Tytuł oryginału

The Welsh Wars of Edward I

© Copyright

John E. Morris

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2013

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

© All rights reserved

Tłumaczenie:

Ignacy Kurowski

Redakcja techniczna:

Dariusz Marszałek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-506-0

Skład wersji elektronicznej:
Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

WSTĘP

Jeśli na polach bitew w Szkocji Anglicy faktycznie zdobyli doświadczenie, które uczyniło ich zwycięzcami pod Crécy i Poitiers, to równie prawdziwe jest też twierdzenie, że wcześniejsze nauki pobrane zostały podczas podboju Walii. Zacząłem badać dokumenty z okresu wojen walijskich właśnie z chęci prześledzenia ewolucji typowo angielskiego połączenia rycerstwa z łucznikami po bitwie pod Falkirk, która jest zwyczajowo uznawana za pierwszy wielki triumf długiego łuku. Okres podboju Walii, trwający nieco ponad osiemnaście lat, jest szczególnie interesujący. Rejestry z tamtego okresu są dostatecznie wyczerpujące; znajdziemy w nich drobne szczegóły dotyczące ludzi będących na królewskim żołdzie w większości armii, a oprócz tego dysponujemy informacjami pozwalającymi domniemywać wielkość pozostałych sił. Wojska feudalne i opłacane walczyły wtedy ramię w ramię. Możemy wgłębić się w postać Edwarda I, gdy ten wytrwale walczył z Llewellynem i Dafyddem bez przerwy przez piętnaście miesięcy, chociaż musiał utrzymać pozycje przez zimę i sprowadzić najemników z Gaskonii po poważnej przegranej. Widać, że mógł poświęcić całą swoją uwagę zadaniu, albowiem nie było wtedy żadnego niepokoju wśród earlów, ani też baronów stających na przeszkodzie militarnym potrzebom króla przez naciski, by ten przestrzegał kart praw. Właśnie tego typu agitacja była później najważniejszą przyczyną porażki w Szkocji, poniesionej pomimo zwycięstwa pod Falkirk. Dzięki ówczesnym dokumentom mamy wgląd w różne poboczne działania: szczegóły na temat drwali, którzy wycinali drogi dla maszerujących żołnierzy, wydatki na budowę zamków, i tak dalej. Jednakże wyjątkowo istotna jest pochodząca wyłącznie z dokumentów wiedza na temat wczesnych starć świeżej, niedoświadczonej piechoty, która pod przywództwem Edwarda przez cztery konflikty uczyła się sztuki wojny, a której wnukowie, dowodzeni przez wnuka Edwarda I, zadziwili Europę swoim świetnym strzelaniem na wzgórzach Crécy. Ci wcześni piechurzy, zbrojni po części we włócznie, a po części w łuki, pochodzili spośród walijskich sojuszników zamieszkujących marchie i pograniczne hrabstwa między Lancashire i Gloucestershire, podczas gdy mieszkańcy pozostałych angielskich hrabstw musieli jeszcze zdobyć wprawę podczas wojen szkockich. Wiele mówi fakt, że Edward I korzystał z usług swoich niedawnych przeciwników z Walii podczas walk we Flandrii i Szkocji.

Źródłami są przede wszystkim listy płac skarbu państwa zachowane w archiwach Records Office. Bardzo często główne spisy finansów zawierają dane, których nie znajdziemy nigdzie indziej. Kolejną pomocą są zbiory pism otwartych i zamkniętych. Bardzo możliwe, że jakieś materiały umknęły mojej uwadze pośród masy rozporządzeń, bowiem wielkość spisów oszałamia przy braku wydrukowanego kalendarza. Rejestry Lorda Marszałka za lata 1277 i 1282 są wydrukowane w Parliamentary Writs. Spośród kronikarzy za najbardziej przydatnych uważam Walterem z Guisborough (zwanego również Hemingburgh) i Triveta (English Historical Society) oraz Wykesa z Osney (Annales Monastici w Rolls Series¹), podczas gdy wstęp Martina do Letters of Archbishop Peckham (Rolls Series) skłonił mnie do opracowania kilku aspektów.

Choć moim głównym celem jest przedstawienie angielskiej armii w polu podczas krytycznego punktu średniowiecznej historii wojskowej, jakim był początek systematycznej organizacji piechoty, uznałem, że najlepiej będzie potraktować historię starć w Walii chronologicznie, szkicując przebieg Anglo-Normańskich napaści, powstanie marchii, reakcję Walijczyków na drugą wojnę baronów oraz powody, dla których Edward I zaatakował siły Llewelyna – czy raczej jego uzasadnienie. Jasnym jest, że nie istniała żadna unia między Walijczykami z północy a tymi z południa i centrum kraju, a niepodległość reprezentował wyłącznie ród Gwynedd. Siłą tego odłamu narodu walijskiego była górska forteca pasu Snowdon, która umożliwiała prowadzenie wojny partyzanckiej. Łatwo jest czuć niechęć do potężnego tyrana, który próbuje zmiażdżyć małą, dzielną nację walczącą o wolność, ale badacze wojskowości muszą się zgodzić, że zasoby i dobra organizacja wystarczą, by zwyciężyć tam, gdzie ukształtowanie terenu pomaga mniej liczebnym obrońcom. Większe i silniejsze narody często narażają się na oskarżenia o tyranię, nawet gdy prowokacja jest niepodważalna, a zjednoczenie konieczne.

Pozwolę sobie zasugerować, że wojny w Walii miały wpływ na historię ustrojową Anglii. Starałem się pokazać słabość systemu feudalnego i początki opłacanego żołnierza, który był rodowitym Anglikiem bądź walijskim sojusznikiem, a nie zagranicznym najemnikiem, jak to miało miejsce za czasów Andegawenów – pomijając okazjonalne sprowadzanie Gaskończyków. Pozwolenie władcom marchii na prowadzenie własnych działań wojskowych tłumaczy uporczywe nieposłuszeństwo niektórych baronów wobec Korony, a urazy z czasów konfliktu w Walii wyszły na pierwszy plan, gdy przeciwnikiem został William Wallace. Równie istotny jest problem finansów, ponieważ Edwarda było stać w Walii na walkę do końca, lecz wydatki poniesione w Szkocji były bardzo dotkliwe.

Nigdzie nie znalazłem dostatecznie szczegółowego opisu przebiegu kampanii w Walii, gdyż kronikarze piszą tak niejasno, że ich dzieła są mylące, póki nie porównamy ich ze sobą nawzajem oraz z dokumentami źródłowymi. Jedynie po dokładnych badaniach odważyłem się zaoferować poniższy wkład w historię średniowiecznej wojskowości.

Na koniec chciałbym przeprosić, o ile należy przepraszać za coś zrobionego umyślnie, że wielokrotnie powtarzam słowo w słowo fragmenty poprzednich rozdziałów. Robię tak, bowiem często podczas lektury irytowała mnie konieczność powrotu do wcześniej podanych informacji.

J. E. M.

¹ Pełny tytuł Rolls Series to The Chronicles and Memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages – przyp. tłum.

ROZDZIAŁ I
ANGLIA I WALIA PRZED ROKIEM 1277

Jako pierwsi podboju Walii podjęli się niespokojni, kochający przygodę Normanowie, którzy przybyli wraz z Wilhelmem Zdobywcą. Prawdą jest, że Harold II odcisnął swoje piętno na tym kraju, a ostateczną aneksję przez Edwarda I można uznać za potwierdzenie dominacji Anglików. Jednakże przez dwieście lat dzielących Harolda II od Edwarda, istotną postacią w walijskich marchiach był normański poszukiwacz przygód. Walczył on pod Hastings jako śmiałek oczekujący nadania mu angielskich ziem w nagrodę i spotkało go rozczarowanie, bowiem Wilhelm Zdobywca rozdawał posiadłości, ale dobrze dbał o to, by baron nie stał się niezależny od angielskiej Korony. Jednak na pograniczu walijskim sprawy miały się inaczej. Żył tam aktywny i dzielny naród do podbicia, a konwencjonalne metody walki były nieadekwatne. Ludzie gór toczyli walkę partyzancką. Dysponowali naturalnymi fortecami, w których mogli się schronić, i nie można było się spodziewać, że po klęsce w jednej bitwie podporządkują się od razu i na zawsze. Dlatego Wilhelm Zdobywca i jego synowie upoważniali, albo dawali milczące przyzwolenie na to, czemu w Anglii usilnie starali się zapobiec. Jeśli ich normańscy lordowie kochali przygody i walkę, mogli się osiedlić w marchiach, podbić tyle Walii, ile zdołali, i zatrzymać jako własne ziemie to, co zdobyli; dzięki temu ich humory mogły być skierowane na kraj, gdzie mieli mnóstwo do zrobienia i gdzie było mało prawdopodobne, że staną się niebezpieczni dla króla. Dla walijskich kronikarzy najeźdźcy byli „Francuzami”, którzy walczyli w „galijskim” stylu. Zbrojni konni i kamienne zamki były widoczne wszędzie: ponury normański wojownik i ponura normańska forteca. Niczym ich przodkowie, którzy podbili Normandię, i ich pobratymcy, którzy parli na Italię i Sycylię, normańscy władcy, którzy osiedlili się na pograniczu Walii – lordowie marchii, jak ich nazywano – tyranizowali i uciskali miejscową ludność. Podbijali dla własnego zysku i by zaspokoić ambicje tak charakterystyczne dla ich nacji. Mogli znaleźć tam wystarczająco dużo walki, którą tak uwielbiali, mieli dość emocji i cieszyli się większą swobodą niż baronowie w Anglii. Zdarzało się też, że jakiś lord miał lenna zarówno w Anglii, jak i na pograniczu z Walią. W tych pierwszych narzucano nań różne ograniczenia, nie mógł budować zamków zgodnie z własną wolą i musiał wypełniać obowiązki wynikające z warunków feudalnej służby. W tych drugich mógł do woli podbijać Walię i budować zamki, by utrzymać zdobyte ziemie. W ten sposób „normanizacja” była pełniejsza na pograniczu niż gdzie indziej na Wyspach Brytyjskich¹.

Mimo to nie można powiedzieć, że normańscy królowie z premedytacją wymyślili tę metodę jako najtańszy sposób podboju Walii i jednocześnie zapewnienia baronom mnóstwa walki, dzięki której byli zbyt zajęci, by się buntować. „Zwyczaj marchii”, który zezwalał lordom marchii na toczenie prywatnych wojen podług własnej woli, wyrósł raczej jako naturalna konsekwencja stanu, jaki panował po podbiciu Anglii. Żaden z monarchów nie miał dość czasu, by dokonać trwałego podboju Walii. Musieli oni organizować i zarządzać Anglią, doglądać swych posiadłości w Normandii lub Akwitanii, zaspokajać ambicje poprzez znacznie bardziej atrakcyjne krucjaty, czy tłumić powstania baronów. I tak przez ponad dwieście lat żaden król osobiście i zdecydowanie nie podjął się podporządkowania sobie Walii – aż do Edwarda I. Co prawda królewskie wyprawy były częste, jednak niekonsekwentne i rzadko udane. Jednocześnie opór Walijczyków był stopniowo osłabiany przez lordów marchii, którzy bezpośrednio czerpali zyski z walki, na co królowie raczej się zgadzali, aniżeli do tego zachęcali. Wyczerpanie sił walijskich należy przypisać wyłącznie władcom, którzy zostali pierwotnie rozmieszczeni przez Wilhelma Zdobywcę i Wilhelma II na flankach Walii, ich bezpośrednim potomkom oraz tym, którzy dzięki małżeństwom z dziedziczkami kontynuowali dzieło.

Jednak należy przy tym wyraźnie rozróżnić między majątkami normańskich najeźdźców w północnych i środkowych marchiach, a ich szczęśliwszymi towarzyszami na południu. Historia Walii do panowania Edwarda I dzieli się na dwa osobne rozdziały. Północna Walia i Południowa Walia znacząco się od siebie różniły, zarówno politycznie, jak i geograficznie, za sprawą wielkich pasm górskich w środku kraju oddzielających od siebie te dwa obszary. Książęta Gwynedd, rejonu obejmującego Snowdonię i dalsze doliny, czasami rościli sobie prawa do zwierzchnictwa nad Książętami Południowej Walii, Cardiganu i Doliny Tywi. Rzadko jednak udawali się na południe ze zbrojnymi siłami. Podobnie earlowie Chester i ich sąsiedzi mieli niewiele wspólnego z lordami marchii Glamorgan i Gwent. A ponieważ działania wojenne prowadzono niezależnie w różnych kierunkach, ich wyniki także były różne. Przez dwa stulecia normański podbój z Monmouth do Pembroke i Cardigan przebiegał miarowo i pomyślnie, biegnąc wzdłuż linii wybrzeża i w górę dolin Usk i Wye, a rejon ten pełen był normańskich zamków. Z drugiej strony poczyniono bardzo niewielkie posunięcia za ówczesne granice Cheshire i Shropshire, próby podboju wzdłuż północnego wybrzeża były niepomyślne, a pas fortec chronił zachodnie części Anglii zamiast grozić północno-wschodnim granicom Walii. Gdy Edward skierował swą uwagę ku temu obszarowi, ujrzał Południową Walię znajdującą się pod, w miarę stabilnymi, rządami lordów marchii, ale by przeprowadzić inwazję na Gwynedd, musiał rozpocząć ją z samych granic Chester.

Wilhelm I stworzył najpierw dwa hrabstwa palatynów – hrabstw, których earlowie byli w praktyce niezależnymi administratorami: Chester przeciwko Książętom Gwynedd, których władza rozciągała się od Snowdon do Flint, i Shrewsbury przeciwko Książętom Powys, którzy osiedlili się w górnym biegu rzek Severn i Dee. Oprócz tego u ujścia rzeki Clwyd, na prawym brzegu około 5 km od morza wznosił się zamek Rhuddlan. Earlowie-palatyni mieli za zadanie utrzymać granicę i zajmować tereny za nią, o ile tylko mogli. Tym sposobem Wilhelm stworzył niebezpieczny precedens. Choć jego priorytetowym celem w Anglii było uniknąć założenia potężnych feudalnych baronii, które mogłyby okazać się zbyt silne wobec Korony, to na granicy z Walią utworzył dwa takowe zagrożenia. Z tego powodu musiał uważnie dobrać tamtejszych władców. Pierwszym earlem Chester został jego bratanek, Hugh d’Avranches. Utrzymywał on w imieniu króla Rhuddlan, a połowę gminy trzymał we własnych rękach in dominio, podczas gdy jego kuzyn Robert władał drugą połową. Earlem Shrewsbury został Roger de Montgomerie, który w 1066 roku został w Normandii jako jeden z regentów. Ich osobista lojalność miała być elementem wiążącym ich z Koroną, bowiem jeśli do ziem w Normandii i Anglii dodali jeszcze podbite włości w Walii, a następnie spróbowaliby osiągnąć niezależność, uczyniliby właśnie to, czemu Wilhelm I starał się zapobiec przez całe swoje życie. Roger był wyjątkowo potężny; posiadał lenna w Normandii i Pikardii po ojcu i żonie, był earlem Arundel i Chichester w Anglii, a teraz założył nowe Montgomery w Walii ku pamięci swojego normańskiego domu. Po jego śmierci majątek został przekazany najstarszemu synowi Robertowi, a nabyte włości drugiemu synowi, Hugh.

Wiele wartościowych informacji zebranych przez Mary Bateson² pokazuje, że kilku lordów marchii współpracowało ze sobą przy „normanizacji” walijskiego pogranicza. Pewna liczba praw mieszczańskich została przeniesiona z Breteuil w Normandii do Hereford, Shrewsbury, Ludlow i innych miejsc na zachodzie Anglii; stamtąd trafiły do Rhuddlan, Montgomery, Cardiff i Haverfordwest. Niektóre materiały są bezpośrednie i niepodważalne, i pochodzą z Domesday Book; inne są pośrednie, a istnienie praw pod koniec XI wieku zostało wywnioskowane z ich obecności później. Poszczególni lordowie marchii, którzy je wprowadzali, byli ze sobą związani, a większość z nich była także krewnymi Wilhelma Zdobywcy; stąd można wydedukować, że były one wprowadzane za pozwoleniem samego króla. Pod zamkami powstawały fortyfikowane miasta, zwane Frankville, w których mieszkali Francigenae burgenses cieszący się przywilejami poddzierżawców u większego władcy. Byli to głównie normańscy śmiałkowie, których zachęcono do osiedlenia się obok istniejących angielskich osad za pomocą korzystniejszych warunków, bądź do sformowania normańskich zarodków nowych społeczności. William FritzOsbern, krewniak Wilhelma Zdobywcy, seneszal Breteuil i od niedawna earl Hereford, musiał jako pierwszy wprowadzić „prawa i zwyczaje”. Cytat z Domesday Book jest wyrazisty „leges et consuetudines quae sunt in Hereford et in Bretuill”, a więzy FritzOsberna z oboma miejscami wskazują na niego jako inicjatora. Pod panowaniem Hugh d’Avranches’a i Roberta z Rhuddlan prawa rozszerzono na Rhuddlan; pod FritzOsbernem albo, co bardziej prawdopodobne, Rogerem de Montgomerie, na Shrewsbury i Montgomery, gdzie na pewno funkcjonowały w XIII wieku; pod Rogerem de Lacy, „synem Waltera de Lacy, który był krewnym FitzOsberna”, objęto nimi Ludlow; pod Arnulfem, synem Rogera de Montgomerie, rozszerzono prawa na Haverfordwest; a pod Robertem FitzHamonem, zięciem, na Cardiff. Łączne dowody przytoczone przez Bateson są bardzo mocne, nawet jeśli związki w każdym przypadku nie mogą być bezpośrednio potwierdzone. Normańskie kolonie z własnymi prawami były tworzone w wielu istotnych punktach pogranicza. Element normański był tak cenny, bądź tak mile widziane były przepisy zawarte w „prawach z Breteuil”, że później rozpowszechniono je w wielu nowych miejscach w Walii i Irlandii tak szybko, jak postępował podbój każdego z krajów przez Normanów. Choć prawdą jest, że prawa te wprowadzono także w miejscach innych niż marchie, jednak te pozostałe tereny znajdowały się na zachodzie Anglii i były pod wpływem członków tej samej grupy rodów; na przykład Roger le Poitevin, kolejny syn Rogera de Montgomerie, wprowadził je w Preston, a krewny FitzHammona objął nimi Bideford.

Hugh z Chester, Roger i Hugh de Montgomerie oraz Rogert z Rhuddlan mieli swój wkład w zadanie podboju Walii, które zostało im przydzielone. Sukces wydawał się pewny i nawet czasowo udało się zając wyspę Anglesey. Jednak później Walijczycy stali się aktywniejsi i z pomocą Wikingów odbili wyspę. Hugh de Montgomerie został trafiony strzałą w oko, „jakby płacił główszczyznę za zmarłego króla Anglii”³. Jego śmierć była bardzo istotna. Nie tylko Walijczycy zatrzymali normańskie natarcie, ale też hrabstwo palatyna Shrewsbury po stracie władcy zostało przejęte przez jego starszego brata Roberta. Konieczne są przeprosiny za przedstawianie tak dobrze znanej postaci, jednak warto omówić jego pozycję. Po objęciu urzędu Hugh, Robert kontrolował zasoby hrabstwa palatyna, lenna w Sussex, włości earla Arundel, ziemie ojca i matki po drugiej stronie Kanału oraz posiadłości żony w Ponthieu; znany jest jako Robert de Bellême od nazwy hrabstwa, które odziedziczył jako pierwsze po matce⁴. Działał zgodnie z pokusami wynikającymi z jego majątku i wpływów. Widząc szansę w słabości Henryka I zaraz po objęciu tronu, Robert starał się grać rolę niezależnego barona, jednak niespodziewanie został pokonany i wyparty z Anglii. Był to krytyczny moment w historii walijskich marchii. Henryk działał energicznie. Nie wystarczyło mu rozgromienie Roberta, więc pokonał także jego brata, Arnulfa de Montgomery, który zajmował Cardigan, albowiem konieczne było wyplenienie rodziny, która odważyła się dyktować warunki królowi Anglii. Montgomery zostało zamkiem królewskim; Shrewsbury przestało być hrabstwem palatyna i zostało przyłączone do Staffordshire jako zwyczajne hrabstwo pod tym samym szeryfem. I tak z jednej strony zniszczona została siła, która mogła być bastionem chroniącym przed Walijczykami z Powys i bazą do stopniowego podboju centralnej Walii; ale z drugiej strony udaremniono poważną próbę wykorzystania szczególnej pozycji earla-palatyna do zastraszenia Korony angielskiej. Żadna rodzina nie odważyła się zająć wakatu. Fitzalanowie uzyskali ziemie Clun na południowym zachodzie Shropshire i północnym zachodzie Oswestry, a po pewnym czasie otrzymali tytuł i ziemie earla Arundel; jednak pełnili służbę rycerską i musieli przestrzegać zwyczajowych ograniczeń feudalnych. Mortimerowie stali się istotną rodziną w środkowej marchii; Ralph, założyciel rodu, był jednocześnie dzierżawcą pod Robertem de Bellême i pod królem. Jednak z zasady byli oni lojalni albo ostrożni i nie starali się uniezależnić.

Earlowie Chester, drugiego z hrabstw palatynów, byli lojalni; a przynajmniej nie występowali w opozycji wobec Korony. Musieli być zaangażowani w ciągłe walki z Walijczykami. Jednakże władcy Gwynedd, gdy tylko odzyskali Anglesey, stali się bardziej potężni od Normanów z marchii. Rhuddlan czasami było w rękach najeźdźców, ale równie często było zdobywane lub niszczone przez Walijczyków. Diganwy, na prawym brzegu ujścia Conwy (niegdyś znanej jako Conway), równie często przechodziło z rąk do rąk. Ani Rhuddlan, ani Diganwy nie było centrum stopniowego podboju czy normanizacji. „Cztery Cantredy⁵”, region położony między Conwy i Dee, czyli między Gwynedd a Chester, był często polem bitwy między Walijczykami a Normanami; choć został mocno osłabiony przez Edwarda I, to nadal w głębi były to tereny walijskie.

Na zachodzie znajdowała się linia normańskich zamków tworząca swego rodzaju wysuniętą barierę przed Chester i Shrewsbury. Należały doń Mold, Hawarden, Oswestry, Caurs, Bishop’s Castle, Ludlow i, oczywiście, Montgomery. Jednakże, jak zasugerowano wcześniej, tworzyły one raczej pas fortyfikacji chroniący zachodnią granicę Anglii niż zespół twierdz, z których postępowało stopniowe zajmowanie Czterech Cantredów bądź Powys przez wpływy normańskie. W wyniku tego zachodnie części ówczesnych hrabstw Cheshire i Shropshire były pod kontrolą, a ich mieszkańcy, w dużej mierze Walijczycy, przyjęli anglo-normański system rządów, aż w końcu powstała wyraźna linia demarkacyjna między Anglią a Walią. Jednakże poza nią nie zdobyto znacznych wpływów. Powodem tego był najpewniej powstrzymanie Roberta de Bellême przez Henryka I. Korona otrzymała lekcję i nie mogła pozwolić żadnemu innemu rodowi uzyskać podobny stopień niezależności. Tam, gdzie brakowało zachęty do prywatnego podejmowania ryzyka, nie było licznych wtargnięć normańskich śmiałków w głąb Walii. Jedynym wyjątkiem była działalność Mortimerów, którzy podbili górny bieg Severn.

Nieudany podbój wzdłuż wybrzeża, a więc i w górę Clwyd i Conway, można wytłumaczyć także ukształtowaniem terenu. Jest tam cienki pas między morzem a górami, a te z kolei pokryte były gęstymi lasami. Walijczycy mieli osłonę blisko flanek sił najeźdźców. Nie potrafiąc utrzymać się na tym wąskim pasie, Normanowie nie mieli żadnego ośrodka, z którego mogliby posuwać się w głąb kraju w górę rzek. Nie do pomyślenia było próbować bez odpowiedniego transportu przekroczyć działy wodne, by móc podbijać w dół rzek. Wreszcie Chester nie było dobrą bazą morską. Gdy weźmiemy pod uwagę, jakie przeszkody pokonał Edward I, jak dysponując organizacyjnym geniuszem i wielkimi zasobami z wielkim trudem udało mu się wyciąć drogę do Walii, rąbiąc ścieżki przez lasy i utrzymując morską linię komunikacyjną dzięki statkom z Kent i Sussex, możemy zrozumieć, jak przed jego panowaniem naturalne przeszkody uniemożliwiały inwazję.

Niektórzy królowie, jak Henryk II i Jan bez Ziemi, często atakowali dużymi siłami wprost na Snowdon, jednak te królewskie wyprawy kończyły się całkowitymi porażkami. Biorące w nich udział armie składały się z wasalów Korony lub najemników. Niezależnie od tego, były niezgrabne i niedopasowane do inwazji na górzyste tereny bronione przez czynny naród patriotów. Raz po raz udawało się przebić daleko na zachód. Walijczycy kryli się wtedy w naturalnej fortecy, jaką jest Snowdon, ograniczali do walki partyzanckiej i polegali na deszczach i trudnościach wynikających z ukształtowania ich kraju. Łatwo było im ponownie zająć tereny, które wcześniej tymczasowo opuścili, bowiem prędzej czy później ciężkie kolumny najeźdźców, wyczerpane złą pogodą i nie przynoszącym zysku marszem przez leśne bezdroża, musiały się wycofać. Gdyby ci królowie mogli poświęcić kilka lat na podbój, bez przeszkód w postaci wojen domowych czy kłopotów w posiadłościach we Francji, mogliby powoli podbić Walię konsekwentnie nacierając i budując na każdym kroku zamki jako solidne ośrodki do dalszych posunięć. Gwałtowne ataki w kierunku gór były proszeniem się o klęskę. W ten sposób dochodzimy do wcześniejszej dyskusji. Królewskie wyprawy na północną Walię kończyły się porażkami, ponieważ droga podboju nie była wcześniej dostatecznie przygotowana. Opór nie był wystarczająco osłabiony przez nieustającą walkę z samowystarczalnymi lordami marchii, zachęcanymi do walki i zatrzymania tego, co podbili. Nie było dokładnie przygotowanego „miejsca startu”, z którego królewskie armie mogły dokończyć dzieła przez podbój, a naturalne przeszkody wciąż uniemożliwiały inwazję.

Dlatego doszło do sytuacji, w której wrogiem Walijczyków z Gwynedd był król Anglii i earl Chester, którego bez obaw można nazwać reprezentantem Korony. Nie musieli się za to obawiać lordów marchii wciąż prących naprzód, walczących o nowe ziemie, budujących kolejne zamki i będących po części przeciw Walijczykom, a po części działającym wbrew samemu monarsze. Książęta Walii i królowie Anglii stali naprzeciw siebie. I książęta nie dawali za wygraną, bowiem królewskie wyprawy były niekonsekwentne. Co pewien czas domagano się hołdu i był on składany, jednak te gesty nikogo nie wprowadzały w błąd: w praktyce Gwynedd było wolne. Co więcej, Gwynedd było jedynym możliwym centrum walijskiej jedności. Wielka górska forteca Snowdon zdawała się być nie do zdobycia, a gdzie była siła, było i poczucie zjednoczenia. Książęta Gwynedd byli nawet nazywani książętami Walii. W praktyce związki między Walijczykami były równie luźne, co między klanami szkockich Highlands: walczyli zarówno między sobą, jak i z Anglikami. Jednakże na północy było mniej niezgody niż na południu z tej prostej przyczyny, że książęta byli potężnymi ludźmi z potężnym krajem za sobą. Nie było żadnej sprawy państwowej Walii, lecz sprawa Gwynedd niemalże urosła do tej rangi. Llewelyn Wielki i jego wnuk, Llewelyn Ostatni, przeciwnik Edwarda I, byli obrońcami narodu, kosztem kontrolowania innych Walijczyków, w tym także członków własnej rodziny. Jednakże pomimo swojej siły brakowało im wytrwałości Roberta I Bruce’a. Dodajmy też, że, niczym Robert I, odnosili sukcesy proporcjonalnie do poziomu sprzeciwu angielskich baronów wobec króla Anglii. Llewelynowie i Robert I byli najsilniejsi wtedy, gdy w Anglii trwała wojna domowa lub zacięty spór na granicy zbrojnego starcia.

Zwracając uwagę na Południową Walię widzimy niemalże inny kraj. Góry, w których centrum znajduje się Cader Idris, oraz leżący poniżej Plynlimon, tworzą znaczną barierę w przewężeniu Walii, a hrabstwo Merioneth, sądząc po licznych różnych wojnach, było słabo zaludnione. Obok ziemie Powys, w dolinie górnej części rzeki Severn, były oddzielone od Wye przez dział wodny, wydłużający barierę na wschód. W wyraźnym rejonie na południe od gór przebieg ekspansji normańskich najeźdźców na tamtejszych terenach zależał od warunków terenowych. Od ujścia Severn wzdłuż wybrzeża biegła stara rzymska droga, a do wejścia w głąb kraju zachęcały cztery doliny rzeczne: Wye, Usk, Taff i Towy. Na tych liniach wznosiły się normańskie zamki, które górowały nad wybrzeżem, przełęczami górskimi, bądź rzekami i były solidnymi centrami władzy, o które rozbijały się dzikie ataki walijskich powstańców. Tym sposobem lordowie marchii odnieśli sukces w warunkach, których brakowało ich towarzyszom na północy; posiadali bowiem dobrą trasę morską oraz nadbrzeżną drogę, silne ośrodki w Gloucestershire i Herefordshire, a także poważną przewagę podróżowania w górę rzeki.

Za czasów Edwarda Wyznawcy założono w Hereford normańską kolonię, a za Wilhelma Zdobywcy osiedlił się tam William FritzOsbern, który jako pierwszy wprowadził „prawa z Breteuil”. Walki trwały nieustannie. Marchia powstała w Hereford, a sto lat później, w wykazie finansów Henryka II, oficjalny tytuł hrabstwa brzmi „Herefordshire w Walii”. Jednak pierwszą systematyczną inwazję na dużą skalę przeprowadzono za panowania Wilhelma II. Legenda głosi, że złożył on jasną ofertę swojemu faworytowi, Robertowi FitzHamonowi, oraz dwunastu towarzyszom, by ci podbili ziemie Morgana; co zdobyli mieczem, mogli mieczem utrzymać. Jednak historia ta jest problematyczna. Legendy mają to do siebie, że tworzą powody dla wytłumaczenia istniejących okoliczności. Lepiej byłoby uznać, że wojna za Wilhelma II „nie była zwyczajnym przedsięwzięciem pojedynczych wodzów, lecz regularnym konfliktem prowadzonym w imię królestwa”⁶. Jednakże jeśli wyprawa do Glamorgan była kierowana przez Wilhelma II, zostawił on nową grupę lordów marchii, którzy dokończyli zadanie zajmowania terenów kontynuując wojnę we własnym imieniu i dla własnych korzyści. Tak oto spontanicznie powstał „zwyczaj marchii”, który przetrwał aż do czasów Edwarda I i miał większy wpływ na południową marchię, a wręcz istniał wyłącznie tam. Zwyczaj polegał na prowadzeniu walki i zajmowaniu terenów bez ograniczeń ze strony Korony angielskiej; nie uwzględniał możliwości składania apelacji przez dzierżawców tamtejszych władców do króla Anglii jako suzerena. Odrzucając pomysł, że Wilhelm II stworzył ten zwyczaj ab initio przez umowę z FritzHamonem, możemy dostrzec, jak tradycja ta powstała spontanicznie, gdy FritzHamon, jego towarzysze i ich potomkowie byli władcami. Jednak Korona cały czas cieszyła się jednym prawem. Jeśli lord marchii stracił swoje ziemie w wyniku udanego powstania walijskiego i siły królewskie zostały wezwane do ponownego ich podbicia, tak odzyskane tereny stawały się posiadłościami Korony.

Przejdźmy do omówienia najważniejszych z wczesnych grup Normanów w Południowej Walii. Robert FitzHamon osiedlił się w dole rzeki Usk i na zachód od Glamorgan; był władcą włości Gloucester, a jego córka i jedyna spadkobierczyni poślubiła Roberta, nieślubnego syna Henryka I, który uczynił go earlem Gloucester. Ta więź między hrabiostwem a władzą większej marchii zdaje się tłumaczyć, dlaczego Glamorgan nigdy nie zostało nazwane hrabstwem palatyna⁷. Bernard de Neufmarché, albo z Newmarch, uderzył w górę Usk na Brecknock, gdzie zginął ostatni „król” Południowej Walii, Rhys ap Tewdwr. William de Londres zajmował wybrzeże Carmarthen u ujścia Towy, gdzie Kidwelly stało się istotną fortecą. Arnulf de Montgomery osiedlił się w Pembroke. Pierwsza zmiana w tym układzie została poczyniona przez Henryka I, który po zniszczeniu Roberta de Bellême doprowadził do upadku także Arnulfa, jego młodszego brata. Jednakże usunięcie niebezpiecznej rodziny nie zniosło zwyczaju marchii. Na wolne miejsce monarcha wezwał reprezentanta znanego rodu: Gilberta FitzRicharda de Clare, „przyjaciela króla i honorowego człowieka we wszystkich jego czynach”⁸. „Król rzekł do niego: ‘Wciąż liczyłeś na kawałek ziemi Bretonów ode mnie, dam ci teraz ziemie Cadwgana, syna Bleddyna; idź i posiądź je’”. Clare wkroczył do Cardigan i Pembroke i zbudował tam zamki. Historia ta pokazuje, że baron nie mógł rozpocząć podboju marchii bez królewskiego pozwolenia, ale gdy już je otrzymał, miał wolną rękę. Umieszczając w Walii silnego człowieka, który był jednocześnie osobiście powiązany z monarchą, Henryk I nie przewidział, jak potężna może się stać ta rodzina. Ponadto sprowadził do Pembrok flamandzkich kolonistów, którzy utworzyli słynną „małą Anglię za Walią”. Byli oni lojalni Koronie i wrodzy Walijczykom. Pembroke stało się w praktyce, hrabstwem palatyna i było też tak nazywane⁹; jego władcy, czy to z domów Clare, Valance czy Hastings, byli uznawani za earlów.

Ród Clare wywodził się od Richarda, krewnego Wilhelma Zdobywcy, który walczył pod Hastings i otrzymał majątki Clare w Suffolk i Tunbridge w Kent. Jego synem był Gilbert, którego Henryk I wprowadził do Cardigan. Młodszy syn, Walter, osiedlił się w Monmouth nad rzeką Wye i zasłynął jako założyciel opactwa Tintern. Gilbert miał dwóch synów, z których wywodziły się dwie gałęzie wielkich wojowników. Starsza linia otrzymała nowy tytuł, hrabiostwo Hertford, zatrzymując jednocześnie majątki Clare i Tunbridge; oprócz tego przez około sto lat byli z tytułu władcami Cardigan. Utracili Cardigan, a Pembroke było we władaniu młodszej gałęzi rodziny, niemniej starsza otrzymała znacznie więcej, niż straciła, gdy małżeństwo ze spadkobierczynią rodziny FitzHamonów dało im znacznie cenniejszą marchię Glamorgan wraz z hrabiostwem Gloucester. Potęgę tej gałęzi rodziny można oszacować po tym, że byli oni zobowiązani dostarczyć 400 rycerzy z majątków Gloucester i Clare, a oprócz tego byli w praktyce niezależnymi książętami w Glamorgan. Dzięki temu mogli utrzymywać i wzmacniać zwyczaj marchii bardziej, niż kiedykolwiek odważyli się na to FitzHamonowie. Nie jest przesadnym stwierdzenie, że w XIII wieku dwaj Clare’owie, Richard i Gilbert, obaj kolejno będący earlami Gloucester, utrzymywali balans między siłami króla i frakcji Szymona de Montfort. Na postępowanie tegoż Gilberta należy zwracać uwagę omawiając każdy etap wojen Edwarda I, gdyż jako władca Morgan, bardziej niż jako earl Gloucester i Hetford, sprawiał on problemy zarówno Szymonowi, jak i Edwardowi. Szkicując historię Clare’ów aż do okresu, gdy byli oni nie tylko potężni, ale też stanowili poważną przeszkodę dla działań Korony, widzimy jak rozrastał się zwyczaj marchii. Gdy spojrzeć na pierwszego Gilberta i jego przeniesienie do Cardigan, nie można przewidzieć, że zwyczaj okaże się tak niebezpieczny dla Korony. W innym przypadku Henryk I, niszcząc siły Arnulfa de Montgomery, pokonałby także i pozostałych lordów marchii. Jako że zwyczaj nie został stworzony ab initio przez Wilhelma II, nie wydawał się podejrzany Henrykowi I i pozwalał rosnąć w siłę, o ile wzrost był powolny. To właśnie w Glamorgan, gdzie wprowadził go FitzHamon, zwyczaj marchii był najmocniej zakorzeniony, a troska ze strony Clare’ów umocniła go. Glamorgan, „hrabstwo palatyna bez tej nazwy”, stało się księstwem; earlowie mieli własnych szeryfów, kancelarię, wielką pieczęć, sądy, iura regalia i tak dalej; ich wasale byli im winni niemalże czterdziestu rycerzy, lecz władcy nie musieli przysyłać Koronie żadnych rycerzy poza tymi, których byli winni za lenna w Anglii – choć to może oznaczać, że Glamorgan zostało włączone w majątek Gloucester, jeśli chodzi o służbę feudalną. Wreszcie dzierżawcy podlegający władcom Glamorgan nie mogli wnosić apelacji przeciwko nim do króla Anglii¹⁰. Sąsiednie marchie rościły sobie podobne prawa, więc gdy Edward I zdecydował się usunąć zwyczaj, wszyscy lordowie marchii sprzeciwiali się tej ingerencji. Zwyczaj, który urósł do tak znacznej pozycji przez ostatnie dwieście lat, uznawany był za wrodzony przywilej.

Młodsza gałąź rodziny Clare’ów zaczęła się od kolejnego Gilberta, który był spadkobiercą swojego wuja Waltera. Był on earlem Pembroke i Strigul, a jego ziemie obejmowały brzegi rzeki Wye, gdzie znajdował się zamek Chepstow lub Strigul¹¹, oraz dzielnicę Netherwent, czyli dolne Gwent, i rozciągały się na zachód w kierunku rzeki Usk. Oprócz tego w jego posiadaniu znajdowała się większa część współczesnego Pembrokeshire. Jego syn Richard Strongbow zasłynął podczas podboju Irlandii. W ten sposób obie gałęzie rodu posiadały łącznie większość istotnych nadmorskich części marchii. Netherwent i Strigul, hrabiostwo Pembroke i nowe lenna w Irlandii zostały przeniesione na sławnego Wilhelma Marshala przez jego małżeństwo z córką Strongbowa. Trudno nie wspomnieć o ustaleniach J. Horace’a Rounda, wedle których ani Gilbert, ani Richard de Clare nie sprawowali stanowiska Lorda Marszałka.

Kolejną rodziną, która urosła w siłę na południowo-zachodniej marchii dziedzicząc przez małżeństwo ziemie jednego z towarzyszy FitzHamona, byli Braose. Ich ojczyzna leżała w Normandii, a głównym angielskim lennem było Bramber w Sussex. William de Braose ożenił się z wnuczką i spadkobierczynią Bernarda de Neufmarché, otrzymując w ten sposób Brecknock w górnym biegu Usk, a u dołu tejże rzeki także Overwent, czyli górne Gwent. Centrum jego władzy był zamek Abergravenny. Jego wpływy rozciągały się na całą północną część Monmouth, podczas gdy Clare’owie byli w posiadaniu wybrzeża. Ród Braose stoczył wiele ciężkich walk by podporządkować sobie Walijczyków z Gwent; starcia te odznaczały się wyjątkowo niegodziwą bezwzględnością. Wszyscy Walijczycy byli pełni werwy i burzliwi, nienawidzili ograniczeń i poświęcili się nieregularnym działaniom wojennym, które pełne były niespodzianek, a nawet zdrad ukrywanych pod patriotyzmem i przez niego aprobowanym; walki wybuchały co i rusz w nowych miejscach. Jednakże lud Gwent zwrócił na siebie uwagę wielkiego autorytetu, Geralda z Walii. Tamtejsi mieszkańcy byli biegli w posługiwaniu się długim łukiem, dzięki czemu zasłużyli sobie na miejsce w historii wojskowości, bowiem to od nich i ich sąsiadów Anglicy uczyli się użycia tej broni i w końcu uczynili z niej najważniejszy angielski oręż. Z biegiem czasu władcy Braose osłabili i spacyfikowali mieszkańców Gwent, a także podbili ziemie aż do Builth w górnym biegu Wye, dosięgając Mortimerów w środkowej marchii i tworząc połączenie między południem a północą.

Wielki kronikarz, godny nazwy historyka, opisał tamtejszy stan rzeczy w drugiej połowie XII wieku. Giraldus Cambriensis, zwany Geraldem z Walii bądź Geraldem de Barri, był wnukiem Geralda, konstabla Pembroke, i księżniczki Nest¹². Był żarliwym klerykiem i archidiakonem Brecknock; spędził swoje życie pełen próżnych nadziei na awans, marząc o zostaniu biskupem St David’s i ujrzeniu Kościoła Walii niezależnego od biskupstwa w Canterbury. Jednakże choć jego mieszane pochodzenie odpowiadało za jego anormalną pozycję w Kościele, pozwalało mu też dostrzec obie strony w sprawach politycznych: potęgę i awanturniczy duch Anglo-Normanów oraz miłość do wolności południowych Walijczyków. Normański element w jego krwi sprawiał, że Gerald podziwiał idee rycerskości i podboju, zaś walijska część w nie mniejszym stopniu sprawiała, że sympatyzował z ideą niepodległości. Jego krewni brali udział w prowadzonym z Walii podboju Irlandii; i choć nie należy dosłownie odczytywać jego opisów bitew i czerpać z nich faktów, to z drugiej strony miał on świetny wgląd we współczesne mu sprawy wojskowe. Obrazowo opisał sposób walki Walijczyków, przewagę aktywnej piechoty operującej w luźnej formacji i mogącej w razie potrzeby poruszać się konno, ich zdolności w działaniach nieregularnych, ich walki zaczepne i ataki z zaskoczenia, wreszcie lekki ekwipunek składający się z włóczni, łuków, hełmów i puklerzy. W polu z zapałem przystępowali oni do dzikich, pełnych impetu szarży, których energia wyczerpywała się, jeśli napotkały zdecydowany opór, lecz błyskawiczne odwroty w góry i niesamowita szybkość ich ruchów czyniły dokładny podbój bardzo trudnym. Dzięki Geraldowi otrzymujemy cenny obraz łuczników z Gwent z ich „łukami wykonanymi z dzikiego wiązu, niewygładzonymi i grubiańskimi, dostosowanymi nie tylko do wystrzelenia strzały na wielki dystans, ale i zadawania bardzo poważnych ran na bliskim zasięgu”¹³. Łucznicy potrafili swoimi strzałami przebić dębową bramę grubości dłoni, a także przestrzelić poły koszulki kolczej rycerza, jego kolcze spodnie i siodło aż do boku konia; a jeśli rycerz obrócił się, kolejna strzała przybijała jego drugą nogę do boku wierzchowca. Tych zdumiewających wyczynów dokonano pod lub w pobliżu zamku Abergavenny w starciu przeciwko władcom Braose. By sprostać takiemu przeciwnikowi, Anglo-Normanowie utrzymywali zamki i wciąż sprowadzali posiłki w postaci najemników. Wszystko zależało od pieniędzy, z jedną stroną walczącą o zdobycze i ziemię, a drugą o wolność. Jednak kolejne grupy najemników wciąż nadchodziły, a śmierć każdego Walijczyka oznaczała zmniejszenie lokalnej populacji. Zbrojny jeździec walczący w stylu normańskim, „stylu galijskim”, jak nazywa go Gerald, był tak naprawdę zbyt ciężko uzbrojony¹⁴. Potrafił co prawda stawić czoła typowej walijskiej szarży, ale na dokładny podbój Walii istniała tylko jedna pewna metoda. Trzeba było wykorzystać walijskich „sojuszników”, wkładając współczesny termin w usta Geralda; po trudnym podboju jednego rejonu, dokonanemu z pomocą czasu, podbici Walijczycy musieli być zwróceni przeciwko nadal niepodległym pobratymcom.

Znając dalsze wydarzenia, możemy powiedzieć, że rada Geralda została wprowadzona w życie. Wśród południowych Walijczyków tak bardzo brakowało jedności, że każdy kolejny rejon był po kolei podbijany bez większej pomocy z zewnątrz. Przychylni najeźdźcom Walijczycy nie tylko byli zatrudniani przez Anglo-Normanów, leczy byli ich najcenniejszymi sprzymierzeńcami. Do połowy XIII wieku niektóre marchie zostały znacznie osłabione. Później całe Monmouth, zarówno Overwent, jak i Netherwent, Glamorgan, Gower, Kidwelly, Llanstephan i Pembroke wysyłały do armii Edwarda I ludzi, dla których walka pod sztandarami lokalnych władców była czymś naturalnym i którzy świetnie się bili. Jak można się spodziewać, mieszkańcy Gwent, którzy byli najzajadlejszymi wrogami rodu Braose, byli wśród najlepszych spośród sprzymierzeńców Edwarda. Wiele wskazuje na to, że uznawano ich za najlepszych spośród piechoty z Południowej Walii. Podobna sytuacja miała miejsce z Sikhami, którzy w Indiach sprawiali Brytyjczykom największe problemy, lecz od tego czasu stali się ich najlepszymi żołnierzami. Z drugiej strony Walijczycy z górnych biegów rzek Wye i Usk, oraz z Builth i Brecknock, będący w głębi lądu i w bardziej górzystej części kraju, nie byli tak bardzo osłabieni i przy każdej okazji wzniecali bunty przeciwko Edwardowi I i swoim lordom marchii. Dolina Towy, wewnętrzne części obecnego Carmarthenshire i Cardiganshire wzdłuż zachodniego działu wodny, nie zostały podbite. Te tereny czasami uznawały zwierzchnictwo Korony, ale nigdy nie zostały formalnie zamienione w marchie.

Od Geralda otrzymujemy jeszcze jedną wskazówkę. Wychwalając łucznictwo na południu, a zwłaszcza w Gwent i Morgan, przeciwstawia mu zbrojnych we włócznie Walijczyków ze Snowdon oraz Merioneth¹⁵. Podczas wojny domowej w kampanii w Eversham, a także w regularnych wojnach Edwarda I przeciw Walii, łucznicy z południa byli głównie sojusznikami Edwarda, a ludzie Llewelyna walczyli włóczniami. Wyjątek stanowi kampania 1294 roku, ale wtedy ludzie z Morgan, a prawdopodobnie także mieszkańcy Gwent, zbuntowali się przeciw swoim lordom marchii, a nie przeciwko królowi.

Wracając do XII wieku, najazd na Irlandię stanowi świetną lekcję poglądową na temat zasobów wojskowych marchii. Entuzjazm Geralda wywołały dokonania tylko tych dwóch grup, z którymi był spokrewniony: normańskich awanturników i piechurów z Południowej Walii. Księżniczka Nest była córką Rhysa zabitego przez Bernarda z Newmarch, siostrą Gruffudda i ciotką kolejnego Rhysa, którzy z kolei byli książętami¹⁶. Prawowici potomkowie Nesty i Geralda z Pembroke byli najbliższymi krewnymi Giraldiusa, a jej nieślubni potomkowie brali udział w inwazji. Pierwsze siły, które popłynęły na Irlandię na trzech statkach pod dowództwem Roberta FritzStephena, członka tej drugiej grupy, były złożone z 90 zbrojnych i 300 pieszych łuczników – „kwiatu młodzieży z Walii”¹⁷. W skład kolejnych oddziałów wchodziło „wielu” łuczników, stu, siedemdziesięciu. W końcu Richard de Clare, Strongbow, zabrał ze sobą ponad 200 jeźdźców i 1000 pieszych, których rekrutował idąc wzdłuż nadbrzeżnej drogi z Chepstow¹⁸. Połączenie ciężkich anglo-normańskich jeźdźców z doborowymi walijskimi łucznikami było siłą nie do pokonania. Gerald napisał: „Jeśli Irlandia ma być dalej podbita, powinno się zastosować tam tę samą taktykę, co w Walii: budować zamki w ośrodkach w pełni okupowanych, a w polu zawsze łączyć kopie z łukami”. Semper arcarii militaribus turmis mixtim adiiciantur. Sekret ten stał nie tylko za krótkotrwałymi triumfami w Irlandii: Edward I i Edward II doprowadzili tę taktykę do perfekcji podczas wojen w Walii – bowiem dwukrotnie mieszkańcy Snowdon zostali pokonani w walnych bitwach, pod Orewyn Bridge i w pobliżu Conwy, nim łucznicy połączyli się z jazdą – i podczas kampanii w Szkocji pod Falkirk i Halidon Hill, a ostatecznie użyto jej we Francji. Duma Geralda z jego pobratymców była uzasadniona sukcesami Anglików, którzy nauczyli się od nich łucznictwa i taktyk odpowiednich dla łuczników.

Sukcesy w Irlandii nauczyły Henryka II upewniać się, że prawa Korony nie są w niebezpieczeństwie. Był mocno zdeterminowany, by zmusić najeźdźców do uznania jego zwierzchnictwa, co podpowiadała mu intuicja. Strongbow i jego sojusznicy pochodzili z kraju, gdzie zwyczaj marchii kwestionował prawo Korony do ingerowania w sprawy wewnątrz granic marchii, a nie można było pozwolić, by ci sami ludzie byli na wpół niezależni zarówno w Walii, jak i w Irlandii. Henryk, jak już omówiliśmy, nie doprowadził do żadnych trwałych podbojów w północnej Walii, został stamtąd dwukrotnie wyparty i wystarczyło mu otrzymać symboliczny hołd, który jedynie oszczędził mu hańby przyznania się do porażki¹⁹. Jednakże na południu przyjął hołd lenny Rhysa, którego uczynił królewskim justycjariuszem. O choćby pozornej lojalności Rhysa świadczy to, że wysyłał on wojska do Anglii, by pomóc królowi. Być może w panowaniu Henryka II mocniej widać coś, o czym trudno nie myśleć przy innych okazjach, a mianowicie to, że władza królewska nie jest tak wroga Południowej Walii, jak książętom Snowdon. Tam, gdzie lordowie marchii są silni, Korona jest swego rodzaju władzą kontrolną, zazdrosną o niezależność tamtejszych władców, ale niezbyt surową wobec Walijczyków, którzy akceptują jej zwierzchnictwo; lecz gdzie na granicy nie ma żadnej władzy zdolnej podbić północną Walię we własnymi imieniu, tam Korona jest bezpośrednim wrogiem.

Wojny domowe za Jana bez Ziemi i Henryka III znacznie zmieniły stan rzeczy w Walii²⁰. Llewelyn Wielki wykorzystał moment, gdy Anglia była osłabiona i podzielona, i jego małżeństwo z córką króla Jana I nie stało mu na drodze. Jego potęgę odczuto aż w Pembroke i Glamorgan. Stał się nowym przeciwnikiem rodziny Braose, która była przecież przyzwyczajona do walki z najbliższymi sąsiadami, i nowością było to, że książę Snowdon wziął w niewolę Williama de Braose, lorda Brecknock i Abergavenny. Jednak w poczynaniach Llewelyna było coś nielogicznego. Był sojusznikiem baronów walczących z Koroną w trakcie rewolty, która zaowocowała wydaniem Wielkiej Karty Swobód, jednak zaatakowana przez niego rodzina Braose zawzięcie sprzeciwiała się Janowi I. Choć wspieranie jednej z angielskich frakcji było dla niego korzystne, tak naprawdę był przeciwnikiem wszystkich Anglików. U patrioty taki brak konsekwencji w działaniach nie jest wadą, a wręcz musi występować. Llewelyn poważnie nadszarpnął angielskie wpływy w Walii i zatrzymał podbój. Stworzył poczucie narodowej wspólnoty, które wcześniej było nieobecne, i choć niektóre z jego rajdów na Południową Walię nie przyniosły trwałych efektów, udało mu się stworzyć tradycję walijskiej jedności, którą później podjął jego wnuk. Narodowy bohater nierzadko robi więcej dla przyszłości niż teraźniejszości. Podobne przypadki można dostrzec w Szkocji w XVII i XVIII wieku, gdzie kolejne pokolenia stworzyły narodowych bohaterów z Johna Grahama i Karola Stuarta, którzy w czasie swojego życia mieli zaledwie garstkę oddanych klanów i nigdy nie doprowadzili do unii Highlands z Lowlands. Llewelyn zrobił więcej dla Walii, niż oni dla Szkocji, i naprawdę stworzył interes narodowy pomagając Walijczykom z południa. Kilkukrotnie zburzył, częściowo lub w całości, zamki Caerlon, Abergavenny, Carmarthen i Kidwelly, walczył z Flamandami i palił Haveford. Na północy zniszczył Diganwy oraz Rhuddlan i wyparł króla Jana I; gdy Ranulph, ostatni z wielkich earlów Chester, odbudował te zamki, Llewelyn ponownie zburzył je w 1213 roku, gdy problemy w Anglii zbliżały się do krytycznego momentu, i, jak można się było spodziewać, reakcja Walijczyków była bardziej wyraźna. Później wkroczył nawet do Shrewsbury i spalił Oswestry. A że orędownik narodu musi czasem walczyć z pobratymcami, których sprzeciw grozi zniszczeniem jedności, Llewelyn często walczył przeciwko Gwenwynwynowi, władcy Powys, tym samym pchając część Walijczyków do sojuszu z Anglią. Llewelyn Wielki zmarł w 1240 roku.

W tym momencie warto dokonać kolejnego przeglądu ówczesnej sytuacji w marchii. Starsza gałąź rodziny Claer wciąż, pomimo ataków Llewelyna Wielkiego, była potężną siłą w Glamorgan i była zdeterminowana bronić swoich praw. Ziemie młodszej gałęzi rodu zostały przekazane Wilhelmowi Marshalowi przez małżeństwo z córką Strongbowa, a następnie, w wyniku ciągu tragicznych wydarzeń, w których zginęli wszyscy jego synowie, włości trafiły do kilku spadkobierczyń. Najstarsza córka Wilhelma, Matilda, wyszła za Hugh le Bigod, earla Norfolk, i tym sposobem w 1246 roku przekazała swojemu synowi ziemie Netherwent, zamek Strigul, tj. Chepstow, i dziedziczny urząd Lorda Marszałka. Kolejna córka, Isabella, wyszła za swojego kuzyna, Gilberta de Clare, pierwszego earla Gloucester z tej rodziny; jej syn otrzymał duże włości w Irlandii oraz marchię Usk między Glamorgan i Strigul. Eva, żona Williama de Braose, którego Llewelyn kazał stracić, przekazała swoim córkom ziemie Marshalów, które tworzyły trójkąt między Cardigan, Haverford i Carmarthen. Wreszcie William de Valence, brat przyrodni Henryka III, otrzymał przez swoją żonę Joan, wnuczkę Marshala, większą część ziem Pembrok i ostatecznie także tytuł earla. W wykazie finansów widnieje informacja, że należność, której od rodziny żądała Korona, wynosiła jakieś 1096 funtów i była rozłożona na równe części²¹. Norfolk miało być odpowiedzialne za jedną piątą, Gloucester także, trzej spadkobiercy Braose’ów za jedną piętnastą każdy, Valence za jedną piątą, a różni baronowie, których związek z majątkiem jest zbyt skomplikowany, by go tu przytaczać, za różne ułamki. Ponadto Korona domagała się pewnej części starych ziem Marshali, bowiem Llewelyn Wielki, w trakcie swoich wojen, okupował niektóre tereny, a później władza królewska rościła sobie prawa zgodnie ze zwyczajem ponownego podboju.

Podział ziem Marshali był związany z podziałem majątków Braose’ów. Nie tylko Brecknock, Builth i Overwent, ale i Haverford, St. Clears i Cilgeran musiały być rozdzielone między spadkobierczynie po śmierci Williama de Braose z rąk Llewelyna. Jego ziemie odziedziczyły trzy córki, jedynie marchia Gower trafiła do ich kuzyna Williama²². Eva wniosła Overwent, majątek Abergavenny, marchię Cilgeran i Emlyn w pobliżu Cardigan do rodu Cantilupe; przez jej córkę ziemie trafiły do Henry’ego de Hastings. Matilda wyszła za Rogera de Mortimer z Wigmore, który tym sposobem dodał Builth w górnym biegu Wye i St Clears na zachód od Carmarthen do swoich licznych posiadłości w Anglii i swojej marchii w górnym biegu Severn, tym samym stając się potężniejszy od przeciętnych lordów marchii nie tylko w środkowej, ale i w południowo-zachodniej Walii. Eleanora poślubiła Humphreya de Bohun, który zmarł przed swoim ojcem i tym samym nie odziedziczył tytułu earla Hereford; lecz jej syn otrzymał wszystkie marchie centralnego Brecknock i Haverfordwest, co w połączeniu z hrabiostwem i urzędem konstabla dało mu pozycję nie tak potężną, jak ta, którą sprawowali earlowie Gloucester w Glamorgan. Rody Hastings, Mortimer i Bohun były winne Koronie łączną służbę 78 1/2 rycerza za swoje udziały w ziemiach Braose’ów.

Rodzina Lacy, na pograniczach Brecknock i Herefordshire, gdzie granica była nadzwyczaj niewyraźna, była w posiadaniu marchii Ewyas. Wnuczki Waltera de Lacy podzieliły te ziemie w połowie XIII wieku, gdy jedna wyszła za Geoffrey’a de Geneville, a druga za Theobalda de Verdun; Geoffrey otrzymał także władzę nad Ludlow.

Wzdłuż wybrzeża wystająca część współczesnego hrabstwa Glamorgan między Swansea a Carmarthen, wtedy stanowiąca marchię Gower, była własnością innej gałęzi rodu Braose, wywodzącej się po linii męskiej. Na zachodzie Kidwelly i ziemie aż do Towy przeszły do Patricka de Chaworth, który poślubił potomkinię Williama de Londres, jednego z pierwszych najeźdźców u boku FitzHamonów²³. Po drugiej stronie Towy marchia Llanstephan należała do rodziny Camville, która przybyła z Devonshire i wciąż posiadała tam ziemie. Laugharne władał Guy de Brian.

Na północy nowe dziedzictwo Rogera de Mortimer, marchia Builth, stało się ogniwem łączącym Radnor i Montgomery. Na granicach Shropshire Fitzalanowie, earlowie Arundel, posiadali las Clun i Owestry na zasadach feudalnej tenuty. Biskup Hereford był w posiadaniu ziem wokół wielkiej twierdzy w Bishop’s Castle. Corbetowie mieli Caurs, a ród l’Estrange władał Ellesmere i Knockin. Hawarden, posterunek zwrócony ku niepodbitym terenom Walijczyków na zachód od Dee, należał do rodziny Monthaut lub Mold. I tak połączenie dochodzi do hrabstwa palatyna, które wraz z końcem rodu earlów w 1237 roku powróciło do Korony.

Krótko po śmierci Llewelyna Wielkiego Anglicy przez kilka lat poczynili trochę postępów, co było naturalne po odejściu tak wielkiego wojownika, zwanego nawet „drugim wielkim Achillesem”²⁴. Henryk III od razu próbował ponownie zająć brzegi Dee i odbudować Diganwy. Nalegał, by przywrócić Powys Gruffudowi ap Gynwynwyn, którego zazdrość wobec książąt Gwynedd była dla Anglików zaletą. Na południu miało miejsce nowe natarcie na Cardigan, a earl Gloucester powtórnie wszedł w posiadanie Glamorgan. Wszędzie lordowie marchii odbudowywali zamki zburzone przez Llewelyna. Nawet gdy jego wnuk, Llewelyn ap Grufudd, zwany Ostatnim, wstąpił na tron, sprawa narodowa zdawała się przegrana. Jednakże okoliczności sprzyjały Walijczykom, gdy tylko pojawił się silny książę, bowiem Henryk był słaby, a wyniszczenie rodziny Marshalów było wielce zgubne.

Wkroczenie na scenę tego, któremu przeznaczone było podbić Walię, uwypukliło siłę nowego Llewelyna, jego przyszłej ofiary. Hrabiostwo Chester wygasło i w 1254 roku Edward został earlem. Na początku zmusił Llewelyna do odstąpienia Czterech Cantredów, rejonu między Chester a Conwy, których Walijczycy dotychczas skutecznie bronili, jeśli nie liczyć kilku osiedl stworzonych od czasu do czasu na wybrzeżu. Potem Edward skorzystał ze swoich wpływów na południu, gdzie miał zamiar stworzyć w Cardiganshire i Carmarthenshire dwa hrabstwa pod królewskim patronatem. W tym celu częściowo powoływał się na prawa Korony do zwierzchnictwa nad Południową Walią, a częściowo zdawał się korzystać ze zwyczaju ponownego podboju. Zarówno Cardigan, jak i Carmarthen były utrzymywane w imieniu Korony, ewidentnie na tej podstawie, a Patrick de Chaworth, lord Kidwelly i potężny władca marchii, był królewskim namiestnikiem Carmarthen. Na tym terenie Edward ustanowił sąd hrabstwa, albo comitatus, któremu musieli służyć sąsiedni lordowie marchii, zarówno w pokoju, jak i podczas wojny. To musi oznaczać, że starszy Llewelyn podbił te ziemie, a po jego śmierci Edward, odbijając je, skorzystał z prawa Korony do zignorowania zwyczaju marchii²⁵. Llewelyn Ostatni jednak szybko okazał swoją siłę. W 1256 i kolejnych latach atakował Gruffudda ap Gwenwynwyn w Powysland, wyrwał Builth z rąk Mortimera, zwrócił Walijczykom z Cardiganshire i Carmarthenshire niepodległość zabijając Patricka de Chaworth i innych, a nawet przedarł się do Pembroke i Glamorgan. Walijscy kronikarze pokazują, jak był on powszechnie akceptowany przez mieszkańców południa i uznano, że „ci z północnej Walii byli nierozerwalnie sprzymierzeni z tymi z południa Walii, czego wcześniej nigdy nie widziano”²⁶. Cztery Candredy zostały wyzwolone i choć Edward sprowadził najemników z Gaskonii, nie był w stanie ukrócić działań Llewelyna. Walijski bard upamiętnił to, jak jego bohater odzyskał Diganwy i atakował aż do Chester, stoczył walną bitwę w Snowdonii i generalnie tryumfował „od Pulford (w pobliżu Chester) do Kidwelly” oraz „od Rhos do Pembroke”, dwa walijskie określenia równoznaczne biblijnemu od Dan do Beer-Szeby²⁷. Ciekawym elementem tej walki jest sojusz przeciwko Anglii zawarty przez szkockich i walijskich możnych²⁸.

Kłopoty w Anglii, których punktem kulminacyjnym był wybuch drugiej wojny baronów w 1264 roku, uczyniły Llewelyna potężniejszym, bowiem przeniósł walki w głąb kraju wroga. Ponieważ wrogiem jego rodu, jak i jego samego, była Korona angielska, sprzymierzył się z Szymonem de Montfort i wysłał siły do udziału w bitwie pod Lewes. Wtedy jego sukcesy zadziałały na jego niekorzyść. Lordowie marchii uzmysłowili sobie, że pomagając baronom, Llewelyn sam czerpie z tego wszystkie korzyści; jeśli swego czasu władcy marchii cieszyli się z walijskiej pomocy, dzięki której mogli wywalczyć prawa od Korony, szybko dostrzegli, że muszą połączyć z nią siły, by uratować siebie przed Walijczykami. Właściwie to oni trzymali siły w równowadze. Taki stan rzeczy tłumaczy zwłaszcza pozornie bezsensowne wahania rodów Clare i Bohun. Grali oni role władców Glamorgan i Brecknock, a nie angielskich baronów, a ich głównym celem było utrzymanie pozycji na wpół niezależnych magnatów, uprzywilejowanych przez zwyczaj marchii pozwalający powoływać własne armie i toczyć wojny według własnej woli. I tak utrzymujący równowagę sił Richard de Clare, earl Gloucester, jawi się jako przywódca baronów ważniejszy od samego Szymona de Montfort, przynajmniej do swojej śmierci w 1262 roku. Jego syn Gilbert walczył u boku Szymona pod Lewes, zmienił stronę i służył po stronie księcia Edwarda w trakcie kampanii, która skończyła się bitwą pod Evesham, aż w końcu ponownie zwrócił się przeciw Koronie, by zapobiec wyjęciu spod prawa pozostałości sił baronów po Evesham. Sprzymierzył się nawet z Llewelynem i ruszył zbrojnie na Londyn. Starał się, jak tylko mógł, żeby ani Edward, ani Llewelyn nie stał się zbyt potężny. Z kolei Humphrey de Bohun, earl Hereford, walczył dla króla pod Lewes; jego syn, Humphrey, który ożenił się z Eleanorą de Braose, był tam po stronie Szymona. Przywodzi to na myśl klan ze szkockich Highlands, który był reprezentowany przez ojca i synach w przeciwnych obozach Jakobitów i zwolenników dynastii hanowerskiej. Henry de Hastings, który dzięki żonie został lordem Abergravenny i Overwent, był po stronie Szymona. Z drugiej strony ówcześni przedstawiciele rodów Fitzalan i Bigod byli lojalistami, a ważniejszy od nich Roger de Mortimer był nie tylko wierny monarsze, ale i wnosił pokaźne siły, bowiem całe swoje terytorium zawdzięczał Edwardowi. Prawdą jest, że Roger na początku występował w podejrzanej roli, bowiem był członkiem grupy baronów w 1258, a ponadto został oskarżony o zdradę, gdy Llewelyn Ostatni zajął Builth. Jego matka, Gladys, była córką Llewelyna Wielkiego, a więc i ciotką ówczesnego księcia. Jednakże pomimo pokrewieństwa „Mortimerowi było niesamowicie trudno długo pozostać po stronie baronów” i ich walijskiego sojusznika²⁹. W 1260 kwestia jego zdrady, w którą Edward na początku wierzył, została zbadana i Roger został oficjalnie oczyszczony z zarzutów³⁰; w 1261 został ułaskawiony przez króla i od tego czasu był opoką sprawy rojalistów. W 1265 to właśnie do jego posiadłości udał się Edward uciekając z niewoli. Powodów dla tej sytuacji nie trzeba daleko szukać. Potęga Llewelyna była z dala od Glamorgan i Brecknock, więc niezdecydowanie Clare’a i Bohuna można usprawiedliwić; ale Gwynedd było zbyt blisko marchii Mortimer, a Builth trzeba było jeszcze odzyskać.

Kampanie zakończone pod Lewes i Evesham są istotne nie tylko dlatego, że Llewelyn był po stronie baronów, Mortimer walczył obok monarchy, a Clare i Bohun okazywali niezdecydowanie, ale też dlatego, że są punktem zwrotnym w historii wojskowości. To dwie ostatnie bitwy stoczone w Anglii, w których największą rolę odgrywała zbrojna jazda, bowiem wojny Edwarda z Walijczykami są początkiem epoki pieszego łucznika. Podczas lektury książek takich jak The Art of War in the Middle Ages Sir Charlesa Omana czy Battles of English History Hereforda George’a widzimy, że w średniowieczu istniała potrzeba mieszania jazdy z piechotą, broni strzeleckiej z białą. Jednakże przed naszą epoką te połączenia nie były systematycznie badane, w istocie były zaniedbywane, chyba że w długich odstępach czasu i w specjalnych, niemal przypadkowych okolicznościach.

Pod Hastings Normanowie zatriumfowali dzięki wyższej mobilności i następującym po sobie salwom strzał i szarżom jazdy; pokonali przeciwnika równie odważnego, ale nieruchomego. Ich krótki łuk był słaby i uznawany za broń bez znaczenia; cięciwę naciągano wyłącznie do klatki piersiowej, a strzała, za wyjątkiem niewielkich odległości, była wypuszczana wysoko w powietrze – jej wysoka trajektoria sama w sobie była przyznaniem słabości. Ówczesne kopie także były krótkie i często trzymano je z dłonią powyżej łokcia. Wniosek z bitwy pod Hastings jest taki, że nawet tak niedojrzałe uzbrojenie, jeśli zostanie umiejętnie połączone, musi wziąć górę nad prostą i przestarzałą gęstą formacją tarcz i toporów bojowych czy włóczni, ale zwycięży dopiero po ciężkiej walce. Potężny długi łuk i ciężka, pochylona kopia spod Poitiers unicestwiłyby ludzi Harolda w przeciągu godziny. Istnieje oczywiście w wojnie czynnik, którego nie wyeliminują upływ czasu, rozwój techniki, dokładnie obmyślone plany ani ulepszone uzbrojenie, a jest nim męstwo opanowanych, dobrze wyszkolonych żołnierzy toczących walkę wręcz. Jednakże jeśli z jednej strony mamy odwagę, opanowanie i wyszkolenie, ale wojsko skazane jest na stanie w miejscu, a z drugiej mamy umiejętność łączenia różnych metod walki, wtedy armia atakująca musi odnieść zwycięstwo. Wygra szybko, jeśli uzbrojenie jest najlepszym w swoim rodzaju, albo powoli, jeśli broń jest słaba i nierozwinięta, ale zawsze wygra. Sama stateczność w obronie jest bezużyteczna bez umiejętności wykonania kontrataku, chyba że panika, złe dowodzenie, bądź niezadowolenie rozbiją armię atakującą. Dlatego łączenie uzbrojenia i umiejętności zatriumfowały pod Hastings.

Pod Northallerton piechota uzbrojona w krótkie łuki i włócznie ponownie wygrała. Jednak pośród najbardziej wojowniczych sił Europy najbardziej wyraźną postacią był opancerzony jeździec, który pogardzał wmieszaniem go w pieszy motłoch. Na kontynencie europejskim utrzymał on swoją dumną pozycję. Jednkaże na wschodzie pierwsza wyprawa krzyżowa pokazała, że ciężki kawalerzysta musi zmienić taktykę w walce przeciw grupom lekkozbrojnych muzułmanów. Stąd podczas trzeciej krucjaty pojawił się nowy typ żołnierza, pieszy kusznik, który tworzył formację przed jazdą i był tak szkolony, by przepuścić kawalerię, gdy ogłoszono kontratak³¹. Ryszard I był nie jedynym, ale największym propagatorem tej taktyki; Genua i Piza dostarczały zaś najlepszych kuszników. Używano innych łuków i stworzono oddziały konnych łuczników na modłę muzułmańską, ale włoski arbalet był najlepszą bronią w swoim rodzaju. Bitwa pod Arsuf była typowym zwycięstwem podczas marszu Ryszarda I na południe od Akki. Mimo to połączenie piechoty z opancerzoną jazdą nie zostało przeniesione z Palestyny, gdzie potrzeba była matką adaptacji, do Europy Zachodniej. Pod Bouvines bezużyteczna masa piechoty w centrum każdej z armii ukrywała rezerwę kawalerii, ale była odsłonięta wyłącznie po to, by mogła zostać zmasakrowana. Gdy spojrzymy na Wyspy Brytyjskie, wyłącznie podczas inwazji na Irlandię używano mieszanki kawalerii z piechotą właściwie i systematycznie. Pomijając to, że normańscy rycerze i walijscy łucznicy walczyli razem w nieznanym zakątku Europy, zdumiewające jest, że taktyka, która przynosiła im zwycięstwo, nie była naśladowana nigdzie indziej.

Historia kuszy po okresie krucjat jest interesująca. Stała się ona główną bronią dwóch klas, mieszczańskich milicji oraz najemników. W pierwszym przypadku kusza okazała się przydatna w obronie murów miejskich; jednak miejskie wojska zaciężne nie walczyły poza przypadkami, kiedy miały w tym szczególny interes, i na pewno nie wpłynęły na historię wojskowości. Z najemnikami sprawa miała się inaczej, bowiem byli wszechobecni. Mieszkańcy Genuy i Pizy trzymali się kusz, które pierwotnie przyniosły im sławę w Palestynie, ale służyli głównie na pokładach statków jako piechota morska. Wojska zaciężne Niderlandów i Gaskończycy także chętnie używali tej broni, zarówno pieszo, jak i konno. W Anglii była zakazana, nie z sentymentalnych powodów, które skłoniły papieży od potępienia kuszy jako broni niestosownej dla chrześcijan, ale przez nienawiść do korzystania z usług najemników. Magna Carta rozwiązywała tę kwestię potępiając zarówno kusze, jak i wojska najemne. Kusza nigdy nie była popularna jako angielska broń, jednak aż do początku XIV wieku uznawano ją za znacznie skuteczniejszą od łuku. Z kolei łuk pojawił się za Henryka III w dokumentach dotyczących uzbrojenia³² jako broń odpowiednia dla wojsk zaciężnych. Wówczas słabszy piechur, miał potencjał do istotnego rozwoju. Jednakże proces udoskonalania był powolny, a w międzyczasie łuk nie cieszył się dobrą sławą i Hereford George wskazał jawne dowody na to, że nie odgrywał żadnej roli pod Lewes czy Evesham.

Jako typowe starcie z początku XIII wieku, kiedy zwracano uwagę wyłącznie na kawalerię, pozwolę sobie wskazać bitwę pod Muret³³. Dieulafoy po dokładnym badaniu tamtejszego ukształtowania terenu napisał na jej temat interesującą monografię, w której przekonująco podważa obraz tej bitwy przedstawiony przez Delpecha, który przyjął także Oman. Dieulafoy uważa, że nie doszło tam do żadnych złożonych manewrów. Szymon de Montfort zebrał swoją kawalerię, liczącą od 800 do 1000 jeźdźców różnej rangi, w ukryciu przed przeciwnikiem, osobiście ustawił ich w szyk i podzielił na trzy części, przeprowadził wokół miasta, wciąż poza zasięgiem wzroku wroga, przeszedł przez most nad rzeką Louge w miejscu, gdzie wpada ona do Garonne (przez ustalenie obecności tego mostu i drogi do niego biegnącej Dieulafoy podważa poprzedni opis starcia), przegrupował swoje siły i wysłał swoich ludzi wprost na przeciwnika. Kazał im przy tym szarżować równo i w sposób zorganizowany. Francuzi byli mniej liczni, mieli bowiem trzykrotnie mniej jeźdźców, ale byli zaprawionymi w bojach fanatykami; ponadto zwycięstwo miało przynieść im zyski, dzięki czemu byli zdyscyplinowani. Ich przeciwnicy byli ledwie zorganizowani i szybko zostali wycięci w pień, wpierw kawaleria, z której każdy rycerz działał po swojemu, a potem niezliczona, lecz bezużyteczna piechota. Bitwa została wygrana nie poprzez złożone połączenia wojsk i ataki z flanki, lecz przez prostą, równą szarżę przed siebie. Należy zwrócić uwagę na dwie rzeczy. Konie tam użyte były powolne i niezgrabne, rycerze w kolczych tunikach i nogawicach byli ciężcy, a masywne kopie nieporęczne, przez co błyskawiczne manewry były niemożliwe. Po drugie, nie było tam żadnego zorganizowanego systemu przekazywania rozkazów. Głównodowodzący musiał być dosłownie wszędzie.

Porównując to starcie z bitwą pod Hastings widzimy, że działania kawalerii uległy zmianie. Normanowie Wilhelma Zdobywcy i inni poszukiwacze przygód mogli manewrować i to robili, nie nosili dużej ilości ciężkich kolczug i walczyli lżejszymi kopiami, a ich konie nie były obciążone zbroją. Z tych powodów nie mogli rozbić Saksonów jedną potężną szarżą, ale mogli wykonać zwrot. Półtora wieku później, pod Muret, całe wyposażenie było znacznie cięższe. Nadal używano kolczug, ale zakładano ich znacznie więcej, zarówno na jeźdźca, jak i na wierzchowca, a kolejną dużą różnicą było stworzenie masywnej kopii do zrzucania wrogich jeźdźców. Francuzi Szymona musieli być powoli zebrani w szyk i najprawdopodobniej nie potrafili zmienić kierunku, ale ich zwarta szarża była potężna i znosiła wszystko, co się przed nimi znalazło. Jedna rzecz nie uległa zmianie. Obie armie były zdyscyplinowane i wykonywały rozkazy przywódcy, bowiem dla ich członków posłuszeństwo było opłacalne. Widzieli ziemie i łupy do zagrabienia.

Powyższe uwagi wzrastają na znaczeniu, gdy przyjrzymy się feudalnemu wojsku zaciężnemu. Każdy z feudalnych władców dostarczał własny kontyngent ciężkiej jazdy, jednak pomiędzy tymi oddziałami brakowało jedności, zdyscyplinowania czy przemożnego zapału. Nie istniała też żadna hierarchia dowodzenia. Być może był jakiś głównodowodzący, ale każdy pomniejszy dowódca miał swój własny oddział. A skoro starszy Szymon de Montfort zmuszony był osobiście nadzorować tworzenie szyku, to czego powinniśmy się spodziewać po jego synu, który dowodził niespójnymi siłami baronów pod Lewes?

Anglicy Henryka III byli stosunkowo niedoświadczonymi wojownikami. Każde zdarzenie z życia Edwarda I, jako księcia czy też jako króla, pokazuje, że wpajał on sztukę walki słabemu materiałowi. Jednakże pod Lewe był młody i sam jeszcze się uczył. Z kolei zbuntowany Szymon de Montfort był najbardziej doświadczonym dowódcą tamtych czasów, wychowanym na ojcowskich pomysłach wykorzystania kawalerii³⁴. Zrobił dokładnie to samo, czego jego ojciec dokonał pod Muret; ponieważ nie było żadnego angielskiego barona, który miałby konieczne doświadczenie, Szymon osobiście ustawił w szyku całe swoje siły na płaskich wzgórzach nad Lewes. Dokonał tego w ukryciu przed wrogiem, bowiem fatalne rozpoznanie było typowe dla tamtego okresu. Szyk był równie prosty, co pod Muret, i składał się z trzech grup jazdy, ale także sił rezerwowych. Piechota nie była szczególnie przydatna, nawet Londyńczycy i Walijczycy przysłani przez Llewelyna jako sojusznika baronów. Trudno mi znaleźć podstawy, by przypuszczać, jak Oman, że oddział pieszych był dołączony do każdej grupy kawalerii; takie rozwiązanie nie odpowiadało ówczesnym ideom, kiedy pogardzano łączeniem piechoty z jazdą, zwłaszcza że jeźdźcy nigdy nie schodzili z koni do walki. Pomimo tego piesi Londyńczycy byli obecni na lewej flance Szymona. Tak sformowana armia baronów ruszyła na Lewes. Ich sukces był w całości zasługą terenu. Dwie boczne krawędzi wzgórz opadały w kierunku Lewes, a między nimi była dolina, która dzieliła armię: prawe skrzydło, centrum i rezerwy szły mniej więcej na wprost, a lewe skrzydło osobno podążało wschodnią granią. Rojaliści byli zaskoczeni; mimo to mieli odrobinę czasu, by uporządkować swoje siły, bowiem natarcie baronów musiało iść powoli. Książę Edward był na prawym skrzydle i czym prędzej zajął pozycje, gdyż najpewniej jako pierwszy został ostrzeżony; jego żołnierze bronili zamku Lewes, podczas gdy jego ojciec i wuj znajdowali się na niżej położonych terenach na południe od klasztoru. Przez przypadek, bądź dzięki gotowości do wykorzystania przewagi swojej pozycji, Edward wyprowadził swoje siły pod zamkiem i naprzeciw doliny, która oddzielała lewą flankę baronów od reszty ich sił. Bez wahania, zanim obie grupy po dwóch stronach doliny mogły się spotkać, wyprowadził kontratak; szarżując bezpośrednio naprzód dopadł na ukos do przeciwnika, zawinął jego siły w poprzek grani, a nie w górę, i ścigał ich dalej na płaski teren z dala od głównej bitwy. Gonił i bił wroga do momentu, aż jego konie straciły siły. Gdy wspiął się z powrotem na miejsce, gdzie przeszedł główny atak sił Szymona, zastał wuja wziętego w niewolę, a ojca zblokowanego. Pomysł na szarżę był genialny i godny Ruperta; mógł wynikać z przypadku i ukształtowania terenu, albo być zaplanowany przez Edwarda; przeciwnik był w niekorzystnej sytuacji, więc książę zaatakował, by odepchnąć lewą flankę wroga jak najdalej od centralnych sił i nie pozwolić im na zebranie się. W tym czasie rojalistyczne siły na środku i lewej flance zostały związane i stłoczone na nisko położonych terenach, gdzie nie mogły zająć dogodnych pozycji i zostały rozbite.

Przedstawiłem mój własny pogląd na tę bitwę wbrew autorytetowi George’a, bowiem wydaje się, że uznał on pole bitwy za zbyt szerokie przez przypisanie prawego skrzydła sił Szymona do trzeciej krawędzi wzgórza na południu; przebieg starcia jest jaśniejszy, jeśli uznamy, że cała armia buntowników, za wyjątkiem pokonanego lewego skrzydła, posuwała się wzdłuż jednej grani w zwartym szyku – Oman wydaje się mieć rację w tej kwestii. Jako że kierunek szarży Edwarda zależał od prawidłowego rozpoznania terenu, opracowałem moją wersję in situ.

Panowie George i Oman obaj zauważyli, że jedyna wzmianka łucznictwa podczas tej kampanii ma związek z Walijczykami. Niektórzy walijscy łucznicy mieli nękać rojalistów, gdy ci przemierzali lasy Sussex. Niekoniecznie byli to ludzie Llewelyna. Earl Gloucester i inni władcy marchii walczyli po stronie Szymona, więc ten oddział mógł pochodzić z południowo-zachodniej Walii, gdzie łuki były najpopularniejsze.

Gdy książę Edward uciekł z niewoli, polegał na lojalności Rogera de Mortimer, a najpotężniejszy z lordów marchii, earl Gloucester, dołączył do niego. Teoria, że niektórzy władcy marchii, jak właśnie earl Gloucester, opuścili Szymona i wsparli króla, gdy inny sojusznik buntowników, Llewelyn, zdawał się rosnąć w siłę, zdaje się tłumaczyć zmianę stron. W trakcie kampanii wiele było marszy i kontrmarszy w dorzeczach Usk i Wye, a także Severn, dzięki czemu Edward mógł poznać ukształtowanie kraju. Bardzo prawdopodobne, że w jego armii służyli walijscy łucznicy pod sztandarem Gloucester. Z kolei w armii Szymona znaleźli się zbrojni we włócznie ludzie Llewelyna, a najpewniej także kilku łuczników, bowiem Henry de Hastings i Humphrey de Bohun byli po jego stronie. Jednak w finałowym starciu pod Evesham główny ciężar walk spadł an kawalerię, choć u obu stron ten typ wojsk nie był liczny. Nas interesuje nie sama bitwa, co umiejętne przechytrzenie buntowników za pomocą strategii księcia. Trzeba zwrócić uwagę, że po stronie króla bardzo dobrze spisał się John Giffard, choć pod Lewes walczył u boku Szymona.

Wiele lat musiało jeszcze upłynąć, nim uświadomiono sobie, że nie należy pogardzać piechotą. Dotychczas widzieliśmy Edwarda jako ucznia, który choć potrafił wykonać wybitną szarżę i zapędzić przeciwnika w pułapkę umiejętnym marszem, nadal jeszcze poznawał tajniki wojny. Po zostaniu królem, w trakcie wojen w Walii dowiódł, że skorzystał z tego doświadczenia. Jego znajomość walijskich taktyk pochodziła z czasów, kiedy walczył z Llewelynem o kontrolę nad Czterema Candredami, a także z kampanii zakończonej pod Evesham. Najprawdopodobniej wiedział z opowieści i z własnych przeżyć o znakomitości walijskich łuczników. Później, gdy udał się na wyprawę krzyżową, musiał widzieć łuczników ze Wschodu, nawet jeśli historia o tym, jak został zraniony strzałą, jest tylko mitem. Jednakże nie wystarczy wiedzieć, że Edward znał efekty użycia łuków. Pytanie brzmi, czy rozpoczął systematycznie wprowadzać je do uzbrojenia angielskiej piechoty przed wojnami w Walii, czy też robił to dopiero podczas ich trwania? Dobrze wiadomo, że łuk znalazł miejsce w oficjalnym spisie broni za Henryka III. Wierzę, że Edward czynił starania, by stworzyć skuteczną, zbrojną w łuki piechotę angielską, co najmniej od 1265 roku, jeśli nie wcześniej. Fakty są skromne, ale sugestywne.

Unikalny dokument³⁵ wskazuje, że w roku 1266 i 1267 Reginald de Grey dowodził w zamku Nottingham mieszanymi siłami złożonymi z dwóch rycerzy wraz z asystującymi żołnierzami, dwudziestu konnych kuszników i kapitana, dziesięciu pieszych kuszników i dwudziestu łuczników; służba rycerzy trwała 263 dni, a pozostałych 436, ad debelland inimicos domini regis. Wrogiem był nie kto inny, jak wyjęci spod prawa zwolennicy Szymona, których poszukiwano w głębokich lasach. Miały tam miejsce dwa większe starcia, w których rojaliści stracili kilka koni, z czego do jednego doszło w samym sercu lasu Sherwood. Jeden z poważnych opisów Robina Hooda czyni go zwolennikiem Szymona, więc interesującym jest znaleźć ślady obecności sił, w których skład wchodzili królewscy łucznicy i które służyły przez długi czas w bliskim sąsiedztwie legendarnego domu bohatera, a co więcej poniosły straty z rąk banitów. Nikt, kto studiował rozwój wojskowego łucznictwa, nie mógłby wyobrazić sobie Robina Hooda korzystającego w XIII wieku z długiego łuku o łęczysku długości 6 stóp, broni, która była wówczas w powijakach. Jednak naturalnym jest spodziewać się wczesnych, świetnych strzelców pośród banitów i kłusowników z Sherwood. W związku z tym warto zauważyć, że hrabstwa Notts i Derbyshire wysłały piechotę na wszystkie walijskie wojny Edwarda i były jedynymi hrabstwami nie znajdującymi się na granicy z Walią, które to zrobiły, podczas gdy w Warwickshire i Worcestershire nigdy tego nie uczyniono. Daleko jeszcze do roku 1333, kiedy to miała miejsce bitwa pod Halidon Hill, ale zadziwia to, że kłusownicy z Sherwood byli ułaskawiani, o ile tylko dołączyli do armii królewskiej i przyczynili się do tego wielkiego zwycięstwa długiego łuku. Łucznictwo zaczynało rozkwitać dokładnie w tych hrabstwach, gdzie można się było tego spodziewać.

Gdy Edward wracał do domu z krucjaty, stoczył we Francji „małą wojnę” w Chalons³⁶. Miał tam ze sobą liczną piechotę, z której część uzbrojona była w łuki i proce.

Znane są przekazy z czasów pierwszej wojny walijskiej z Llewelynem w 1277 roku dotyczące piechoty sprowadzonej z pogranicznych hrabstw, z Derbyshire i ze sprzymierzonych marchii, a złożonej zarówno z sagittarii, jak i lanceati³⁷. Stosunek łuczników do piechoty zbrojnej we włócznie i broń krótką nie jest podany. Istotnym jest, że łuki były już uznawanym typem broni wojsk zaciężnych z niektórych hrabstw, jak zarządzał spis uzbrojenia z czasów Henryka III. Słowa niektórych brytyjskich historyków wojskowości są często mylące; mówią oni o łucznictwie tak, jakby jego początki przypadały na czas tych wojen. Prawda jest taka, że łuki wprowadzono wcześniej, a podczas konfliktów w Walii znacznie ulepszono ich użycie. Zwłaszcza jedną formację należy tu przytoczyć. Stu doborowych ludzi z Macclesfield, uzbrojonych wyłącznie w łuki, a nie przemieszanych ze zbrojnymi we włócznie, służyło od pierwszego do niemalże ostatniego dnia wojny, podczas gdy inne oddziały piesze przybywały na krótkie zmiany; ta setka otrzymywała wyjątkowo wysoki żołd w postaci 3 pensów dziennie i pochodziła z ziem samego króla. Nie będzie przesadą dojrzeć w tym osobisty wkład Edwarda w rozwój łucznictwa. Oprócz nich w 1277 roku był jeszcze jeden oddział zbrojny w łuki – oddział, który także służył stosunkowo długo, a pochodził z Gwent i Crickhowell. Rozwój angielskiej piechoty do pozycji prawdziwej potęgi w Europie zależał od tego, że ten łuk był prawdziwym długim łukiem, naciąganym do ucha, i gdy tylko stosunek do tej broni stał się pozytywny, jej długość i siła były zwiększane. Dowodem na to, że łucznictwo było wspierane przez Edwarda przed wojnami w Walii i doskonalone podczas nich przez Anglików oraz ich walijskich sojuszników, jest jego gwałtowny rozwój. W rękach Edwarda I i jego wnuka pozostało przez praktykę uczynić Anglików ekspertami w posługiwaniu się łukiem, ulepszać ich zasięg i uczyć dyscypliny. Warto jeszcze raz powtórzyć: to niemożliwe, żeby Anglicy uczyli się łucznictwa od walijskich wrogów; zbrojni w łuki Walijczycy byli sprzymierzeńcami Edwarda I.

¹ Morgan, England under the Norman Occupation, str. 87; Eng. Hist. Review, styczeń 1900 roku, str. 74.

²  Eng. Hist. Review, 1900 rok, przede wszystkim strony 76, 302, 306, 307, 520.

³  Norman Conquest, tom V, str. 113.

⁴  Dict. Nat. Biog., tom IV, str. 183.

⁵ Cantred (także cantref) to tradycyjna walijska jednostka podziału administracyjnego – przyp. tłum.

⁶  Norman Conquest, tom V, str. 111 i App. S. Także G. T. Clark, Land of Morgan, str. 18.

⁷ Clark, str. 23; Tout Y Cymmrodor, tom IX, str. 208.

⁸  Brut y Tywysogion, str. 106.

⁹ Tout, jak wyżej.

¹⁰ Clark, Land of Morgan, passim, zwłaszcza str. 24.

¹¹ Ormerod, Strigulensia; zamek i majątek zazwyczaj nazywano Strigul, miasto zaś Chepstow.

¹² Barnard, Strongbow’s Conquest of Ireland, str. 202.

¹³ Giraldus, tom VI, str. 54, w jego Itinerarum (Rolls Series).

¹⁴ Giraldus, Descriptio Cambriae, str. 209, 219 i kolejne.

¹⁵ Giraldus, Descriptio Cambriae, str. 177.

¹⁶ Barnard, Strongbow’s Invasion, dodatek.

¹⁷ Giraldus, Expugnation Hibernica, tom V, str. 230 (Rolls Series).

¹⁸ Ibidem, str. 254.

¹⁹ Norgate, England under the Angevin Kings, tom I, str. 437; tom II, str. 181.

²⁰  Annales Cambriae i Brut, passim (Rolls Series).

²¹ Na przykład wykaz z 11 roku panowania Edwarda I, pod „Herefordshire”.

²² Patrz rodowody III i IV na końcu Dodatku.

²³  Brut, str. 365.

²⁴  Annales Cambriae, str. 82.

²⁵ Tyssen i Alcwyn Evansowie, Carmarthen Charters, str. 48; Tout, Y Cymmrodor, tom IX, str. 212.

²⁶ Matthew Paris, tom V, str. 645 (Rolls Series).

²⁷ Stephens, Literature of the Cymry, str. 346.

²⁸ Rymer, 15 marca 1258.

²⁹  Dict. Nat. Biog., tom XXXIX, str. 132.

³⁰ Rymer, 30 czerwca 1260.

³¹ Oman, str. 309 i kolejne.

³² Tzw. „assize of arms”.

³³  Mémoires de l’Académie des Inscriptions, tom XXXVI.

³⁴ Oman, str. 420 i kolejne.

³⁵  Exchequer Accounts 3/10.

³⁶ Walter z Guisborough, tom I, str. 338 (Eng. Hist. Soc.).

³⁷  Exchequer Accounts 3/11.

ROZDZIAŁ II
ARMIA ZA PANOWANIA EDWARDA I

Badanie typowej trzynastowiecznej armii należy zacząć od kawalerii. Z początku, aby ją zebrać, król Edward I nie miał innej możliwości niż wezwanie swoich feudalnych dzierżawców. System feudalny był jedynym rozwiązaniem, ponieważ Magna Carta zdecydowanie potępiała korzystanie z wojsk najemnych. W 1277 i 1282, a następnie w 1298 i kolejnych latach, królewscy dzierżawcy zwoływani byli w najbardziej oficjalny sposób. Pomimo tego, potrzeby wojskowe zmusiły monarchę do uzupełnienia nie dość licznych sił feudalnych jednostkami opłacanymi. Wielkiej Karty Swobód nie można było zignorować, więc jedynym wyjściem było werbowanie Anglików, których żołd musiał zostać przegłosowany przez Parlament. Kilkukrotnie sprowadzono także Gaskończyków – grupę liczącą około 1500 ludzi w zimie z roku 1282 na 1283 oraz mniejszą liczbę w 1298. Ponieważ byli oni poddanymi Edwarda jako Księcia Akwitanii, a ich żołd został zaakceptowany przez Parlament, nikt nie protestował przeciw ich służbie.

Jaka była nominalna maksymalna liczebność armii feudalnej Anglii? Jeśli każdy dzierżawca dóbr królewskich dostarczał dokładną liczbę rycerzy określoną przez tenutę, jaka była łączna liczba dostępnych ciężkozbrojnych jeźdźców? Pytanie to nie ma natury wyłącznie antykwarycznej. Tylko znając szczegółowe dane możemy dostrzec wrodzoną słabość systemu feudalnego, która była tak wyraźna, że Edward I poczynił bardzo istotny krok ku zastąpieniu feudalnych wojsk armią opłacaną. Bez wiedzy na temat tych wstępnych innowacji nie możemy zrozumieć składu armii spod Crécy i Calais, w których opłacany był każdy, od Czarnego Księcia, przez biskupa i earla, aż po najmniej ważnego Walijczyka. Ten system żołdu nie został nagle wprowadzony przez Edwarda III. Przejście od feudalnej armii do wojska opłacanego rozpoczęło się za Edwarda I, bowiem formalna feudalna służba była niezadowalająca.

Najbardziej znanej odpowiedzi dostarczył John Horace Round: „całe servitium debitum w Anglii, duchowne i świeckie, z trudem mogło przekroczyć 5000 rycerzy, o ile w ogóle osiągało tę liczbę”¹. Zaryzykuję stwierdzenie, że nominalna siła tych wojsk w trzynastym wieku była jednak nieco wyższa. Dowody na to obecne w wykazach prowadzonych przez angielski skarb państwa (pipe rolls) są dość wyczerpujące. Po pierwszej wojnie walijskiej szeryfowie mieli obowiązek co dwa lata pobierać podatek tarczowy, który wynosił 40 szylingów od lenna rycerskiego. Układali oni listy podatkowe w sposób czysto formalny, nie bacząc na pełnioną służbę wojskową lub płacone w tym samym czasie zobowiązania. Na nasze szczęście, niewielu tenutariuszy zwracało na to uwagę, dzięki czemu kolejne wpisy za sumy pobierane z roku na rok pozwalają nam sprawdzić wątpliwe i nieczytelne wpisy z wykazu za rok 1279. Liczby, które podaję, mogą być nieco niedokładne, bowiem stratą czasu byłoby podliczać dokładnie wszystkie sumy, a margines błędu jest raczej nieduży. Łącznie doliczyłem się około 6000 rycerzy. Jeśli weźmiemy poprawkę na niektóre wyraźne pominięcia, liczba ta wzrasta do 7000.

Poniżej podane są sumy rycerzy według hrabstw. Pochodzą one z wykazu z siódmego roku panowania Edwarda I, za wyjątkiem czterech hrabstw, z których opłaty zostały przesłane dopiero w następnym roku. Ułamki zostały pominięte.

Od razu nasuwają się dwa pytania. Czy dane z poszczególnych wykazów mogą się w pewnym stopniu pokrywać? I jak oszacować dane z pominiętych hrabstw oraz kilku majątków rozliczonych in blanco?

Po pierwsze, można się spodziewać, że urzędnicy tworzyli trafne listy ilości rycerzy, którzy powinni się stawić z każdego lenna. Sprawdzali wcześniej liber feodorum i listy z poprzednich lat. Jedynie w niewielkiej liczbie przypadków Korona domagała się służby, której dzierżawca nie „uznawał”. Doświadczenie zdobyte podczas wielu lat zbierania podatków podpowiadało, jak najlepiej zebrać pieniądze od najmajętniejszych lenników. Tutaj przychodzi z pomocą Testa de Nevill, a dokładniej najróżniejsze listy opłat wydrukowane wraz z nią. Zwyczajowo pobierano pieniądze wyłącznie z jednego hrabstwa, choć posiadłości mogły być rozsiane po kilku. To tłumaczy, dlaczego tak niewiele opłat nadeszło z Surrey i Worcestershire, a z Rutland i Middlesex – żadne. Tamtejsze ziemie stanowiły części majątków rozliczanych gdzie indziej; na przykład w Surrey wiele posiadłości należało do rodzin Wallingford, Clare, Gloucester i Warenne². Z siedemdziesięciu ośmiu lenn w Worcestershire, nie mniej niż siedemdziesiąt jeden należało do duchownych, kolejnych siedem do Williama de Beauchamp, a pozostałe figurowały na listach dotyczących Staffordshire i Warwickshire. Porządek list podatku tarczowego zdaje się potwierdzać, że nie dochodziło do pokrywania się informacji, czyli żaden dzierżawca nie był rozliczany za tę samą posiadłość dwukrotnie przez różnych szeryfów.

Dane z wykazów finansów z czasów Edwarda I bardzo często dokładnie odpowiadają tym z różnych dokumentów wchodzących w skład drukowanej wersji Testa de Nevill. Informacje znajdujące się w tej księdze wskazują, że wiele z zawartych w niej list lenn pochodzi z pierwszych dwudziestu bądź trzydziestu lat panowania Henryka III; na przykład jest tam częściowa lista lenn z majątku Warenne’ów, gdy znajdowały się pod opieką Piotra II Sabaudzkiego, tj. zanim earl Surrey osiągnął pełnoletniość w 1240 roku. W 1235 roku od ludzi świeckich pobrano środki ad maritandam sororem regis na okazję ślubu Izabeli z cesarzem. Dla porównania weźmy przypadek hrabstwa Shropshire. W latach 1277-9 tamtejszym szeryfem był Bogo de Knoville, który znalazł się w wirze pierwszej wojny Edwarda I z Walijczykami i musiał świetnie wiedzieć, ile dokładnie służby wojskowej wypełnili dzierżawcy ze Shropshire – służby, którą, jak niedługo zobaczymy, sprawowali nader chętnie, bowiem wojna toczyła się bardzo blisko nich. Szeryf de Knoville sporządził listę dochodów z podatku tarczowego z 1279 roku wyłącznie na podstawie starych list z czasów panowania Henryka III. Wyliczył tenutariuszy, którzy posiadali lenna za Henryka III tak, jakby winni byli pieniądze Edwardowi I, i nie brał pod uwagę rzeczywistej służby pełnionej przez kilku ówczesnych dzierżawców. Na tej podstawie wyliczył należność w wysokości 10 funtów z pięciu lenn Thomasa Corbeta. Thomas Corbet w 1235 płacił za niewiele mniej niż dziesięć lenn, i to połowiczną kwotę z racji de veteri feoffamento, ale dochodzenie za panowania Jana I nałożyło na Roberta Coberta podatek za pięć lenn³. Peter Corbet, który był bardzo aktywnym żołnierzem walczącym u boku Edwarda I i który odczuwał osobistą niechęć do Llewelyna Ostatniego, służył w 1277 roku z dwoma rycerzami i sześcioma kawalerzystami, co odpowiadało dokładnie pięciu rycerzom. Ponadto brał on udział w walkach dłużej niż zwyczajowe czterdzieści dni. Zatem jeśli Bogo de Knoville sporządzał swoje listy podatku tarczowego w taki sposób, dowodzi to, jak czysto formalne te listy były; szeryf wpisał bowiem na nią martwego Corbeta jako winnego podatku tarczowego pomimo tego, że żyjący Corbet pełnił służbę znacznie lepiej, niż wymagały tego obowiązki lennika.

Możemy nawet cofnąć się do czasów Henryka III i porównać listy podatku tarczowego z 1279 roku z danymi na temat feudalnych zobowiązań za czasów Henryka II, które podaje J. Horace Round⁴. Kilka lenn wyceniono w obu przypadkach na takie same kwoty i wpisano pod nazwiskami dzierżawców, którzy posiadali je ponad sto lat wcześniej. I tak „lenna Henry’ego d’Essex”, którego mienie zostało zajęte w 1163 roku, według spisu zalegają z opłatą 113 funtów i 4 szylingów, a 15 funtów i 14 szylingów zostało opłacone. Potomkowie Waltera de Wahule i Hugh de Bayeux zostali wycenieni odpowiednio na trzydzieści i dwadzieścia lenn, czyli tyle samo, na ile wyceniono te majątki, gdy ci dwaj jeszcze żyli. Hubert de Rye niegdyś winien był 35 lenn rycerskich, a jego spadkobiercy zostali obciążeni dwiema opłatami po 17¹/₂ każda; należność w wysokości 10 od Nigela de Lovetot stała się trzema opłatami po 3¹/₃, a 10 lenn rycerskich od Richarda de Cormeilles czterema po 2¹/₂. Dostrzeżenie tych podobieństw jest ciekawe, bowiem dowodzi, że różne dochodzenia określające wysokość feudalnych zobowiązań nic nie zmieniały ani nie dodawały. Formalne potrzeby finansowe były w tych przypadkach takie sami, jak za Henryka II.

Przyglądając się bogatym lennikom, jacy istnieli pod panowaniem Edwarda I, znajdziemy zdumiewające informacje, że earl Gloucester winien był służby nie mniej niż 455²/₅ rycerzy. Czy jest to przypadek kilkukrotnego naliczenia tych samych zobowiązań? Jego majątek wyceniono na 261¹/₂ rycerzy na liście z Gloucestershire, 141⁹/₁₀ w Norfolk, 43 w Bedfordshire i Buckinghamshire oraz 9 w Kent. W 1235 roku nadzorcy majątków Gloucester i Clare potwierdzili należność w wysokości 534 funtów, 16 szylingów i 8 pensów⁵, co licząc 2 marki za lenno daje sumę 402¹/₈ lenn rycerskich, która jest bardzo bliska liczbie 261¹/₂ + 141⁹/₁₀ rycerzy podanej powyżej. Zbieżność ta dowodzi, że te dwa majątki były opodatkowane w różnych hrabstwach. Czterdzieści trzy to połowa lenn z majątku Giffard. Dziewięć z nieznanych powodów zapisanych w Kent to dodatkowe lenna z majątku w Gloucester. Podobnie lenna earla Norfolk rozdzielone są między trzy hrabstwa, z czego 168¹¹/₁₂ w Norfolk z dziedzictwa Bigodów, 67¹/₂ w Gloucestershire od Marshali za majątki w Strigul i 43 za połowę włości w Giffard; łącznie było to 279⁵/₁₂ lenn rycerskich. Według listy z Essex Earl Hereford winien jest 98¹/₃ rycerzy, co zapewne jest sumą 60 lenn po rodzie Mandeville, 30 po Bohun, a 8¹/₃ to jedna trzecia innego spadku; 26¹/₆ zapłacić musiał w Herefordshire za swoją część dziedzictwa Braose, co po dodaniu kilku mniejszych opłat daje łączną sumę 151 i ¹/₂ lenn rycerskich. Ogólnie mówiąc, dzięki dużemu podobieństwu danych z lat 1235 i 1279 widać, że zobowiązania największych wasali były rozdzielone po różnych hrabstwach, zależnie od tego, jak ziemie stały się własnością rodzin; jeśli majątek Clare był wcześniej opodatkowany w Norfolk, a włości Gloucester w Gloucestershire – i okazjonalnie w Herefordshire, lecz to nie wpływa na wywód – to gdy trafiły w te same ręce, nadal były rozliczane osobno. Większe dane nie zawierały mniejszych.

Z drugiej strony w dokumentach są wyraźne luki. Z 6000 lenn 640 należy do duchownych. Jednak J. Horace Round wyliczył, że duchowni winni byli 784 lenna rycerskie, a ponieważ jego dane pokrywają się z tymi z wykazu finansów z czasów panowania Edwarda I, możemy bez obaw powiększyć tę sumę o dodatkowe 144 lenna; wśród pominiętych są Canterbury, Bath i Wells, Glastonbury oraz kilka mniejszych ośrodków. Earla Lancaster obciążono opłatą w wysokości 210 lenn za Derbyshire i Leicestershire, gdzie posiadał on ziemie skonfiskowane Robertowi de Ferrars i Szymonowi de Montfort, ale pominięto jego majątek w Lancaster; w przeciwnym wypadku jego zobowiązania byłyby bardzo pokaźne, bo niedawne badania wykazały, że był on winien służby 263 rycerzy⁶, a on sam deklarował, że nie zna pełnej liczby. Earl Surrey został wyceniony wyłącznie na 60 lenn z majątku Warenne, ale liczba ta powinna zostać zwiększona co najmniej o jego ziemie w Yorkshire, na które notorycznie nie wpuszczał królewskich urzędników, by mogli dokonać wyceny⁷. Jan Bretoński miał zapłacić 27¹/₂ lenna w Cambridgeshire, ale posiadał także majątek Richmond, za który, zdaniem J. Horace’a Rounda, powinien zapłacić 50 lenn rycerskich w samym Yorkshire. Za rządów Henryka III oficjalna suma należności za majątek Boulogne wynosiła 121⁸/₁₅ rycerzy⁸. Majątek Wallingford, będący w rękach earla Kornwalii, został wpisany in blanco przez szeryfa Berkshire; według informacji zawartych w Testa de Nevill dzierżawcy earla byli winni służbę 95¹/₄ rycerzy⁹. Sam earl został obciążony zobowiązaniami w wysokości 20¹/₄ lenn w Devonshire, 90¹/₂ w Norfolk i kilkoma mniejszym w innych hrabstwach, przez co łącznie winien był 220 rycerzy. Jak zobaczymy później, uznał on znacznie większe servitium debitum niż jakikolwiek inny baron. Główne wykazy finansowe nie zawierają listy lenn z Kornwalii; tamtejsi poborcy podatku ad maritandam w 1235 rozliczyli 236 lenn, zwanych lennami Mortain lub minuta feoda, po specjalnej cenie 16 szylingów i 4 pensów za lenno¹⁰, i choć niektóre z nich zostały rozliczone w 1279 roku przez szeryfa Devonshire, włości tamtejszego earla wynosiły wtedy więcej niż 220, a trzeba też wziąć poprawkę na innych dzierżawców w Kornwalii.

Hrabstwa Rutland i Middlesex nie należy rozpatrywać, bowiem ziemie tam położone stanowiły części majątków rozliczanych gdzie indziej; oprócz tego arcybiskup Canterbury posiadał wiele ziem w Middlesex. Westmorland zostało pominięte, lecz znajdowało się tam zaledwie siedem lenn, z czego cztery należały do spadkobierczyń Roberta de Vipont za baronię Westmorland, a trzy pozostałe były własnością barona Kendal¹¹.

Niepewności pojawiają się w przypadku Shropshire. Wspomniałem już, jak Bogo de Knoville wycenił lenna Corbetów na 5 rycerzy, choć Peter Corbet służył podczas wojny. Jednocześnie szeryf całkowicie pominął włości Rogera de Mortimer. Testa de Nevill pokazuje 18¹¹/₁₂ lenn Mortimerów, które były należne od ich poddzierżawców, niezależnie od 26¹/₆ lenn rycerskich, które, będąc częścią dziedzictwa Braose, pojawiają się na liście z Herefordshire. Roger sam uznał służbę sześciu rycerzy jako kwotę za swoje ziemie Braose i Shropshire, a jego świta normalnie liczyła dwadzieścia kopii.

Ponieważ hrabstwo palatyna stało się królewską posiadłością, wykaz finansowy z 1280 roku zawiera listę od justycjariusza Chester. Zawarł on w niej 140 funtów zapłaconych z siedemdziesięciu lenn, z których nikt nie zgłosił się do służby wojskowej, a które w większości znajdowały się pod czyjąś opieką, i dodał uwagę o tym, że wszyscy pozostali dzierżawcy – ‘homines regis, jak ich nazwał – służyli w armii i z tego powodu byli zwolnieni z podatku tarczowego. Na tej podstawie nie można obliczyć łącznej należności z hrabstwa. Reginald de Grey potwierdził służbę dwóch rycerzy jako część swoich całych zobowiązań.

Dodając do podanej wcześniej sumy rycerzy służbę należną od kilku duchownych oraz earlów Lancaster i Surrey, z majątków Wallingford i Richmond, z Westmorland i Kornwalii, od Rogera de Mortimer, a także od mieszkańców Chester i dzierżawców majątku Boulogne, musimy podnieść całkowitą liczbę z 6000 do niewiele poniżej 7000.

Porównując szczegóły pomocy ad maritandam z 1235 roku i roszczenia podatku tarczowego z 1279, od razu widzimy, że opłaty w pierwszym przypadku zostały wniesione, a przynajmniej pojawiły się obietnice wpłaty, bowiem pomoc była pobierana za zgodą. Jednakże należy powtórzyć, że listy z 1279 roku były czysto formalne. Pewna część pieniędzy wpłynęła. Kilku drobniejszych dzierżawców, którzy winni byli służbę jednego rycerza albo i mniejszą, a także kilku, którzy otrzymywali lenno w zamian za usługi, zapłaciło małe sumy, w niektórych przypadkach w rozłożonych na kilka lat ratach po kilka szylingów; ze względu na swoją pozycję niewątpliwie bali odmówić. Szybkie wpłaty od dzierżawców z Chester, którzy byli pod bezpośrednią kontrolą króla, były wyjątkowe. Podobnie sprawa miała się z poddzierżawcami ziem rodu Fitzalan w Shropshire, od których zebrano łącznie 44 funty z wymaganych 64; ziemie te znajdowały się pod opieką i były położone blisko terenów ogarniętych wojną, podczas gdy z posiadłości Fitzalanów w Sussex i Norfolk nie wpłynęły żadne pieniądze. Jedynym szeryfem, który zebrał znaczącą kwotę, był szeryf Devonshire, który zgromadził 138 funtów, z czego 56 pochodziło z połowy majątku Totnes. Niektórzy dzierżawcy, zarówno świeccy, jak i duchowni, co zresztą zobaczymy, zaoferowali opłaty pro servitio w trakcie trwania wojny, ale musieli je wpłacić do królewskiej garderoby. Szeryfowie, którzy podlegali skarbowi państwa, na początku nie zwracali na to uwagi; gdy opłaty te zostały im oficjalnie przedstawione, skreślali wnoszącym długi. Na przykład opat Peterborough zapłacił 250 marek w 1277 roku i został formalnie zwolniony z opłat w wykazie z 1280 i kolejnych. Jednakże wielu dzierżawców, którzy tak płacili, nie starało się uzyskać pokwitowania, ani też najbogatsi wasale, którzy walczyli na wojnie, nie zaprzątali sobie głowy dowodzeniem swej służby. Szeryfowie kontynuowali więc wpisywanie im długów z roku na rok. Jednak feudalni władcy nie przejmowali się nominalnymi długami. Bardzo wysokie sumy pieniędzy były nadal zaległe Koronie za wcześniejsze podatki tarczowe z okresu panowania Henryka III: „podatek tarczowy za Poitou”, „podatek tarczowy za Gaskonię” itd. Dzierżawcy lenna Marshal byli winni 1065 funtów; earlowie Norfolk, Gloucester i Pembroke byli odpowiedzialni za jedną piątą tej sumy każdy, trzech innych baronów za jedną piętnastą każdy, a ośmiu innych za jeszcze mniejsze części¹². Robert de Ros był winien ponad 2000 funtów. Najprawdopodobniej wszyscy twierdzili, że ich służba wojskowa anulowała długi. Ponadto wprowadzono zwyczaj przegłosowywania bezpośrednich podatków od mienia przez Parlament. Dlatego żądania opłaty podatku tarczowego były lekceważone, zwłaszcza że podatek od ruchomości w wysokości jednej piętnastej ich wartości zapewniał niemalże dziesięć razy większe dochody, niż przyniosłaby cała nominalna służba feudalna Anglii, gdyby każdy z dzierżawców zapłacił 40 szylingów za lenno rycerskie bez odbywania jakiejkolwiek służby wojskowej.

Gdy spojrzymy na rzeczywistość pierwszej wojny walijskiej, zobaczymy niesamowity kontrast. Ci dzierżawcy, którzy od razu wnosili opłaty w zastępstwie służby wojskowej, wyceniali je średnio na 40 marek za lenno rycerskie, jednak uznawali służbę znacznie mniejszej liczy rycerzy, niż wpisana na listach szeryfów. Oto kilka przykładów zgromadzonych z okazjonalnych wpisów w rejestrze Lorda Marszałka¹³, taryfy dołączonej do spisu pism otwartych z 1277 roku oraz z rejestru finansów, gdy szeryf, jak to z rzadka bywało, anulował długi biorąc pod uwagę dobrowolne opłaty. Ralph Paynel i John de Stoteville zapłacili po 10 marek każdy za ćwierć lenna, a Peter de Coudray 20 za połowę; były to całe zobowiązania, a mimo to wszyscy trzej opodatkowali siebie samych po wyższej stawce. Gerard de Wakesham zaoferował 20 marek za jedno lenno. Gilbert Pecche uznał służbę dwóch rycerzy i zapłacił 60 funtów; tj. opodatkował się według stawki 45 marek za lenno i z tego powodu specjalna notatka o tej sumie została wpisana do rejestru Lorda Marszałka. Jego nominalne zobowiązanie, według list szeryfów za Kent i Cambridgeshire, wynosiło 18¹/₁₂ lenn rycerskich, czyli 36 funtów, 3 szylingi i 4 pensy, licząc według stawki 40 szylingów za lenno. I tak Ralph, John i Peter w swojej szczerości zapłacili 1333 procent za dużo, Gerard 666 procent za dużo, a Gilbert 66 procent; jeśli poczekaliby, aż szeryfowie zażądaliby od nich opłat według stawki 40 szylingów, dla wszystkich pięciu byłoby to korzystniejsze. Należy mieć nadzieję, że skoro wnosząc tak wielkie kwoty zadbali o natychmiastowe potrzeby króla, otrzymali rekompensaty, gdy przegłosowano kolejny podatek od mienia. Z drugiej strony weźmy przypadek hrabiny Devon; uznała ona i zapłaciła jedynie za 2¹/₂ lenna, przypuszczalnie 100 marek po średniej stawce 40 marek za lenno; jej nominalne zobowiązanie wynosiło 89 lenn w samym Devonshire, czyli 178 funtów; zapłaciła 111 funtów, 6 szylingów i 8 pensów za mało i nie ma żadnych dowodów na to, że kiedykolwiek wpłaciła resztę.

Znaczna większość duchownych dzierżawców płaciła wcześniej lub później, albo wysyłała żołnierzy. Zdawać by się mogło, że Korona wywierała na nich szczególną presję, co pozwala zrozumieć, dlaczego byli tak niespokojni o podatki przez całe panowanie Edwarda. Duchowni płacili na kilka sposobów. Opat Tavistock nie wniósł opłaty w trakcie wojny 1277 roku, poczekał, aż szeryf Devonshire wycenił go na szesnaście lenn po 40 szylingów, i zapłacił 32 funty w 1279 roku; w 1282 od razu zaoferował 40 marek po wyższej stawce za jedno lenno, które „uznał”, co pozwoliło mu zaoszczędzić 5 funtów 6 szylingów i 8 pensów. Biskup Ely uznał sześć lenn i zapłacił 160 funtów; jego nominalne zobowiązanie wynosiło czterdzieści lenn, tj. 80 funtów po mniejszej stawce. Opat Peterborough uznał pięć lenn i, po wyjątkowo wysokiej stawce 50 marek za lenno, zapłacił 166 funtów 13 szylingów i 4 pensy; według swojego nominalnego zobowiązania sześćdziesięciu lenn powinien był zapłacić 120 funtów. Arcybiskup Yorku wysłał do armii czterech rycerzy będąc winien służby dwudziestu. Biskup Hereford wysłał trzech rycerzy i czterech kawalerzystów, czyli odpowiednik pięciu rycerzy, będąc winien służby piętnastu. Inni duchowni, zwłaszcza bogatsi, podobnie wypełniali jedynie część swoich zobowiązań: ćwierć, jedną ósmą, jedną dziesiątą, bądź jedną dwunastą. Formuła z rejestru Lorda Marszałka brzmi: „A uznaje służbę x rycerzy, którą wypełnia y rycerzami i z kawalerzystami” lub „za którą wniósł wtedy opłatę”. Nominalne zobowiązania nie zostały podane i trzeba je znaleźć w głównym rejestrze finansów. Różnica między obniżonymi zobowiązaniami a nominalnymi powinna być zależna od stosunku marki do szylinga, jeden do trzynastu i jednej trzeciej.

Z kolei poniżsi „uznali” pełne nominalne zobowiązania. Opat St. Albans przysłał jednego rycerza i dziesięciu kawalerzystów, będąc winien pełną służbę sześciu rycerzy; opat Sherburne, będąc winien służby dwóch rycerzy, wysłał czterech kawalerzystów; opat Malmesbury wpierw zapłacił 100 marek, a później wysłał sześciu kawalerzystów za trzech rycerzy. Z Ramsey i kilku mniejszych ośrodków wniesiono opłaty za całe zobowiązania, ale, jako że żadna uwaga nie została dołączona do rejestru, musimy uznać, że korzystano ze stawki w wysokości 40 marek. Opat Abbotsbury zapłacił 30 marek za jedno lenno. Wszyscy ci duchowni dzierżawcy byli niewątpliwie urażeni, bowiem nie zezwolono na żadną zniżkę, by zrównoważyć tak wysoką stawkę. Mimo to w 1282 od tych samych ludzi i z tych samych ośrodków ponownie nadeszły pełne siły bądź kwoty.

Wyjątkowy jest przypadek biskupa Durham. J. Horace Round wskazał, że Henryk II podniósł służbę z tego biskupstwa z dziesięciu do siedemdziesięciu rycerzy¹⁴. Według rejestrów finansów z czasów Edwarda I wyceniono biskupa na dziesięć lenn w Lincolnshire i jedną w Yorkshire; w 1277 roku wniesiono opłatę dokładnie za dziesięć, w 1282 na wojnę wysłano czterech rycerzy i dwunastu kawalerzystów. Śmiem zasugerować, że służba dziesięciu – pomijając jednego z Yorkshire – należna była za zewnętrzną część lenn, a Henryk II próbował domagać się pełnej służby za rycerzy obdarzonych lennem w granicach hrabstwa palatyna. Kolejni biskupi Durham utrzymywali, że są zobowiązani wysłać na wojny w Walii tylko dziesięciu rycerzy lub ich ekwiwalent; gdyby wybuchła wojna przeciw Szkotom, byliby gotowi wyposażyć sześćdziesięciu, których obdarzyli lennami we własnym zakresie w granicach biskupstwa. Zatem w latach 1277 i 1282 wypełniono obowiązki w całości; później Antony Bek, będąc biskupem, prowadził bardzo duży kontyngent w głąb Szkocji.

Jednakże ważne pytanie brzmi nie jak wnoszono opłaty, a jak duże siły jazdy zebrano na wojnę? Rejestr Lorda Marszałka z 1277 roku pokazuje oficjalną ilość 228 baronów i rycerzy oraz 294 kawalerzystów¹⁵. Daje to łączną liczbę 375 rycerzy, bowiem dwóch kawalerzystów liczono zawsze jako równowartość jednego rycerza. Liczby te zawierają służbę feudalną tych, którzy przydzieleni byli do armii w Montgomery lub w Południowej Walii, a także tych służących w kwaterze głównej u boku króla. Zarejestrowana w 1282 roku suma była niższa i wynosiła 123 baronów i rycerzy oraz 190 kawalerzystów¹⁶; jednak reprezentuje ona wyłącznie armię w kwaterze głównej, a znacząca liczba feudalnych dzierżawców walczyła gdzie indziej, choć nie byli oni oficjalnie zwerbowani.

Grupa 375 rycerzy reprezentowała mniej więcej jedną osiemnastą maksymalnej nominalnej siły całej Anglii. Co więcej, poszczególne świty był bardzo małe. Earl Kornwalii przyprowadził czternastu rycerzy, sam będąc piętnastym, co było wyjątkowo dużym orszakiem. Earl Surrey uznał servitium debitum jedenastu, earl Gloucester dziesięciu, ale earl Oxford jedynie trzech, a spośród baronów Roger de Mortimer i Robert de Ros przysłali po sześciu rycerzy, Peter Corbet pięciu, a kilku innych po czterech. Przytłaczająca większość feudalnych dzierżawców była reprezentowana przez jedną, dwie lub trzy kopie.

Jednym z wytłumaczeń niskich liczb jest to, że baronowie „byli zobowiązani przysłać wyłącznie służbę należną za dominium ich baronii”¹⁷. Dzierżawca mógł być winien służbę sześćdziesięciu rycerzy, a obdarzywszy lennem, powiedzmy, pięćdziesięciu, lub podzieliwszy część swoich ziem między poddzierżawców winnych mu łączną służbę pięćdziesięciu, był tym sposobem zobligowany przysłać pozostałych dziesięciu za dominium, czyli niewydzierżawioną dalej część swoich lenn. Korona miała też roszczenia wobec tych pięćdziesięciu, ponieważ każdy, kto posiadał ziemię powyżej pewnej wartości, był wzywany. Jednakże trudno jest utrzymywać tę teorię bez dokładnej wiedzy o ilości ziemi wydzierżawionej od baronów w każdym z lenn. Ponadto przeciw tej propozycji świadczy to, że Edward I wydał nakaz zajęcia mienia zadłużonych rycerzy w 1278 roku, czyli rok po wojnie i najpewniej z powodu potrzeb wynikających z tego konfliktu. Nie znam żadnych niepodważalnych przypadków, w których fraza servitium debitum używana jest w odniesieniu do służby należnej wyłącznie z dominium. Lenna Corbetów były w całości wydzierżawione dalej, jednak widzieliśmy, że Peter Corbet odbył pełną służbę¹⁸.

Według innej teorii od królewskich dzierżawców oczekiwano dostarczenia do armii jedynie części, a nie pełnej liczby rycerzy. Monarcha ustalał z baronem, że ten zapewni sześciu bądź dziesięciu rycerzy zamiast stu, i liczbę tę określano jasno, bowiem baron „uznawał” służbę. Jak zobaczymy później, po większych wasalach spodziewano się wysłania tylu rycerzy, ilu obiecali w trakcie negocjacji, a także co najmniej dwukrotnie większej liczby kawalerzystów. Pomniejsi dzierżawcy mogli zebrać grupę dwóch rycerzy i sześciu żołnierzy reprezentującą pięciu rycerzy. W przypadku każdego dzierżawcy, świeckiego lub duchownego, który preferował wnieść opłatę pro servitio, istniały dwa systemy wyceny; mógł zapłacić pełne nominalne zobowiązanie w szylingach, gdy został do tego zawezwany przez szeryfa, lub natychmiast zaoferować obniżone zobowiązanie w markach. Zatem stosunek szylinga do marki powinien być stosunkiem starej liczby do nowej. Jednak omówiliśmy już, jak niektórzy dzierżawcy tracili, a inni zyskiwali, gdy płacili w ten czy inny sposób, a St. Albans i inne ośrodki religijne wciąż wykonywały pełną służbę. Prawdopodobnie król, przy ustalaniu wielkości stawki, wziął poprawkę na wzrost bogactwa od czasów panowania Wilhelma I lub Henryka II, przez co stosunek 13¹/₃ : 1 nie był stały.

Zasada ustalania części zobowiązania jest bardzo naturalna i rozsądna, bowiem jest pewnego rodzaju kompromisem. Byłoby nieuczciwym i niepożądanym obstawać przy tym, by majątki feudalne na każdą wojnę przysyłały pełną liczbę rycerzy, bowiem byłoby to równoznaczne z przywołaniem na raz wszystkich rezerw. Królowie andegaweńscy wielokrotnie domagali się służby jednej trzeciej lub jednej dziesiątej feudalnych sił, wychodząc z założenia, że skoro przysłana została mniejsza liczba ludzi, okres ich służby powinien wynosić więcej niż czterdzieści dni¹⁹. I faktycznie, z tego co wiemy, największe majątki, earlowie i co ważniejsi baronowie, jak choćby Mortimer, pełnili więcej niż czterdzieści dni służby w 1277 roku i ponownie w 1282, nie zgłaszając żadnych zastrzeżeń. Edward nigdy nie chciał niepotrzebnie drażnić swoich baronów, a jeśli uzyskiwał skuteczne siły kawaleryjskie zgadzając się na część zobowiązań zamiast całości, nie tracił żadnych ze swoich prawnych i zwyczajowych praw wobec baronów. Ponadto, gdy Korona i wasal ustalili między sobą część zobowiązania, nie mogło być mowy o żadnych dalszych sporach na temat dokładnej służby, jaką poddany był winien. O zrozumieniu przez obie strony tego, że doszło do zawarcia umowy, świadczą akceptacja ustalonej części przez Koronę, bezpłatne kontynuowanie służby powyżej czterdziestu dni i użycie zwrotu servitium debitum do wskazania ustalonej części: qui servicium debent Regi offerunt et recognuscunt servicium subscriptum. Oczywiście w przyszłości mogło pojawić się pewne zagrożenie. Jakiś baron mógł upierać się, że wypełnił całość swoich feudalnych zobowiązań przez zapewnienie ustalonej części, a jednocześnie że nie powinien być przymuszany do służby dłuższej niż standardowy okres. Do takiego kryzysu doszło w 1298 roku, gdy earlowie Norfolk i Hereford byli w bardzo kłótliwym nastroju. Jednak żadne niebezpieczeństwo nie pojawiło się w trakcie wojen walijskich, bowiem walka z Walijczykami aż do podbicia ich ziem leżała w interesie potężniejszych baronów, z których wielu było także lordami marchii.

Jednakże choć reguła przysyłania części wojsk była korzystna dla barona, bowiem zwalniała go z konieczności przyprowadzenia pełnej liczby rycerzy, to Korona miała z niej jeszcze większy pożytek. Baroni przyzwyczajeni do zbierania dużych oddziałów po sto i więcej koni w służbie króla mogliby odczuwać pokusę użyć ich przeciwko Koronie. Nawet jeśli nie chodziło im o otwarty bunt, mogli zaszkodzić monarsze w krytycznym momencie kampanii wycofując swój kontyngent pod jakąś wymówką, np. upłynięcia czterdziestu dni. Tak właśnie uczynili earlowie Norfolk i Hereford w 1298 roku, tym samym nie pozwalając na pełne wykorzystanie wygranej pod Falkirk. Skoro ci dwaj mogli w tak dużym stopniu pokrzyżować plany Edwarda I, choć każdy z nich wysłał tylko ustaloną część liczby, do jakiej byli zobowiązani, to gdyby baronowie prowadzili na każdą wojnę swoje pełne siły, Korona byłaby ich niewolnikiem. Później, gdy w zwyczaj wszedł system zbierania wojsk służących za żołd pod kontraktem, lordowie, którzy werbowali ludzi dla Korony, dysponowali gotowym mechanizmem werbowania ich przeciw Koronie; stąd kłopoty Ryszarda II i Henryka VI. Edward I mądrze dostrzegł okazję w uznawaniu ułamka zobowiązań za pełne servitium debitum.

Kilka faktów potwierdza tę teorię. W 1282 roku Edward I narzekał, że szeryf Somerset i Dorset przyjmował łapówki w zamian za zwolnienie najlepszych i najsilniejszych ludzi, a zamiast tego zachęcał do służby słabszych²⁰. Kontekst wskazuje, że król odnosił się do służby feudalnej. Oczywistym wnioskiem z tego jest, że od szeryfów, którzy zbierali na wojnę pomniejszych dzierżawców Korony, czyli tych, którzy winni byli służby zaledwie kilku rycerzy, wymagano stosowania się do określonych części zobowiązań, ale jednocześnie postarania się, by w skład wysłanych wojsk wchodzili najlepsi, nawet jeśli wymagało to użycia przymusu.

Zobowiązanie marchii Braose wynosiło 78¹/₂ rycerzy, ale uznana część wynosiła najprawdopodobniej pięciu²¹. Gdy Edward podbił i podzielił ziemie Czterech Cantredów w 1282 roku, zlekceważył szansę podwyższenia zobowiązań; nadał panowanie nad Denbigh w zamian za sześciu rycerzy, nad Bromfeld w zamian za czterech, a nad Ruthin za trzech²². Od razu wolał ustalić niższą liczbę. Jego postępowanie kontrastuje z działaniami Henryka II, który oddał władzę nad Meath za pięćdziesięciu rycerzy i nad Leinster za stu. Dla Edwarda I bezcelowym było tworzyć wielkie lenna, a następnie pozwalać części rycerzy reprezentować całość, więc tworzył mniejsze lenna ab initio.

Pozwolę sobie zasugerować, że na powyższe wpłynął znaczący wzrost kosztu wyposażenia. Rycerze za czasów Edwarda I byli ogółem znacznie ciężej opancerzeni od tych z okresu Wilhelma I i najpewniej dosiadali droższych koni. Cenne dextrarii baronów i banneretów kosztowały od 60 do 120 marek²³. Trudno nazwać je nadającymi się do szarży, bowiem były to ciężkie konie rasy shire, powolne, lecz zdolne unieść wielki ciężar. Skromniejsi rycerze-kawalerowie (knights-bachelors) dosiadali rumaków kosztujących od 20 do 40 marek. Zwróciliśmy już uwagę, jak rozwinęła się sztuka walki od bitwy pod Hastings. Wtedy kawaleria była lżejsza i zwinniejsza, lepiej przystosowana do manewrów, lecz nie tak skuteczna w trakcie bitwy przeciwko ścianie saksońskich tarcz. Za Edwarda I konie były ciężkie i znacznie droższe. Wypłacano też wtedy żołd: standardowa stawka bannereta wynosiła 4 szylingi dziennie, rycerza zaś 2 szylingi. Za panowania Henryka II rycerz otrzymywał 8 pensów. Jednakże spójrzmy dalej na czasy Henryka V. Za wyjątkiem okresu po epidemii Czarnej Śmierci, gdy brak ludzi i potrzeby Korony wywindowały wszystkie koszty wojny ponad dwukrotnie, stawki 4 szylingów i 2 szylingów były stałe, znajdujemy je bowiem w 1415 roku. W okresie między czasami Edwarda I a Henryka V kolczuga została zastąpiona przez zbroję płytową, a pancerze najbogatszych rycerzy były skomplikowane i przez to drogie; mimo tego nie było różnicy w żołdzie, choć przez sto lat od panowania Henryka II do Edwarda I stawki zostały potrojone. To właśnie w tym stuleciu wielkie zobowiązania feudalne zostały zmniejszone do stosunkowo lżejszych poziomów i przyjęto zwyczaj ustalania części obowiązków wojskowych do zrealizowania.

„Rycerze”, albo milites, z czasów inwazji Normanów odpowiadają servientes ad arma trzynastego i scutiferi oraz armigeri czternastego wieku²⁴. Taka jest istota rozumowania Charlesa Omana, z którą generalnie się zgadzam. J. Horace Round²⁵ ostro ją skrytykował za ignorancję wobec znaczenia dzierżawy za usługę (serjeanty). W dwóch cytowanych przez niego rozporządzeniach faktycznie servientes zdaje się oznaczać dzierżawców świadczących usługi. Pozwolę sobie zasugerować, że nieporozumienie wynika z użycia tego słowa w dwóch znaczeniach. W trakcie wojny serviens oznaczało po prostu żołnierza, a serviens ad arma żołnierza konnego. Za wyjątkiem okresu po Czarnej Śmierci, gdy ceny były znacznie wyższe, jeźdźcy służący obok rycerzy, szeregowi przedstawiciele ciężkiej kawalerii, których moglibyśmy nazwać kawalerzystami, otrzymywali żołd w wysokości 1 szylinga od czasów Edwarda I do panowania Henryka V, pomimo gwałtownego odejścia od kolczug na rzecz zbroi płytowych. Ci ludzie mogli być poddzierżawcami feudalnych władców lub drobnymi posiadaczami ziemskimi. Naturalnie, oficerowie, którzy ich werbowali, starali się znaleźć ludzi pochodzących z terenów wiejskich i potrafiących jeździć konno. Jednakże nic nie wskazuje na to, że musieli oni być poddzierżawcami lub właścicielami ziemskimi, ani że serviens w znaczeniu żołnierza pochodzi o serviens w znaczeniu dzierżawcy. Zatem zgodziłbym się z nieco poprawionym twierdzeniem Sir Omana. Wilhelm Zdobywca nadał swoim zwolennikom ziemie za służbę wielu jeźdźców wyposażonych według ówczesnych standardów, czyli za służbę rycerską. Wraz z upływem czasu i rozwojem ideałów rycerskości, termin miles był używany do określania lepszych jeźdźców, którzy mieli za sobą pasowanie na rycerza, zaś serviens ad arma stosowano wobec ludzi niżej urodzonych lub młodszych. Jeśli rycerz Edwarda I otrzymywał niezmienne wynagrodzenie 2 szylingów, a kawalerzysta 1, podczas gdy rycerz czasów Henryka II dostawał 8 pensów dziennie, łatwo zrozumieć, dlaczego wprowadzono regułę częściowego wypełniania zobowiązań. Niesprawiedliwym byłoby oczekiwać od barona z XIII wieku, że zbierze liczbę rycerzy, pobierających 2 szylingi, równą liczbie jeźdźców wynikającej ze zobowiązań ustalonych, gdy Wilhelm I rozdawał ziemię zasłużonym towarzyszom.

Jednakże Sir Oman nie ma racji sugerując, że servientes ad arma i scutiferi lub armigeri to określenia z różnych stuleci używane do nazywania tych samych ludzi. Bardzo duża liczba spisów żołdów dowodzi, że już w XIII wieku wszystkie te terminy, a także kilka innych, były używane jako synonimy i odnosiły się do jeźdźców pobierających 1 szylinga dziennie. Servientes zazwyczaj widnieje rejestrach Lorda Marszałka na temat feudalnych świt. Armigeri czasami odnosi się do młodych, dobrze urodzonych giermków, a czasami do żołnierzy o jakimkolwiek statusie. W listach płac scutiferi jest częściej spotykanym słowem, w spisach koni zaś występuje zazwyczaj valetti. Homines ad arma było ogólnym terminem na ciężką kawalerię, w tym rycerzy. Armati było używane w tym samym znaczeniu przez kronikarzy, lecz w XIV wieku określenie formalnie oznaczało tylko lekką kawalerię. Później Jehan le Bel i Jean Froissart używali armures de fer w ogólnym znaczeniu (opancerzonej kawalerii – przyp. tłum). Constabularii musieli mieć to samo znaczenie, bowiem byli członkami constabularia, czyli jednostki ciężkiej kawalerii; w dokumentach nazywano tak setników, czyli konnych oficerów wojsk zaciężnych z hrabstw, którzy otrzymywali żołd w wysokości 1 szylinga i musieli dosiadać w pełni opancerzonego konia.

Nieczęsto znajdujemy w źródłach imiona servientes czy scutiferi, ale gdy już się to zdarzy, dostarcza nam wielu informacji. Rejestry Lorda Marszałka podają niemal wszystkie imiona, dzięki czemu możemy odnaleźć kilku, którzy byli później pasowani na rycerzy. Listy płac podają imiona żołnierzy królewskiego dworu. Servientes regis ad arma byli najbardziej wartościowymi ludźmi, zaangażowanymi w działania królewskie na różne sposoby: nadzorowali transport i robotników, dowodzili kusznikami itd., ale rzadko otrzymywali tytuły rycerskie. Jednak Eustace de Hacche, ważny banneret z czasów wojen w Walii i Szkocji, zdaje się być tożsamy z Eustacem de Hacche, serviens z 1276 roku; jego awans był gwałtowny, a wręczony mu dwór w Dorset, który miał utrzymywać na życzenie monarchy, musiał być nagrodą za służbę na wojnie i jednocześnie pozwalał mu podtrzymać nowo nadany status²⁶. Dokładniejsze informacje pochodzą ze spisów koni. Zachowały się pełne rejestry z lat 1297 i 1298, w których podana jest wartość każdego konia wraz z imieniem jeźdźca²⁷; pierwszy rejestr pokazuje pełną sumę kawalerii zabranej przez Edwarda I do Flandrii, drugi zaś zawiera jedynie sumę kawalerii opłacanej przez króla podczas kampanii zakończonej bitwą pod Falkirk i pomija świty feudalnych władców, którzy nie otrzymywali wynagrodzenia za służbę. Bardzo wielu valetti służyło w trakcie obu wojen, lecz kilka kontyngentów, które były we Flandrii, zostało przeorganizowanych i wysłanych do Szkocji z nowymi ludźmi. Wielu tych, którzy we Flandrii służyli jako valetti, w Szkocji było już rycerzami, jak Robert de Tony, lord marchii, który krótko przedtem odziedziczył po ojcu marchię Elvael; młodszy John de Vaux, królewski dzierżawca, który także niedawno objął stanowisko po ojcu; i Philip Paynel, który był w posiadaniu ziemi w Somerset dostarczającej zyski powyżej 20 funtów rocznie i dlatego był narażony na zajęcie rycerskiego mienia. Dowodzi to, że młodzi, dobrze urodzeni mężczyźni musieli odbyć służbę w kolejnych stopniach, będąc scutiferi, czyli giermkami w węższym znaczeniu aspirujących do rycerstwa, i stali na równi z plebejskimi scutiferi w szerszym znaczeniu tego słowa, czyli żołnierzy otrzymujących 1 szylinga żołdu. W orszaku Hugh le Despensera w 1298 roku byli dwaj służący o bardzo sławnych nazwiskach: Giles de Argentine i Reginals de Cobham²⁸. Musieli to być młodzi giermkowie, którzy później osiągnęli sławę, jeden jako bohater spod Bannockburn ze strony Anglików, drugi jako jeden z najwybitniejszych dowódców Edwarda III. Jako ciekawy przypadek z późniejszych lat pozwolę sobie przytoczyć najwcześniejsze zapiski o sławnych losach Nigela de Loring, w których jest opisany jako żołnierz pobierający zwyczajowego szylinga podczas oblężenia zamku Dunbar w latach 1337-8²⁹. Nie służył on w żadnym orszaku, ale dołączył do armii niezależnie z socius.

Tym, co odróżniało tego typu jazdę od lekkiej kawalerii (hobelars) – którzy, co warto zaznaczyć, nie tworzyli zorganizowanych jednostek i rzadko służyli w armiach Edwarda I – był obowiązek jazdy na „zakrytych” koniach. Jeśli rumak był „odkryty”, żołd spadał do 6 lub 8 pensów. Jakie były końskie „okrycia”, które odróżniały żołnierzy pobierających 1 szylinga od rzadkiej lekkiej kawalerii? Dobrze znany nam jest późniejszy obraz koni odzianych w płytowe zbroje. Możemy też być pewni, że Edward I i jego bogatsi rycerze ubierali swoje konie w zbroje kolcze. We wpisie w jednym ze spisów z 1277 roku³⁰ znajdujemy informację, że za 16 szylingów kupiono dwa lniane okrycia pod kolczugi, które miały zapobiec otarciom u koni: pro duabus partibus lineorum coopt ad ponend super duos dextrar regis subt coopt ferr. Jednakże pytanie nie dotyczy dextrarius, których siła i budowa mogły z łatwością utrzymać ciężar ich własnej zbroi, a także opancerzonego jeźdźca. Rejestry koni pokazują, że żołnierze jeździli na zwykłych runcini, wszechstronnych koniach znanych nam z dzieł Chaucera; jedynie kilka z nich było równie wysoko cenionych, co equi rycerzy, znacznie niżej od dextrarii, średnio między 5 a 8 funtów. Czy taki koń był w stanie unieść własną żelazną zbroję i okutego w żelazo jeźdźca? Dowody obecne w listach płac są bardzo mocne; cum equo coop określa żołnierza uprawnionego do pobrania szylinga. Jednakże przestrzeganie tej reguły mogło być bardzo swobodne. Jeździec mógł mieć na sobie mniej kolczugi niż rycerz, krótszą koszulkę kolczą i być może żadnych nogawic kolczych; możliwe nawet, że wraz z koniem nosił zbroję z gotowanej skóry zamiast kolczugi³¹. W istocie, normalne wyposażenie żołnierza było prawdopodobnie takie samo, jak to określone w Statucie z Winchester dla drugorzędnej milicji. Należy pamiętać, że mosiężne tablice i pieczęcie z XIII i początku XIV wieku pokazują nam wyłącznie ludzi wysokiej rangi odzianych od stóp do głów w kolczugi. Nie ma żadnych ilustracji żołnierzy, a ich wyposażenie musiało być lżejsze, żeby nie przygniotło ich wartych 5 funtów rumaków. Jednak te wszechstronne konie musiały mieć odpowiednią wagę i potrafić unieść homines ad arma, servientes ad arma, czy scutiferi, to jest ludzi w pewnej ilości kolczugi, a także nosić okrycie jakiegoś rodzaju. Wracając do pierwotnej kwestii, kawalerzysta Edwarda I prawdopodobnie był pod względem opancerzenia i konia podobny do rycerza Wilhelma I. Główna różnica polegała na tym, że używał dłuższej i cięższej kopii.

Opis bitwy pod Falkirk autorstwa Waltera z Guisborough jest locus classicus. Podaje on, że użyta tam kawaleria składała się z 3000 zbrojnych na opancerzonych koniach i 4000 zbrojnych na nieopancerzonych³². Taka liczebność była niemożliwa. Nikt, kto badał dokumenty, nie może potwierdzić, że Anglia kiedykolwiek wysłała 7000 kawalerzystów na jedną kampanię. Źródła nie potwierdzają też, że lekka kawaleria była kiedyś zebrana w takiej ilości. Można jednak przyznać, że rycerze i najlepiej wyposażeni kawalerzyści występowali względem żołnierzy na tanich koniach w proporcji 3 do 4. Zazwyczaj to rycerze i najlepsi spośród kawalerzystów jechali w pierwszej linii szarży, bowiem rejestry pokazują dokładnie, ile koni z opłacanej części kawalerii zginęło w bitwach i niemal wszystkie należały do rycerzy bądź najlepszych kawalerzystów. Mimo to gorsi jeźdźcy także pobierali szylinga; nie zachowały się żadne listy płac z tej kampanii, ale duża liczba spisów z tego okresu dowodzi tego twierdzenia.

Pozwoliłem sobie na tę dygresję, by omówić skąpe źródła, które dają jakieś pojęcie na temat statusu kawalerzysty. By uniknąć pomyłek, proponuję używać tego terminu dla określenia servientes z feudalnych świt oraz scutiferi z płatnych oddziałów, gdyż oba określenia odnoszą się do ludzi tej samej klasy, których dwóch było równych jednemu rycerzowi. Powtórzę, że młodzi, dobrze urodzeni giermkowie służyli obok plebejuszy, którzy z rzadka mogli stać się rycerzami. Ten elementy był wspólny u feudalnych i opłacanych wojsk: lord lub kapitan mógł werbować poddzierżawców, jeśli chciał – zależało to wyłącznie od niego – a Korona wymagała wyłącznie określonej liczby jeźdźców.

Jeśli powrócimy do częściowych feudalnych zobowiązań z lat 1277 i 1282, pojawia się pytanie, czy były one równe zarejestrowanym siłom? Jedno jest pewne: gdy baron uznawał służbę pewnej liczby rycerzy i rejestrował imiona dokładnie tylu, musimy wziąć pod uwagę możliwość wysłania co najmniej dwukrotnie większej liczby towarzyszących im kawalerzystów. Proporcje nie były stałe. W opłacanych wojskach dwóch lub trzech, a czasami nawet pięciu jeźdźców służyło obok każdego rycerza. Zatem baron, wysyłając określoną liczbę rycerzy dla zaspokojenia potrzeb Lorda Marszałka, mógł mieć łącznie trzykrotnie lub czterokrotnie więcej konnych. Wszyscy earlowie, za wyjątkiem earla Lincoln, którzy w ramach servitium debitum w wysokości 7¹/₂ zarejestrowali sześciu rycerzy i trzech kawalerzystów, rejestrowali wyłącznie tych pierwszych; podobnie uczynili niektórzy baronowie. Większość pomniejszych baronów winnych służby x rycerzy rejestrowała ¹/₂ x rycerzy i x kawalerzystów, co spełniało oczekiwania Lorda Marszałka. Myślę, że na podstawie faktów na temat tych wojen można uznać, że feudalna etykieta znacznie odróżniała earlów od pozostałych, gdy chodzi o częściowe zobowiązania. Earl, którego ułamek zobowiązań był stały, miał przyprowadził ustaloną liczbę rycerzy wraz z odpowiednim uzupełnieniem kawalerzystów, a ponadto oczekiwano od niego służby – i tym samym utrzymania swojego statusu potężnego wasala – dłuższej niż czterdzieści dni. Pomniejszym baronom pozwalano skomponować swoje części zobowiązań z rycerzy i kawalerzystów w liczbie równej ustalonej z Koroną ilości, a gdy upłynęło czterdzieści dni, żołnierze ci otrzymywali żołd, jeśli zdecydowali się pozostać w armii. Wyjątkami od tego ostatniego stwierdzenia mogli być Roger de Mortimer, Robert de Ros i, być może, kilku innych. Byli równie dumni ze swojego statusu jak inni earlowie, a Mortimerowie, Corbetowie i ich sąsiedzi nie chcieli żadnej zapłaty jako zachęty do walki z Walijczykami; jednak źródła nie są pełne i trudno jest potwierdzić więcej niż to, że w 1277 roku na pewno służyli korzystając wyłącznie ze swoich zasobów. Jednakże bez względu na to, co mieszkańcy Shrewsbury sądzili o żołdach, mieszkańcom Chester brakło dumy i, choć byli równie blisko Walii, często wykonywali dodatkową służbę za płacę.

Jest mało prawdopodobne, by któryś z baronów przyprowadził większą liczbę rycerzy, niż zarejestrował. Feudalne zobowiązania były tak często wypełniane co do joty, że przekroczenie wymagań byłoby dziwne. Earl Hereford, Pain de Chaworth, Walter de Huntercumbe i inni, będąc winnymi służby ¹/₆ lub ¹/₄ rycerza, rejestrowali po 1 kawalerzyście cum equo discooperto. Earlowie Warwick i Norfolk w 1282 uznali służbę odpowiednio sześciu i pięciu rycerzy, nie podali ich z imienia i zamiast tego są zarejestrowani osobiście ze stosownymi adnotacjami: facit per se ipsum cum decenti comitiva³³. Wydaje się mało prawdopodobne, by przyprowadzili więcej, niż ustaloną liczbę rycerzy wraz z odpowiednią ilością kawalerzystów. Wielu baronów wypowiadało się tak, jakby nie byli pewni swoich części zobowiązań. Formuła używana przez earlów brzmiała: ita quod si plus tunc albo ita quod si plus tunc, et si minus tunc. Earl Gloucester stwierdził ita quod si inveniatur quod plus debeat, plus faciet. Były to najprawdopodobniej oświadczenia mające chronić baronów przed dodatkowymi żądaniami w przyszłości; dobrze znali swoje części zobowiązań i w oczywisty sposób stosowali się do nich, bowiem w 1282 roku zarejestrowano taką samą służbę, co w 1277, za wyjątkiem earla Warwick, który wysłał 6 rycerzy zamiast 6¹/₂. Earl Lancaster, gdy przyprowadził swoją świtę w 1282 nie znając dokładnie swoich zobowiązań, choć był bratem króla, był bardzo zaniepokojony, bowiem jeśli zabrał ze sobą zbyt wielu ludzi, w przyszłości wymagania względem niego mogły wzrosnąć; quod non cedat ei in preiudicium si maius servicium Regi faciat ista vice quam facere teneatur. Wydawać by się mogło, że z rejestru listów ochronnych wynika coś innego. W spisie pism otwartych z 1277 roku zawarto informacje o 170 ludziach, którzy zostali objęci ochroną przez monarchę; 70 z nich widnieje w rejestrze Lorda Marszałka, ale pozostałych 100 już nie. Wielu z pozostałej setki mogło należeć do orszaków lordów marchii, albo też byli to servientes z wojsk feudalnych, o których należy pamiętać za każdym razem, gdy władca podawał imiona samych rycerzy rejestrując swoją część zobowiązań. Te informacje dodają cztery dodatkowe nazwiska do orszaku earla Norfolk w stosunku do tych, które zarejestrował, a także dwa do orszaku earla Kornwalii i dwa do oddziału earla Lincoln.

Spisy listów ochronnych w wielu rejestrach, kilku listach płac i spisach koni, które zachowały się z lat 1297 i 1298, można porównać do zobowiązań z lat 1277 i 1282, by zobaczyć, jaka była średnia liczebność każdego orszaku na przestrzeni dwudziestu pięciu lat. Oddziały earlów najlepiej rozważyć osobno, bowiem rzadko pobierali oni żołd. Wyjątkiem jest przypadek earla Lincoln, który na wiosnę 1277 roku dowodził grupą opłacanej jazdy; jego własny odział tworzyli on sam, sześciu rycerzy i dwudziestu trzech kawalerzystów. Podczas przeglądu wojsk feudalnych w lecie tego roku earl zarejestrował siebie, pięciu rycerzy i trzech kawalerzystów, wypełniając w ten sposób servitium debitum w wysokości 7¹/₂ rycerzy. Dwaj rycerze i jeden kawalerzysta byli członkami obu orszaków³⁴ i wydaje się, że jego standardowa siła wynosiła trzydzieści kopii. Ponownie w 1282 earl Lincoln wystawił opłacane wojsko, ale tylko na kilka dni, gdy zbierana była główna armia, i swoją służbę przez większą część wojen odbył w ramach zobowiązań feudalnych. Edmund, earl Lancaster, w latach 1294 i 1295 miał pięćdziesiąt jeźdźców z listami ochronnymi, z których czternastu było rycerzami. Jego syn, Thomas, w 1298 opłacał czterdzieści pięć kopii, w tym jedenastu rycerzy, wliczając jego samego oraz jego brata Henry’ego. Nie znaczy to, że gdy oddział był opłacany, miała taką samą siłę, co pełniąc służbę feudalną, lecz te zbiegi okoliczności w oczywisty sposób pokazują, że orszak earla Lancaster składał się średnio z pięćdziesięciu ludzi. Można przypuszczać, że świta earla Kornwalii była równie liczna. Wielkość oddziałów earla Warwick wahała się między dwudziestoma a czterdziestoma ludźmi, a jego syn, Guy, dowodził grupą dwudziestu pięciu we Flandrii i na granicy ze Szkocją; w tym drugim przypadku odbywał służbę garnizonową, nim armia króla ruszyła na główną kampanię roku 1298. Młody earl Arundel – którego ziemie znajdowały się pod opieką w 1277 i w 1282, więc zamiast ludzi z jego lenn w Shropshire napływały pieniądze – miał opłacany oddział czterdziestu kopii pod Berwick w zimie i wczesną wiosną 1298 roku. Przy tej samej okazji pięciu earlów utrzymywało 500 płatnych jeźdźców, co było zdarzeniem całkowicie bezprecedensowym, a wynikało z nagłych konieczności, jakie mogły się zdarzyć podczas wojny toczonej zimą. Zarówno earl Arundel, jak i Guy odbywali służbę feudalną latem. Ten pierwszy otrzymał zaledwie cztery listy ochronne, ale najpewniej należy do tej liczby dodać dziesięć kopii Williama le Latimer. Guy podobnie dowodził czternastoma ludźmi.

Jest faktem, że earlowie sprzeciwiali się zatrudnianiu opłacanego wojska. Podczas regularnych letnich kampanii wszyscy, za wyjątkiem okazjonalnych odstępstw earla Lincoln i Thomasa z Lancaster, odbywali feudalną służbę w Walii i Szkocji; kampania we Flandrii była osobnym przypadkiem. Wielcy wasale utraciliby na otrzymywaniu płacy. Mieli obowiązki, ale także przywileje, i uciec od tych pierwszych dla korzyści majątkowych odbiłoby się na tych drugich. Z okoliczności działań earlów Norfolk i Hereford w 1298 roku wnioskuję, że postrzegali oni dokładne przestrzeganie feudalnych obowiązków jako sposób sprawowania władzy nad Koroną, a podczas wojen szkockich mieli jeszcze lepszą szansę sprawić, by król odczuł ich wpływy. W wojnach w Walii walczyli lojalnie, lecz nie mogli uniknąć bycia choć pozornie wiernymi, gdy ich własne marchie były w niebezpieczeństwie. Naprawdę lojalni za panowania Edwarda I byli earlowie Lancaster i Kornwalii – prawdą jest, że obaj byli krewnymi monarchy, ale rządy następnego władcy Anglii pokazały, że pokrewieństwo niekoniecznie przekładało się na wierność – a także Lincoln, Warwick, Arundel (gdy otrzymał na własność swoje posiadłości), oraz, pomimo teatralnej sceny z zardzewiałym mieczem, Surrey. Earlowie Gloucester i, w mniejszym stopniu, Hereford byli apodyktyczni i czasami niemal buntowniczy. Teoria, która tłumaczy ich postępowanie podczas wojen domowych, wyjaśnia wszystkie ich czyny. Obaj przyjmowali postawy ważnych lordów marchii, dlatego byli wrodzy wobec Llewelyna, ale jednocześnie niechętni mieszaniu się króla w ich prawa w marchiach. Powinniśmy móc prześledzić zmiany w ich stosunku do Korony z roku na rok, gdy monarcha potrzebował ich pomocy przeciw Walijczykom lub chciał ograniczyć ich przywileje. Earl Norfolk nie dawał oznak niesubordynacji przed 1297 rokiem i wierzę, że jego postępowanie wtedy i później były wynikiem urazy wobec Edwarda I za traktowanie podczas ostatniej wojny w Walii w 1294 roku. Ponieważ earl Gloucester już nie żył, earl Norfolk dobrowolnie połączył siły z earlem Hereford i tak doszło do sławnej sceny, kiedy padły słowa „ani nie odejdę, ani nie zawisnę”. Niezależnie od tego, czy byli wierni wobec Edwarda I, czy nie, wszyscy earlowie wywiązywali się ze zobowiązań w trakcie wojny, służyli dłużej niż czterdzieści dni i tylko w rzadkich przypadkach opisanych wyżej powoływali oddziały kawalerii za królewski żołd. Nie wspomniałem jedynie Williama i Aymera de Valence. Najprawdopodobniej pozostali uznawali ich za zagranicznych intruzów lub awanturników, bo żaden nie posiadał dużego lenna w Anglii. Niesłychanie rzadko któryś z nich jest w dokumentach nazywany earlem Pembroke, a Aymer dowodził dużym oddziałem opłacanej kawalerii jako profesjonalny kapitan.

Poniższa tabela podaje wszystkie dane, jakie udało mi się zdobyć. Należy wspomnieć, że earl Surrey zadeklarował zobowiązanie w wysokości jedenastu rycerzy, jednak czterech z nich przysłał jako dowód swojej władzy nad Stamford, którego mieszkańcy sprzeciwiali się jego zwierzchnictwu i także wysłali ludzi, by odbyli za nich służbę; z tego powodu earlowi pozostało siedmiu rycerzy, co stawiało go na równi z earlami Lincoln i Warwick. Pierwsza kolumna tabeli zwraca uwagę na to, że niektóre zobowiązania, należne z majątków lub lenn, zostały wpisane do rejestru finansowego pod nazwiskami zmarłych dzierżawców. Ostatnia kolumna zawiera informacje z listów ochrony, jednak orszaki mogły być liczniejsze; urzędnik, który tworzył rejestr, nie zawsze wpisywał nazwiska wszystkich, którzy mieli listy ochronne, a wielu służyło bez nich. Jednakże wewnętrzne dowody zdają się pokazywać, że niektóre świty są opisane w całości, na przykład oddziały earla Lancaster w latach 1294 i 1295.

Na koniec chciałbym dodać, że czytając rejestr Lorda Marszałka może się wydawać, że mamy do czynienia z jakimś zaniedbaniem, bowiem pięciu earlów wraz ze świtami wpisanych jest pod jednym hrabstwem. Czy powinniśmy dodać do tych liczb ludzi z ich pozostałych lenn? Wierzę, że byłoby to błędem i że wpisano pełną liczbę rycerzy, jak stwierdziłem powyżej. Urzędnik najprawdopodobniej nieuważnie wpisał nazwy hrabstw, bowiem zajmował się ludźmi, a nie miejscami, z których pochodzili. O prawdziwości tego stwierdzenia świadczy przypadek earla Lincoln. Jego orszak 7¹/₂ rycerzy wpisany został pod Suffolk, a później przypisuje się mu servitium debitum pięciu rycerzy pod Lincolnshire i Chester; jednak drugi wpis został anulowany, bowiem wyraźnie wskazywał piątkę wchodzącą w skład wspomnianych 7¹/₂.

Earl Norfolk wpisał swoje imię jako osobiście sprawującego urząd Lorda Marszałka, najpewniej nie oferując więcej służby za swój spadek w postaci majątku Strigul i innych ziem rodziny Marshalów. Podobnie earl Hereford zarejestrował siebie jako Lorda Wielkiego Konstabla, trzech rycerzy za swoje angielskie lenno i 1²/₃ – rycerza, kawalerzystę i lekkiego jeźdźca – za marchię Braose. Zatem część zobowiązania earla Norfolk w wysokości pięciu rycerzy powinna być zestawiona z jego 211 angielskimi lennami, zobowiązanie earla Hereford w wysokości trzech z jego 125 lennami, a dziesięciu rycerzy winnych od earla Gloucester z jego 455 lennami. Stosunek zmniejszonych zobowiązań do pełnych wynosi więc 1 do 42 lub 1 do 45. Jednakże pozwólmy sobie dodać nienazwanych, ale na pewno obecnych servientes i otrzymujemy stosunek bardzo bliski 1 do 13¹/₃, czyli do stosunku marki do szylinga, na podstawie którego najprawdopodobniej obliczano część zobowiązań do zrealizowania.

TABELA A – EARLOWIE

Ilość lenn rycerskich według rejestru finansów (pełne zobowiązania)

Część zobowiązań z 1277 roku¹

Liczebność orszaku w poszczególnych wojnach podana w kopiach

Łącznie 263

131 za Ferrars

60 za Montfort

38 za inne

plus Lancaster

Lancaster

46-50, Walia 1294; listy ochronne

21, Flandria, 1297; spis koni (syn)

45, Szkocja, 1298; spis koni (synowie)

220

125 za inne

95 za Wallingford

Kornwalia

15

plus Kornwalia