalującą przemocą i wrogością religijną¹³.

SPÓR

Wojna trzydziestoletnia była wydarzeniem bardzo skomplikowanym. Problemy w interpretacji wynikają z prób uproszczenia go poprzez zbytnie uwydatnienie jednego aspektu kosztem innego. W niniejszej książce staram się ponownie połączyć różne elementy przez ich wspólny związek z ustrojem Cesarstwa. Wojna w Cesarstwie była powiązana z innymi konfliktami, aczkolwiek pozostała od nich oddzielona. Nawet poza Cesarstwem obserwatorzy uważali, że wojna, która zaczęła się buntem w Czechach, trwała aż do pokoju westfalskiego. Na początku lat 20. XVII w. zaczęto mówić o wojnie pięcio- czy sześcioletniej i liczono dalej aż do jej zakończenia w 1648 r.¹⁴

Niemniej wydarzenia te miały wpływ na całą Europę i historia kontynentu byłaby zupełnie inna, gdyby wojny udało się uniknąć lub gdyby skończyła się w inny sposób. Z większych państw nie zaangażowała się w nią tylko Rosja. Polska i Imperium Osmańskie wywarły na nią spory wpływ bez bezpośredniego udziału. Holendrom udało się zapobiec połączeniu wojny z ich konfliktem z Hiszpanią, a jednocześnie próbowali wpływać na wydarzenia w Cesarstwie przez ograniczone, pośrednie wsparcie. Zaangażowanie brytyjskie było bardziej znaczące, jednak państwo to nigdy formalnie nie stało się uczestnikiem konfliktu. Francja i Hiszpania interweniowały, jednak nie wiązały swojego udziału z ich wzajemnym konfliktem, który miał inne przyczyny i trwał jeszcze przez 11 lat po 1648 r. Dania i Szwecja były w pełni uczestnikami wojny, chociaż ich interwencje miały niewiele wspólnego z przyczynami wojny. Podobnie inne sąsiednie księstwa, jak Sabaudia i Lotaryngia, zostały wciągnięte w konflikt, jednocześnie nie porzucając własnych celów czy regionalnych waśni.

Drugim wyróżnikiem tego sporu jest fakt, że nie była to przede wszystkim wojna religijna¹⁵. Religia z pewnością stanowiła potężny element tożsamości, jednak musiała konkurować z tożsamością polityczną, społeczną, językową, płciową oraz innymi. Większość współczesnych obserwatorów mówiło o wojskach cesarskich, bawarskich, szwedzkich czy czeskich, a nie katolickich i protestanckich, które to określenia są anachroniczne i były używane od XIX w. dla wygody, aby uprościć relacje. Wojna była religijna tylko w takim zakresie, że wiara kierowała wszystkimi działaniami prywatnymi i polityką początków okresu nowożytnego. Aby zrozumieć prawdziwe powiązania konfliktu ze sporami wewnątrz chrześcijaństwa, musimy dokonać rozróżnienia pomiędzy stronnictwami wojowniczymi a umiarkowanymi. Wszyscy byli religijni i ludzi o umiarkowanych poglądach nie powinniśmy postrzegać jako bardziej racjonalnych, rozsądnych czy świeckich. Różnica nie leży w ich religijnej gorliwości, ale w tym, jak odnosili wiarę do swoich działań. Wszyscy byli przekonani o tym, że tylko ich odmiana chrześcijaństwa oferuje jedyną prawdziwą drogę do zbawienia oraz jedyną poprawną wykładnię sprawiedliwości, polityki i życia codziennego. Jednak przedstawiciele stronnictw umiarkowanych byli bardziej pragmatyczni, uznając pożądane zjednoczenie wszystkich chrześcijan w jednym Kościele za ogólny i raczej odległy cel. Przedstawiciele frakcji wojowniczych uważali, że ten cel jest w zasięgu ręki i byli gotowi nie tylko do użycia siły zamiast perswazji, ale i czuli się osobiście wezwani w tym celu przez Boga. Interpretowali Biblię w sposób opatrznościowy i apokaliptyczny, odnosząc współczesne im wydarzenia bezpośrednio do tekstu. Dla nich ten konflikt był świętą wojną – ostatecznym starciem między dobrem a złem, w którym cel uzasadniał prawie wszystkie środki.

Jak się przekonamy, członkowie stronnictw wojowniczych pozostali w mniejszości, w dużej mierze doświadczając wojny jako obserwatorzy lub ofiary klęski i wypędzenia. Niemniej jednak zarówno wtedy, jak i obecnie postawa wojownicza staje się szczególnie niebezpieczna w połączeniu z władzą polityczną. Tworzy w rządzących złudne poczucie bycia wybranymi przez Boga do boskiego celu i nagrody. Zachęca do utwierdzenia się w przekonaniu, że ich normy są absolutne, ich forma sprawowania rządów automatycznie nadrzędna wobec wszystkich innych, a ich wiara to jedyna prawdziwa religia. Tacy fundamentaliści demonizują „innych” jako złych w psychologicznym odpowiedniku aktu wypowiedzenia wojny, ucinając wszelkie możliwości dialogu czy kompromisu. Nie czują się zobowiązani, aby traktować przeciwników jak istoty ludzkie. O problemy, do których sami się przyczynili, obwiniają w całości przeciwnika. Jednak taka pewność siebie jest niebezpieczna zarówno dla nich samych, jak i ich wrogów. Wiara w boską pomoc zachęca fundamentalistów do podejmowania ryzyka w przekonaniu, że narastające przeciwności to tylko element boskiego planu wypróbowania ich wiary. Pozostają przekonani, że ostateczne zwycięstwo im się należy. To może wzmocnić determinację i motywować do upartego oporu, ale nie pomaga w osiąganiu sukcesów wojskowych. Fundamentaliści nie posiadają wiedzy o przeciwniku, ponieważ nie próbują go zrozumieć. Takie przekonania z pewnością kształtowały kluczowe decyzje, łącznie z defenestracją i decyzją elektora Palatynatu o przyłączeniu się do buntu. Wpływy stronnictw wojowniczych były czasami nieproporcjonalnie duże w stosunku do ich liczebności, jednak nie oznacza to, że powinniśmy interpretować konflikt ich oczami.

Trzecim kluczowym wyróżnikiem tego sporu jest fakt, że wojna nie była nieunikniona. Powiązanie między europejskim XVII-wiecznym konfliktem a szerszymi problemami środowiskowymi i ekonomicznymi jest w najlepszym wypadku przypadkowe. Kontynentu nie pochłonęła w całości fala przemocy. Pomimo tego, że większa część Cesarstwa podzielała podstawowe problemy strefy wojny, po 1618 r. i aż do czasu eskalacji w latach 1631-1632 panował tam pokój. Konflikt nie wybuchł także bezpośrednio po pokoju augsburskim (1555 r.), który dotyczył napięć podsycanych przez Reformację. W Cesarstwie było kilka gwałtownych incydentów (patrz rozdział 7), lecz żadnego ogólnego konfliktu aż do 1618 r. Jest to najdłuższy okres pokoju w nowożytnej historii Niemiec, który został wyrównany dopiero w 2008 r., 63 lata po II wojnie światowej. Jego znaczenie staje się jeszcze bardziej wyraźne, kiedy stosunkowy spokój w Cesarstwie porównamy do brutalnych wojen domowych we Francji i Niderlandach po 1560 r.

Biorąc pod uwagę sukces porozumienia z 1555 r., późniejszy wybuch wojny powszechnej w 1618 r. wymaga pewnych wyjaśnień. To stanowi cel pierwszych ośmiu rozdziałów, które przedstawiają także ogólną sytuację w Europie oraz wprowadzają kluczowe problemy i wielu z głównych bohaterów. W kolejnych dwunastu rozdziałach prześledzimy wydarzenia (w dużej mierze chronologicznie), zwracając szczególną uwagę na okres po 1635 r., który był bezpodstawnie pomijany, a jest kluczowy dla zrozumienia, dlaczego pokój był tak trudny do osiągnięcia. Ostatnie trzy rozdziały omawiają konsekwencje polityczne, a także koszty ludzkie i materialne oraz oceniają, co wojna oznaczała dla tych, którzy ją przeżyli i dla późniejszych pokoleń.

ROZDZIAŁ II

KŁOPOTY W SERCU CHRZEŚCIJAŃSTWA

CESARSTWO

Wydarzenia w Świętym Cesarstwie Rzymskim przed 1618 r. nosiły znamiona dramatu, jednak dziejącego się raczej na dworze niż na polu bitwy. W XVI w. Europejczycy byli uwikłani w długotrwałe i często rozwlekłe spory prawne, które następne pokolenia uznały za nużące i pozbawione znaczenia, skracając dekady poprzedzające wojnę trzydziestoletnią do krótkiej narracji o polaryzacji wyznaniowej i politycznej prowadzącej do nieuchronnej wojny. Jest to zrozumiałe, ponieważ Cesarstwo jest zjawiskiem wyjątkowo trudnym do wyjaśnienia.

Niezmordowany Johann Jakob Moser, który w trakcie swojej kariery prawniczej znalazł czas na skomponowanie 600 protestanckich hymnów i wychowanie ośmiorga dzieci, po opublikowaniu w drugiej połowie XVIII w. ponad 100 tomów na ten temat zrezygnował z prób opisania ustroju Cesarstwa. Jak trafnie zauważył T.C.W. Blanning, jedynym możliwym podejściem do tego problemu jest pokochanie tej anomalii, bowiem Cesarstwa nie da się przyłożyć do jakiegokolwiek możliwego do rozpoznania wzoru¹⁶. Właśnie dlatego taką popularność w XVII w. zdobyło zaproponowane przez filozofa Samuela Pufendorfa określenie Cesarstwa jako „monstrum”. Zauważył on, że nie było ono ani „zwykłym królestwem”, ani republiką. Kolejna współczesna metafora oferuje lepsze podejście. Filozofowie naturaliści, jak Kartezjusz, zaczęli wyjaśniać świat terminami mechanicznymi, interpretować żywe organizmy i ruchy planet jako skomplikowane mechanizmy. W tym kontekście Cesarstwo jawi się jako powolny, niezdarny gigant działający dzięki misternemu i skomplikowanemu, a jednak zaskakująco solidnemu systemowi odważników i wag. Królestwa Francji, Szwecji i Danii mogły uderzać tę maszynę swoimi mieczami, zaś sułtan okładał ją swoją buławą, wgniatając powłokę zewnętrzną i zakłócając pracę niektórych bardziej delikatnych elementów, lecz nie wpływało to na jego powolny progres.

SPOŁECZNOŚCI

Tym, co napędzało tego olbrzyma, była praca milionów chłopów i zwykłych ludzi żyjących w 2200 miastach i co najmniej 150 tysiącach wsi oraz licznych klasztorach, zakonach i innych wspólnotach w całym Cesarstwie. To na poziomie tych wspólnot wykonywane były podstawowe czynności: pobierano się, rodzono dzieci, organizowana była praca, zbierano plony, wytwarzano i wymieniano towary. To właśnie te społeczności dominują w dziele Topographia Germaniae autorstwa Matthäusa Meriana, monumentalnym przedsięwzięciu wydawniczym, które zostało rozpoczęte w czasie gdy wojna osiągała punkt kulminacyjny w latach 30. XVII w. i zostało ukończone dopiero 40 lat później¹⁷. Praca zawiera niewiele opisów środowiska naturalnego. Zamiast tego grupuje regionami wszystkie osiedla, które Merian i jego współpracownicy odwiedzili lub o których słyszeli, a następnie opisuje je w porządku alfabetycznym. Towarzyszące opisom liczne ryciny doskonale ilustrują trzy podstawowe elementy tych społeczności i sposób, w jaki odnoszą się do struktur władzy w ramach Cesarstwa.

Każda osada jest pokazana wyraźnie na tle okolicy, nakreślona jako odrębna przestrzeń społeczna. Większość osad ulokowana była przy rzekach – podstawowej drodze komunikacji, a zarazem miejscu pozbywania się odpadków i pewnego rodzaju osłonie przed intruzami. W przeciwieństwie do współczesnych nam rzek, w XVII w. nadal zachowywały się one w sposób naturalny, podnosząc swój poziom podczas obfitych deszczów lub z powodu topniejącego śniegu oraz rozlewając się na łąki i niziny. Większe strumienie z czasem zmieniały swój bieg, pozostawiając wyspy i odnogi, które wykorzystywali pomysłowi budowniczy mostów, łącząc przeciwne brzegi. Miasta i większe wsie otoczone były średniowiecznymi murami, a rzeki i strumienie tworzyły fosy wokół osad. Wysokie, choć stosunkowo cienkie mury ze swoimi rzucającymi się w oczy wieżami i bramami były często wspomagane dodatkowymi, bardziej nowoczesnymi środkami obrony, które miały chronić miasta przed ostrzałem artyleryjskim. Niektóre miasta pozyskały takie umocnienia już w XVI w., ale większość wybudowała je lub zmodernizowała istniejące struktury w latach 20. XVII w., kiedy to niebezpieczeństwa wojny stały się bardziej doraźne. Grube, niskie umocnienia ze swoimi masywnymi bastionami o kamiennych frontach rozpościerały się wokół średniowiecznego rdzenia, czasami obejmując nowsze przedmieścia lub też brutalnie je usuwając w celu oczyszczenia pola ostrzału. Tylko doświadczeni obserwatorzy byli w stanie rozróżnić skomplikowane geometryczne wzory wbudowane w ziemię, ponieważ system murów, nasypów i rowów był w dużej mierze ukryty za pomocą dodatkowych wałów ziemnych wysuniętych na zewnątrz. Nieliczne budynki, które pozostawiano poza murami, stanowiły zabudowania przemysłowe: tartaki, piece do wypalania cegieł albo instytucje kościelne, tj. kościoły i zakony, które same z siebie stanowiły odrębne wspólnoty.

Nawet małe wioski były ogrodzone dla ochrony przed dzikimi zwierzętami oraz w celu podkreślenia poczucia przynależności swoich mieszkańców. Bramy były zamykane o zmierzchu i pilnowane nawet w spokojnych czasach. Podróżnych przybywających do osady pytano o cel wizyty i często nakładano opłaty na przewożone przez nich towary. Trudności i koszty związane z rozbudową murów sprawiały, że domy były bardzo ściśnięte. Budowano je w górę, w dużych miastach do trzeciego piętra, a nawet wyżej, i wykorzystywano każdy skrawek miejsca pod dachem i w piwnicach. Kamienie lub cegły były często używane tylko do budowy parteru, resztę budynku obudowywano wokół drewnianego szkieletu. Pożar był wszechobecnym zagrożeniem i często wyrządzał dużo większe szkody niż działania wojenne. Bliskość pobudzała dociekliwość. Wiecznie pijany sąsiad był nie tylko godny potępienia, ale i stanowił zagrożenie pożarowe. Ponadto społeczności rzadko bywały wystarczająco duże, aby udało się zachować anonimowość. Jej członkowie pozostawali ze sobą w bezpośrednim kontakcie i obcy natychmiast wzbudzali zaciekawienie, a także podejrzliwość. Zbliżająca się wojna sprawiła, że przez wzgórza i lasy przybywali do osady liczni uzbrojeni obcy ludzie. Mówili oni innymi dialektami lub nawet w obcych językach. Pojawiało się wiele osób do wykarmienia – często więcej niż liczyła sama społeczność. W przypadku przeciwstawienia się takiemu wtargnięciu istniało ryzyko, że okoliczne budowle zostaną uszkodzone lub zniszczone. Wyłom w murach naruszał przestrzeń ochronną społeczności i umożliwiał szturm, które prawie zawsze kończył się grabieżą, a czasem nawet gorszymi wydarzeniami.

Kościelne wieże, które wystawały wyraźnie ponad mury i dachy, wskazywały na drugi, teologiczny wymiar każdej z osad jako społeczności współwyznawców. Kościoły były przeważnie budowane z kamienia i należały do największych budowli w każdej miejscowości. Zostały one dokładnie zidentyfikowane na rycinach Meriana, każdy z nich został opisany, a niektóre, ważniejsze, zostały odwzorowane na osobnej ilustracji. Nawet stosunkowo małe miasta miały cztery kościoły lub więcej, a każdy z nich służył jako centralny punkt swojej parafii. Większe wsie posiadające kościół często zapewniały posługę duchową dla mieszkańców okolicznych wiosek. Dodatkowe miejsca kultu religijnego zapewniały klasztory i zakony. Liczba i rozmiar tych budynków świadczą nie tylko o wadze, jaką przywiązywano do wiary, ale także o ekonomicznej sile zorganizowanej religii, która była obecna we wszystkich ważniejszych społecznościach.

Inne budynki, które podróżnik zobaczyłby z daleka, związane były z władzą polityczną. Ratusz, pałac lub dom rządcy były obok kościołów największymi budynkami. Przeważnie były bardziej rozbudowane, a na pewno w większym stopniu ozdobne i imponujące niż jakiekolwiek budowle przemysłowe. Podobnie jak kościoły, budynki te pokazywały, że mieszkańcy stanowią odrębną grupę, a także są członkami większej społeczności. Miasta oraz większość wsi cieszyły się znaczną autonomią w kwestii swoich spraw wewnętrznych. Zarządzali w nich przedstawiciele wybrani spośród uwłaszczonych mieszkańców, głównie mężczyzn, będących właścicielami nieruchomości i głowami rodzin. Zakres ich władzy różnił się znacznie w zależności od miejsca, ale przeważnie obejmował jurysdykcję nad pomniejszymi wykroczeniami, ograniczoną władzę nad zasobami oraz zarządzanie ziemią i aktywami ekonomicznymi wspólnoty. Zasadniczo władza ta obejmowała zwykle prawo do decydowania o tym, kto może zamieszkać we wspólnocie, oraz nakładanie sankcji na tych, którzy przekroczyli jej normy. Jednak żadna społeczność nie była całkowicie niezależna. Każdy, kto wchodził do budynku zajmowanego przez jej władze, mógł zauważyć wyrzeźbiony lub wymalowany herb określający władzę wyższą, przed którą odpowiadała dana społeczność.

Ustrój Cesarstwa łączył tysiące miejscowości, wiążąc je w ciąg hierarchicznie uporządkowanych i nakładających się jurysdykcji. Mimo że w tytule dzieła Meriana pojawiło się słowo „Niemcy”, faktycznie określało ono Cesarstwo – obszar, który rozciągał się na ponad 680 tysiącach km², obejmując nie tylko całe współczesne Niemcy, Austrię, Luksemburg i Czechy, ale też znaczną część zachodniej Polski oraz Alzację i Lotaryngię, które są obecnie częścią Francji. Chociaż brakowało ich w czasach Meriana, większa część obecnej Holandii i Belgii jeszcze w 1600 r. także była powiązana z Cesarstwem, podobnie jak 65 tysięcy km² w północnych Włoszech, chociaż regiony te nie posiadały swoich przedstawicieli w instytucjach Cesarstwa¹⁸.

CESARZ I KSIĄŻĘTA

Cesarstwo symbolizowało późnośredniowieczną uniwersalną ideę zjednoczonego chrześcijaństwa. Jego władca był jedynym chrześcijańskim monarchą noszącym tytuł cesarski, który wynosił go ponad wszystkie inne koronowane głowy. Jego roszczenia wobec świeckiego zwierzchnictwa nad całą Europą opierały się o ideę, że Cesarstwo jest bezpośrednią kontynuacją starożytnego Imperium Rzymskiego, a więc ostatnią z czterech wielkich monarchii przepowiedzianych w Księdze Daniela. Uniwersalny ideał był bardzo odległy od areny praktycznej polityki lokalnej, co powodowało, że cesarz nie rządził licznymi społecznościami bezpośrednio. Zamiast tego jego władza była wykonywana za pośrednictwem cesarskiej hierarchii jurysdykcji, która była związana z jego średniowiecznymi, feudalnymi początkami. Cesarz był suwerenem wielu pomniejszych władców związanych stosunkiem wasalnym, a różnice pomiędzy tymi władcami stawały się coraz ostrzejsze, szczególnie że Cesarstwo od 1480 r. musiało sobie radzić z różnymi problemami wewnętrznymi i zewnętrznymi. Podstawowy podział wytworzył się między tymi władcami, którzy podlegali bezpośrednio władzy cesarza (Reichsunmittelbar), a tymi podlegającymi pośrednim zwierzchnikom.

Bezpośredni wasale cesarza posiadali pełne lenna cesarskie (Reichslehen), otrzymane od cesarza będącego ich zwierzchnikiem feudalnym. Lenna te składały się głównie z innych, mniejszych posiadłości lennych będących własnością władców pośrednich lub z innych jurysdykcji, nad którymi władzę miały podległe mu społeczności. W ten sposób miasta, wsie i osady były powiązane w ramach skomplikowanej prawnej i politycznej sieci praw, przywilejów i jurysdykcji. Dawały one ich posiadaczowi prawo do szacunku, poddaństwa i zasobów tych, którzy byli nimi związani. Szlachcic posiadający jurysdykcję nad wsią mógł oczekiwać ze strony jej mieszkańców szacunku, udziału w ich zasobach oraz ich pracy przy określonych zadaniach. W zamian oczekiwali od niego, że będzie chronił ich przed obcymi, podtrzymywał odrębność ich społeczności w ramach szerszych struktur Cesarstwa oraz ingerował w ich sprawy wewnętrzne w celu rozwiązania ważniejszych problemów.

Siła społeczności jako przestrzeni społecznej i politycznej oznaczała, że prawa te były zakorzenione w ziemi, a więc ktokolwiek je posiadał, miał też władzę nad danym obszarem. Jednak posiadanie jednego rodzaju władzy nie wykluczało posiadania innego; w ten sposób władca bezpośredniego lenna cesarskiego mógł być również właścicielem ziemi, która wiązała go stosunkiem wasalnym z człowiekiem równym mu stanem. Podobnie obecność Kościoła z jego olbrzymimi zasobami materialnymi stworzyła licznych władców kościelnych, którzy tradycyjnie byli blisko związani z cesarzem i którzy wspólnie uważali się za „Kościół Rzeszy” (Reichskirche). Podstawą materialną Kościoła Rzeszy były miejscowości i aktywa, które kontrolował w ramach władzy nad lennami cesarskimi i innymi jurysdykcjami. Jednakże jurysdykcje terytorialne nie zawsze odpowiadały jurysdykcjom duchownym, które obejmowały kościoły w miejscowościach będących własnością władców świeckich. Jedna jurysdykcja mogła być też podzielona pomiędzy większą liczbę osób, ponieważ różni szlachcice mogli posiadać odrębne prawa do tej samej społeczności.

Większość praw była nabywana drogą dziedziczenia i stanowiła własność 50-60 tysięcy rodów szlacheckich żyjących w Cesarstwie. Zdecydowana większość z nich to „ziemianie” (Landadel), posiadający tylko pomniejsze lenna podlegające zwierzchności ekskluzywnej grupy szlachty trzymającej lenna cesarskie. W sumie na terytorium Cesarstwa istniało około 180 lenn świeckich i 130 duchownych. Różniły się one znacznie rozmiarami i nie istniała żadna bezpośrednia zależność między wielkością geograficzną a znaczeniem politycznym. Cesarstwo przyjęło swój kształt, kiedy jego populacja była skoncentrowana na południu i zachodzie. Gęstość zaludnienia w tych częściach kraju umożliwiała utrzymanie większej koncentracji lenn niż na rzadziej zamieszkanych północy i wschodzie, które do początków XVI w. nie były w pełni włączone w ustrój Cesarstwa.

Dzięki konsolidacji ustrojowej do 1521 r. wytworzyły się trzy grupy władców świeckich i duchownych. Najmniejszą, ale najważniejszą grupę stanowiło siedmiu elektorów, którzy posiadali lenna powiązane ze Złotą Bullą z 1356 r., zapewniającą wyłączne prawo wyboru cesarza. Panujące stosunki społeczne spowodowały, że pierwszeństwo jako „pierwszy stan”, przed szlachtą, mieli duchowni, ze względu na swoją funkcję społeczną, która polegała na modleniu się za zbawienie całej społeczności. Dlatego też pierwszym elektorem był arcybiskup Moguncji, za którym podążali jego koledzy z Kolonii i Trewiru, chociaż żaden z nich nie miał więcej niż 100 tysięcy poddanych. Elektoratom świeckim przewodziło Królestwo Czech, jedyny kraj w Cesarstwie posiadający odrębny tytuł królewski (patrz rozdział 3). Czechy były też największym elektoratem, o powierzchni 50 tysięcy km², z 1,4 miliona mieszkańcami żyjącymi w 102 miastach, 308 centrach targowych, 258 zamkach i 30 363 wsiach posiadających 2033 kościoły parafialne. Kolejnym elektoratem pod względem wielkości była Brandenburgia, lecz jej status był najniższy. Jej powierzchnia obejmowała 36 tysięcy km², ale miała tylko 350 tysięcy mieszkańców. Saksonia była mniejsza, ale gęściej zaludniona – miała 1,3 miliona poddanych. Palatynat zajmował drugie miejsce po Czechach. Zajmował on 11 tysięcy km² i składał się z dwóch części: Dolnej nad Renem i Górnej na północ od Bawarii; łącznie liczył 600 tysięcy mieszkańców. Razem elektoraty obejmowały około 1/5 Cesarstwa i ponad 1/6 jego ludności.

Pozostałe lenna cesarskie dzieliły się na dwa rodzaje. 50 lenn kościelnych i 33 świeckie były w posiadaniu książąt, chociaż ich faktyczne tytuły obejmowały m.in.: arcybiskupa i biskupa, księcia, landgrafa i margrabiego (markiza). Prawa do lenn świeckich nabywano drogą dziedziczenia lub zakupu; w obu przypadkach przekazanie ziemi podlegało zatwierdzeniu przez cesarza. Władcy duchowni, łącznie z trzema elektorami, byli wybierani przez kanoników katedr lub klasztorów należących do zwierzchniego kościoła w danym kraju i byli formalnie zatwierdzani przez cesarza oraz dodatkowo przez papieża. Liczba książąt zawsze była mniejsza niż całkowita liczba lenn. Możliwe było, aby elektor nabył lenno książęce, podczas gdy książęta mogli władać więcej niż jednym lennem, a książęta-biskupi mogli kandydować na stanowisko biskupa w innych biskupstwach. Spośród wszystkich rodzin książęcych dynastia Habsburgów była najskuteczniejsza w gromadzeniu wpływów w ten sposób, posiadając nie tylko 11 prowincji austriackich, ale także Czechy i powiązane z nimi ziemie oraz 17 prowincji Niderlandów, co dawało terytorium o powierzchni 303 tysięcy km², czyli ponad 2/5 całego Cesarstwa. Razem z częścią Węgier, która przypadła dynastii w 1526 r., Habsburgowie w 1600 r. rządzili ponad 7 milionami poddanych, podczas gdy na pozostałych ziemiach Cesarstwa mieszkało 17 milionów ludzi. Ta baza terytorialna praktycznie zapewniła dynastii monopol w kwestii tytułu cesarskiego od 1438 r. do końca istnienia Cesarstwa w 1806 r. Habsburgowie wybijali się znacząco ponad innych książąt, z których niewielu mogło się pochwalić więcej niż 100 tysiącami poddanych.

Druga grupa około 220 lenn była jeszcze mniejsza i nie miała statusu książęcego. Rządzili nimi hrabiowie, zwykła szlachta i prałaci, a większość z nich miała tylko kilka tysięcy poddanych. Kolejne 400 rodzin baronów i rycerzy posiadało 1500 lenn pochodzących bezpośrednio od cesarza, a przysługujących rycerzom cesarstwa (Reichsritter). Ich poszczególne włości nie były większe niż te znacznie liczniejszego ziemiaństwa, któremu brakowało statusu bezpośredniej podległości cesarskiej i które od połowy XVI w. przestało odgrywać znaczącą rolę w polityce cesarskiej.

MIASTA

Większość społeczności podlegała jednej lub więcej z powyższych jurysdykcji. Niektóre jednak pozostawały poza kontrolą władców. Najważniejsze z nich to około 80 „wolnych miast Rzeszy”, leżących głównie w Szwabii i Frankonii, dawnej ostoi Cesarstwa na południu i zachodzie Niemiec. Obejmowały one gros najpotężniejszych miast Cesarstwa; największym z nich był Augsburg, który z 48 tysiącami mieszkańców był czterokrotnie większy od Berlina. Stał na czele niewielkiej grupy miast składającej się z Norymbergii, Hamburga, Kolonii, Lubeki i Strasburga, z których każde miało po około 40 tysięcy mieszkańców. Następne były takie miasta jak Frankfurt, Brema, Ulm i Akwizgran, mające po około 20 tysięcy mieszkańców, oraz dużo liczniejsza grupa miast, jak Nordhausen, Heilbronn, Rothenburg i Ratyzbona, zamieszkanych przez mniej niż 10 tysięcy ludzi. Większość miast miała poniżej 4 tysięcy mieszkańców, chociaż niektóre, np. Schwäbisch Hall, kontrolowały sporą liczbę okolicznych wsi. Wpływy miast opierały się częściowo na ich bezpośrednich związkach z cesarzem, który chronił je przed wchłonięciem przez sąsiednie księstwa. Każdy, kto w 1619 r. załatwiał jakieś sprawy w urzędzie rządcy wsi Eriskirch nad Jeziorem Bodeńskim, mógł zobaczyć nad drzwiami herb miasta Buchhorn, czyli drzewo i róg myśliwski, wskazujące podległość wsi Eriskirch, którą miasto nabyło w 1472 r. Natomiast fakt, że dane miasto podlegało cesarzowi i Cesarstwu, ukazane było poprzez umieszczenie nad jego herbem herbu cesarskiego. Czarny dwugłowy orzeł symbolizował związek Cesarstwa z dawnym Królestwem Niemieckim. Orła otaczał Order Złotego Runa, znak zakonu rycerskiego założonego w 1429 r. w celu obrony Kościoła. Było to najwyższe odznaczenie przyznawane przez Habsburgów, bezpośrednio łączące ich rodzinę z tradycyjną rolą cesarza jako obrońcy chrześcijaństwa. Czerwono-biało-czerwone barwy Habsburgów były umieszczone w środkowej części orła, jeszcze bardziej podkreślając związek dynastii z tytułem cesarskim oraz przynależność miasta do Cesarstwa będącego w ich władaniu¹⁹.

USTRÓJ CESARSTWA

Władza nad Cesarstwem była współdzielona przez cesarza i jego wasali, jednak biorąc pod uwagę jej hierarchiczny charakter, prawa i odpowiedzialność nie były podzielone równo. Cesarz był władcą nadrzędnym i suwerennym, posiadającym znaczące prawa, które pochodziły bezpośrednio od jego tytułu, a nie ze względu na posiadanie jakiegokolwiek lenna. Cesarskie przywileje były celowo niesprecyzowane, ponieważ ich sztywne określenie w prawie sugerowałoby ograniczenie uniwersalnego charakteru władzy cesarskiej. Konieczność radzenia sobie z aktualnymi problemami zmusiła jednak cesarza i jego wasali do dokładniejszego zdefiniowania ich relacji oraz stworzenia dodatkowych praw na różnych poziomach pośrednich pomiędzy cesarzem a podstawowymi wspólnotami składowymi Cesarstwa. Choć tytuł cesarski został zmonopolizowany przez Habsburgów, nie otrzymali go na stałe; aby zapewnić sobie ciągłą akceptację, musieli negocjować z elektorami. Możliwe było przekonanie elektorów do zaakceptowania kandydata na cesarza, zwanego królem Rzymian, który miałby przejąć władzę po śmierci ojca. W przeciwnym wypadku następowałoby bezkrólewie, regulowane przez Złotą Bullę, na mocy której przywileje cesarskie były przekazywane elektorowi Saksonii na północy i elektorowi Palatynatu na południu; ustalano też termin, przed upływem którego wszystkich siedmiu elektorów powinno zebrać się i pod kierownictwem elektora Moguncji jako arcykanclerza Cesarstwa wybrać następcę. Nie każdy mógł być kandydatem, ponieważ cesarz nie był „dożywotnim prezydentem”, ale suwerennym koronowanym władcą, co zakładało, że osoba wybrana powinna posiadać pewne cechy „królewskie”.

Ze względu na to, że przywileje cesarskie dawały władzę wykonawczą, ale nie dostarczały zbyt wielu środków, aby wprowadzać decyzje w życie, rosnące zasoby Habsburgów sprawiały, że dynastia ta była oczywistym wyborem. Elektorzy oczekiwali, że cesarz będzie wykorzystywał swoje własne środki do finansowania nie tylko dworu i instytucji Cesarstwa, ale też w dużej części do obrony przed Turkami i innymi wrogami chrześcijaństwa. Jednocześnie zdawali sobie sprawę z tego, że zmiany w sposobach prowadzenia wojny powodowały konieczność pewnego wsparcia również ze strony reszty Cesarstwa. Ten fakt był też akceptowany przez książąt i miasta, a chęć płacenia podatków cesarskich stała się kryterium bezpośredniej bliskości z cesarzem, wyróżniając ich spośród wszystkich innych władców i miast, płacących podatki tylko do skarbców lokalnych. Podatek cesarski był nazywany „rzymskimi miesiącami” od kosztu eskorty, która zabrała Karola V do Rzymu na jego koronację. Każdy region był oceniany zgodnie ze skalą, według której ustalano, jaką część miesięcznego żołdu dla 24 tysięcy żołnierzy miało ono zapłacić. Podatki były zbierane jako ułamki lub wielokrotności tej podstawowej kwoty i płacone były jednorazowo lub w ratach rozłożonych na kilka miesięcy lub nawet lat.

Do 1521 r. wpis do rejestru podatkowego był decydującym czynnikiem, od którego zależało, czy dany region był reprezentowany w cesarskim parlamencie, czyli Reichstagu, jak również zapewniał uznanie go za posiadłość cesarską (Reichsstand). Reichstag nie był parlamentem we współczesnym znaczeniu tego słowa, ale ucieleśniał wczesną zasadę reprezentacji poprzez zobowiązanie monarchy do konsultowania się ze swymi najważniejszymi poddanymi w kwestiach dotyczących ich wszystkich. Zgodnie z hierarchiczną naturą Cesarstwa takie konsultacje miały miejsce w trzech odrębnych izbach: elektorów, książąt i miast. Skład izby książęcej był zmienny, ponieważ aktualni książęta niechętnie zgadzali się na pełną partycypację bardziej licznych hrabiów i prałatów, którzy byli zmuszeni do dzielenia między siebie niewielkiej liczby głosów. Inicjatywa była w rękach cesarza, dzięki jego prawu do przedkładania tematów do debaty. Każda izba podejmowała decyzje większością głosów, a każdy członek lub ich reprezentant mógł wypowiedzieć się po kolei zgodnie ze sztywnymi zasadami pierwszeństwa. Izby następnie obradowały w parach, zazwyczaj elektorzy omawiali sprawę z książętami przed konsultacją z miastami. Po tym, jak udało się ustalić treść możliwą do przyjęcia przez wszystkich, wspólna decyzja była przedstawiana cesarzowi jako rekomendacja. Mógł on ją odrzucić lub zaakceptować. Jeśli ją zaakceptował, była ona włączana do dokumentu końcowego, zwanego recesem cesarskim, wydawanego po zakończeniu obrad. Reichstag rozwijał się stosunkowo szybko od około 1480 r. w odpowiedzi na nowe problemy, a jego uchwały stworzyły precedensy, które zostały włączone do ustroju Cesarstwa. Mimo że cesarz formalnie nie był zobowiązany do takich konsultacji, stały się one jedynym sposobem zapewnienia wiążących praw we wszystkich regionach; ponadto było to przydatne forum do sprawdzenia opinii i lepszego uzasadnienia swojej polityki. Pomimo kłopotów Reichstag spotykał się dość regularnie na życzenie cesarza przez całe XVI stulecie, uchwalając dużą liczbę legislacji, a także przegłosowując coraz bardziej regularne podatki na rzecz stałej obrony przeciwko Turkom (patrz rozdział 4).

Dodatkowe podatki były uchwalane, aby umożliwić wykonywanie innych zasadniczych zadań ustrojowych, takich jak utrzymywanie porządku wewnętrznego czy też rozwiązywanie sporów między różnymi władcami i miastami. W 1495 r. Reichstag ustanowił nieustający pokój publiczny, zobowiązując cesarza i wszystkich jego wasali do przedkładania wszelkich sporów pod niezależny arbitraż w nowym sądzie najwyższym, Reichskammergericht, który został ustanowiony w cesarskim mieście Spira. Cesarz miał prawo wyznaczać tylko sędziego przewodniczącego i kilku jego asystentów. Regiony proponowały pozostałych kandydatów, zaprzysięganych przez resztę sędziów wobec sądu. Przysięga ta była nadrzędna w stosunku do wszelkich zobowiązań, które mogliby mieć wobec władcy terytorialnego. Cesarski system prawny został bardzo źle oceniony przez następne pokolenia, m.in. za to, że nie rozwiązał problemów, które doprowadziły do wojny trzydziestoletniej. Jednak jego rozwój umożliwił Cesarstwu przejście od zbrojnych sporów do pokojowego arbitrażu sądowego, którego celem było nie tyle ustalenie prawdy absolutnej czy winy, co zabezpieczenie możliwych do przyjęcia przez obie strony i dzięki temu skutecznych rozwiązań. System został rozwinięty w latach 20. XVI w., zajmując się niepokojami w regionach i konfliktami między nimi. Elektoraty i większe regiony stworzyły własne sądownictwo, które pozostawało częściowo poza jurysdykcją sądu najwyższego, jednak pozostały możliwości zarówno apelacji, jak i interwencji. Cesarz zaakceptował niezależność sądu m.in. dlatego, że był w stanie powołać kolejny sąd z siedzibą w Wiedniu. Reichshofrat zajmował się kwestiami dotyczącymi bezpośrednio przywilejów cesarskich, ponieważ jednak te nie były dokładnie zdefiniowane, stanowiły podstawę prawną do interwencji w obszarach, którymi w zamyśle miał się zajmować Reichskammergericht. Mimo że tworzyło to potencjalny konflikt jurysdykcji, dawało również Cesarstwu drugie serce prawne, które mogło bić szybciej, gdy nawał prac paraliżował Reichskammergericht.

Wyroki sądu były wykonywane przez instytucje regionalne działające pomiędzy regionami a Cesarstwem. Regiony były przypisane do jednego z dziesięciu Kreise, czy też okręgów, z których wybierało się kandydatów do Reichskammergericht oraz w ramach których zbierało się regularne opłaty na jego utrzymanie, a także specjalne podatki cesarskie i kontyngenty wojska, które miały za zadanie utrzymywać pokój wewnętrzny lub bronić Cesarstwa. Do 1570 r. prawo cesarskie rozwinęło się na tyle, że dawało stosunkowo duży zakres do autonomicznych działań na tym poziomie. Każdy Kreis miał własne zgromadzenie, gdzie w przeciwieństwie do Reichstagu każdy członek miał jeden głos w izbie niższej, co nadawało większego znaczenia niższym stanom. Zgromadzenia w okręgach były zwoływane przez cesarza za pomocą cesarskiego recesu lub z inicjatywy lokalnej przez książąt powołujących zasadniczo jednego świeckiego i jednego duchownego władcę dla każdego regionu. Zgromadzenia stanowiły kolejne forum do rozwiązywania sporów, omawiania polityki i koordynacji działań. Ich rozwój był bardzo zróżnicowany w zależności od tego, jak bardzo były potrzebne ich członkom. Ziemie Habsburgów były zebrane w zdominowanych przez nich okręgach Burgundzkim i Austriackim, podczas gdy ziemie czeskie znajdowały się całkowicie poza tą strukturą. Czterech elektorów reńskich zebrało się, tworząc razem jeden Kreis, pomimo tego, że większość z ich terytoriów była rozproszona po innych regionach. Mniejsze zachodnie i południowe terytoria były zebrane w okręgi Dolnego Renu (lub Westfalii), Górnego Renu, Szwabii, Frankonii i Bawarii. Ten ostatni był zdominowany przez Księstwo Bawarii, które mając ponad 800 tysięcy mieszkańców, było największym z księstw, a bogactwem przewyższało elektoraty. Obecność 13 innych członków, szczególnie arcybiskupa Salzburga, zapobiegała całkowitemu zdominowaniu Okręgu Bawarskiego przez księcia. Ziemie północne były podzielone na Okręg Górnej (Wschodni) i Dolnej (Zachodni) Saksonii. Ten pierwszy był zdominowany przez Brandenburgię i Saksonię, zaś w drugim układ sił był bardziej zrównoważony i dzielony między większą liczbę biskupstw i księstw.

KULTURA POLITYCZNA

Tak więc większość lenn cesarskich była zarówno posiadłościami cesarskimi, jak i okręgami reprezentowanymi w Reichstagu oraz w ich zgromadzeniach regionalnych. Cesarz mógł się do nich zwracać jako władca lub przez przedstawicieli w Reichstagu, sądach cesarskich lub zgromadzeniach okręgów. Poza ziemiami swojej dynastii cesarz nie sprawował bezpośredniej władzy nad zdecydowaną większością mieszkańców Cesarstwa, którzy żyli pod władzą jednego lub więcej władców terytorialnych. Reprezentacja w instytucjach cesarskich sprawiała, że ci władcy byli zwolennikami „niemieckiej wolności”, języka wolności w XVII-wiecznej polityce cesarskiej. Nie równała ona wolności z równością czy braterstwem, ale z przywilejami, immunitetami i prawami należnymi ludziom jako członkom prawnie uznanej grupy. Władcy terytorialni mieli własny specjalny zestaw przywilejów, co odróżniało ich od ich poddanych i wasali. Jednym z tych przywilejów był fakt, że konsultował się z nimi cesarz i że mieli udział we wspólnym zarządzaniu Cesarstwem. Z przywilejami wiązała się jednak odpowiedzialność za obronę autonomii i prawa podległych im terytoriów oraz zamieszkujących je ludzi i społeczności. To tutaj mechanizmy równowagi i kontroli cesarskiego olbrzyma stają się najbardziej wyraźne. Każdy władca lub książę starał się zachować swoje miejsce w ramach cesarskiej hierarchii. Nikt nie myślał o niezależności. Nawet największe elektoraty nie posiadały wystarczających środków do niezależnego bytu politycznego, a wszyscy władcy wywodzili swój autorytet i status z racji bycia częścią Cesarstwa, co wyróżniało ich spośród arystokratów z innych krajów, którzy byli po prostu poddanymi króla. Jako członkowie Cesarstwa rozróżniali cesarza i Cesarstwo. Byli lojalni wobec obu, jednak ich więź z cesarzem była osobista, a z Cesarstwem zbiorowa i wspólna.

W XVI w. systemy polityczne zarówno w Cesarstwie, jak i w innych częściach Europy zmieniały się z osobistych związków z władcą w podporządkowanie bezosobowemu państwu, którego istnienie wykraczało poza życie jego aktualnego władcy. Koronacja cesarza Maksymiliana II w 1562 r. była ostatnią, na której pojawili się osobiście wszyscy elektorzy. Podczas gdy pomniejsi hrabiowie i prałaci dążyli do pełnego uznania ich za członków Cesarstwa i wciąż osobiście brali udział w obradach Reichstagu, inni władcy raczej wysyłali wyszkolonych prawników, aby reprezentowali ich interesy. Wiele wolnych miast Rzeszy, świadomych swoich wydatków, powierzało swoje głosy jednemu przedstawicielowi. Jednak spotkania osobiste nadal miały wielkie znaczenie w czasach, kiedy list z Berlina do Heidelbergu mógł wędrować nawet dwa tygodnie. Na spotkaniach „twarzą w twarz” władcy mogli odkryć wspólne zainteresowanie myślistwem czy sztuką, które potrafiły załagodzić lata politycznych czy religijnych napięć. Nawet jeśli wspólna msza czy olbrzymie ilości wypitego alkoholu nie rozbudziły przyjaznych uczuć, to skomplikowany system cesarski oferował liczne fora, na których można było kontynuować dialog.

Większość uczestników sporu wolała grać na zwłokę niż upierać się przy swoich racjach, czekać aż emocje trochę opadną lub przenieść negocjacje na inne poziomy cesarskiej hierarchii, gdzie była szansa na znalezienie większej liczby sprzymierzeńców lub szanse na sukces były większe. Długi proces konsultacji umożliwiał unikanie niechcianych zobowiązań, poprzez powoływanie się na nowe okoliczności, które powstały już po rozpoczęciu rozmów, lub opóźnianie porozumienia, podając za wymówkę potrzebę konsultacji z innymi stronami. W ten sposób polityka w Cesarstwie stawała się serią formalnych spotkań władców i ich przedstawicieli, odbywających się w nieregularnych odstępach czasu, posiłkowanych pomniejszymi zgromadzeniami, mającymi na celu omówienie poszczególnych kwestii, takich jak ustalenia dotyczące waluty czy stawek podatkowych. Pomiędzy spotkaniami kontakty były utrzymywane za pomocą kurierów lub w ramach nieformalnych spotkań osobistych. Duża liczba stosunkowo słabych elementów powodowała, że samodzielne działania były trudne, co zniechęcało do ekstremizmu i rozrzedzało wszelkie zamierzenia do możliwego do zaakceptowania przez wszystkich minimum.

Ten powolny proces z pewnością utrudniał Cesarstwu podejmowanie decydujących działań, lecz dawał mu szczególną siłę, która zapewniła jego przetrwanie przez najdłuższą i najbardziej krwawą wojnę domową w jego historii. Nowoczesne państwo demokratyczne przejmuje odpowiedzialność za wdrożenie decyzji, po tym jak zostały one podjęte większością głosów. Niezadowolona mniejszość staje wobec pełnej siły państwa i gdyby zdecydowała się na opór, sytuacja może przerodzić się w wybuch przemocy. Taki podział nie istniał w Cesarstwie, ponieważ prawodawstwo i egzekwowanie prawa pozostawały w gestii cesarza i stanów Rzeszy. Mniejszość nadal przeciwstawiała się większości, ale nie Cesarstwu jako takiemu – tak jakby proces podejmowania decyzji ciągle nie był zakończony i pogląd większości pozostawał tymczasowy do momentu zaakceptowania go przez mniejszość. Taka sytuacja była bardzo problematyczna, gdyż niezadowolona mniejszość nadal miała nadzieję na zmianę nieprzychylnej im decyzji, podczas gdy frustracja większości rosła, bo jej opinia była ignorowana. Ciągłe odraczanie kontrowersyjnych spraw mogło doprowadzić do tego, że definitywne ustalenia stawały się niemożliwe. Jednak dopóki kompromis wydawał się możliwy, szanse na wybuch przemocy były mocno zredukowane. Ponadto żadna ze stron nie odrzucała Cesarstwa, które pozostawało akceptowanym przez wszystkich forum, na którym chciano osiągnąć porozumienie. Strony niezadowolone sprzeciwiały się interpretacji praw, a nie instytucjom, które je tworzyły lub egzekwowały. W ten sposób mieszkańcy Cesarstwa ścierali się w kwestii interpretacji prawa imperialnego, jednocześnie nie kwestionując jego istnienia, a ono zapewniało ramy, w których byli w stanie ostatecznie się porozumieć.

KONFESJONALIZACJA

Napięcia religijne utrudniały pracę instytucji Cesarstwa i przyczyniły się do wybuchu wojny w 1618 r. Jednak związek ten nie był tak prosty, jak mogłoby się wydawać. Wiek XVI był dużo spokojniejszy niż większa część średniowiecza, gdy miało miejsce wiele waśni rodowych, a nawet przypadki obalania cesarzy przez ich wasali. Aby zrozumieć rolę religii, musimy wiedzieć, jak kwestie wiary zostały uwikłane w spory dotyczące władzy ziemskiej, a w tym celu musimy poznać proces tworzenia różnych tożsamości wyznaniowych, które nastąpiły po Reformacji.

Wszystkie wyznania chrześcijańskie wywodzą się ze wspólnych korzeni, jednak rozwijały się samodzielnie, ze względu na różne interesy materialne, społeczne zainteresowanie statusem i prestiżem oraz psychologiczną potrzebą należenia do grupy i definiowania tej przynależności przez dystansowanie się od osób o innych poglądach. Kontrowersje teologiczne zmuszały wyznawców do zajmowania określonego stanowiska, co prowadziło do tego, że każde główne wyznanie kładło nacisk na inne aspekty jako te najważniejsze. W katolicyzmie prymat miała organizacja, z Kościołem rzymskokatolickim jako jedyną instytucją kompetentną do interpretacji Słowa Bożego dla wszystkich chrześcijan. Luteranie kładli nacisk na prymat doktryny, twierdząc że uwolnili Słowo Boże od błędnej interpretacji Kościoła, który był zagubiony. Kalwinizm opierał się na praktyce, po reformacji Lutra wzywając do reformacji życia, która miała sprawić, że zachowanie będzie zgodne z wiarą²⁰.

KATOLICYZM

Początkowo wyzwanie rzucone przez Marcina Lutra wyrosło w ramach szerzej zakrojonych prób obrony katolicyzmu. Jednak zerwanie przez niego związków z Rzymem zmusiło papiestwo do odpowiedzi teologicznej i politycznej. Celem soboru zwołanego w Trydencie w latach 1545-1563 było zapobieżenie rozłamowi, lecz zakończył się on wydaniem wyroku na ewangelików, określającego ich jako heretyków. Jego końcowe dekrety koncentrowały się na definicji katolicyzmu i nakreśleniu programu pokonania herezji przez odnowę życia katolickiego. Jedną z kwestii był eucharystyczny spór o słowa Chrystusa na temat chleba i wina podczas ostatniej wieczerzy. Problem ten nabrał wielkiego znaczenia ze względu na centralne znaczenie mszy jako ceremonii religijnej, zbliżającej księdza i wspólnotę. Sobór potwierdził dekrety Kościoła, uznając, że to interwencja księdza uświęca opłatek, zmieniając go w Ciało Chrystusa, który w ten sposób staje się obecny na mszy. Przyjęcie takiej „mszy trydenckiej” sygnalizowało podporządkowanie się także innym werdyktom papieża dotyczącym doktryny. Towarzyszył temu powrót do średniowiecznego kultu eucharystycznego, manifestowanego przez procesje Bożego Ciała, które pod auspicjami duchownego kroczyły za religijnymi sztandarami i obrazami w czwartek po Uroczystości Trójcy Świętej.

Sobór wydał wiele dekretów mających na celu uciszenie Lutra, który twierdził, że duchowni nie są w stanie pełnić funkcji pośredników między Bogiem a wiernymi. Poprawiono edukację, tak aby księża rozumieli oficjalną doktrynę i nie wprowadzali swojej trzódki w błąd. Biskupi mieli służyć swoim diecezjom, a nie wykorzystywać je. Wzorem do naśladowania stał się Karol Boromeusz (Carlo Borromeo, 1538-1584). Był on pierwszym od 8 lat arcybiskupem Mediolanu, który mieszkał w tym mieście, regularnie odwiedzał swoje kościoły i finansował zakony religijne w zamian za to, że będą wychodziły naprzeciw wspólnocie, zachęcając do bardziej aktywnego życia chrześcijańskiego. Jego wynalazkiem był dzisiejszy konfesjonał, zwiększający atrakcyjność spowiedzi, która przestała być aktem publicznego upokorzenia, a stała się możliwością do uzyskania indywidualnych wskazówek duchowych. Boromeusz poprowadził wystąpił herezji i wkrótce stał się centralnym punktem własnego kultu, który doprowadził go do wyniesienia do godności kardynała, a następnie papieskiego uznania jego świętości w 1610 r. Samo oddawanie czci świętym stało się symbolem katolicyzmu trydenckiego, który celebrował osoby pobożne nie tylko jako wzory do naśladowania, ale także jako bezpośrednich rzeczników u Boga.

Lokalni święci wzmacniali tożsamość religijną i byli katolicką odpowiedzią na ewangeliczny kolektywizm. Choć liturgia pozostała w języku łacińskim, inne elementy mszy odprawiano w języku narodowym i towarzyszyła im muzyka, śpiew i czynności mające na celu wzmocnienie spójności. Powrócono też do tradycji pielgrzymek, zwłaszcza do dwóch sanktuariów Krwawiącego Serca w Weingarten i Walldürn, które przetrwały Reformację. Ich ochrona, odpowiednio przez księcia Bawarii i elektora Moguncji, pozwoliła tym władcom na zademonstrowanie swej katolickiej wiarygodności. Już w latach 90. XVI w. liczba odwiedzających sięgnęła 10 tysięcy ludzi rocznie, a do lat 20. XVII w. wzrosła dwu- lub trzykrotnie. Nie licząc 3 lat szwedzkiej okupacji, oba sanktuaria radziły sobie świetnie przez całą wojnę. Dużo większe znaczenie zyskała też Święta Rodzina. Podkreślano święty charakter Józefa, przedstawiając go jako oddanego obrońcę i strażnika wszystkich rodzin chrześcijańskich. Kult Najświętszej Panienki osiągnął punkt kulminacyjny w związku z rozwojem pielgrzymek do Altötting i Pasawy nad Dunajem. Bractwa maryjne otworzyły się i oprócz członków duchownych dopuszczały także świeckich, pogłębiając integrację Kościoła katolickiego w ramach społeczności. Do 1645 r. bractwo w Kolonii rozrosło się do 2 tysięcy członków w mieście liczącym około 45 tysięcy mieszkańców.

Reformy trydenckie sięgnęły samego serca Kościoła katolickiego poprzez reformę kurii papieskiej i rozbudowę jego sieci dyplomatycznej, w miarę jak papież reagował nie tylko na protestantyzm, ale i na wahania europejskiej równowagi sił²¹. Zwycięstwo Hiszpanii nad Francją dało jej do 1559 r. kontrolę nad ziemiami w Italii leżącymi po obu stronach Państwa Kościelnego. Wzmocniło to nacisk Habsburgów na papieża, który pamiętał, że to cesarscy żołnierze, a nie protestanckie hordy, złupili jego stolicę w 1527 r. Papież przyznał, że katolicyzm potrzebuje Habsburgów jako władców zarówno Hiszpanii, jak i Austrii wraz z ich nowymi zamorskimi posiadłościami w obu Amerykach i Indiach. Widział siebie jako padre commune, używającego swych wpływów w celu wynegocjowania pojednania w ramach wspólnoty chrześcijańskiej. Jednak sytuacja polityczna zmusiła go do współpracy z władcami katolickimi, z których wielu podejrzewał o przedkładanie korzyści dynastycznych nad wyznanie. Spoglądał w stronę Francji i pozostałych jeszcze niezależnych władców włoskich jako na przeciwwagę dla dominacji Habsburgów, co zmusiło go do oddania inicjatywy innym władcom w zamian za poprawę lokalnych interesów katolickich.

Propaganda protestancka przedstawiała wojnę trzydziestoletnią jako papieską krucjatę, a jezuitów jako szturmowców papieża. Zakon ten, oficjalnie nazywany Towarzystwem Jezusowym, został założony dekretem papieskim w 1540 r. z inicjatywy Ignacego Loyoli²². Jezuici mieli jasny cel, którym było zniszczenie protestantyzmu, nazywanego przez ich założyciela „epidemią duszy”. Najpierw chcieli zniszczyć przyczyny „infekcji”, usuwając z wpływowych stanowisk protestantów i tych katolików, którzy nie chcieli z jezuitami współpracować, a następnie przywrócić „zdrowie”, promując witalność życia i doktryny katolickiej. Ta taktyka była jawnie polityczna i wyróżniała jezuitów spośród innych zakonów katolickich, takich jak kapucyni, którzy kontynuowali franciszkańską tradycję pracy wśród zwykłych ludzi. Kardynał Boromeusz wysłał ich do alpejskich wiosek, gdzie od lat 80. XVI w. pracowali w celu przywrócenia katolicyzmu wśród Szwajcarów i poddanych habsburskich w Tyrolu. Z kolei jezuici rozpoczynali pracę na samym szczycie hierarchii politycznej, wierząc, że jeżeli przeciągną na swoją stronę władcę danego terytorium i jego elity, stopniowo podąży za nimi reszta społeczeństwa. Działając zgodnie z rozkazami Loyoli, jeden z jezuitów w 1552 r. przyjął stanowisko spowiednika króla Portugalii, co zapoczątkowało politykę energicznego poszukiwania podobnych funkcji. Protestanci widzieli w tym papieski spisek, szybko wpisując takich spowiedników w rolę złych doradców mających nieproporcjonalnie duży wpływ na władcę.

Zakon ten budził wrogość nawet wśród katolików. Bardziej tradycyjne zakony odnosiły się do aroganckich jezuitów z niechęcią, a ci przejmowali kościoły, szkoły i inne dobra dzięki swoim koneksjom politycznym. Wiele osób było też zaniepokojonych ich radykalizmem. Obłąkany były jezuita próbował w 1594 r. zamordować króla Francji Henryka IV, a inny członek zakonu bronił tyranobójstwa w książce opublikowanej 5 lat później. Łatwiej było uwierzyć, że jezuici stali za innymi spiskami, jak np. angielski spisek prochowy w 1605 r. Jezuici musieli pogodzić misję kontrreformacyjną ze swoją hierarchiczną wizją świata i rozwinęli specyficzne podejście do swej roli jako spowiedników. Wierzyli, że diabeł kusił książęta, aby udzielali koncesji heretykom. Jeżeli tak się stało, zapewniali księcia, że Bóg wybaczy mu, pod warunkiem że takie ustępstwa były politycznie konieczne i zostaną cofnięte przy najbliższej okazji. Takie argumenty otwierały drzwi dla pragmatyzmu w przypadkach, w których kompromis mógł przytłumić wojowniczą postawę. Odpowiadały one również zróżnicowanym osobowościom spowiedników, którzy przecież byli zaangażowani w bardzo osobiste relacje z władcami. Elastyczny i pragmatyczny Martin Becan służył cesarzowi Ferdynandowi II od 1620 r., jednak po nim przyszedł wojowniczy i twardogłowy Wilhelm Lamormaini, który pozostał spowiednikiem cesarza do jego śmierci w 1637 r. Syn i następca Ferdynanda wybrał natomiast Johannesa Gansa, znanego ze swojej miłości do uczt i bardziej świeckiego stylu życia. Ponadto ta ciągłość spowiedników nie miała swojego odpowiednika nigdzie indziej w Europie, gdzie zakon miał zdecydowanie mniej wpływów niż w Cesarstwie.

Zakon rozwijał się bardzo szybko; liczba jego członków w Cesarstwie wzrosła z 50 na początku do 1000 w momencie śmierci Loyoli w 1556 r., osiągając 1600 członków (na całkowitą liczbę 13 100) w 1615 r. Ich głównym zadaniem nie była spowiedź, ale nauczanie, ponieważ największym źródłem wpływów zakonu była jego rola edukatora elit świeckich i duchownych. Do momentu wybuchu wojny trzydziestoletniej w samej Nadrenii były 22 kolegia jezuickie, do 1630 r. – kolejnych 20 na południu Niemiec oraz 23 w Austrii i Czechach. Gwałtownie wzrastała też liczba zapisywanych do nich uczniów. Kolegium w Trewirze zanotowało skok ze 135 studentów w momencie jego założenia w 1561 r. do 1000 w 1577 r. Kolegia zapewniały też podstawę do rozwoju w sferze szkolnictwa wyższego, bowiem jezuici przekonali władców do nadania kolegiom statusu uniwersytetów, co z kolei pozwoliło im na rekrutowanie studentów z dużo bogatszych i wyższych kręgów społecznych. Ich sukces przyciągał uwagę i byli zapraszani do przejmowania instytucji, które borykały się z trudnościami. Na przykład w połowie XVI w. zostały im przekazane kolegia humanistyczne w Ingolstadt i Dillingen, a ich działalność w Wiedniu pozwoliła im przejąć tamtejszy uniwersytet. Rozwój ten zawdzięczali szeregowi metod nauczania, które obecnie mogą wydawać się oczywiste, ale w tamtych czasach były absolutnie nowatorskie. Wszyscy jezuici byli absolwentami uniwersytetu i stosowali jeden program nauczania we wszystkich kolegiach, łącząc istniejący model humanistyczny szkoły podstawowej z głębszą i systematyczną nauką teologii i filozofii. Szkoły były dostępne dla wszystkich, którzy byli w stanie zdać egzamin wstępny i nie pobierano za nie żadnego czesnego. Uczniów dzielono na klasy na podstawie ich zdolności, co umożliwiało szybki progres, a obecność więcej niż jednego nauczyciela w każdej placówce pozwalała na nauczanie specjalistyczne według regularnego planu zajęć. Program edukacyjny zdobył duże zainteresowanie w społeczeństwie niemieckim, jednak osoby przeznaczone do wyższej kariery duchownej wysyłano do założonego w 1552 r. i finansowanego przez papieża Collegium Germanicum prowadzonego przez zakon w Rzymie. Chociaż liczba chętnych zmniejszyła się podczas wojny trzydziestoletniej, kolegium miało olbrzymi wpływ na Kościół w Cesarstwie, zapewniając w połowie XVII w. około 1/7 wszystkich kanoników katedralnych. Tak jak w przypadku spowiedników, wpływy jezuitów uzyskane za pomocą edukacji muszą być umieszczone w pewnym kontekście. Istniały również inne uniwersytety katolickie; na ziemiach protestanckich po 1527 r. zostało ufundowanych osiem uniwersytetów, zaś ogólna liczba studentów w Europie wzrosła z 2700 w 1500 r. do 8000 w 1618 r.; tak duża liczba nie została osiągnięta ponownie aż do XIX w.²³

Wpływy jezuitów pomniejszały inne tradycje niemieckiego katolicyzmu. Świeccy władcy katoliccy chętnie walczyli z herezją, ponieważ niezadowolenie religijne było powszechnie uważane za pierwszy krok w stronę buntu. Rozpowszechnienie się Reformacji w dużej mierze jednak ograniczyło katolicyzm do cesarskich terytoriów kościelnych. Do połowy XVI w. poza ziemiami Habsburgów tylko Bawaria i Lotaryngia pozostały dużymi księstwami katolickimi. Bawaria i Habsburgowie stali się głównymi sponsorami zakonu w Cesarstwie, gdyż wielu hierarchów kościelnych patrzyło na jezuitów podejrzliwie. Ziemie kościelne – mimo że liczne – były stosunkowo niewielkie, a ich instytucje polityczne słabo rozwinięte. Władza każdego regionu spoczywała głównie w rękach kapituły katedralnej lub opactwa, które wybierały odpowiednio biskupa lub opata. Jurysdykcja była rozczłonkowana z powodu obecności innych kościołów kolegiackich i fundacji religijnych, np. pięć kościołów kolegiackich w Spirze kontrolowało 1/4 wszystkich parafii, podczas gdy połowa arcybiskupstwa Trewiru podlegała fundacjom i klasztorom znajdującym się poza bezpośrednią kontrolą elektora²⁴. Dekrety trydenckie zwiększyły prawo biskupa do nadzoru nad autonomicznymi fundacjami i duchowieństwem parafialnym, które jednak często sprzeciwiało się takiej ingerencji w ich sprawy. Większość średniego i wyższego duchowieństwa w Cesarstwie wiązała wiarę ze stylem życia i interesami lokalnymi. Ten katolicki establishment był blisko związany ze szlachtą i elitą patrycjuszy danego obszaru oraz podzielał ich świeckie i renesansowo-humanistyczne spojrzenie na świat. Tradycją stało się umieszczanie młodszych synów i niezamężnych córek w Kościele cesarskim, co zapewniało im odpowiedni status społeczny i dochody. Jako instytucje Cesarstwa fundacje religijne i kapituły katedralne były elementem cesarskiego porządku i posiadały własne prawa i przywileje. Korzystały ze swoich jurysdykcji politycznych, które miały charakter lokalny i partykularny, a jednocześnie kolidowały z rzymską lojalnością jezuitów. Wybór na stanowisko opata lub biskupa zależał od członkostwa w odpowiedniej kapitule. Kanonicy preferowali kandydatów, którzy podzielali ich poglądy. Nawet biskup trydencki, kardynał Boromeusz, miał ambiwalentny stosunek do uniwersalistycznych roszczeń papiestwa i reprezentował pojednawczą tradycję Kościoła zarządzanego przez jego starszych duchownych, która to została stłamszona przez uznanie papieskiej supremacji w Trydencie. Wpływy polityczne związane z Kościołem w Cesarstwie zachęcały jego najwyższych duchownych do kontynuowania tradycji absencji przez akumulację beneficjów i biskupstw, gdziekolwiek było to możliwe. Reformy trydenckie były wprowadzane powoli i wybiórczo, a ich wpływ zaczął być odczuwalny dopiero pod koniec XVII w., długo po zakończeniu wojny trzydziestoletniej.

Wojownicze nastawienie reformatorskie często napotykało także silny opór wśród niższych duchownych, którzy żyli jako członkowie społeczności i byli świadomi tego, że ich pozycja zależała w dużej mierze od akceptacji ich osoby przez parafian. Widzieli ludzką stronę życia codziennego, która była często ignorowana lub źle rozumiana przez wojowniczo nastawioną część duchowieństwa, wzywającą do życia zgodnego z wiarą. Doktrynę naginano tak, aby odpowiadała lokalnym praktykom, interesom pragmatycznym i materialnym, co przyczyniało się do zróżnicowania, ale i do wzmocnienia katolicyzmu w Cesarstwie.

LUTERANIZM

Właśnie wyeliminowanie takiej heterodoksji miała na celu Reformacja luterańska. Luter chciał zreformować istniejący Kościół, a nie tworzyć nowy, i jedynie zakwestionował władzę papieską, kiedy papież nie zgodził się z jego interpretacją doktryny. Właśnie fakt, że to doktryna była najważniejsza dla luteranizmu, tak go poróżnił z Kościołem rzymskim i stał się pożywką dla tego, co przekształciło się w odrębną wspólnotę wyznaniową. Luter uznał Biblię za źródło wszelkiej prawdy i przetłumaczył ją na niemiecki, aby uwolnić ją od błędnej papieskiej interpretacji. Zwolennicy Lutra uważali się za ruch ewangeliczny i dopiero później zaczęli przyjmować nazwę protestantów, która pochodziła od formalnych protestów książąt luterańskich wobec decyzji katolickiej większości w 1529 r. na Reichstagu w Spirze o podjęciu działań przeciw herezji. Spór zmusił luteranów do zdefiniowania swoich wierzeń za pomocą serii pisemnych deklaracji, poczynając od wyznania augsburskiego, które zostało przedstawione cesarzowi na Sejmie Rzeszy w Augsburgu w 1530 r.

Nacisk kładziony na Słowo Boże pochodzące bezpośrednio z Biblii pomniejszyl rolę księży jako pośredników i sprowokował Lutra do zmniejszenia liczby sakramentów do chrztu i eucharystii. Akceptował on katolicką doktrynę realnej obecności w eucharystii, jednak zwiększył świecki udział w mszy. Inne doktryny rozwinęły się w całkiem nowych kierunkach. Przede wszystkim powstała koncepcja usprawiedliwienia wiarą. Oddzielała ona usprawiedliwienie (zbawienie) od uświęcenia (dobrych uczynków), argumentując, że miejsce w Niebie jest darem od Boga i nie można na nie zasłużyć. Człowiek nie jest schwytany w cykl grzechu, spowiedzi, skruchy i pokuty, ponieważ tylko Bóg może podjąć decyzję, kto zostanie zbawiony. Wierni powinni skupić się na dobrym, chrześcijańskim życiu, a nie na ciągłych przygotowaniach do „dobrej śmierci” poprzez spowiedź, dobre uczynki czy odpusty. Idee te miały implikacje nieprzewidziane przez Lutra. Koncepcja kapłaństwa wszystkich wiernych podważała hierarchię polityczną i kościelną, dając teologiczną podstawę dla radykalizmu ludowego, który osiągnął punkt kulminacyjny podczas niemieckich wojen chłopskich w latach 1524-1526. Ta próba naprawienia lokalnych krzywd niosła potężną polityczną wizję Cesarstwa bez władców pośrednich między cesarzem a „ludem”. Choć bunt został brutalnie stłumiony przez władców zarówno protestanckich, jak i katolickich, odcisnął trwałe piętno na Cesarstwie. Władcy zgodzili się, aby lud także mógł kierować skargi do sądu, umacniając w ten sposób jeszcze bardziej związek regionów z cesarskim systemem sądowniczym i wzmacniając hierarchiczny porządek Cesarstwa. Doświadczenie to także odmieniło fundamentalnie luteranizm, który obrał bardziej konserwatywny kierunek. Teologowie potwierdzili rolę władzy świeckiej jako zwierzchnika, zarówno dla poddanych świeckich, jak i duchownych, jednocześnie umacniając rolę tych drugich jako strażników prawdziwej doktryny²⁵.

Biorąc pod uwagę rozczłonkowanie władzy politycznej w Cesarstwie, zaowocowało to powstaniem oddzielnych struktur Kościoła luterańskiego w każdym regionie, który przyjął nową wiarę. Władca terytorium zrywał związki z Rzymem i obejmował zwierzchnią funkcję pełnioną uprzednio przez biskupa lub arcybiskupa, w którego diecezji znajdowały się dane ziemie. Biorąc pod uwagę luterański rozdział pomiędzy kwestiami świeckimi a duchowymi, władza kościelna została przekazana dwóm nowym instytucjom. Odpowiedzialność za zwierzchnictwo duchowe została powierzona konsystorzowi składającemu się z teologów, którzy kontrolowali księży parafialnych pod kątem ich zgodności z obowiązującą doktryną. Od każdego księdza oczekiwało się, że wygłosi co najmniej 200 kazań rocznie, włączając w to dwa kazania niedzielne. Plany kazań były wysyłane konsystorzowi do zatwierdzenia, a w kościołach zamontowano klepsydrę, aby wierni widzieli, że msze nie są skracane. Regularne kazania wzmacniały wspólnotę wiernych i zapewniały władzom świeckim możliwość rozpowszechniania swoich rozporządzeń. W ten sposób konfesjonalizacyjne zapędy luteranizmu współgrały ze społeczną dyscypliną państwa, bowiem każda władza oczekiwała posłuszeństwa, gospodarności i moralności. Nowe duchowieństwo było utrzymywane za pomocą konfiskaty majątku Kościoła katolickiego, który znajdował się w granicach politycznej jurysdykcji danego władcy. Proces ten określono jako „sekularyzacja”. Jest to jednak termin błędny, gdyż nie jest on podobny do reformacji angielskiej, w ramach której Henryk VIII sprzedawał ziemie klasztorne w celu subsydiowania wydatków państwa. Część skonfiskowanych pieniędzy została wykorzystana do utrzymania dworów książęcych czy opłacenia muzyków na nich grających, lecz pozostałe aktywa zostały skonsolidowane jako majątek Kościoła luterańskiego (Kirchengut) i powierzone radzie kościelnej, która wykorzystywała je do finansowania Kościoła regionalnego²⁶. Zwyczajowe praktyki duchowe, które nie miały podstaw w doktrynie luterańskiej, były zarzucane, np. msze za zmarłych celebrowane w katolickich klasztorach i zakonach. Rozwinięto jednak inne działania podobne do tych podejmowanych przez fundacje katolickie, takie jak pomoc biednym czy edukacja.

Do obrony luteranizmu w Cesarstwie potrzebne było też przywództwo polityczne książąt. Cesarz Karol V próbował rozwiązać spory doktrynalne poprzez finansowanie spotkań teologów. Niemożność dojścia przez nich do porozumienia zmusiła go do powołania się na prawo pokoju publicznego, gdyż katolicy oskarżali protestantów o kradzież majątku ich Kościoła oraz o podburzanie poddanych do buntu. Karol wezwał Lutra do stawienia się na Sejmie Rzeszy w Wormacji w 1521 r., aby odpowiedział na zarzuty postawione mu przez papiestwo. Wyrok ogłoszony przez cesarza był oparty na jego tradycyjnej roli obrońcy wiary. Lutra uznano za winnego herezji i nałożono na niego karę banicji, najwyższą możliwą świecką karę w Cesarstwie. Został on wyjęty spod prawa oraz podlegał ściganiu i karze w ramach pokoju publicznego.

Rozpowszechnienie się luteranizmu wśród książąt i w wolnych miastach Rzeszy umocniło rozłam, niszcząc jedność prawa i religii, na których opierał się werdykt cesarza. Protestanci kwestionowali też prawo papieża do wydawania wyroków w sprawach doktryny oraz twierdzili, że ich podległość wobec Boga jest nadrzędna w stosunku do lojalności należnej cesarzowi. Polityczna historia Reformacji to w zasadzie trwająca od 1521 r. seria prób odroczenia lub anulowania edyktu z Wormacji przez działania w ramach ustrojowych Cesarstwa. Pomimo tego, że terytoria protestantów były większe i bardziej ludne, pozostawali oni w mniejszości w instytucjach cesarskich w stosunku do mniejszych, ale liczniejszych terytoriów katolickich. Zagrożenie możliwością oskarżenia przez Reichskammergericht zmusiło elektora Saksonii, landgrafa Hesji oraz inne luterańskie księstwa i miasta do utworzenia w 1530 r. Związku Szmalkaldzkiego. Powstanie protestanckiej organizacji obronnej poza porządkiem cesarskim stanowiło ważny precedens. Problemy z Francją i Turcją zajmowały cesarza aż do 1546 r., gdy powrócił do Niemiec na czele wielkiej armii, co umożliwiło mu pokonanie elektora Saksonii w bitwie pod Mühlbergiem w kwietniu 1547 r. Zwycięstwo pozwoliło Karolowi na narzucenie swoich rozwiązań problemów Cesarstwa.

Spory doktrynalne zostały uciszone za pomocą oświadczenia znanego jako Interim Augsburskie, ponieważ było uważane za rozwiązanie tymczasowe, oczekujące na zatwierdzenie przez papieża. Pomimo uznania przez papieża pewnych racji, Interim w większości punktów przyjmowało interpretację katolicką. Tymczasem Cesarstwo zostało zreorganizowane, tak aby ułatwić Habsburgom zarządzanie nim. Burgundia i posiadłości Habsburgów we Włoszech zostały przekazane Hiszpanii, gdzie na następcę wyznaczono Filipa, syna Karola. Austrię, Czechy i Węgry powierzono bratu Karola Ferdynandowi, zaś pozostałe ziemie Cesarstwa, niepodlegające Habsburgom, miały zawrzeć przymierze z cesarzem. Tytuł elektora saskiego został odebrany głównej linii ernestyńskiej rodu Wettynów, która sprzeciwiła się Karolowi, i przekazany księciu Maurycemu pochodzącemu z linii albertyńskiej, który poparł cesarza podczas wojny szmalkaldzkiej²⁷.

Tak potężna demonstracja władzy cesarskiej była niepokojąca nawet dla tych, którzy odnosili z niej korzyści. Książę Maurycy, powodowany różnymi względami osobistymi i politycznymi – Karol odmówił uwolnienia teścia Maurycego, landgrafa Hesji – spiskował w celu zniesienia pewnych punktów porozumienia z 1548 r. Francuskie wsparcie kupiono w lutym 1552 r. w zamian za zgodę na okupację biskupstw Metzu, Toul i Verdun na zachodniej granicy Cesarstwa. Gdy w Cesarstwie spadło poparcie dla Karola, wycofał się on do Innsbrucku, pozostawiając swego brata Ferdynanda, by przeprowadził negocjacje z buntownikami. Ferdynand zgodził się na żądania Maurycego, które zostały spisane w ramach postanowień pokoju w Pasawie w czerwcu 1552 r. – potwierdził on tytuł elektorski Maurycego, uwolnił jego teścia, zawiesił obowiązywanie Interim Augsburskiego i zwołał kolejny Sejm Rzeszy w celu osiągnięcia definitywnego porozumienia. Rozczarowany Karol przekazał inicjatywę swojemu bardziej umiarkowanemu i pragmatycznemu bratu, który w 1555 r. zawarł w Augsburgu pokój religijny. Cesarz przekazał rządy w Cesarstwie Ferdynandowi i w następnym roku wyjechał do Hiszpanii. Jego śmierć 2 lata później rozdzieliła ród Habsburgów na gałęzie austriacką i hiszpańską, a Ferdynand został uznany przez elektorów za nowego cesarza.

Wydarzenia te ukazywały głęboki kryzys niemieckiego luteranizmu. Kontrowersyjna rola osób takich jak Maurycy Saski groziła zdyskredytowaniem książęcego przywództwa ruchu religijnego. Zbrojny sprzeciw wobec cesarza spowodował konflikt lojalności religijnej i politycznej. Utrata trzech regionów na rzecz Francji nigdy nie została uznana przez cesarza i przypominała o niebezpieczeństwach związanych z poszukiwaniami pomocy zewnętrznej w celu obrony wolności religijnej. Co ważniejsze, brak możliwości osiągnięcia porozumienia politycznego napędzał spory dotyczące doktryny. Śmierć Lutra w 1546 r. zbiegła się z chwilą kryzysu, kiedy to jego zwolennicy stanęli przed trudnym wyborem między pójściem na kompromis w kwestii swoich zasadniczych wierzeń a przeciwstawieniem się cesarzowi i doprowadzeniem do wojny domowej w Cesarstwie. Pragmatycy popierali Filipa Melanchtona, który reprezentował erazmiański, humanistyczny odłam luteranizmu, gotowy do zaakceptowania drugorzędnych elementów tradycyjnego kultu w zamian za uznanie w ramach porządku cesarskiego. Ich przeciwnicy nazywali się gnezjoluteranami, od greckiego słowa oznaczającego prawdę. Naciskali oni na uznanie oryginalnego wyznania augsburskiego z 1530 r., odrzucając poprawioną wersję Confessio Augustana Variata przygotowaną 10 lat później przez Melanchtona, przy milczącej zgodzie Lutra. Dla nich Interim Augsburskie stanowiło pierwszy krok w kierunku wyniszczenia i skłaniali się ku wizji ostatecznej walki między prawdziwymi chrześcijanami a Antychrystem. Ich symbolem stało się miasto Magdeburg, które odrzucało Interim Augsburskie aż do momentu zajęcia miasta przez wojska cesarskie w listopadzie 1552 r.

Te spory podzieliły obie frakcje. Gnezjoluteranie pozbyli się swoich bardziej ekstremalnych członków, określanych od Chorwata Macieja Flacjusza mianem flacjan. Flacjusz był przekonany, że ludzkość degeneruje się fizycznie, czego dowodem miały być np. zdeformowane dzieci, co zwiastowało koniec świata. Najbardziej ortodoksyjni wyznawcy byli rekrutowani spośród ludzi młodych, dorastających już w czasach Reformacji i robiących kariery jako nowy establishment Kościoła luterańskiego. Odrzucali nadzieje filipistów na ostateczne pojednanie się z katolikami, a zamiast tego starali się ich nawracać. Niepewność doprowadziła niektórych luteran do powrotu na łono katolicyzmu lub do przyjęcia bardziej ekstremalnych wierzeń ewangelickich. Saksonia, jako wiodące księstwo ewangelickie, starała się po 1573 r. wypracować kompromis. Duchowni dworu saskiego sporządzili w latach 1577-1580 Księgę Zgody, w której przyjęto gnezjoluterańską interpretację wiary, odrzucając flacjanizm oraz większość założeń filipizmu. Saksonia namówiła protestanckie państwa Cesarstwa do jej poparcia i do 1583 r. zdobyła dla tego projektu akceptację 20 książąt, 30 innych władców oraz 40 miast²⁸.

KALWINIZM

Przeciwnicy krytykowali to narzucenie ortodoksji jako „księgę niezgody”, twierdząc że marnuje ona potencjał Reformacji do faktycznej transformacji życia chrześcijańskiego. Ludzie poszukujący takiej „drugiej reformacji” związali się z teologią francuskiego reformatora Jana Kalwina, którego idee rozpowszechniły się w Niemczech po pokoju religijnym w Augsburgu. Poparcie elektora Palatynatu uzyskane około 1560 r. znacząco pobudziło ten nowy ruch i pomogło zapewnić kalwinizmowi w Cesarstwie – w przeciwieństwie do reszty Europy – przewodnictwo książąt, a nie prostego ludu. Do 1618 r. za przykładem elektora poszło około 20 hrabiów i pomniejszych książąt, jednak landgraf Hesji (1603) i elektor Brandenburgii (1613) byli jedynymi ważnymi władcami, którzy otwarcie przyjęli nową wiarę.

Nazwali się Kościołem Reformowanym, ponieważ termin „kalwiniści” kojarzył się z nielegalną sektą. Ich celem było dokończenie reformacji Lutra poprzez zlikwidowanie „papistowskich przesądów” zarówno w obrządku, jak i doktrynie. Wysoki ołtarz i szaty liturgiczne zostały usunięte z kościołów, a obrazy i rzeźby zniszczono, by zademonstrować, że te przedmioty kultu nie miały żadnej mocy. Duchowni przyjęli stonowane stroje uczonych, co nadawało im wygląd profesjonalistów wykwalifikowanych do wygłaszania kazań i nauczania. Dawne elementy doktryny, np. egzorcyzmy przy chrzcie niemowlęcia oraz koncepcja obecności Jezusa podczas mszy, zostały odrzucone – kalwiniści z odrazą odrzucili ideę, że Chrystus mógł być fizycznie obecny, ponieważ wiązało się to z faktem, że jego ciało zamieniało się w odchody, po tym jak wino i opłatek przeszły przez system trawienny członka kongregacji. Komunię zamieniono w ceremoniał, podczas którego parafianie spożywali posiłek przy wspólnym stole, a we Wschodniej Fryzji nawet pito piwo zamiast wina.

Jednak Kalwin, podobnie jak Luter, rozwinął część idei katolickich w zupełnie nowych kierunkach. Politycznie największe znaczenie miał jego nacisk na predestynację. Dzięki temu jego religia zyskała energiczną pewność siebie, zarazem jednak zasiewając ziarno wątpliwości wśród niektórych zwolenników Kalwina. Kościół w czasach wczesnego chrześcijaństwa potępiał pogląd, że ludzie mogą zasłużyć na wieczną nagrodę tylko i wyłącznie własnymi zasługami i postępowaniem zgodnie z zasadami chrześcijaństwa. Święty Augustyn uważał, że tylko Bóg decyduje o zbawieniu, a ponieważ decyzja ta zapadała przed narodzinami, niektórzy po prostu byli przeznaczeni jako wybrani do zbawienia. Kalwin odrzucał tę katolicką interpretację, bowiem sugerowało to, że Bóg nie jest wystarczająco potężny, aby zbawić potępionego. Opracował on własną doktrynę podwójnej predestynacji, według której Bóg wybierał zarówno zbawionych, jak i potępionych. Zniechęcał on do indywidualnych rozważań na temat wiary, twierdząc że wierni powinni zaufać Bogu, ponieważ wiara pozwoli im żyć z dala od grzechu i zgodnie z przykazaniami. Jednak nie pozbyto się wątpliwości, a wielu kalwinistów porzucało swoją wiarę w obliczu przeciwności, bo osobiste porażki interpretowali jako oznaki tego, że nie zostali wybrani do zbawienia.

Tej wierze towarzyszyła nowa doktryna życia. Reorganizacja kościoła genewskiego przez Kalwina zapewniła model, który był kopiowany w różnym stopniu przez jego zwolenników w innych miejscach. Książęcy charakter „drugiej reformacji” w Cesarstwie oznaczał, że niemieccy kalwiniści posiadali już strukturę kościoła protestanckiego, gdyż na nową wiarę nawracali się raczej luteranie niż katolicy. Utworzywszy niedawno Kościół luterański, większość konwertytów na kalwinizm po prostu powierzała mu nowe zadania. Ustanowiono system wzajemnego monitorowania, w ramach którego parafianie i pastorzy byli zachęcani do donoszenia o odstępstwach od doktryny i norm moralnych. Ten element dyscypliny społecznej zyskał przychylność książąt i władz miejskich w końcu XVI w., gdy borykano się z poważnymi problemami wynikającymi z inflacji, wzrostu populacji, bezrobocia i ubóstwa. Luteranie i katolicy także chcieli, aby czystości doktryny dorównała odnowa moralna, jednak połączenie dyscypliny z innymi aspektami teologii Kalwina przekonało jego zwolenników, że to oni byli prawdziwymi spadkobiercami wczesnego Kościoła.

Fundamentalizm był wzmacniany międzynarodowym charakterem kalwinizmu, co powodowało, że jego zwolennicy byli rozproszeni po całej Europie, ale nigdzie nie byli w większości. Luteranie mogli czerpać z narodowej tradycji humanistycznej, która przedstawiała prawdę i uczciwość jako prawdziwie niemieckie (Teutsch) cechy, w przeciwieństwie do przebiegłości obcokrajowców (Welsch), szczególnie tych mieszkających na południe od Alp. Duńczycy i Szwedzi podzielali wiele z tej kulturowej tradycji i tak jak wielu niemieckich współwyznawców mogli powiązać swój nowy Kościół luterański z narodowym sprzeciwem wobec Rzymu. Z drugiej strony kalwinizm zakorzenił się w poszczególnych miastach i domach książęcych, nie wypracowując sobie oczywistego centrum. Każda nowa wspólnota spoglądała na inne, już założone, w celu uzyskania wskazówek i wsparcia. Elektor Palatynatu jako wiodący członek stanów Cesarstwa był oczywistym wyborem dla kalwinistów niemieckich, a katechizm heidelberski z 1563 r. stał się głównym modelem dla całego Cesarstwa, zastępując wpływy genewskie z lat 80. XVI w. W latach 1560-1610 na uniwersytecie w Heidelbergu studiowało ponad 200 węgierskich i 500 francuskich studentów, co wzmocniło pozycję Palatynatu wśród wiernych poza jego granicami. Elektor ufundował też nowe miasto o nazwie Frankenthal, gdzie osiedlono francuskich hugenotów i holenderskich kalwinistów, którzy stali się uchodźcami po wybuchu wojen domowych, odpowiednio w 1562 i 1566 r. Interpretując bieżące wydarzenia za pomocą przykładów biblijnych, kalwiniści identyfikowali się z Izraelitami. Wspólne doświadczenia trudnego życia w drodze i poszukiwania domu w nowej wspólnocie tworzyły więzy między studentami a uchodźcami, które przetrwały nawet po ich powrocie do domu czy przeprowadzce w inne miejsce. Wierni patrzyli na swoje lokalne zmagania jak na część większej walki pomiędzy dobrem a złem, zwłaszcza że hiszpański udział w wojnach domowych we Francji i Niderlandach wzmacniał wrażenie, że stanęli w obliczu międzynarodowego spisku katolickiego mającego na celu pokrzyżowanie na każdym kroku zamiarów sprawiedliwych.

OGRANICZENIA KONFESJONALIZACJI

Pojawienie się konkurencyjnych odmian chrześcijaństwa w drugiej połowie XVI w. sugeruje istnienie społeczeństwa głęboko podzielonego przez religię. Wiele aspektów życia codziennego było konfesjonalizowanych, co stwarzało niewidzialne bariery pomiędzy wspólnotami, a nawet w ich obrębie. Wyznanie można było rozpoznać nawet na podstawie imienia. Józef i Maria stawały się coraz bardziej popularnymi imionami wśród katolików, podczas gdy kalwiniści odrzucali imiona świętych, wybierając zamiast nich Abrahama, Daniela, Zachariasza, Rachelę, Sarę i inne imiona ze Starego Testamentu. Tłumaczenie Biblii przez Lutra rozpowszechniło jego saski dialekt w całych centralnych i północnych Niemczech jako poprawną formę pisemną, natomiast jezuicka standaryzacja górnego niemieckiego okrzepła na południu. Kiedy terytorium zmieniało swoją przynależność wyznaniową, jego język pisany również się zmieniał; podobnie działo się z pojedynczymi konwertytami, na przykład w przypadku pisarza Grimmelshausena, który został wychowany jako luteranin, ale w czasie wojny trzydziestoletniej przyjął katolicyzm. Inna działalność artystyczna także była częściowo skonfesjonalizowana. Kalwiniści odrzucali teatr w ogóle, natomiast luteranie używali go w szkołach, a jezuici w swoich kolegiach. Katolickie kazania skupiały się na Najświętszej Panience i świętych, zaś luteranie i kalwiniści skupiali się na moralności²⁹.

Jednak w żadnej kwestii różnice nie były tak oczywiste jak w sprawie odliczania czasu. Papież Grzegorz XIII ogłosił, że 15 października 1582 r. data powinna zostać przesunięta 10 dni do przodu i w ten sposób nowy rok miał się zacząć 1 stycznia, a nie 25 marca, tak aby kalendarz był zgodny z obliczeniami naukowymi. Habsburgowie i niemieccy katolicy przyjęli nowy kalendarz gregoriański do 1584 r. Podczas gdy naukowcy protestanccy, jak Johannes Kepler, popierali tą reformę, ich duchowieństwo odrzucało wszystko, co pochodziło z Rzymu, a naiwni wierzyli, że papiści próbują im ukraść 10 dni z życia. Ta rozbieżność stała się najbardziej widoczna w Cesarstwie, gdzie luteranie i katolicy oficjalnie żyli wspólnie od czasu pokoju augsburskiego. W Augsburgu 9/10 ludności było wyznania luterańskiego, ale od zawarcia pokoju miasto formalnie stało się dwuwyznaniowe. Po trudnych negocjacjach w 1586 r. magistrat narzucił nowy kalendarz, lecz protestanci nadal przestrzegali swoich niedziel i chodzili na msze do kościołów po drugiej stronie granicy.

Istnieją jednak znaczące dowody, że społeczeństwo nie było tak skonfesjonalizowane jak na początku XVIII w. Przed okresem szwedzkiej okupacji w latach 30. XVII w. mieszane małżeństwa i kontakty społeczne w Augsburgu były nadal dosyć częste. Protestanci i katolicy wspólnie pili w tych samych tawernach, a akta sądowe nie wykazują bójek na tle religijnym. Segregację do siedzib cechów wprowadzono dopiero po pokoju westfalskim, kiedy magistrat posunął ideę dwuwyznaniowości do prawnego ekstremum. Świadectwa z innych regionów sugerują, że obywatele Augsburga nie byli odosobnieni w swoim pragmatycznym podejściu do sprawy³⁰. Niektórzy ludzie, chociaż na zewnątrz stosowali się do tych zasad, w duchu się od nich odcinali. Inni wybierali wierzenia i praktyki, które uznawali za najbardziej przydatne w codziennym życiu, niezależnie od ortodoksji. Handlarze woleli zysk od pobożności i sprzedawali swoje towary każdemu, kto chciał je kupić. Mimo że całkowite uniknięcie cenzury nie było możliwe, polityczne rozdrobnienie w Cesarstwie oferowało możliwości rozpowszechniania i zdobywania materiałów propagandowych prezentujących różne poglądy.

Co ważniejsze, różnego rodzaju fundamentaliści próbowali pewne wzory myśli i zachowań narzucić społeczeństwu, które miało bogate dziedzictwo sprzed okresu Reformacji. Humanistyczny ideał edukacji, rozpowszechniony w XV w., nadal kształtował szkoły, uniwersytety i stowarzyszenia literackie niezależnie od wyznania. Choć treści lekcji mogły się różnić, przynajmniej forma ich prowadzenia zapewniała pewne wspólne podstawy. Ponadto bogaci i uprzywilejowani kontynuowali tradycję uczęszczania do kilku różnych szkół podczas swoich studiów, niezależnie od promowanego przez nie wyznania. Powszechne uwielbienie form klasycznych pomogło wynieść wymianę idei ponad spory religijne. Nawet podczas wojny cesarz wybierał protestantów na nadwornych poetów³¹. Przykładem humanizmu była postać Erazma z Rotterdamu, który wyznawał wiarę na własny sposób, wolny od nadzoru duchownych. Zarówno cesarz Ferdynand I, jak i jego następca Maksymilian II wspierali humanistycznych uczonych, którzy poszukiwali wspólnych elementów wyznań, aby stworzyć podstawę do ponownego zjednoczenia chrześcijan. Wybuch walk religijnych we Francji i Niderlandach, w czasie gdy w Cesarstwie panował pokój, dał jego mieszkańcom do myślenia. Szczególnie po Nocy św. Bartłomieja w 1572 r., gdy podczas arystokratycznego wesela w Paryżu katolicy wymordowali 3 tysiące hugenotów. Główny doradca wojskowy cesarza Lazarus von Schwendi napisał, że taki wybuch przemocy osłabi możliwość walki przeciw Turkom, którzy byli zagrożeniem dla wszystkich chrześcijan. Jego propozycje na temat tolerancji sugerowały podejście podobne do stanowiska politique we Francji, według którego pokój miał się opierać na lojalności wobec silnego monarchy, która powinna stać ponad interesami wyznaniowymi. Jednak byli też i inni, którzy poszli nawet dalej. Cesarski skarbnik Zacharias Geizkofler, dzięki swojemu imieniu łatwo identyfikowany jako protestant, twierdził, że władza świecka nie miała prawa do dyktatów w kwestii sumienia, a tolerancja powinna wynikać ze wzajemnego zrozumienia, a nie politycznej pragmatyki.

Choć Geizkofler i jemu podobni byli w mniejszości, jest jasne, że XVI-wieczni Europejczycy zamieszkiwali jednocześnie wiele światów umysłowych, akceptując różne idee, bez próby ich pogodzenia. Rzeczy, które obecnie wydają się nielogiczne i nieadekwatne, niekoniecznie były takie w tamtych czasach. Nastroje wojownicze z pewnością narastały, zwłaszcza że ci, którzy znali tylko świat podzielony wyznaniowo, zaczęli około 1580 r. osiągać dojrzałość i wpływowe stanowiska. Jednak niemożliwe jest przypisanie wybuchu wojny bezpośrednio do takich nastrojów. Aby w pełni zrozumieć związek między religią a wojną, należy przyjrzeć się dokładniej pokojowi augsburskiemu i zbadać, w jaki sposób różnice wyznaniowe splotły się ze sporami prawnymi.

RELIGIA I CESARSKIE PRAWO

POKÓJ AUGSBURSKI Z 1555 R.

Porozumienie z 1555 r. weszło do anglojęzycznej historiografii jako pokój religijny, jednak rozdział o różnicach wyznaniowych stanowił tylko niewielką część szeroko zakrojonego pakietu reform przyjętego przez Reichstag³². Porozumienie religijne zostało zawarte w ramach szerszych reform prawnych wprowadzających poprawki do przepisów o pokoju publicznym, kwotach podatków cesarskich oraz wprowadzaniu nowych przepisów dotyczących waluty, nadzorowania porządku i działaniu Reichskammergericht. Artykuł 29 zobowiązywał cesarza do zaakceptowania zapisów o religii w ramach fundamentalnych praw Cesarstwa i Ferdynand potwierdził ten fakt, kiedy został cesarzem w 1558 r.

W przeciwieństwie do 1548 r. pacyfikacja Cesarstwa nie była powiązana z werdyktem w kwestii doktryny. Żaden z tzw. artykułów religijnych nie definiował wiary. Ich celem było umieszczenie zwolenników dwóch przeciwnych sobie wyznań w tych samych ramach prawnych. Problemy, które były z tym związane, miały być przyczyną poważnej wojny po 1618 r., ale nie można złożyć odpowiedzialności za wybuch tego konfliktu na tych, którzy opracowali pokój z 1555 r. Przed nimi stało zadanie poskładania w całość rozbitej średniowiecznej jedności prawa i wiary. Te dwa elementy uważane były za niemożliwe do rozdzielenia, ponieważ religia dawała wytyczne co do wszelkich ludzkich działań: jest tylko jedna prawda, więc może być tylko jedno prawo. Jednak teraz zarówno katolicy, jak i luteranie twierdzili, że to oni mają rację. Pokój publiczny zobowiązywał wszystkie stany Cesarstwa do wyrzeczenia się przemocy, a nierozstrzygnięte walki z lat 1546-1552 ukazały niemożność przywrócenia jedności przez walkę zbrojną.

Całkowicie świecki Pax Civilis nie był odpowiednią opcją dla Cesarstwa jako całości. Za tym rozwiązaniem dwie dekady później opowiadał się francuski prawnik Jean Bodin w reakcji na wojnę domową w jego kraju; zasadniczo państwo było nadal postrzegane jako chrześcijańskie, jednak niezwiązane z żadnym konkretnym wyznaniem, i używało swojej władzy do ochrony pluralizmu religijnego i porządku wewnętrznego. Tak silna monarchia świecka była niekompatybilna zarówno z Niemiecką Wolnością, jak i z faktem, że cesarz był święty i rzymski.

Zamiast tego autorzy pokoju z 1555 r. celowo rozmyli różnice religijne w celu utrzymania starego uniwersalnego ideału świata chrześcijańskiego. Luteranów określano jako „zwolenników wyznania augsburskiego”, bez definiowania, co to znaczy, podczas gdy stosowanie takich słów jak „pokój”, „wiara”, „reformacja” było celową próbą wprowadzenia wartości, które wszyscy nadal podzielali, chociaż rozumieli je w różny sposób. Dla luteranów „reformacja” oznaczała prawo do tego, żeby ustanowione zgodnie z prawem władze mogły zmieniać praktyki religijne zgodnie z naukami ich założyciela. Dla katolików potwierdzała ona rolę ich Kościoła jako duchowego przewodnika.

Te dwuznaczności zostały przeniesione do wyznaniowego elementu porozumienia. Podczas gdy Francja, Hiszpania i Niderlandy nadal walczyły o zwycięstwo jednego wyznania, Cesarstwo zgodziło się uznać na swoim terytorium zarówno katolicyzm, jak i luteranizm. W przeciwieństwie do późniejszych opinii, nie dawało to książętom całkowicie wolnego wyboru pomiędzy dwoma wyznaniami. Formuła „czyj kraj, tego religia” (cuius regio, eius religio) nie została umieszczona w treści traktatu i pojawiła się w debatach na jego temat dopiero po 1586 r. Intencją nie było przyzwolenie na ciągłe zmiany, ale utwierdzenie stanu, który obowiązywał w połowie wieku. Różne artykuły były wspólnie interpretowane jako prawo do Reformacji (jus reformandi), jednak miało to na celu potwierdzenie obowiązków władców terytorialnych jako świeckich opiekunów religii na ich ziemiach, a nie nadanie im jednostronnego prawa do zmieniania jej według własnych kaprysów. Inne artykuły nakładały surowe ograniczenia prawa do reformacji, mianowicie artykuł 19, który ustanowił traktat pasawski i rok 1552 jako rok normatywny (anno normali). Książę Maurycy zabezpieczył uznanie przez Ferdynanda, że luteranie mogą zatrzymać te majątki katolickie, które do tej daty włączyli do swoich kościołów terytorialnych i zostało to zaakceptowane w ogólnym traktacie pokojowym. W celu ułagodzenia katolików Ferdynand przy protestach luterańskich włączył artykuł 18, zgodnie z którym władcy pozostałych ziem kościelnych, które przyjęły nową wiarę po 1555 r. musieli zrezygnować ze stanowisk. Ten artykuł, znany jako „zastrzeżenie kościelne”, chronił katolicki charakter Kościoła cesarskiego i wraz z nim katolicką większość w instytucjach Cesarstwa, zachowując w ten sposób święty i rzymski charakter Cesarstwa. Ponadto rycerzom cesarskim odmówiono prawa do reformacji, ponieważ nie byli w pełni członkami stanów Cesarstwa, natomiast wyznanie wolnych miast Rzeszy zostało ustanowione na stałe, wraz z ośmioma, które miały pozostać dwuwyznaniowe.

Pozostałe artykuły skupiały się głównie na minimalizowaniu tarć pomiędzy dwoma wyznaniami, między innymi przez zawieszenie jurysdykcji biskupów katolickich nad ziemiami luterańskimi, zakaz używania praw o herezji przeciwko nim i zobowiązanie obu stron do przedkładania wszelkich sporów pod osąd Reichskammergericht. Ten ostatni zapis osadził religijne porozumienie w świeckich ramach cesarskiego pokoju publicznego. Włączenie prawa do emigracji (jus emigrandi) stanowiło kolejne świeckie ograniczenie książęcego prawa reformacji. Poddani innego wyznania mieli prawo do wyjazdu bez kary czy utraty własności. Ta innowacja wskazywała w stronę późniejszej filozofii, zgodnie z którą swobody jednostki były ważniejsze od praw wspólnoty. Sugerowała ona wolność sumienia, za którą lobbowali protestanci w nadziei ochrony swoich zwolenników żyjących na ziemiach katolickich. Sprzeciwy katolickie pomniejszyły ten zapis do prawa do emigracji, lecz Ferdynand wydał 24 września osobną deklarację, która tak jak pokój gwarantowała ograniczoną swobodę sumienia nawróconym wcześniej luterańskim szlachcicom i mieszczanom na terytoriach kościelnych.

Pokój był z pewnością niejednoznaczny i sprzeczny, ale trudno zgodzić się z Geoffreyem Parkerem, że udało się osiągnąć wyłącznie „tymczasowe zakończenie otwartej wojny religijnej w Niemczech”³³. Przez kolejne 63 lata nie wybuchła żadna poważna wojna i nawet w przypadku gdy mieszkańcy Europy Środkowej walczyli między sobą po 1583 r., ich spory pozostały lokalne i w większości wolne od brutalności, która towarzyszyła długotrwałym walkom we Francji i Niderlandach. Obawy Schwendiego o Turków wskazują na jeden z powodów zachowywania pokoju, pomimo tego, że tureckie zagrożenie przerodziło się w wojnę na dużą skalę dopiero po 1593 r., czyli w czasie gdy napięcia religijne raczej rosły niż opadały. Głównym czynnikiem stojącym za długotrwałym pokojem było stosunkowo satysfakcjonujące obie strony rozwiązanie sporów religijnych i politycznych. Jego siłę widać po tym, że stanowił on podstawę dla wewnętrznego porozumienia w Cesarstwie przy zawieraniu pokoju westfalskiego, który go raczej zmodyfikował niż zastąpił.

TRZY WĄTPLIWOŚCI

Prawdziwy powód późniejszych problemów można znaleźć w różnych interpretacjach trzech kluczowych terminów. Pierwsza i najważniejsza z tych wątpliwości dotyczyła losu ziem Kościoła cesarskiego, jako uznane stany Rzeszy terytoria arcybiskupów, biskupów i prałatów w dużej mierze uniknęły włączenia do majątku terytorialnego majątku Kościoła luterańskiego przed 1552 r. Elektorzy Brandenburgii i Saksonii mieli zamiar włączyć do niego po trzy biskupstwa, jednak było to wynikiem dawnych ambicji terytorialnych, sięgających czasów sprzed Reformacji. Bardziej bezpośrednie zagrożenie pochodziło ze strony katolickiej. Sam Karol V zaanektował Utrecht i ustanowił protektoraty nad innymi biskupstwami blisko własnych ziem, podczas gdy Francja zajęła Metz, Toul i Verdun. Ogólne straty były stosunkowo małe, biorąc pod uwagę, że Kościół cesarski nadal obejmował trzy elektoraty, około 40 arcybiskupstw i biskupstw książęcych, a także około 80 klasztorów i zakonów. Katolicki charakter tych ziem był chroniony zastrzeżeniem kościelnym, jednak osobna deklaracja Ferdynanda pozwoliła szlachcie na tych terytoriach wyznawać luteranizm. W ten sposób kontynuowane było protestanckie przejmowanie kapituł katedralnych, zwłaszcza że luterańscy książęta i szlachta nie chcieli porzucić społecznych i politycznych korzyści, które można było zyskać przez służbę w Kościele cesarskim. Fakt, że Luter od lat 40. XVI w. był gotowy zaakceptować ideę protestanckich biskupów, zapewnił teologiczną podstawę dla tych ambicji³⁴. Luteranie argumentowali, że zastrzeżenie kościelne nie było elementem traktatu pokojowego, ponieważ sprzeciwili mu się, a poza tym nie zakazywało kapitule katedralnej wybrać protestanckiego biskupa.

Cesarz uniknął tej kwestii, uznając protestantów raczej za administratorów niż za biskupów. Terytoria te pozostały częścią Kościoła cesarskiego, a ich władcy korzystali ze swoich praw książęcych, a nie kościelnych. To zapobiegło całkowitej sekularyzacji i umożliwiło zachowanie możliwości powrotu katolicyzmu po kolejnych wyborach. Takie rozwiązanie odpowiadało również protestantom, którzy nie chcieli od razu anektować tych ziem, ponieważ zmniejszyłoby to ich reprezentację w instytucjach Cesarstwa, tak jak stało się to z trzema biskupstwami, które inkorporowała Brandenburgia w XVI w. Problem stał się bardziej palący dopiero w 1582 r., gdy ilość kościelnych terytoriów będących pod administracją protestantów zaczęła zagrażać katolickiej większości w Reichstagu i innych instytucjach (patrz rozdział 7).

Druga wątpliwość dotyczyła majątku kościelnego, który znajdował się pod jurysdykcją luterańskiego władcy, ale nie został włączony do majątku jego kościoła terytorialnego do 1552 r. Status takich fundacji był często przed Reformacją przedmiotem sporu, gdyż świeccy władcy rościli sobie prawo do ochrony konkretnych domów religijnych lub dzielili z nimi prawa i przychody. Czasem nie było jasne, czy dany klasztor był majątkiem pośrednim, czy cesarskim – status, na który powoływali się niektórzy opaci w południowych Niemczech, gdy byli zagrożeni inkorporacją do Wirtembergii lub innych ziem luterańskich. Władcy, którzy zmienili wiarę po 1555 r., stanęli przed jeszcze większymi problemami, lecz nadal mogli wykorzystać warunki pokoju do zawieszenia jurysdykcji biskupów katolickich na ziemiach luterańskich jako podstawę do objęcia nadzoru nad majątkiem kościelnym na swoich terytoriach.

Trzecią kwestią budzącą wątpliwości była wolność religijna poddanych. Istniało więcej terytoriów katolickich z mniejszościami luterańskimi, niż na odwrót. Nie był więc zaskoczeniem fakt, że katolicy uznali ją za wyłączną prerogatywę władców, mającą na celu pozbycie się odszczepieńców. Luteranie natomiast interpretowali ją jako dobrowolny wybór pozwalający ich współwyznawcom dalej wyznawać swoją wiarę lub wyemigrować wedle własnego uznania. Kwestia ta stała się bardziej paląca pod koniec XVI w., gdy władcy katoliccy próbowali ograniczyć rozpowszechnianie się luteranizmu na swoich terytoriach, czyniąc z religijnego posłuszeństwa podstawę dla lojalności politycznej (patrz rozdział 3).

Roztrząsanie tych wątpliwości zajmowało cesarską politykę lat 60. XVI w., kiedy katolicy i luteranie na każdym Reichstagu prezentowali obszerne Gravamina, czyli prawne argumentacje w obronie własnej interpretacji pokoju. Wszystkie trzy wątpliwości dotyczyły kwestii materialnych i osobistych, jednak skomplikowane spory zatarły zasadniczy, leżący u ich podstaw problem: pokój zapewnił luteranom równość w świetle prawa, ale pozostawił katolikom większość polityczną. Była to kluczowa kwestia, bo cesarski system sądowniczy ani nie mógł być odłączony od struktury politycznej, ani nie był w stanie spełnić oczekiwań z 1555 r. i rozwiązywać wszystkich sporów religijnych. Niemożność sądu najwyższego do wykonywania tych zadań doprowadziła do postawienia pytania, gdzie właściwe leżała najwyższa władza. Nikt nie chciał kierować spraw pod ocenę papieża, bowiem nawet katolicy sprzeciwiali się jego prawnej i politycznej jurysdykcji nad Cesarstwem. Koncepcja Niemieckiej Wolności utrudniała zwrócenie się do cesarza. Był on raczej uważany za arbitra niż za prawodawcę. Najbardziej kontrowersyjne elementy pokoju z 1555 r. – zastrzeżenie kościelne i deklaracja Ferdynanda – były atakowane przez ich przeciwników jako arbitralne cesarskie decyzje, a nie wiążące ustalenia wynegocjowane w dobrej wierze przez wszystkie strony w Reichstagu. Możliwości łagodzenia takich sporów przez cesarza zależały od jego pozycji wśród książąt. Zarówno Ferdynand I, jak i Maksymilian II ciężko pracowali nad stworzeniem wspólnego stanowiska, jednak niekonsekwentne działania Rudolfa II po objęciu tronu w 1576 r. zniwelowały te działania³⁵.

Protestanci i katolicy dość wcześnie określili zdecydowane stanowiska we wszystkich spornych kwestiach i już w momencie zawierania pokoju świadomość, że istnieją te niejasności, była duża. Dlatego nie ma dobrych podstaw dla zakorzenionej interpretacji okresu 1559-1618 jako powolnej polaryzacji stanowisk. Zamiast tego umiarkowane i bojowe postawy współegzystowały po obu stronach, a jeden lub drugi prąd stawał się silniejszy w zależności od konkretnych okoliczności i zaangażowanych w nie postaci. Chronologia tych zmian zostanie omówiona w późniejszym rozdziale; w pozostałej części niniejszego rozdziału nakreślone zostaną przeciwstawne poglądy.

OPINIA KATOLIKÓW

Stanowisko katolików na temat tych wątpliwości zostało przedstawione w 1566 r. przez papieża Piusa V, który zinterpretował pokój jako taktyczne ustępstwo, mniejsze zło tolerancji w celu uniknięcia większego zła – religijnej wojny domowej, w czasie gdy Turcy stali pod wschodnimi bastionami chrześcijaństwa. Ta perspektywa była powielana przez komentatorów katolickich, łącznie z papieżem Piusem XII w rocznicę pokoju w 1955 r. Jednak to stanowisko stwarzało pole zarówno dla umiarkowanych, jak i wojowniczych interpretacji. Pierwsza strona postrzegała pokój jako stałe ustępstwo, które umieszczało luteranów, jako mniejszość odszczepieńców, we wspólnych ramach prawnych z ich katolickimi sąsiadami. Mieli być tolerowani dla ogólnego dobra, jednak nie byli w pełni równi, a więc nie mogli otrzymać dodatkowych praw politycznych. Wielu komentatorów o umiarkowanych poglądach twierdziło, że pokój z 1555 r. po prostu ustanowił granice luteranizmu, jednocześnie pozwalając tym, którzy uświadomili sobie swój błąd, powrócić na łono prawdziwej wiary. Zmiana była możliwa jednak tylko w jednym kierunku. Grupa wojująca podpierała się jezuicką interpretacją doktryny mniejszego zła, twierdząc że rok 1555 tylko zawiesił pierwotną delegalizację Lutra i jego zwolenników ogłoszoną w 1521 r. Podpierali tę interpretację treścią artykułu 25, który stwierdzał, że pokój miał trwać do momentu, aż teologowie nie dojdą do porozumienia. Dla katolików te kwestie były już rozwiązane dekretami trydenckimi z 1564 r., co podawało w wątpliwość dalszą prawomocność traktatu z 1555 r. W ten sposób zarówno stronnictwo umiarkowane, jak i wojownicze znajdowało wsparcie dla swoich twierdzeń w prawie cesarskim, uważając że po prostu wykładają „jasną literę” (klare Buchstabe) pokoju.

PROTESTANCKIE TEORIE OPORU

Protestanci także opierali swoje stanowisko na treści pokoju i podobnie chwytali się nadziei, że jedność chrześcijaństwa będzie zachowana, a schizma jest tylko chwilowa. Jednak dla nich rok 1555 jawił się jako początki, a nie ograniczenie projektu przekonania wszystkich chrześcijan do przyjęcia reformy Lutra. Kalwiniści wierzyli, że ich też należy włączyć, ponieważ ich wiara miała początek w wyznaniu augsburskim. Opinie stawały się rozbieżne, gdy były konfrontowane z katolicką odmową uznania ich racji w kwestii pokoju z 1555 r., przy czym stronnictwo wojownicze zdecydowanie chętniej niż umiarkowane rozważało wprowadzenie zmian w porządku prawnym.

Idea oporu istniała w myśli katolickiej, ale większego znaczenia nabrała dla protestantów, ponieważ byli oni polityczną mniejszością w Cesarstwie i na całym terytorium Habsburgów, gdzie luterańska szlachta i miasta sprzeciwiały się dynastii, która stała murem za starym Kościołem. Tak jak w przypadku napięć religijnych ważne jest, aby nie interpretować dyskusji o oporze jako procesu radykalizacji ani nie postrzegać kalwinistów jako bardziej gotowych do buntów niż luteranów, historia idei politycznych jest często zniekształcona teleologią sugerującą, że twórcy kluczowych idei byli w tym czasie dużo bardziej wpływowi niż współcześni im przedstawiciele głównego nurtu³⁶. Francuskie i holenderskie teorie oporu były częściowo zdyskredytowane przemocą tamtejszych wojen domowych końca XVI w., co zachęciło Niemców do korzystania głównie z własnych doświadczeń z pierwszej połowy wieku, a także z idei pochodzących z Węgier i Polski, gdzie szlachta miała silne tradycje przeciwstawiania się tyranii.

Wszelkie teorie oporu natrafiały na te same trzy pytania, które były stawiane w związku z użyciem siły na arenie międzynarodowej. Wojna czy bunt musiały być uznane za sprawiedliwe, jeżeli przelewający krew chcieli pogodzić swoje działania z przykazaniami chrześcijańskimi i w ten sposób uniknąć potępienia. Sprawiedliwa wojna mogła być prowadzona tylko przez uznaną władzę, jednak ta kwestia była niejasna w przypadku buntu. Ponadto co stanowiło uzasadniony powód do oporu i czy obejmował on obronę praw doczesnych tak jak religijnych? Wreszcie niejasne było, czy opór powinien mieć na celu jedynie zwalczanie niesprawiedliwości, czy też obalenie jej sprawców.

Wszyscy teologowie podkreślali posłuszeństwo, twierdząc że władza świecka została ustanowiona przez Boga i rządy tyrana należy znosić jako test wiary. Kalwin nawet namawiał chrześcijan mieszkających na terenie Imperium Osmańskiego, aby byli posłuszni sułtanowi. Powszechna aprobata władzy rozpadła się, kiedy na szali stanął los prawdziwego Kościoła. Już w 1524 r. niektórzy protestanci zapożyczali klasyczny model urzędników, jak spartańscy eforzy czy rzymscy trybunowie, którzy chronili wolność poddanych przed potencjalną tyranią. Luter niechętnie zaakceptował książąt jako eforów Cesarstwa, kiedy wezwał ich do udzielenia poparcia Związkowi Szmalkaldzkiemu. Zostało to szczególnie dobrze przyjęte przez założycieli Związku, świadomych, że teologiczne twierdzenie, iż powinność wobec Boga przewyższa lojalność doczesną, było niebezpiecznie blisko argumentów wysuwanych przez buntowników chłopskich, których rozbili w latach 1524-1526. Ponieważ książęta byli władcami dziedzicznymi, Luter zaakceptował ich jako ustanowionych przez Boga, podczas gdy cesarz był przez nich tylko wybierany. Lud miał obowiązek podporządkować się książętom, jednak ci mogli sprzeciwić się cesarzowi, jeśli ten nie szanował prawdziwej wiary. Takie twierdzenia współgrały z językiem Niemieckiej Wolności, która postrzegała elektorów i książęta za współodpowiedzialnych za dobrobyt Cesarstwa, w ten sposób godząc sprzeciw wobec osoby konkretnego cesarza z lojalnością wobec ustroju Cesarstwa.

Większość luteranów szybko zdystansowała się od tych poglądów po doświadczeniach lat 1546-1552, podczas gdy uznanie ich wyznania w ramach pokoju z 1555 r. spowodowało, że opór nie był już konieczny. Rozprzestrzenienie się kalwinizmu także zmniejszyło wrogość wobec cesarza, ponieważ nowe wyznanie pozyskało większość wiernych kosztem luteranizmu. Lojalność wzmocniła się dzięki odmowie cesarza udzielenia wsparcia Hiszpanii i stronnictwom katolickim w wojnach domowych we Francji i Niderlandach. Luteranie odrzucili twierdzenia kalwinistów, że masakra w Noc św. Bartłomieja stanowiła atak na wszystkich protestantów, uważając że francuscy hugenoci sami sprowadzili ją na siebie, wznosząc broń przeciw swojemu królowi. Jako mniejszość religijna w ramach mniejszości politycznej, kalwiniści skłaniali się bardziej do rozważania środków pozaprawnych do obrony swoich interesów. Coraz bardziej wojownicze nastawienie katolików i wątpliwości dotyczące przywództwa Rudolfa II zmusiły niektórych luteranów do tego samego. Prawdziwa radykalizacja nastąpiła tylko dlatego, że sprzeciw Habsburgów wobec protestantyzmu wśród własnych poddanych przekonał niektórych, że prawo oporu rozciągało się także na szlachtę, a nawet mieszczan stojących w obliczu prześladowań.

ROZDZIAŁ III

CASA D’AUSTRIA

ZIEMIE I DYNASTIA

Dom austriacki w naszej historii został osadzony w roli czarnego charakteru. Popularna książka C.V. Wedgwood została opublikowana w 1938 r. – roku appeasmentu³⁷, i pokazuje słabego brytyjskiego władcę Jakuba I, próbującego mediacji w obliczu nieuchronnie zbliżającej się „dyktatury” Habsburgów. Czeski historyk Josef Polišensky na własnej skórze odczuł hitlerowską okupację i wyraźnie porównał brak pomocy mocarstw zachodnich dla buntowników czeskich w 1618 r. z kryzysem monachijskim, który miał miejsce ponad trzy wieki później. Popularna niemiecka historia wojny autorstwa Güntera Barudio przedstawia Gustawa Adolfa jako obrońcę pokoju i sprawiedliwości walczącego w imię Niemieckiej Wolności przeciwko habsburskiej hegemonii. Starsza niemiecka perspektywa była nawet bardziej otwarcie stronnicza, kojarząc cesarza z katolicką tyranią, która próbowała zniszczyć siły oświecenia i historycznego postępu. Szkoda też, że najlepsza literatura w języku angielskim na temat tej epoki skupia się na Hiszpanii, zaniedbując gałąź austriacką, której problemy były kluczowe dla przyczyn, przebiegu i zakończenia konfliktu.

Pozycja dynastii była budowana przez długi czas. Przez większą część późnego średniowiecza Habsburgowie pozostawali w tyle za silniejszymi konkurentami w walce o wpływy w Cesarstwie. Zdobycie tytułu cesarskiego w 1438 r. umożliwiło im wejście na główną scenę, lecz ich największa siła pochodziła z szybkiej akumulacji kolejnych prowincji i królestw w latach 1477-1526. Główną zdobyczą była odziedziczona w 1516 r. Hiszpania, stojąca u progu utworzenia imperium w Nowym Świecie. Władzę traktowano jak rodzinny interes. Habsburgom brakowało nie tylko kompetencji technicznych i zasobów do ustanowienia jednolitego systemu władzy, ale też i sama centralizacja nawet nie była w ich planach. Każdy nabytek czy podbój dodawały nowy tytuł do rosnącej rodzinnej listy, co poprawiało pozycję i prestiż dynastii wśród koronowanych głów Europy. Z tego wszystkiego tytuł cesarski był na pewno najważniejszy, jednak z Hiszpanią połączony był tylko przez osobę Karola V w latach 1519-1558. Jego rozległe dominium dotknął każdy problem trawiący świat początku ery nowożytnej: schizma religijna, gwałtowne zmiany demograficzne i ekonomiczne, odkrycie nowych ziem i ludów, konflikty międzynarodowe. Wyzwaniom tym próbowano sprostać, tworząc nowe oddziały rodzinnej firmy – proces, który jak dowiedzieliśmy się z rozdziału 2, był mocno rozwinięty w latach 40. XVI w. i doprowadził do formalnego podziału dynastii po śmierci cesarza.

Brat Karola cesarz Ferdynand I kontynuował austriacką gałąź rodu, która formalnie pozostała główna z powodu zachowania przez nią tytułu cesarskiego, a także koron czeskiej i węgierskiej. Syn Karola Filip II otrzymał Hiszpanię i jej zamorskie imperium oraz Niderlandy, które jako okręg burgundzki były nominalnie nadal częścią Cesarstwa, a także posiadłości Habsburgów we Włoszech, z których wiele również podlegało jurysdykcji cesarskiej. Biorąc pod uwagę siłę ekonomiczną Niderlandów oraz amerykańskie srebro, które już docierało do Europy (patrz rozdział 5), niższy status był hojnie rekompensowany większymi zasobami. Z drugiej strony Ferdynand I stanął przed skomplikowanymi problemami Cesarstwa, którego większością władał tylko pośrednio, a które miało stosunkowo niewielki wkład w walkę przeciwko Turkom, którzy zajęli większą część Węgier. Podczas panowania Ferdynanda zadłużenie państwowe Austrii wzrosło pięciokrotnie i do jego śmierci w 1564 r. osiągnęło 10 milionów florenów – równowartość prawie pięcioletnich przychodów. Koszt obsługi tej kwoty pochłaniał 1,5 miliona florenów rocznie, zaś obrona wschodniej granicy wymagała kolejnego miliona. Dodatkowo cesarz zostawił 1,5 miliona florenów w długach osobistych oraz kolejny milion zaległego żołdu dla swoich żołnierzy³⁸. Po śmierci Ferdynanda nastąpił dalszy podział władzy. W swoim testamencie powierzył on tytuł cesarski linii głównej, jednocześnie ustanawiając dwie gałęzie pomniejsze dla swoich młodszych synów. Na krótko pozwoliło to dynastii na zintensyfikowanie władzy przez rozdzielenie ciężaru rządów pomiędzy trzech arcyksiążąt. Jednak po tym jak długi zostały podzielone między gałęzie, zmuszając każdą do zbierania podatków w celu spłaty swojej części, utracono korzyści skali. Siły odśrodkowe, obecne już w autonomii poszczególnych prowincji, zyskiwały rozmach, w miarę jak każda linia koncentrowała się na swoich lokalnych problemach i rozwijała własną tożsamość.

Jako najmłodszy syn arcyksiążę Karol otrzymał najmniejszą część, składającą się z pięciu prowincji zwanych wspólnie Austrią Wewnętrzną (Innerösterreich), ale często nazywanych Styrią, tak jak najbardziej ludna z tych prowincji, która w 1600 r. miała około 460 tysięcy mieszkańców³⁹. Pozostałe prowincje (Karyntia, Kraina, Gorycja i Gradyska) liczyły w sumie około 600 tysięcy mieszkańców, co dawało arcyksięciu więcej poddanych niż miała większość elektorów. Jego ziemie były jednak położone na południowo-wschodnim krańcu Cesarstwa, co sprawiało, że leżały bezpośrednio za linią frontu wojny z Turcją. Mimo że gospodarka Styrii rozwijała się dzięki wydobyciu miedzi i żelaza, jej podatki w coraz większym stopniu były wykorzystywane do subsydiowania obrony granic chorwackiej i węgierskiej. Niemniej gałąź styryjska zajęła drugie miejsce w hierarchii austriackiej, ponieważ dzięki swojemu rozwojowi zdystansowała linię tyrolską, założoną przez średniego syna – arcyksięcia Ferdynanda. Kopalnie srebra, dzięki którym Tyrol był niegdyś najbogatszą z prowincji rodu, znajdowały się na krawędzi upadku i chociaż produkcja soli zapewniała alternatywny dochód, cały obszar miał tylko 460 tysięcy mieszkańców rozrzuconych po alpejskich dolinach i w regionie znanym jako Austria Dalsza⁴⁰ (Vorderösterreich), będącym pasmem małych enklaw wzdłuż górnego Renu, sięgającym na zachód do Alzacji. Tylko 1/3 Alzacji należała bezpośrednio do Habsburgów, a ich wpływy w jej pozostałej części, a także w innych rejonach Austrii Dalszej zależały w dużej mierze od jurysdykcji powiązanej z tytułem cesarskim, który był zarezerwowany dla głównej gałęzi rodu.

Maksymilian jako najstarszy syn otrzymał Austrię wraz z koronami czeską i węgierską oraz został zaakceptowany przez elektorów jako nowy cesarz. Jednak bezpośrednio odziedziczył tylko dwie prowincje Górnej i Dolnej Austrii, i choć miały one 900 tysięcy mieszkańców, dawały mniejszy dochód niż bardziej ludne Królestwo Czech⁴¹. Habsburgowie odziedziczyli Czechy po śmierci swoich krewnych z dynastii jagiellońskiej w 1526 r. Nowi władcy uznawali swoją koronę za dziedziczną, ale nie byli w stanie przekonać lokalnej szlachty, aby formalnie wyrzekła się swoich przekonań odnośnie do monarchii elekcyjnej. Czechy były mozaiką pięciu różnych prowincji, z których każda miała własne prawa i rząd. Jako królestwo Czechy rościły sobie pierwszeństwo, łącznie z odmówieniem pozostałym czterem prowincjom udziału w wyborze monarchy. Mając około 650 tysięcy mieszkańców, Marchia Morawska była o połowę mniejsza od Czech, jednak miała z nimi więcej wspólnego niż inne prowincje, w tym dominujący język czeski i husyckie dziedzictwo. Husyci byli teologicznymi prekursorami Lutra, wiążącymi wolność religijną z walką o polityczną autonomię i zostali z wielkim trudem pokonani przez ich władcę wspomaganego przez szlachtę niemiecką dopiero w latach 30. XV w. Doświadczenia te pogłębiły różnice w stosunku do pozostałych, głównie niemieckojęzycznych prowincji Śląska oraz Górnych i Dolnych Łużyc, które leżały za łańcuchami górskimi na północy i wschodzie.

Władza Habsburgów najbardziej niepewna była na Węgrzech, które zostały pozyskane w 1526 r., kiedy ostatni przedstawiciel jednej z gałęzi Jagiellonów poległ wraz z 3/4 swojej armii w stoczonej przeciwko Turkom bitwie pod Mohaczem. Wśród pozostałych przy życiu węgierskich możnych nastąpił rozłam w kwestii roszczeń Habsburgów do ich upadającego królestwa. Większość sprzeciwiała się zagranicznemu władcy, preferując własnego, Jana Zápolyę, którego ogłoszono królem zgodnie z zasadami monarchii elekcyjnej. Inni zaakceptowali Habsburgów, gwarantujących duże ustępstwa w zamian za poparcie. Zjednoczony opór przeciwko Turkom załamał się i do 1541 r. Imperium Osmańskie zajęło ponad 120 tysięcy km² obszaru państwa, przejmując 900 tysięcy nowych poddanych. Zápolya wycofał się na północny wschód, tworząc własne państwo poprzez połączenie w dużej mierze autonomicznego Księstwa Siedmiogrodu z Partium, rejonem, który stanowił część historycznej Rusi, a obecnie jest częścią Rumunii, i składał się z ośmiu węgierskich hrabstw położonych na wschód od Cisy. To dawało mu około 80 tysięcy km² terytorium i około 750 tysięcy poddanych. Zapewnił sobie ze strony Habsburgów uznanie jako książę, pod warunkiem że po jego śmierci Siedmiogród przejdzie pod ich władanie. Jednak lokalna szlachta nie miała zamiaru tracić swoich praw i zamiast tego na swojego władcę wybrała Stefana Batorego, który w 1571 r. zabezpieczył się protekcją ze strony Turcji. W ten sposób Siedmiogród wyłonił się jako autonomiczna oś pomiędzy tureckimi Węgrami zarządzanymi z Budy a kadłubowym królestwem habsburskim ze stolicą w Bratysławie. Napływ uchodźców uciekających przed Turkami spowodował, że Habsburgowie mieli nieco więcej poddanych niż którakolwiek z dwóch pozostałych części państwa, jednak podział pozbawił ich ponad 2/3 dawnego królestwa⁴². Tylko Chorwaci w pełni zaakceptowali dynastię jako swoich nowych władców i skorzystali z tej okazji, aby zwiększyć swą niezależność od Węgrów. Ci ostatni pozostali rojalistami, akceptując fakt, że Habsburgowie weszli w posiadanie korony św. Stefana, jednak stanowczo obstawali przy swoich prawach, nie tylko do wyboru własnego króla, ale też do przeciwstawiania mu się, gdy łamał ich prawa. Tak jak w przypadku Czech, te różnice polityczne nie były zderzeniem pomiędzy monarchizmem a republikanizmem, ale reprezentowały odmienne koncepcje mieszanej monarchii, w różny sposób podkreślających prawa władcy lub jego poddanych.

STANY I WYZNANIA

REPREZENTACJA STANÓW

Stany były instytucjami przedstawicielskimi we wczesnym okresie nowożytnym, które istniały we wszystkich prowincjach habsburskich i wielu niemieckich terytoriach w Cesarstwie. Tak jak książęta świeccy i kościelni, władcy i wolne miasta Rzeszy uznawali się za członków stanów cesarskich dzielących władzę z cesarzem, tak najwyższa szlachta, duchowieństwo i mieszczanie stanowili stany swojego terytorium. Skład społeczny stanów i ich rola polityczna podlegały bardzo różnym interpretacjom. Duża część literatury w XIX i w początkach XX w. powtarzała narzekania XVII-wiecznych władców, przedstawiających stany jako przeszkodę w odpowiednim zarządzaniu państwem i bastion małostkowych interesów. Z drugiej strony liberałowie uważali ich za prekursorów współczesnych parlamentów, dzielnie opierających się egoistycznym i lekkomyślnym władcom, którzy ryzykowali życie i majątek swoich poddanych w pogoni za osobistymi ambicjami. Pisarze czescy i węgierscy dodawali do tego wątek ukazujący ich stany jako strażników narodowych tradycji, które były niszczone przez germańską agresję Habsburgów. Marksiści minimalizowali te konflikty interesów, uważając władców i w dużej mierze arystokratyczne stany za część tej samej klasy feudalnej, zjednoczonej we wspólnym wykorzystywaniu chłopów⁴³.

Wśród tych interpretacji powstaje pytanie, czy monarchia, czy też stany oferowały lepszą drogę do integracji zróżnicowanych ziem Habsburgów w jedno nowoczesne państwo. To zaabsorbowanie „modernizacją” nie jest pomocne, ponieważ takie idee nie zaprzątały myśli XVII-wiecznych Europejczyków. Stany z pewnością wnosiły wiele dobrego w rozwój monarchii Habsburgów poprzez zapewnienie dynastii forum, na którym mogła ona spotkać się ze swoimi najważniejszymi poddanymi. Ich rozwój pomógł stłumić przemoc, która charakteryzowała drugą połowę XV w., szczególnie w Austrii, gdzie w 1461 r. lokalna szlachta nawet oblegała swego władcę w należącym do jego rodziny pałacu Hofburg w Wiedniu. Tak jak w przypadku zwiększania roli prawa w polityce Cesarstwa przez rozwój Reichstagu, polityka w prowincjach Habsburgów przechodziła od konfrontacji zbrojnej do debat prawnych na temat dokładnego znaczenia rosnącej liczby przywilejów i innych dokumentów prawnych.

Stany reprezentowały grupy, a nie pojedyncze osoby, co odzwierciedlało trzyczęściowy, hierarchiczny podział wczesnonowożytnego społeczeństwa, zgodny z funkcjami trzech stanów społecznych. Duchowni, którzy modlili się za zbawienie wszystkich ludzi, byli rangą najwyższą, jako ta najbliższa Bogu. Po nich był szlachetny stan wojowników, a trzeci, czyli gmin, zapewniał dobrobyt materialny społeczeństwa. Reprezentacja była pośrednia. Biskupi, opaci i głowy domów religijnych reprezentowali całość duchowieństwa, które w sumie stanowiło nie więcej niż 2% populacji. Szlachta reprezentowana była przez osoby posiadające odpowiednie majątki powiązane z miejscem w Zgromadzeniu Stanów czy Zgromadzeniu Ustawodawczym (Landtag). Szlachta stanowiła około 1% wszystkich Austriaków, nieco większą część wśród Czechów i około 5% Węgrów, jednak razem występowała jako „państwo”, wypowiadając się w imieniu zależnych od niej dzierżawców i chłopów pańszczyźnianych, którym odmówiono jakiegokolwiek bezpośredniego udziału w rządach. W ten sposób gmin był ograniczony do populacji miejskiej mieszkającej w „koronnych” miastach bezpośrednio pod zwierzchnictwem Habsburgów, a wykluczone były miejscowości znajdujące się pod zwierzchnictwem władców świeckich czy kościelnych. Tylko w Tyrolu większa część populacji miała przedstawicieli dzięki gminnym reprezentantom wielu wsi uprawnionych do wysyłania swoich burmistrzów, wybieranych przez posiadaczy domów.

Spośród wszystkich posiadłości Habsburgów tylko hrabstwo Gorycji odpowiadało klasycznemu modelowi duchowieństwo - szlachta - gmin. Gdzie indziej szlachta była podzielona na władców (Herren) i rycerzy (Ritter). Ci obradowali we wspólnej izbie tyko w prowincjach Austrii Wewnętrznej, a oddzielnie w Górnej i Dolnej Austrii, a także na Węgrzech i w Czechach. W 1618 r. około 200 Herren i 1000 rycerzy było uprawnionych do zasiadania w czeskim parlamencie, w porównaniu do odpowiednio 90 i 189 na Morawach. 87 rodów władców i 128 rodów rycerskich było reprezentowanych w Dolnej Austrii, jednak zawsze była jakaś szlachta, która nie posiadała odpowiedniej ilości ziemi i w efekcie była pozbawiona praw obywatelskich. W Górnej Austrii nie było reprezentowanych około 300 szlacheckich rodzin, czyli więcej niż 34 władców i 114 rycerzy, którzy zasiadali w parlamencie. Sytuacja na Śląsku była skomplikowana obecnością książąt Jägerndorfu (Karniowa), Opawy, Legnicy oraz innych, którzy wspólnie władali około 1/3 całego księstwa. Rościli sobie oni pierwszeństwo wobec wszystkich innych władców czeskich i dzięki małżeństwom dynastycznym wysuwali pretensje do wejścia w szeregi książąt Cesarstwa, łącznie z uzyskaniem reprezentacji w Reichstagu. Ich obecność odbierała prawo do reprezentacji większości pomniejszej szlachty i miastom, ograniczając stany śląskie do zaledwie 40 członków, włączając w to biskupa Wrocławia.

W Tyrolu istniały gminy chłopskie, stanowiąc czwarty stan obok miast oraz stosunkowo słabego duchowieństwa i szlachty. Ostatnie dwa stany były całkowicie nieobecne w małym Voralbergu, składającym się tylko z mieszczan i chłopów. Gmin był silny w innych rejonach tyrolskich pod władaniem Habsburgów, wzmacniając introspektywny charakter ich sejmików, które nie chciały angażować się w wielkie sprawy wykraczające poza ich doliny. Osobne stany duchowieństwa i miejskie istniały na wszystkich innych obszarach oprócz Czech, gdzie duchowieństwo straciło swoje prawa na skutek powstania husyckiego. Duchowieństwo jednak traciło swoją spójność z powodu nieobecności silnej władzy biskupiej poza Wiedniem, Pragą, Wrocławiem, Ołomuńcem i Granem (Ostrzyhom). Habsburgowie posiadali sporą władzę nad duchowieństwem austriackim dzięki konkordatowi papieskiemu podpisanemu w XV w. i w 1568 r. ustanowili biuro zarządzające zakonami i klasztorami. W taki sposób duchowieństwo zostało schwytane pomiędzy polityczny nadzór Habsburgów a władzę duchową biskupów, którzy byli przeważnie członkami Kościoła cesarskiego za granicą, w Pasawie, Freising, Bambergu, Ratyzbonie i Salzburgu. Stan mieszczański był jeszcze słabszy z powodu wykluczenia miast dziedzicznych na ziemiach będących własnością władców świeckich i kościelnych. Redukowało to reprezentację do miast koronnych (Kammergut). Z tego powodu na Morawach wykluczonych było 100 miast, co ograniczyło reprezentację mieszczan do sześciu miast królewskich. Miasta nadal odgrywały dużą rolę w Czechach, gdzie 32 były reprezentowane w sejmie, w tym cztery wspólnie stanowiące jedno miasto – Pragę. Tylko na Węgrzech miasta królewskie i górnicze zasiadały wspólnie ze szlachtą naprzeciw wyższej izby arystokracji i wyższego duchowieństwa, co przypominało dwuizbowy parlament angielski. Jednak wszędzie mieszczanie byli uważani przez szlachtę za gorszych od niej, nie tylko ze względu na status społeczny – nie ufano im także w kwestiach politycznych ze względu na ich bliskie stosunki z dynastią panującą.

ADMINISTRACJA HABSBURSKA

Tak jak w Niemczech, stany Habsburgów wyłoniły się w XV w., aby służyć radą władcy. Jako reprezentanci grup posiadających wypowiadały się w imieniu państwa w kwestiach dotyczących wszystkich, twierdząc że ich rady są bardziej bezstronne niż usłużnych dworaków czy zagranicznych doradców. Habsburgowie wkrótce zmęczyli się słuchaniem niewygodnej prawdy i stworzyli własne ciała doradcze, lepiej dopasowane do koordynowania polityki na ich licznych terytoriach. Podstawowe ramy administracyjne stworzył Ferdynand I, któremu zarządzanie Austrią powierzył już w 1522 r. jego nieobecny starszy brat Karol V. Ferdynand w 1527 r. utworzył nową radę cesarską, wyznaczając jej członków według zdolności i statusu społecznego, a także zorganizował osobne kancelarie: czeską i austriacką, do prowadzenia korespondencji i spraw administracyjnych pomiędzy Wiedniem a różnymi prowincjami. Wytworzyły się inne specjalistyczne działy, przede wszystkim skarb państwa (Hofkammer) i rada wojenna (Hofkriegsrat), które miały zajmować się konkretnymi kwestiami i zapewniać porady ekspertów, wspierając działania rady cesarskiej. Nie należy wyciągać z tego zbyt pochopnych wniosków. Administracja Habsburgów pozostała wyjątkowo nieudolna. W sierpniu 1620 r. Ferdynand II mianował przewodniczącym skarbu państwa Gundackera von Liechtensteina, ten jednak ze zdziwieniem kilka dni później otrzymał pisma zaadresowane do Seyfrieda Christopha von Breunera, podczas gdy wszyscy jego podwładni myśleli, że ich nowym przełożonym jest Gundacker von Polheim⁴⁴. Pomimo swojego cesarskiego prestiżu Habsburgowie z trudnością przyciągali dobrze wyszkolony i doświadczony personel. Nie dziwi to, jeśli weźmiemy pod uwagę ich wyjątkowo słabą opinię jako pracodawców – Rudolf II zmarł w 1612 r., zostawiając 2,5 miliona florenów zaległości w wypłatach dla swoich urzędników i służby.

Możliwości dotarcia przez urzędy centralne do szczebla lokalnego były mocno ograniczone. Habsburgowie mogli mianować gubernatora (Statthalter) w tych prowincjach, w których nie rezydował arcyksiążę, jednak nominacje na stanowisko Landmarschalla i jego zastępcy, który dowodził lokalną milicją, musieli konsultować ze stanami. Mogli również mianować bajlifów w miastach koronnych oraz zarządców, którym podlegały ekonomiczne aktywa ich włości, ale te rzadko stanowiły więcej niż 5% każdej prowincji. Właściwie cała pozostała lokalna administracja była w rękach szlachty. Na przykład w Czechach szlachta prowadziła sądy prowincjonalne, które rozwiązywały spory pomiędzy nią, uchwalały prawa i miały jurysdykcję nad całą ludnością wiejską. Jeszcze bardziej ekstremalna była sytuacja na Węgrzech, gdzie połowa wsi była własnością 50 rodzin arystokratycznych, a pozostałe w większości należały do 5 tysięcy rodzin szlacheckich. Tylko miasta królewskie podlegały jurysdykcji Habsburgów, ale nawet największe z nich – Debreczyn, miało mniej niż 20 tysięcy mieszkańców. Król nie mógł nawet wyznaczyć gubernatora, zwanego tu palatynem, a tylko przedstawiał kandydatów sejmowi, który wybierał osobę, która miała posiadać przywileje władcy, gdy ten był nieobecny w kraju.

Ponieważ większość poddanych żyła poza ziemiami koronnymi, stany stały się ważnym łącznikiem pomiędzy dynastią a większością ludności. Trudno było cokolwiek osiągnąć bez ich pomocy lub co najmniej zgody. Ich wsparcie było niezbędne w szczególności do poboru podatków, bowiem dochody z koronnych włości pokrywały tylko niewielką część wydatków Habsburgów. W średniowieczu oczekiwano, że monarcha będzie żył z własnej ziemi, sięgając po zasoby swoich poddanych tylko w sytuacjach kryzysowych, na przykład w obliczu inwazji czy klęski żywiołowej. Stany wyłoniły się w XV w. w Europie Środkowej, aby ułatwić przyznawanie takiego wyjątkowego wsparcia w momentach, kiedy władcy przyjmowali większą niż zwykle odpowiedzialność. Utrwalanie się rządu królewskiego oraz poziom skomplikowania problemów, przed którymi stawał, doprowadziły do coraz częstszych zgromadzeń, stopniowo przemieniając sporadyczne opodatkowanie w regularne, coroczne opłaty. Stany były zmuszone do stworzenia własnych instytucji, formując stałe komitety, które miały na celu utrzymanie łączności z władcą, kiedy sejm nie obradował, sekretariat, który miał prowadzić rejestry, oraz urząd skarbu, który zajmował się podatkami. Skarb Habsburgów otrzymywał podatki od stanów, a także dochody przekazywane przez zarządców ich włości. Wielkość i regularność podatków od stanów poprawiała ich zdolność kredytową, umożliwiając im pożyczanie kolejnych sum oraz przejmowanie niektórych długów dynastii, w zamian za pozwolenia na pobieranie kolejnych podatków w celu ich spłacenia.

Równolegle do dynastycznej powstała nowa struktura władzy, jednak stany nie miały zamiaru uzurpować sobie władzy politycznej. Ich teoria władzy mieszanej pozostawiała inicjatywę w rękach władcy, szczególnie w przypadku spraw zagranicznych i w czasach kryzysów. Siebie postrzegały w roli strażników ustalonego porządku, chroniących wspólne dobro i niepozwalających władcy na prowadzenie nieostrożnej czy niezgodnej z prawem polityki. Prawa i wolności były efektem trwających kilka wieków targów z władcą. Ich obronę i rozszerzanie stany uważały za swój obowiązek, sprzeciwiając się nowym prawom, które naruszały stare karty praw, oraz rozwiązaniom, których nie popierały. Jednak nie był to nowoczesny model parlamentaryzmu, bowiem stany były wykorzystywane do osiągania celów partykularnych, a nawet indywidualnych. Nic nie ukazuje tego lepiej niż walka o wolności religijne, która towarzyszyła rozprzestrzenianiu się Reformacji na ziemiach Habsburgów, gdy protestantyzm został powiązany z przywilejami korporacyjnymi, a nie z osobistymi wolnościami.

ROZPOWSZECHNIANIE SIĘ PROTESTANTYZMU

Pomimo nadziei protestantów, że jeden z arcyksiążąt może zmienić wyznanie, Habsburgowie zostali katoliccy. Protestantyzmowi brakowało politycznego wsparcia, które zapewniały kościoły terytorialne w innych rejonach Cesarstwa. Konwertyci na ziemiach Habsburgów zmuszeni byli do tworzenia własnych organizacji oddolnie, co powodowało, że szlachta – a nie dynastia – była kluczowym graczem. Szlachta sprawowała władzę lokalną, która często obejmowała patronat nad mianowaniem księży parafialnych i nauczycieli dla swoich dzierżawców. Władzę duchową nadal sprawował biskup, ale zwykle był on bardzo daleko i polegał na swoich dzierżawcach, którzy płacili księżom. Słabość Kościoła była odzwierciedlona w stanach, gdzie ustępował on szlachcie. Biorąc pod uwagę rolę stanów w uchwalaniu prawa dotyczącego moralności i postaw społecznych, szlachta miała dobrą pozycję do promowania reformacji życia i Słowa Bożego. Niezależnie od jej osobistych przekonań protestantyzm propagował intensyfikację władzy lokalnej, jednocząc prawo do mianowania na beneficja kościelne z innymi prawami właściciela. Jak powiedział pewien wybitny Austriak, szlachta była „jednocześnie władcami i biskupami na naszych ziemiach, najmujemy i zwalniamy duchownych, a oni muszą być nam posłuszni”⁴⁵. Obecność luterańskiej szlachty w prowincji szybko stworzyła zjawisko znane jako „exodus” (Auslauf), ponieważ chłopi i mieszczanie opuszczali pobliskie katolickie posiadłości i miasta, aby uczestniczyć w mszach protestanckich. Kluczową rolę szlachty najlepiej ukazuje przypadek Tyrolu, gdzie na nowej wierze pozostało piętno radykalizmu początku XVI w., podczas gdy katolicyzm stawał się coraz bardziej atrakcyjny dzięki misjom kapucynów wysyłanych przez kardynała Boromeusza. Tyrolska szlachta pozostała zdecydowanie katolicka, a w 1585 r. stany poparły arcyksięcia w jego nakazie, aby protestanci zmienili wyznanie lub odeszli.

Do tego czasu katolicyzm był pod dużą presją w innych prowincjach. 9 na 10 szlachciców w Dolnej Austrii przyjęło luteranizm, tak jak 85% tych z Górnej Austrii, gdzie 3/4 ludności miejskiej i połowa chłopów była protestantami. Około 70% populacji Austrii Wewnętrznej również porzuciło Rzym i tylko 5 ze 135 rodów szlacheckich Styrii pozostało katolickie. Mimo że chłopi w większości pochodzenia słoweńskiego odrzucili to, co uznawali za niemiecką religię, 16 z 22 miast koronnych Styrii do 1572 r. przyjęło luteranizm⁴⁶. W miarę jak szlachta zmieniała wiarę, rozpoczynano lobbowanie za pomocą stanów, aby zapewnić sobie formalne uznanie ze strony Habsburgów. Przy zmniejszającej się liczbie katolików dynastia nie miała wyboru i musiała iść na kompromis z protestantami, aby zapewnić sobie dalszą współpracę w kwestii ich rosnących długów. Potrójny podział dynastii, który miał miejsce w 1564 r., zmusił każdą gałąź do osobnych negocjacji ze stanami. W Górnej i Dolnej Austrii stany otrzymały zapewniania religijne odpowiednio w 1568 i 1571 r., które dawały swobodę przyjęcia luteranizmu władcom, rycerzom i ich dzierżawcom w zamian za spłatę przez stany 2,5 miliona florenów długów habsburskich. W 1574 r. przywileje zostały rozszerzone przez zezwolenie szlachcie na praktyki religijne w jej domach, które stały się de facto kościołami w miastach koronnych, a szczególnie w Wiedniu. Stany Austrii Wewnętrznej w 1572 r. przyjęły na siebie spłatę kolejnego miliona florenów długów w zamian za podobne przywileje. Zostały one potwierdzone 6 lat później w ramach pacyfikacji Bruck (Brucker Libell) w zamian za regularne podatki, z których miała być utrzymywana obrona granic przeciw Turkom. Do 1600 r. amortyzacja długów kosztowała mieszkańców Austrii Środkowej 1,7 miliona florenów, zaś subsydia na obronę granicy w latach 1588-1608 pochłonęły 2,93 miliona⁴⁷. Ludność drogo zapłaciła za kupno przez austriacką szlachtę jej wersji swobód religijnych przyznanych książętom niemieckim w ramach pokoju augsburskiego.

Inaczej sytuacja wyglądała w Czechach, gdzie już umowy z 1436 i 1485 r. uznały istnienie utrakwizmu obok katolicyzmu. Utrakwizm był umiarkowaną odmianą wiary husytów, a jego nazwa pochodziła stąd, że wymagał on, aby wierni otrzymywali Eucharystię pod postacią chleba i wina (sub utraque specie), a nie żeby ta druga postać była zarezerwowana wyłącznie dla duchowieństwa. Msze odbywały się w języku czeskim, a episkopat nie miał władzy nad Kościołem, chociaż utrakwiści poszli na kompromis z Rzymem, wysyłając swoich księży do Wenecji na święcenia. Habsburgowie potwierdzili te przywileje, kiedy przejęli Czechy w 1526 r., między innymi dlatego, że utrakwizm tracił impet i większość katolików liczyła na to, że jego zwolennicy wkrótce ponownie się do nich przyłączą, chociaż radykalna mniejszość utrakwistów założyła Ruch Braci Czeskich, odmawiając podporządkowania się Rzymowi i porzucenia społecznego programu husytów. Silne powiązania utrakwizmu z czeską kulturą ograniczyły rozpowszechnianie się luteranizmu do niemieckojęzycznych mieszkańców miast i niektórych szlachciców. Gdy w 1547 r. czeska szlachta odmówiła Habsburgom poparcia w wojnie szmalkaldzkiej, Ferdynand postanowił rozprawić się z radykalnymi Braćmi Czeskimi i zainicjował program odnowy Kościoła katolickiego. W 1556 r. ufundowano w Pradze kolegium jezuickie, a 5 lat później, po ponad półtorawiecznym wakacie na tym stanowisku, mianowano tam biskupa.

Katolickie odrodzenie spowodowało, że inne wyznania zbliżyły się do siebie. W 1575 r. stany czeskie wynegocjowały Confessio Bohemica, w ramach którego próbowały założyć szeroko rozumiany Kościół protestancki, tuszując teologiczne różnice pomiędzy luteranizmem, utrakwizmem i wyznaniem Braci Czeskich. Jednak nie postępowała za tym żadna umowa porównywalna do tych zawieranych w Austrii. Maksymilian II nie widział żadnych powodów, aby rozszerzyć swoje uznanie poza utrakwistów i w efekcie stany odrzuciły wniosek jego następcy o amortyzację 5 milionów florenów czeskich długów korony. Wśród Braci Czeskich nastąpił rozłam; wielu z nich wróciło do utrakwizmu w celu uzyskania oficjalnej ochrony, podczas gdy inni przyjęli kalwinizm, który został sprowadzony do Czech przez imigrantów powracających z Palatynatu oraz szlachtę studiującą na niemieckich uniwersytetach w latach 80. XVI w. Luteranizm przyjął się tylko na Śląsku i Łużycach, chociaż śląscy książęta i wyedukowani mieszczanie w początkach XVII w. przyjmowali także kalwinizm.

Spektrum religijne w królestwie stało się bardziej zróżnicowane niż w Austrii. Liczba katolików spadła do mniej niż 15% Czechów i około 35% Morawian, pozostali byli głównie utrakwistami, Braćmi Czeskimi lub luteranami. Kalwiniści stanowili tylko 3% populacji, lecz mieli nieproporcjonalnie duże wpływy polityczne dzięki dużej ich liczbie wśród elit społecznych. Sytuacja pozostała płynna, bowiem stany nadal traktowały religię jako dar od Boga, o którym nie mogli decydować zwykli śmiertelnicy. Stosunki z władcą opierały się na wzajemnym szacunku dla interesów każdej ze stron, a negocjacjami zamierzano zapewnić trwały kompromis. Ta tradycja zakorzeniła się głęboko w społeczeństwie, w którym często w jednej rodzinie byli zwolennicy różnych kościołów. Co zrozumiałe, większość szlachty odmawiała publicznego przyznania się do swojej wiary, szczególnie na Morawach, gdzie miejscowi Bracia Czescy nadal pozyskiwali wiernych, a nawet utrzymywały się wspólnoty anabaptystów. Wielu szlachciców miało w swoich bibliotekach książki na temat różnych wyznań i wydaje się, że większość preferowała bezwyznaniową osobistą wiarę erazmiańską. Istniały napięcia, jednak nie wyczuwało się bliskiego kryzysu.

Kalwinizm był silniejszy na Węgrzech, gdzie do luteranizmu podchodzono z nieufnością, jako do zbyt niemieckiego. Mniej niż 1/5 ludności węgierskiej przyjęła luteranizm, a to głównie w górskich wioskach z dala od arystokratycznej dominacji. Wiara Lutra znalazła też pewną akceptację wśród Słowaków z Górnych Węgier na północnym wschodzie, jak również wśród południowych Słowian z Chorwacji i Słowenii. Jednak prawie połowa szlachty przyjęła kalwinizm, tak jak wielu węgierskich chłopów. Tylko 1/10 węgierskiej szlachty pozostała lojalna wobec Rzymu, a w habsburskich Węgrzech w 1606 r. pozostało jedynie 300 katolickich księży, głównie skoncentrowanych w siedzibach episkopalnych w miastach Gran, Neutra i Raab. Chorwacja i trzy hrabstwa Słowenii pozostały w większości katolickie, głównie ze względu na fakt, że lokalna szlachta służyła w wojskach granicznych i rywalizowała o stanowiska z luterańskimi Austriakami z Austrii Wewnętrznej.

NAPIĘCIA SPOŁECZNE

Rozpowszechnienie się konkurujących wyznań wszędzie zależało od stanowiska szlachty. Choć poza Chorwacją i Tyrolem katolicy byli w mniejszości, żadna z odmian protestantyzmu nie zdobyła pełnej akceptacji. Ich legalność opierała się na prawach wymuszonych na Habsburgach przez stany i na zasobności ich sakiewek. Takie prawa nie były jeszcze uświęcone tradycją, a ich zachowanie zależało od tego, czy korzystającym z nich uda się przekonać innych o konieczności ich istnienia. Protestancka szlachta napotykała nie tylko na wewnętrzną opozycję ze strony swoich katolickich odpowiedników, ale i rozwój sytuacji ekonomicznej sprawiał, że coraz trudniej było utrzymać poparcie innych grup korporacyjnych.

Bogactwo szlachty pochodziło przede wszystkim z gospodarki rolnej produkującej głównie żyto, owies, pszenicę i jęczmień. Górnictwo miało pewne znaczenie w Tyrolu i części Austrii Środkowej, jednak kontrolę nad nim w dużej mierze utrzymali Habsburgowie. Produkcja tekstylna rozwijała się w Górnej Austrii, w Czechach i na Morawach, natomiast hodowla koni była ważna w innych częściach Moraw i na Węgrzech. Wszystkie te działania wymagały ziemi i pracy, a te były kontrolowane przez władzę feudalną. Większość władców, tak jak Habsburgowie, bezpośrednio zarządzała tylko niewielką częścią swoich włości; reszta była oddawana w dzierżawę rolnikom w zamian za określone płatności. Rosnąca inflacja sprawiała, że w drugiej połowie XVI w. stawało się to coraz mniej atrakcyjne, lecz trudno było zmuszać dzierżawców do większych opłat, bo często podlegali wielu właścicielom ziemskim i byli w stanie rozgrywać jednego z nich przeciwko drugiemu. Habsburgowie rozszerzyli również prawo chłopów do wnoszenia skarg do sądów, wchodząc pomiędzy właścicieli ziemskich a chłopów jako sędziowie. Nie udało się to tylko na Węgrzech, gdzie w 1556 r. zapobiegł temu sejm. Rosnąca populacja miast Europy północno-zachodniej zwiększała popyt na zboże, tworząc w XVI w. nowe możliwości dla właścicieli ziemskich we wschodniej i środkowej Europy. Poszerzali oni swoje majątki poprzez zakup ziemi, zajmowanie zadłużonych posiadłości czy po prostu eksmisję, jednocześnie intensyfikując jurysdykcję feudalną w celu zmuszenia zależnych chłopów, aby pracowali dla nich.

Proces ten określono jako „wtórne poddaństwo”, ponieważ pojawiło się około 1500 r., gdy średniowieczne poddaństwo chłopów zanikało w innych częściach Europy. Występowało w Polsce, na Węgrzech i w Czechach, niektórych częściach Austrii i w północno-wschodnich Niemczech, ale nie było ono jednolite ani nie było dominującą formą wyzysku chłopów, nawet w regionach, gdzie było ono praktykowane⁴⁸. Niemniej połączone z inflacją, zmianami demograficznymi i środowiska, rozpowszechnienie tej gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej stawało się coraz bardziej opresyjne i symbolizowało szeroką komercjalizację świata wiejskiego. Posiadacze ziemscy rozpoczęli eksploatację lasów i innych bogactw również w inny sposób, na przykład pobierając od chłopów opłaty za zbieranie drewna na opał czy pozwolenie ich świniom na rycie w poszukiwaniu pożywienia. Te zmiany napędzały także napięcia wśród elity, ponieważ niektórzy szlachcice byli w lepszej niż inni pozycji do wykorzystywania nadarzających się okazji. Najbardziej ekstremalna sytuacja miała miejsce na Węgrzech, gdzie około 50 rodzin magnackich posiadało około 41% powierzchni całego kraju, co tworzyło ekonomię skali i umożliwiało zdobywanie klientów wśród szlachty i chłopów dzięki ich możliwościom do opłacania prywatnych armii, które walczyły z bandytami i opierały się Turkom. Upadek węgierskiej szlachty odbywał się równolegle z podobnym procesem w Czechach, gdzie w ciągu pięciu dekad przed 1618 r. liczba rycerzy spadła o prawie 1/3. Bogactwo stawało się coraz bardziej skoncentrowane, aż do momentu gdy 1/4 kraju stała się własnością 11 rodzin arystokratycznych.

Niezadowolenie wśród chłopów wybuchło najpierw w 1595 r. w Górnej Austrii i rozprzestrzeniło się w następnym roku na zachodnią część Dolnej Austrii. Bezpośrednią przyczyną były autorytarne próby przywrócenia księży katolickich w niektórych parafiach protestanckich, lecz prawdziwe powody leżały dużo głębiej i wkrótce protesty zostały skierowane przeciwko luterańskiej szlachcie, która dominowała w stanach. Chłopi domagali się szwajcarskiej wolności, żądając własnej reprezentacji w stanach, a także zniesienia ostatnio nałożonych opłat i podatków. Cesarz Rudolf II, jako aktualna głowa dynastii i arcyksiążę Austrii, próbował wynegocjować kompromis, ale zantagonizował obie strony, łącząc swoją mediację z niezdarnymi próbami przywrócenia katolicyzmu. W obliczu wznowienia walk na jesieni 1596 r. Rudolf przekazał inicjatywę młodszemu bratu Maciejowi, którego rok wcześniej wyznaczył na gubernatora Austrii. Ten połączył bardziej skuteczne działania wojenne z dochodzeniem w sprawie przyczyn skarg chłopów. Taka polityka działała bardzo dobrze po niemieckiej wojnie chłopskiej w 1525 r. Około 100 domniemanych przywódców buntu zostało straconych, a kilka tysięcy innych ludzi okaleczono przez obcięcie nosów i uszu, w celu podkreślenia nielegalności buntu. Tymczasem protesty składane za pomocą działań prawnych zostały w czerwcu 1598 r. nagrodzone dekretami, które ograniczyły pracę chłopów na polach ich panów do 2 tygodni rocznie.

Sytuacja ta dowiodła, że szlachta nadal jest zależna od panującej dynastii, nie tylko dlatego, że milicja prowincjonalna okazała się bezsilna wobec chłopów. Obnażyła ona także trudności stworzenia szerokiego sojuszu ponad grupowymi podziałami społeczeństwa. Nawet jeśli byli jednego wyznania, szlachta, mieszczanie i chłopi nadal pozostali podzieleni. Mieszczanie pogardzali chłopami i często byli zaangażowani w ich wyzysk, udzielając drogich kredytów zadłużonym dzierżawcom lub płacąc ich rodzinom najniższe stawki za pracę w powstającym przemyśle tekstylnym. Nie byli zainteresowani roszczeniami chłopów, którzy domagali się rozszerzenia reprezentacji stanów na wsie. Ponadto wszystkie wspólnoty były rozbite dogłębnymi nierównościami społecznymi, które okazały się silniejsze niż więzi sąsiedzkie i pozostawiały podziały, zwłaszcza gdy chodziło o wspólną odpowiedź na żądania właścicieli ziemskich i innych obcych. Mimo że społeczności w dużej mierze zarządzały swoimi sprawami, tylko niewielka liczba mieszkańców posiadająca jakiś majątek miała prawo głosu. Biedniejsza, pozbawiona praw większość często nie miała nawet prawa do zamieszkania, szczególnie w miastach, i musiała polegać na wspólnych dobrach, takich jak łąki, aby mieć gdzie wypasać swoje nieliczne zwierzęta i dorobić do swoich nieregularnych dochodów. Bogatsi chłopi próbowali przerzucić obciążenie dodatkowymi podatkami czy wymogami pracy na biedniejszych, nieposiadających prawa głosu sąsiadów, zarazem ograniczając dostęp do cennego majątku wspólnego w obawie o erozję ziemi spowodowaną nadmiernym użytkowaniem. Zamiast jednoczyć ludzi religia tworzyła nowe antagonizmy wyznaniowe, które pojawiały się na tle podziałów społecznych i ekonomicznych. Pytanie, w jaki sposób osiągnąć wspólne cele, prowadziło do zaciętych dyskusji, ponieważ niektórzy pokładali nadzieje w oficjalnych obietnicach rozstrzygnięcia sporów w sądach, podczas gdy inni uważali, że jedynym rozwiązaniem są gwałtowne protesty. Szlachta wykazywała pewien szacunek dla przekonań religijnych chłopów, pod warunkiem że te były tożsame z ich własnymi. Jednak bunt ten pokazał trudności w połączeniu wolności religijnej i politycznej, ponieważ zarówno władcy luterańscy, jak i katoliccy zatrudniali najemników w celu wsparcia arcyksięcia Macieja w 1596 r.

KATOLICKIE ODRODZENIE

Najważniejsi członkowie rodu Habsburgów byli przekonani, że przyszłość dynastii zależy od przywrócenia katolicyzmu jako podstawy lojalności politycznej. Ten cel nie był nierealistyczny, biorąc pod uwagę nieustanną obecność katolickiej mniejszości w stanach Rzeszy oraz głębokie podziały wśród protestantów, z których większość pozostała lojalnymi poddanymi, pomimo różnic wyznaniowych. Wolności religijne wymuszone w latach 70. XVI w. zostały przyznane jako specjalne przywileje szlachcie i miastom poszczególnych prowincji i musiały być jeszcze zaakceptowane przez wszystkich członków każdego stanu jako integralna część ich praw korporacyjnych. Stanom Rzeszy brakowało platformy, która by koordynowała uzgadnianie odpowiedzi dla dynastii, ponieważ nie były w stanie stworzyć zdolnego do realnych działań zgromadzenia. W tym przypadku podział z 1564 r. działał na korzyść dynastii, ponieważ umacniał praktykę osobnych negocjacji z każdą prowincją i zapewnił, że generalny sejm Austrii nie zebrał się ani razu od początków XVII w. Sprzeciw Czech wobec uznania pozostałych czterech prowincji królestwa za równe im sprawił, że po 1518 r. tamtejszy sejm nie odbył żadnego posiedzenia przez prawie 100 lat. W ten sposób inicjatywa pozostała w rękach Habsburgów i mieli oni spore szanse na sukces, pod warunkiem że poszczególne gałęzie rodu będą współpracować i stanowić jednolity front.

RUDOLF II

To na Rudolfa II, jako głowę głównej linii rodu, spadł obowiązek sprawowania przywództwa, kiedy w 1576 r. został cesarzem po śmierci swego ojca Maksymiliana⁴⁹. W 1563 r., w wieku 11 lat, Rudolf razem ze swoim młodszym bratem Ernestem został wysłany do Madrytu. Chciano ich obu trzymać z dala od protestanckiej zarazy i przypochlebić się potężnym Habsburgom hiszpańskim. Surowe i emocjonalnie obojętne środowisko dworu hiszpańskiego odcisnęło trwałe piętno na chłopcach, którzy na własne oczy ujrzeli surowe realia władzy. Don Carlos, syn Filipa II z jego pierwszego małżeństwa, stał się umysłowo niestabilny i został uwięziony, po tym jak rozwinęła się u niego patologiczna nienawiść do ojca. I tak już delikatne zdrowie Carlosa zostało nadszarpnięte jego strajkami głodowymi oraz inwazyjnymi środkami zaradczymi pilnujących go strażników. Jego śmierć w 1568 r. natychmiast wzbudziła plotki, że został otruty, aby pozbyć się politycznego ciężaru, którym się stał. Później niderlandzcy buntownicy otwarcie oskarżyli o to Filipa. Oskarżenie z pewnością było fałszywe, niemniej było coś strasznego w zachowaniu króla, który pozostawał za biurkiem, zajmując się sprawami państwowymi, podczas gdy jego syn umierał w agonii. Sprawa ta mogła wytworzyć u Rudolfa przekonanie o niemożności dorównania wujowi w jego poświęceniu się obowiązkom. Współcześni z pewnością zauważyli zmianę w jego zachowaniu, gdy wrócił do Wiednia w 1571 r. Chociaż przejął sztywną hiszpańską etykietę, było jasne, że nie żywi sympatii dla królestwa swojego wuja. Pomimo sporych nacisków ze strony krewnych, myślących o zapewnieniu prawowitego następcy, Rudolf odmówił poślubienia Izabeli, ulubionej córki Filipa, wybierając swoją wieloletnią konkubinę Katharinę Stradę, z którą miał co najmniej sześcioro dzieci. Ten bliski związek był wyjątkowy, gdyż Rudolf coraz trudniej radził sobie z rzeczywistością i uciekał w przesadne uwielbienie dla swoich przodków. Ci, którym udało się z nim spotkać, często po wielomiesięcznych oczekiwaniach, byli pod wrażeniem jego inteligencji, ciekawości i olbrzymiej wiedzy. Został namiętnym kolekcjonerem sztuki oraz patronem astronomów, alchemików i poetów. Po jego hiszpańskich doświadczeniach pozostało w nim rozdmuchane poczucie majestatu, które nie pozwalało mu na przekazywanie odpowiedzialności tym, którzy chcieli mu pomóc. Nie bał się ciężkiej pracy, ale jego umysł był przepełniony myślami, co prowadziło do niezdecydowania. Szybko się zniechęcał, jeżeli jego pierwsze wysiłki nie doprowadzały do natychmiastowych sukcesów.

Stało się to widoczne na samym początku jego panowania, kiedy postanowił być przykładem i promować katolicyzm w swojej stolicy. W 1577 r. lokalni duchowni i świeccy odtworzyli bractwo Corpus Christi i w maju zaplanowali przejście procesji przez Wiedeń. Rudolf miał iść na jej czele, z braćmi Ernestem i Maksymilianem po obu bokach. Udział w niej planował też książę Ferdynand z Bawarii i inni dygnitarze. Było to wyraźne wyzwanie wobec protestanckiej ludności, podobne do współczesnych marszów oranżystów w Belfaście. Luterańscy handlarze, którzy odmówili zejścia z drogi, byli brutalnie traktowani przez straż cesarską. W zamieszaniu rozbili oni dzban mleka, co rozpoczęło zamieszki zwane „mleczną wojną”, która przeraziła cesarza i doprowadziła go do poważnej choroby w latach 1579-1580, która na zawsze go zmieniła. Wątpliwe jest, czy kiedykolwiek był klinicznie niepoczytalny, ale co najmniej jedno z jego dzieci z nieprawego łoża także przejawiało tendencje schizoidalne. Rudolf cierpiał raczej na depresję, którą nazywano wówczas melancholią⁵⁰. Prawdopodobnie przyczyniła się do tego jego inteligencja, bowiem dzięki niej był świadomy przepaści między jego poczuciem majestatu a surowymi realiami ograniczeń władzy. Choć nigdy nie był w dobrych stosunkach z matką, jej wyjazd do Hiszpanii w 1581 r. pozbawił go jednego z niewielu pozostałych mu powierników. Przeniesienie dworu do Pragi 2 lata później sprawiło, że żył w coraz większej izolacji. Zamykał się w zamku na Hradczanach, wysoko ponad miastem, i całymi dniami z nikim się nie spotykał, a ważne dokumenty pozostawiał niepodpisane. We wrześniu 1591 r. jeden z jego eksperymentów chemicznych doprowadził do wypadku, w którym cesarz poparzył sobie policzek i brodę, a koniuszy, który miał pecha być przy jego boku, zginął. Wypadek ten pchnął go głębiej w rozpacz i teraz znikał na całe miesiące. Jego upór w kwestii małżeństwa powodował coraz większy niepokój wśród krewnych i doprowadził Filipa II do zaaranżowania zaręczyn Izabeli z jednym z braci cesarza, arcyksięciem Albertem, co miało miejsce w 1597 r. Ich małżeństwo, zawarte 2 lata później, tylko pogłębiło podejrzliwość Rudolfa w stosunku do Hiszpanii i zmusiło go do stawienia czoła frustracji jego życia osobistego. W miarę zbliżania się nowego wieku jego obsesyjne zainteresowanie astrologią prowadziło go do coraz większej paranoi, tym bardziej że Rudolf zinterpretował przepowiednie Tychona Brahe na wrzesień 1600 r. jako zapowiedź spisku na jego życie. Huśtawki nastrojów stawały się coraz bardziej gwałtowne. Pod ich wpływem cesarz rzucał się na członków swojego dworu, raniąc nawet jednego z nich.

MELCHIOR KLESL

Przenosiny Rudolfa do Pragi i jego załamanie nerwowe zwiększyły działanie sił odśrodkowych w ramach dynastii, w miarę jak rządy nad Austrią przeszły na Ernesta. Ani on, ani jego sukcesor Maciej po 1595 r. nie poświęcali zbyt wiele czasu na katolicką odnowę, która spadła teraz na barki syna luterańskiego piekarza z Wiednia, Melchiora Klesla. Klesl nawrócił się na katolicyzm podczas studiów na uniwersytecie w Wiedniu i dzięki patronatowi jezuitów i Habsburgów w 1580 r. awansował na stanowisko kanclerza swej dawnej uczelni. Następnie w 1588 r. został biskupem Wiener Neustadt, a w końcu, dekadę później, samego Wiednia. Niezwykle bystry, o języku ostrym jak jego umysł, Klesl z łatwością przysparzał sobie wrogów, szczególnie gdy zaczął się uważać za jedyną osobę kompetentną, by doradzać Habsburgom, ignorując formalne struktury i tworząc własną politykę. Znając dzieła Machiavellego równie dobrze jak Biblię, często był postrzegany jako świecki polityk w szatach duchownego. Z pewnością był całkiem inny od kardynała Boromeusza, spędzając od 1590 r. więcej czasu na dworze Rudolfa niż w którymkolwiek ze swoich biskupstw. Sama jego nieobecność wiele mówi o wolnych postępach odnowy katolickiej. Niemniej religia pozostawała centrum jego światopoglądu raczej jako fundament właściwego porządku niż jakiekolwiek sentymentalne, mistyczne czy duchowe przywiązanie⁵¹.

Klesl obrał sobie za cel Wiedeń, gdzie protestantyzm rozprzestrzeniał się błyskawicznie dzięki sali zgromadzeń stanów Dolnej Austrii, wielkiej liczbie domów miejskich luterańskiej arystokracji oraz praktyce exodusu, która powodowała, że w każdą niedzielę tysiące wiedeńczyków wyjeżdżało za miasto na msze w okolicznych dworach luterańskich. Zamieszki „wojny mlecznej” zostały wykorzystane jako pretekst do powołania katolickiej rady miejskiej i wycofania pozwolenia na użytkowanie sali zgromadzeń do mszy luterańskich, natomiast ci, którzy jeździli na msze poza miasto, musieli płacić kary. Rok po objęciu stanowiska kanclerza Klesl zarządził, że tylko katolicy mogą ukończyć uniwersytet. W tym czasie pracował z nowymi radcami nad przekazaniem Kościołowi około 90 z 1200 domów w obrębie murów miejskich do użytku jako miejsca kultu lub edukacji⁵². Katolicka obecność w mieście zyskała impuls w postaci powrotu tam dworu po śmierci Rudolfa w 1612 r. Członkowie dworu, szlachta i ich służba wyparli mieszczan z najlepszych nieruchomości wokół Hofburga, szczególnie podczas inflacji na początku lat 20. XVII w., gdy katolicy kupowali domy za zdeprecjonowaną walutę. Od momentu rozpoczęcia panowania przez Rudolfa liczba katolików w mieście wzrosła czterokrotnie i w 1594 r. sięgnęła 8 tysięcy ludzi.

Załamanie protestów chłopskich w 1598 r. zachęciło Klesla do rozszerzenia działalności na obszary wiejskie. Namiestnik Górnej Austrii został wysłany wraz ze zbrojną eskortą, aby wprowadzić katolickich księży parafialnych oraz zamknąć szkołę stanów protestanckich w Linz. W następnym roku Klesl poprowadził 23 tysięcy pielgrzymów z Dolnej Austrii do Mariazell w Styrii, zapoczątkowując wydarzenie, które do 1617 r. stało się coroczną pielgrzymką. Otwarto też inne miejsca pielgrzymkowe, szczególnie te związane z austriacką historią i dynastią, aby wzmocnić więzi pomiędzy pobożnością a lojalnością. Działania te nie były wprowadzane bez oporu. Gdy w 1600 r. procesję Corpus Christi wprowadzono do Linz, obywatele porwali księdza i utopili go w rzece. Tak jak w przypadku „wojny mlecznej” był to tylko pretekst do zlikwidowania kolejnych przywilejów protestantów, tym razem wyrzucenia wszystkich nauczycieli szkolnych z Górnej Austrii. Kiedy w lutym 1602 r. górnicy w kopalniach soli porzucili w proteście narzędzia w Salzkammergut, arcyksiążę Maciej wysłał 1200 żołnierzy i milicję, aby zmusić ich do powrotu do pracy. Katolicka odnowa w Austrii, pomimo tego, że mogła wydawać się imponująca, nie miała solidnych fundamentów i w 1600 r. nadal 3/4 z 50 tysięcy wiedeńczyków sprzeciwiało się oficjalnemu wyznaniu.

STRATEGIA KATOLICKA

Więcej sukcesów osiągnięto w Austrii Wewnętrznej, gdzie mimo niefortunnych początków łączenie lojalności religijnej i politycznej było rozwijane bardziej systematycznie. Arcyksiążę Karol był zagorzałym katolikiem, jednak długi i koszty utrzymania obrony granic doprowadziły go do uznania w 1578 r. pacyfikacji z Bruck. Miał nadzieję utrzymać ten fakt w tajemnicy, ale ku jego przerażeniu rozentuzjazmowani protestanccy członkowie jego stanów opublikowali nieautoryzowaną wersję ustępstw, a on został bezzwłocznie ekskomunikowany przez papieża Grzegorza XIII, który nie wykazał zrozumienia. Po takiej reprymendzie Karol w październiku 1579 r. pojechał do Monachium na spotkanie ze swoim bratem Ferdynandem Tyrolskim oraz szwagrem księciem Wilhelmem V Bawarskim. Krewni Karola przyjęli jego wyjaśnienie, że opublikowany tekst błędnie interpretował jego intencje, ale uznał on, że unieważnienie go byłoby zbyt niebezpieczne. Zaledwie trzy miesiące wcześniej 5 tysięcy wiedeńczyków demonstrowało pod Hofburgiem przeciw tamtejszej polityce katolików. Żaden z arcyksiążąt nie miał więcej niż garstki żołnierzy i musieli unikać wszelkich działań, które mogłyby zjednoczyć opozycję przeciwko nim. Potrzebna była polityka w mniejszym stopniu nastawiona na konfrontację i spotkanie w Monachium zapewniło ją w postaci programu, który stał się pierwowzorem dla wszystkich późniejszych środków, aż do 1618 r.

Ustalono, że bieżące ustępstwa stanowią szczyt tego, co może być przyznane. Zamiast próbować unieważnić istniejące przywileje arcyksiążęta mieli nalegać na ich katolicką interpretację, zakazując protestantom wszelkich działań, które nie były wyraźnie uznane przez prawo. Nie zamierzali niszczyć stanów, ponieważ zarządzanie państwem bez nich było niemożliwe. Zamiast tego ich protestanccy członkowie mieli być izolowani przez odmawianie im jakichkolwiek dalszych względów, natomiast lojalni katolicy mieli być nagradzani i promowani. W tej kwestii Habsburgowie mogli korzystać ze swoich niekwestionowanych przywilejów arcyksiążęcych, królewskich i cesarskich do nadawania szlachectwa, uznawania dzieci z nieprawego łoża oraz nadawania tytułów i innych honorów. Te prawa rozciągały ich wpływy na całe Cesarstwo, gdyż większość książąt nie mogła nadawać szlachectwa, a jedynie rekomendować pewne osoby cesarzowi. Jako samoregulujące się korporacje, stany mogły przyjmować członków, ale były zależne od Habsburgów w kwestii nadawania szlachectwa, a sama dynastia wybierała władców spośród nobilitowanych i sprawowała władzę nad Kościołem oraz miastami koronnymi. Spora liczba austriackich rodzin szlacheckich wymarła w XVI w., co stwarzało możliwości zwiększenia liczby lojalnych katolików. Na przykład w latach 1560-1620 w poczet szlachty Austrii Wewnętrznej przyjęto 40 nowych rodzin, głównie z Włoch, a 16 z nich otrzymało miejsce w stanach Rzeszy.

Poczyniono dalsze wysiłki, aby katolicyzm stał się bardziej atrakcyjny przez zapewnienie liczniejszego, lepiej wykształconego duchowieństwa, które zwracało większą uwagę na potrzeby duchowe zwykłych ludzi. Do wsparcia tego planu przekonano papieża Grzegorza, który z kolei zaczął namawiać innych władców do przyłączenia się. Germanico Malaspina, weteran soboru trydenckiego, został wyznaczony jako nowy nuncjusz papieski na Austrię Wewnętrzną, aby przekonać władców świeckich i kościelnych do zaprzestania wzajemnych waśni o jurysdykcję. Pomimo wielkich umiejętności Malaspina nie był w stanie rozwiązać wszystkich sporów, między innymi dlatego, że większość biskupów była skłócona ze swoimi kanonikami katedralnymi. Niemniej w 1583 r. Salzburg osiągnął porozumienie z Bawarią, a 9 lat później Austria z Pasawą, co zapoczątkowało okres lepszych stosunków. Nowy biskup Salzburga Wolf Dietrich von Raitenau w 1588 r. odbył podróż do Rzymu i wrócił pełen kontrreformacyjnego zapału, podczas gdy jego diecezje pomocnicze przeszły w ręce bardziej otwartych na odnowę kleryków, szczególnie w osobie Martina Brennera, który w 1585 r. został biskupem Seckau.

Program monachijski wymagał czasu, aby zacząć przynosić efekty. Nowa jedność została jednak szybko rozbita, kiedy podjęta przez Karola przedwczesna próba zakazania wyznania protestanckiego w jego miastach koronnych roznieciła opór w grudniu 1580 r. Bojąc się możliwego buntu, jego sprzymierzeńcy stchórzyli i odmówili mu wsparcia. Brak wykwalifikowanego personelu zahamował wszelkie postępy i arcyksiążę został zmuszony do ograniczenia swojej polityki do swej stolicy w Grazu, gdzie zrekrutował grupę doradców i podniósł tamtejsze kolegium jezuickie do rangi uniwersytetu w celu wyszkolenia większej liczby księży i urzędników. W 1587 r. uznał, że jest wystarczająco silny, aby spróbować raz jeszcze, obierając za cel małe prowincjonalne miasta, w których spodziewano się mniejszego oporu. Powołując się na prawo reformacji przyznane mu jako księciu cesarskiemu na mocy pokoju augsburskiego z 1555 r., ustanowił on „komisję reformującą” pod przewodnictwem biskupa Brennera, która pod wojskową eskortą objeżdżała jego ziemie i wprowadzała na urzędy nowych księży, zamykała szkoły protestanckie i przekazywała władzę w radach miast w ręce katolików. Środki te były przedstawiane jako umiarkowane i rozsądne, a arcyksiążę jako władca, który chciał tylko pokoju i zgody pomiędzy swoimi poddanymi, zaś działania te podejmował tylko w celu ochrony wiary i majątku katolików przed protestanckim wandalizmem. Szlachta w obawie przed rozszerzeniem działania komisji na ich dwory robiła niewiele, aby pomóc swoim miejskim sprzymierzeńcom, którzy zostali unieszkodliwieni jeden po drugim. Do maja 1590 r., gdy Karol zachorował, Brenner napotykał tylko bierny opór. Wtedy poważne rozruchy w Grazu zmusiły władze do uwolnienia uwięzionego protestanckiego studenta. Wyczuwając tę słabość, niepokoje szybko rozprzestrzeniły się na inne miasta, szczególnie po śmierci Karola, który zostawił 12-letniego syna Ferdynanda jako nowego arcyksięcia. Stany skorzystały ze swego tradycyjnego prawa do podjęcia działań podczas regencji, odrzucając bawarskich krewnych chłopca jako nieodpowiednich do przejęcia władzy i przekazując ją w ręce arcyksięcia Ernesta, który nie miał ochoty na dalszą konfrontację.

ARCYKSIĄŻĘ FERDYNAND

Gdy w 1595 r. Ferdynand został ogłoszony pełnoletnim, wydawało się wysoce nieprawdopodobne, że zdoła odzyskać pozycję straconą na rzecz stanów, a co dopiero stanie się jednym z najpotężniejszych ludzi swej epoki. Przyszły cesarz był oceniany z mieszanymi uczuciami, szczególnie przez historyków anglojęzycznych, którzy powtarzali współczesną opinię protestantów, iż był on „tylko głupiutką jezuicką duszyczką”. Jego matka Maria Bawarska wysłała go w marcu 1590 r. do kolegium jezuickiego w Ingolstadt, aby odciął go od wpływów protestanckich. Śmierć ojca zmusiła go jednak do skrócenia studiów i powrotu do Grazu. Był niskim młodzieńcem, co prawdopodobnie było powodem jego nieśmiałości, a rodzina martwiła się jego zdrowiem, zwłaszcza że dwóch braci Ferdynanda zmarło młodo. Obawy te okazały się bezpodstawne, ponieważ Ferdynand wyrósł na mężczyznę sprawnego fizycznie, świetnego jeźdźca, który chętnie oddawał się pasji polowań. W przeciwieństwie do swojego kuzyna Rudolfa, Ferdynand był przyjazny i pozytywnie usposobiony wobec otaczających go osób. Wrażenie to potęgowała czerwona cera i nabrana z czasem tusza. Uwielbiał jeść, szczególnie dziczyznę i inne mięsa, co sprawiło, że przybrał na wadze i zapadł na astmę. W przeciwieństwie do większości współczesnych mu książąt niemieckich, wystrzegał się picia dużych ilości alkoholu, a jego spowiednik z dumą donosił, że Ferdynand nigdy nie przyjmował samotnie kobiet w swoich pokojach. Prawdopodobnie w celu stłumienia cielesnych żądzy i przed małżeństwem, i po tym jak owdowiał nosił włosiennicę. Nuncjusz papieski Carlo Carafa donosił później:

„Kładzie się do łóżka około dziesiątej wieczorem, co jest niemieckim zwyczajem; wstaje około czwartej rano lub wcześniej… Po wstaniu z łóżka Jego Wysokość idzie do kaplicy, aby wysłuchać dwóch mszy, jednej za duszę swojej pierwszej żony, która pomimo słabego zdrowia była czule kochana przez cesarza. Jeżeli jest to dzień świąteczny, cesarz przyjmuje komunię świętą i w tym celu idzie do kościoła i wysłuchuje niemieckiego kazania. Wygłasza je zwykle jezuita i trwa ono godzinę. Po kazaniu pozostaje przy ołtarzu głównym, zwykle przez półtorej godziny, czemu towarzyszy specjalnie wybrana muzyka… W dni, które nie są świąteczne, cesarz po wysłuchaniu dwóch mszy (których nigdy nie opuszcza) spędza resztę poranka, a często i większość popołudnia na spotkaniach rady”⁵³.

Rutyna ta, składająca się z ciężkostrawnych posiłków, pracy, polowań i długich godzin modlitwy w pełnych przeciągów kościołach, była utrzymywana przez całe jego życie. Po jego autopsji lekarze byli zaskoczeni, że żył tak długo.

Mimo że po 1595 r. Ferdynand wybrał trzech kolejnych jezuitów na swoich spowiedników, był raczej osobą pobożną niż fanatykiem. Jego chęć rozprzestrzeniania katolicyzmu była temperowana głębokim legalizmem, który zapobiegał naruszaniu tego, co uważał za porządek prawny. Chociaż stanom Austrii Wewnętrznej ogłosił, że jest władcą absolutnym, odrzucał rację stanu według Machiavellego, wierząc, że sukces polityczny zależy od postępowania zgodnie z zasadami chrześcijańskimi. Jego wiara w opatrzność boską została wzmocniona przez jego własne doświadczenia z zamieszek w Grazu w 1590 r., kiedy burza rozproszyła protestujących i zapobiegła masakrze, której obawiali się katolicy⁵⁴. Sukces przeprowadzonych później reform umocnił jego przekonania, ponieważ większość doradców przewidywała, że skończą się one buntem. Pozostały jednak wątpliwości, że Bóg może go opuścić, jeśli popełni błąd, co zachęcało Ferdynanda do ostrożności oraz przeprowadzania szerokich konsultacji przed podjęciem jakichkolwiek działań.