Tytuł oryginału

The Roman Army: A History 753BC-AD476

© Copyright

Copyright © Patricia Southern, 2014

© All rights reserved

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2019

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Fabian Tryl

Redakcja:

Paweł Grysztar

Korekta:

Artur Gajewski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-927-3

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

WSTĘP

Armia rzymska istniała przez niemal tysiąc lat, od czasów królów, poprzez okres Republiki, aż po Cesarstwo, a w zmienionej formie przetrwała jeszcze dłużej na bizantyjskim Wschodzie. W czasie owych dziesięciu stuleci swojego funkcjonowania ulegała gruntownym przemianom, co powoduje, że badania nad armią Rzymu w ramach tradycyjnie przyjętych dat, 753 przed Chr. – 476 po Chr., można porównać do badań nad historią armii brytyjskiej od czasów wojowników Wilhelma Zdobywcy walczących pod Hastings w roku 1066, aż po pierwszą wojnę światową lub armii francuskiej od Karola Wielkiego po Napoleona.

Podział wydarzeń historycznych na łatwiejsze do opracowania części jest co najmniej sztuczny, ale dzieje armii rzymskiej w sposób niejako naturalny dzielą się na trzy główne okresy, które pojawiają się również w tej książce: armia królów i wczesnej Republiki, armia Cesarstwa od Augusta aż po III w. po Chr. oraz armia późnego Cesarstwa. We wszystkich tych okresach wojskowość nigdy nie przestawała rozwijać się i ewoluować, co spowodowało, że chociaż za każdym razem była ona inna, to jednak zmiany zachodziły stopniowo, bez ostrych i nagłych linii podziałów pomiędzy nimi. Korzenie armii cesarskiej łatwo odnaleźć w okresie Republiki, a siły zbrojne Cesarstwa przekształciły się w armię znaną z okresu późnego Rzymu.

Jednym z głównych problemów związanych z organizacją materiału dotyczącego historii armii rzymskiej jest fakt, że mamy go znacznie mniej dla okresu królów i Republiki, niż armii cesarskiej. Informacje ponownie zanikają w późnym Cesarstwie Rzymskim, kiedy jest ich albo bardzo niewiele, albo nie ma ich w ogóle. Spowodowało to, że wiele książek poświęconych rzymskiej wojskowości koncentruje się głównie na I i II w. po Chr., co wynika z olbrzymiej ilości źródeł archeologicznych, epigraficznych, numizmatycznych oraz literackich, które są nam dostępne z tego okresu, podczas gdy dla armii republikańskiej i późnego Cesarstwa tego typu narzędzi jest znacznie mniej. Dla armii republikańskiej dysponujemy tylko niewielką liczbą znalezisk archeologicznych i materiału ikonograficznego, co powoduje, że informacja należąca do jednego konkretnego kontekstu często musi być rozpatrywana w szerszym kontekście. Dużo więcej wiemy na temat tego, co w ciągu pięciu stuleci swego istnienia armia ta dokonała, niż jak była zorganizowana. Brak tego typu informacji wyklucza podejście tematyczne, na które możemy sobie pozwolić w przypadku armii Cesarstwa, dla której możemy stworzyć całe rozdziały poświęcone różnym rodzajom jednostek, ich powstawaniu, wyposażeniu, uzbrojeniu i metodach walki. Pod koniec I w. przed Chr. rzymski historyk, Liwiusz, udokumentował dokonania armii od czasów najwcześniejszych, które potraktował jako integralną część swojej historii Rzymu. Pojawia się pytanie, na ile wiarygodna jest praca Liwiusza w kwestii historii armii wczesnej Republiki? W źródłach, z których korzystał, pojawiały się liczne luki, które mógł wypełnić własnymi spekulacjami, chociaż, mimo wszystko, sprawia on wrażenie sumiennego i uczciwego badacza, o ile nie koliduje to z jego chęcią gloryfikacji Rzymu. Pomimo tego stara się jednak dokumentować rzymskie klęski i zwycięstwa, a co więcej, pisząc o swoich źródłach, od czasu do czasu przyznaje, że istnieją w nich pewne rozbieżności i nie jest do końca pewien, jak było naprawdę. Trudno jest, przynajmniej dla autorki tej książki, nie dać się porwać opisom Liwiusza, co jednak nie oznacza, że wszystko co napisał powinno być akceptowane bez wahania.

W badaniach nad historią armii późnego Rzymu napotykamy na frustrujący brak informacji źródłowych z III w. po Chr., a więc dokładnie z tego okresu, kiedy miały miejsce najważniejsze zmiany. Zwyczaj wykonywania inskrypcji stopniowo zanika w III w., tak że z tego okresu mamy dużo mniej tego typu informacji niż z wieków poprzednich, a dzieła najważniejszych ówczesnych historyków, Kasjusza Diona i Herodiana, obejmują tylko pierwsze dziesięciolecia III w. Nie udało się też ustalić pełnej chronologii wydarzeń, gdyż wiele wojen domowych i uzurpacji wymaga dokładniejszego udokumentowania. Porównanie armii rzymskiej z wieku II i IV dowodzi, jak wiele rzeczy uległo zmianie, ale nie udało się dotąd ustalić jak i kiedy owe zmiany nastąpiły.

Materiał źródłowy do studiów nad armią rzymską jest różnorodny i obfity, chociaż nie zawsze spójny i koherentny. Jednym z głównych źródeł informacji na temat wyglądu żołnierzy, tego gdzie i jak mieszkali, narzędzi i artefaktów, z których korzystali, są badania archeologiczne oraz znaleziska pochodzące z różnych krajów, na terytoriach których rozciągało się Cesarstwo Rzymskie. Dane archeologiczne uzupełniane są przez cały szereg innych źródeł. Rzymianie pozostawili po sobie liczne archiwa dotyczące administracji ich armii, które spisywali na papirusie, kamiennych płytach i drewnianych tabliczkach. Istnieją nawet niemal codzienne zapiski czynione na fragmentach rozbitych naczyń glinianych, które były rzymskim odpowiednikiem notatników, a które później zapewne przepisywali urzędnicy wojskowi. Tego typu zapiski, wraz z nagrobkami, ołtarzami oraz inskrypcjami upamiętniającymi prace budowalne, dostarczają nam cennych informacji na temat armii rzymskiej oraz kontekstu, w którym działała. Posiadają one oczywiście liczne luki, ale, wraz z upływem czasu, pojawia się ich coraz więcej, i starsze opinie badane są w świetle nowych dowodów. Zapewne nigdy nie powstanie praca, która całkowicie wyczerpie temat armii rzymskiej i autorka niniejszej książki także nie rości sobie praw do doskonałości. Pretekstem do jej stworzenia, jeżeli istnieje taka potrzeba, niech będzie to, że rzymska wojskowość zawsze była moją obsesją.

Największy zasięg terytorialny Cesarstwo Rzymskie osiągnęło pod panowaniem cesarza Trajana na początku II w. po Chr. Niniejsza mapa ukazuje prowincje z tego właśnie okresu, ale ich nazwy oraz granice nie pozostały niezmienne. Następca Trajana, Hadrian, opuścił część terytoriów podbitych przez poprzednich cesarzy nad Dunajem i na wschodzie, a późniejsi władcy Rzymu dzielili lub łączyli prowincje nadając im inne nazwy. Autorem mapy jest Greame Stobbs.

Dioklecjan zreformował zarząd prowincjami łącząc je w diecezje i ustanawiając dodatkowych urzędników, którzy nimi zarządzali. Na czele każdej diecezji stał vicarius, który odpowiadał przed prefektem pretorianów, ale system ten nie został w pełni potwierdzony aż do czasów Konstantyna. Autorem mapy jest Greame Stobbs.

W ramach diecezji prowincje były podzielone na dużo mniejsze jednostki organizacyjne, co powodowało, że potrzebna była duża ilość urzędników, którzy mogliby nimi zarządzać. Od tego momentu, z pewnymi wyjątkami, zaczęto rozdzielać sprawy cywilne i wojskowe, którymi zajmowali się cywilni namiestnicy, praesides, oraz dowódcy wojskowi, duces. Autorem mapy jest Graeme Stobbs.

Kiedy, w roku 395 po Chr., zmarł Teodozjusz I jego synowie, Arkadiusz i Honoriusz, zostali cesarzami we wschodniej z zachodniej części Cesarstwa. Nie był to formalny podział państwa, które stało się faktem dużo później, ale od V w. po Chr. historia części wschodniej i zachodniej potoczyła się całkiem odmiennymi torami. Autorem mapy jest Greame Stobbs.

W V i VI w. po Chr. prowincje zachodnie stopniowo przekształciły się w oddzielne królestwa, ale Cesarstwo Wschodnie zachowało rzymskie formy władzy przez wiele kolejnych stuleci pod władzą cesarzy bizantyjskich. Autorem mapy jest Greame Stobbs.

CZĘŚĆ 1

ARMIA RZYMSKA Z CZASÓW
KRÓLÓW I REPUBLIKI

1

LATA 753-30 RYS HISTORYCZNY¹

Badania historyczne nad armią rzymską muszą nie tylko dokumentować ewolucję organizacji wojskowej i jej działania, ale również brać pod uwagę tło polityczne i społeczne, w ramach którego owa wyjątkowo długotrwała siła militarna została powołana, i w ramach których ewoluowała. Rozróżnienie pomiędzy życiem cywilnym i wojskowym, które są czymś oczywistym w wielu krajach współczesnych, nie rozwinęło się aż do stosunkowo późnego okresu historii Cesarstwa. Stała armia nie istniała w okresie królów i Republiki, co powodowało, że nie było jakiejś wyraźnej ścieżki kariery wojskowej lub cywilnej, którą można by było prześledzić. Wszyscy męscy obywatele o odpowiednim wieku, majątku oraz pozycji społecznej, byli zobowiązani do służby w armii w czasie wojny, a w czasie pokoju żołnierze na powrót zamieniali się w obywateli powracając do swoich gospodarstw lub zajęć w mieście i kariery politycznej. Wyjątek stanowili tu najbiedniejsi mieszkańcy Rzymu, którzy nie uczestniczyli w życiu politycznym, ale też nie musieli służyć w armii aż do czasów późnej Republiki.

Rzymianie byli przywiązanymi do ziemi, pragmatycznymi ludźmi. Brak umiejętności artystycznych rekompensowali swoją doskonałą administracją i prawem. Nie byli błyskotliwymi innowatorami, ale potrafili się szybko uczyć od swych wrogów oraz na własnych błędach. Z entuzjazmem przejmowali od innych ludów pomysły, które często ulepszali, zwłaszcza tam, gdzie dotyczyły armii. Niektóre zmiany w organizacji wojskowej zostały wymuszone przez siły zewnętrzne, kiedy Rzymianie spotykali się z nowymi problemami i nowymi wrogami, podczas gdy inne wynikały z wewnętrznych przemian politycznych i społecznych. Wraz z upływem czasu, zwłaszcza w okresie późnej Republiki, czasami to armia i jej potrzeby były czynnikami, które napędzały politykę Rzymu, a nie na odwrót.

Okres królewski, lata 753-509

Tradycja, że datą założenia Rzymu jest rok 753 tak mocno utrwaliła się w świadomości starożytnych i współczesnych, że dzisiaj trudno byłoby ją wykorzenić. Rzymianie uznawali tę datę za swój pierwszy rok istnienia, od którego liczono kolejne lata oznaczane skrótem a.u.c. oznaczającym ab urbe condita – od założenia miasta. Począwszy od powstania Republiki, do określania lat Rzymianie używali również imion dwóch corocznie wybieranych konsulów.

Starożytni Rzymianie, podobnie jak współcześni historycy, doskonale zdawali sobie sprawę, że rok 753 jest datą sztuczną, produktem mitu i legendy połączonych z ustaleniami rzymskich badaczy. Pierwszym znanym historykiem jest Fabiusz Piktor, którego dzieło datuje się na rok mniej więcej 200. Nie wiemy, czy pierwsi Rzymianie tworzyli jakieś oficjalne dokumenty na temat swojej historii politycznej i militarnej. Według Liwiusza wszystkie dokumenty zostały zniszczone, kiedy Galowie najechali i zdobyli miasto na początku IV w., chociaż część zapisów religijnych przetrwała i później, w okresie Republiki, została upubliczniona. To uczony Rzymianin o nazwisku Terencjusz Warron, po przeprowadzeniu drobiazgowych badań, opowiedział się za rokiem 753 jako datą założenia miasta.

Istnieją dwa mity założycielskie, które należy ze sobą pogodzić. Wcześniejszy z nich opowiada o tym, jak Eneasz i jego ojciec uciekli z Troi, która upadła po długim oblężeniu. Eneasz miał założyć miasto Lanuvium, a jego syn, Askaniusz, miał być założycielem Alba Longa, miasta położonego zaledwie kilkanaście kilometrów na południowy wschód od Rzymu. Kilkaset lat później Romulus i Remus, potomkowie królów Alba Longa, założyli Rzym. Istotne było, aby w wielowątkowym micie założycielskim podtrzymywać związki z Alba Longa, gdyż każdego roku Rzymianie opuszczali swoje miasto, pozostawiając w nim zaledwie kilku ludzi, którzy mieli zachować ciągłość władzy, aby uczestniczyć w uroczystościach religijnych, Feriae Latinae, na Wzgórzu Albańskim. Kontynuowali to nawet na długo po tym, jak nie było już nikogo, kto potrafiłby wyjaśnić pochodzenie tych uroczystości. Miejsce to do dzisiaj służy do celów związanych z kultem, gdyż zlokalizowane jest tam Castel Gandolfo, letnia rezydencja papieży.

Według legendy mniej więcej w połowie VIII w. król Numitor z Alba Longa został obalony przez swego niegodziwego brata Amuliusza. Miał on zmusić córkę Numitora, Reę Sylwię, aby została Dziewiczą Westalką, co oznaczało, że nie mogła wyjść za mąż i wydać na świat dziedziców, którzy mogliby pewnego dnia upomnieć się o tron. Jednak bóg Mars uwiódł Reę i stał się ojcem jej bliźniaków, Romulusa i Remusa. Zamiast ich zabić, Amulius rozkazał, aby chłopców umieścić w koszu, który puszczono z nurtem Tybru. Zostali oni uratowani i nakarmieni przez słynną wilczycę, a później znalazł ich pasterz i wychował jak własnych synów. Chłopcy postanowili założyć miasto Rzym, dla którego wybrali miejsce nad brzegiem Tybru. Remus miał rzekomo przeskakiwać ponad nieukończonymi wałami fortyfikacji, które Romulus budował w miejscu, które później znane było pod nazwą Wzgórza Palatyńskiego, za co został zabity przez Romulusa, który, pomimo że został potępiony jako bratobójca, stał się pierwszym władcą Rzymu.

Badania archeologiczne dowiodły, że jeżeli Rzym rzeczywiście został założony przez Romulusa w połowie VIII w., to nie była to pierwsza osada, która znajdowała się na tym obszarze. Około trzy stulecia wcześniej zamieszkiwali tam ludzie, którzy pierwotnie tylko doraźnie korzystali z tego miejsca, ale z czasem założyli tam stałą osadę. Nie udało się stwierdzić żadnych śladów ich siedzib, ale odnaleziono znaczną ilość grobów kremacyjnych, co może dowodzić, że ludzie, którzy grzebali tu swoich zmarłych, nie robili tego wędrując w pobliżu, ale raczej mieszkali gdzieś w sąsiedztwie. Od VIII w. ludzie ci zaczęli stawiać swoje chaty na Palatynie oraz na obszarze położonym w pobliżu rzeki, gdzie później powstało Forum Boarium. Tradycyjną datę założenia Rzymu, 753 r., potwierdzają więc również dane archeologiczne, ale jedynie w szerokim spektrum VIII w. i tylko w kontekście stopniowej akumulacji i rozwoju dużo wcześniej znanej lokalizacji osadnictwa. Dane archeologiczne pochodzące z Kapitolu oraz obszaru znajdującego się u jego podnóża, gdzie później powstanie Forum Romanum, sugerują aktywność ludzką jeszcze wcześniejszą niż na Palatynie. Z drugiej strony, fragmenty wału odkryte na Palatynie, które zostały wzniesione na pierwotnym poziomie gruntu, datowane są dzięki ceramice i broszom na około 720 r. Interpretuje się go jako wał obronny, a nie budynek, i kuszące jest wyobrażenie, że było to wspólne przedsięwzięcie nadzorowane być może przez jednego z pierwszych królów.

W Italii VIII wiek obfitował w ważne wydarzenia. W połowie stulecia na wybrzeżu półwyspu, głównie w jego południowej części, swoje kolonie założyli Grecy. W roku 725 powstała ich kolonia w Kumae nad Zatoką Neapolitańską. U podstaw owej kolonizacji leżało wiele przyczyn, m.in. presja populacyjna, niedobór ziem uprawnych oraz konieczność podtrzymywania kontaktów handlowych. Ten ostatni element spowodował, że wśród Greków pojawiły się pierwsze monety, na długo przed tym, zanim poznali je Rzymianie. Znaleziska archeologiczne dowodzą, że do miast-państw Etrurii docierały przedmioty greckie i fenickie, w zamian za co najprawdopodobniej oferowano miedź oraz żelazo wydobywane w Etrurii i Toskanii.

Pierwsi osadnicy nad brzegami Tybru mogli cieszyć się kilkoma niewątpliwymi zaletami geograficznymi tego miejsca, które zauważyli również Cyceron oraz Liwiusz. Geograficznie zalążek przyszłego Rzymu położony był pośród urodzajnych ziem ciągnących się na zachód od Apeninów, a na zachodnim wybrzeżu znajdowały się łatwo dostępne miejsca, do których mogły przybijać statki. Osada znajdowała się w miejscu, gdzie łatwo było przekroczyć Tyber oraz dobrze zaopatrzonym w wodę. Słynne siedem wzgórz spowodowało, że osada lub kilka osad były łatwiejsze do obrony. Osadnicy znajdowali się wystarczająco daleko od wybrzeża, aby nie byli narażeni na ataki morskich rabusiów, ale ciągle wystarczająco blisko, aby uczestniczyć w transporcie towarów w głąb lądu i z powrotem mogli także kontrolować i uczestniczyć w zyskach z handlu prowadzonego na szlaku północ-południe, który przecinał Tyber, oraz kontrolować lukratywne solanki znajdujące się u ujścia rzeki. W czasach kiedy nieustannie, ze względów zdrowotnych, odradza się konsumpcji soli, łatwo nie docenić znaczenia tego towaru.

Cechy miejsca, które wybrano do założenia Rzymu, same w sobie nie zagwarantowałyby przyszłego sukcesu jego mieszkańców, gdyby nie okazali się oni ludźmi praktycznymi, upartymi, umiejącymi się dostosować i twardymi w momencie, kiedy doznawali nieszczęścia.

Wczesne wspólnoty zamieszkujące Italię były zorganizowane w oparciu o system plemienny. Mieszkańcy wczesnego Rzymu należeli do obszaru zwanego Lacjum, który zasiedlali Latynowie posługujący się tym samym językiem i należący do tej samej kultury, co Rzymianie. Na północy mieszkali Etruskowie, których pochodzenia nie udało się dotąd dokładnie ustalić. Ich sztuka oraz rzeźba wydają się wskazywać, że ich ojczyzną mogła być Azja, ale jest to kwestia ciągle dyskusyjna. Fakt, że niewiele wiemy o ich języku i piśmie nie dowodzi prawdziwości żadnej z teorii na temat ich pochodzenia. Etruskowie mieli niewątpliwy wpływ na rozwój Rzymu i niektórzy badacze sugerują nawet, że mogli go przez pewien czas kontrolować.

Za Etruskami, po obu stron Alp, zamieszkiwały liczne plemiona celtyckie. Na wschodzie Rzymianie sąsiadowali z walecznymi Samnitami, Marsami, Picenami, Ekwami i Wolskami. Ludy te miały niewiele wspólnego z Latynami i posługiwały się językiem nazywanym oskijskim, który jeszcze w I w. po Chr. nie zanikł całkowicie. Obszary nadmorskie Italii i większa część południowej części półwyspu zostały zasiedlone i były kontrolowane przez greckie miasta-państwa.

Pomimo że istniały pewne elementy podobieństwa kulturowego ludności Italii, to jednak pojęcie nie istniało w sensie jedności politycznej i społecznej. Wcześni Rzymianie mieli rzekomo stanowić mieszaninę ludów, gdyż, jak twierdzi legenda, Romulus ponoć zaprosił do swojej osady ludność pochodzącą z różnych stron, w tym także takich, którzy mieli wątpliwe korzenie, chociaż w tym przypadku Rzym nie jest wyjątkiem, gdyż badania archeologiczne dowodzą, że wiele osad w ówczesnej Italii miało charakter wielokulturowy. Według legendy nie wszyscy Rzymianie przybyli tu z własnej woli. Zgodnie z opowieścią w osadzie istniał wyraźny niedobór kobiet, co spowodowało, że Rzymianie zorganizowali ekspedycję w celu porwania wybranych dziewcząt od sąsiednich Sabinów. Być może jest to odległe echo dawnego zwyczaju małżeństw międzyplemiennych.

Zgodnie z wczesną tradycją, Rzym miały zamieszkiwać trzy plemiona: Ramnes, którzy byli zapewne pierwotnymi Rzymianami zamieszkującymi Palatyn; Tities byli Sabinami zamieszkującymi na Kwirynale, a na ich czele stał Tytus Tacjusz; oraz zamieszkujący Celius Luceres, na których, jak się uważa, składali się przede wszystkim Etruskowie. Nie udało się jednak potwierdzić archeologicznie odrębności plemiennej powstałych na obszarze Rzymu osad. Owe trzy wspólnoty były rządzone przez królów, których, zgodnie z tradycją, od założenia miasta w roku 753, aż do powstania Republiki w roku 509, miało być siedmiu. Siódemka ma tu zapewne znaczenie magiczne i najprawdopodobniej nawiązuje do siedmiu wzgórz Rzymu. Liczba królów, ich imiona, daty przypisywane ich panowaniu oraz lista ich różnorodnych osiągnięć nie może być w żaden sposób zweryfikowana – ani za pomocą badań źródłowych, ani nawet archeologicznie.

Tym, co jedynie możemy zaobserwować, jest stopniowy proces urbanizacji, który miał miejsce w wielu miastach Lacjum i innych obszarach Italii około połowy VII w. Zwłaszcza w przypadku Rzymu istnieją ślady, że to cała wspólnota podejmowała najważniejsze decyzje. Na obszarze, na którym później powstanie Forum Romanum, część prymitywnych chat została zniszczona, a następnie podniesiono w tym miejscu poziom gruntu, co miało go zapewne zabezpieczać przed zalewaniem przez wody Tybru. Cały ten obszar wyrównano za pomocą żwiru. Sugeruje to, że w miejscu tym zapadały wspólnotowe decyzje oraz podejmowane były wspólne działania. Pierwsze budynki publiczne zostały tu wzniesione pod koniec VII w.

W okresie królewskim trzy pierwotne plemiona rzymskie, Ramnes, Tities i Luceres, zostały podzielone na mniejsze grupy zwane curiae. Trzydzieści curiae tworzyło zgromadzenie ludowe i stanowiło podstawę dla działań politycznych oraz organizacji armii. Nie jest do końca jasne w jaki sposób funkcjonowały owe zgromadzenia, ani jak współpracowały z królami. Jedyne co wiemy na pewno to fakt, że w Rzymie liczyło się przede wszystkim bogactwo i pochodzenie. Królów wybierano spośród arystokratów, którzy kontrolowali również wszystkie aspekty życia politycznego, religijnego i wojskowego. Królowie byli naczelnymi wodzami armii, przywódcami politycznymi, najwyższymi sędziami i kapłanami. Sprawowali swoją władzę aż do śmierci, ale nie mieli prawa wskazać swego następcy. Kiedy umierał król, spośród arystokratów był wybierany interrex, ale swój urząd mógł on pełnić jedynie przez pięć dni, a następnie jego miejsce zajmował ktoś inny na kolejne pięć dni, co trwało aż do momentu wyboru kolejnego króla.

Romulus, ok. 753-716

Pierwszy król Rzymu jest po części człowiekiem z krwi i kości, po części postacią mityczną. Kiedy zmarł miał przemienić się w boga Kwiryna. Jako założyciel miasta, kierował jego bieżącymi sprawami, bronił oraz rzekomo powiększał liczbę jego mieszkańców przyjmując do ich grona przybyszy z innych wspólnot. Jemu też przypisuje się dokonanie wyboru 100 mężów, którzy zostali jego doradcami i którzy mogli przekształcić się w arystokratów późniejszego miasta, być może nawet tworząc prototyp Senatu. Najprawdopodobniej w otoczeniu króla znaleźli się przede wszystkim jego najwierniejsi przyjaciele, którzy go później ostatecznie zamordowali. Okoliczności jego śmierci otacza tajemnica. Miał przewodzić uroczystościom religijnym, kiedy nagle pośród uczestników uderzyła straszliwa błyskawica, która ich oślepiła, a on sam zniknął. Mówiono, że wstąpił do niebios, gdzie dołączył do bogów, ale nieoficjalnie szeptano, że to jego przyjaciele go zabili, a następnie, aby ukryć zbrodnię, poćwiartowali i wynieśli jego ciało. Rzym założył bratobójca, więc może później rozwijał się po królobójstwie.

Numa Pompiliusz, ok. 716-673

Nowego króla wybrali Sabinowie. Numa, jak mówiono, poprzez małżeństwo miał być spokrewniony z sabińskim władcą, Tytusem Tacjuszem. Jego talentów należy szukać przede wszystkim w administracji miasta oraz prawie. Miał także zreformować kalendarz ustanawiając rok podzielony na 360 dni, który wykorzystywano, z niewielkimi korektami, przez następne sześć stuleci, aż do czasu, kiedy Juliusz Cezar przyjął kalendarz egipski, z podziałem na 365 i jedną czwartą dnia. W czasie jego panowania został też przeniesiony z Alba Longa do Rzymu kult Dziewiczych Westalek.

Tullus Hostiliusz, ok. 673-641

Wojna z Alba Longa wisiała na włosku, ale uniknięto jej, kiedy Hostiliusz i król Mettiusz z Alby zgodzili się wyznaczyć swoich najlepszych wojowników, którzy w ich imieniu mieli stanąć do walki. Trzej bracia Horacjusze, którzy zostali wybrani, aby walczyć w imieniu Rzymu, pokonali swoich przeciwników, co spowodowało, że Alba Longa znalazło się pod kontrolą Rzymu i stopniowo straciło swoje znaczenie. Ostatecznie zaginął po nim wszelki ślad, chociaż miejsce to było obiektem czci Rzymian, którzy przybywali tu co roku, aby obserwować ceremonie religijne. Być może w Rzymie istniała już wówczas pierwotna wersja Senatu. Obecność domu, w którym odbywały się oficjalne spotkania sugeruje, że organizowano tam zgromadzenia oraz wygłaszano obwieszczenia, a może nawet prowadzono dyskusje, chociaż nie wiadomo, jak funkcjonował ów wczesny Senat.

Ankus Marcjusz, ok. 616-579

Nowy król był wnukiem Numy Pompiliusza. Tradycja przypisuje mu energiczną obronę miasta, kiedy część z Latynów próbowała zatrzymać ekspansję nowobogackiej wspólnoty zamieszkującej Rzym. Ankus miał zniszczyć część osad latyńskich, a ich mieszkańców sprowadzić do Rzymu, chociaż nie wiadomo jaki nadano im tam status. Ankus miał również zbudować pierwszy port w Ostii zlokalizowany przy ujściu Tybru, i chociaż nie udało się odnaleźć żadnych śladów owej wczesnej nadmorskiej osady, jest raczej mało prawdopodobne, aby władcy i mieszkańcy Rzymu nie dostrzegli znaczenia Ostii dla rozwoju ich miasta.

Tarkwiniusz Priskus, ok. 616-579

Tarkwiniusz mógł być Etruskiem lub Grekiem, który osiedlił się w mieście Tarkwinia w Etrurii. Zaraz po śmierci Ankusa Marcjusza ogłosił się królem, co zapewne uczynił bezprawnie. Za ten czyn spotkała go później straszliwa kara, gdyż został zamordowany przez synów Ankusa Marcjusza. Tarkwiniusz powiększył liczebność Senatu oraz jazdy rzymskiej, chociaż oba te beznamiętne stwierdzenia budzą wiele pytań na temat tego, jak i kiedy do tego doszło. Jeżeli jednak owa historia jest prawdziwa, mogłoby to oznaczać, że powiększająca się populacja wymagała coraz bardziej dopracowanej siły zdolnej do jej obrony.

Serwiusz Tulliusz, ok. 579-535

Pomimo że Tarkwiniusz został ostatecznie zamordowany przez zabójców pod wodzą synów Ankusa Marcjusza, jego sprytna żona Trankwilia ukryła ciało i ogłosiła, że został on jedynie ciężko ranny i szybko dochodzi do zdrowia. Zasugerowała też, aby jeden z członków otoczenia władcy, Serwiusz Tulliusz, mógł go zastąpić. Podstęp zadziałał i Serwiusz został królem bez zgodnego z prawem wyboru. Co ważniejsze, utrzymał swoją władzę nawet wówczas, kiedy została ogłoszona wieść o śmierci Tarkwiniusza. Nowy król poświęcił swoje panowanie na przeprowadzenie reform politycznych i militarnych. Tzw. reformy serwiańskie stały się fundamentem późniejszej, republikańskiej organizacji miasta, chociaż trudno odróżnić pierwotne zasady wprowadzone przez Serwiusza Tulliusza oraz późniejsze dodatki i zmiany, które pojawiły się w okresie Republiki.

W okresie panowania Serwiusza populacja zamieszkująca Rzym uległa zapewne znacznemu wzrostowi, co spowodowało, że tradycyjny podział na trzy plemiona stał się bardzo niewygodny. Serwiusz utworzył cztery plemiona i podzielił je na centurie, które, przynajmniej teoretycznie, liczyły po 100 ludzi. Stały się one również podstawą systemu głosowania oraz organizacji militarnej.

Serwiusz miał również rozszerzyć granice (pomerium) samego Rzymu oraz wybudować mury broniące miasto. Nie oznacza to jednak, że jedne z drugimi się pokrywały. Tzw. mury serwiańskie datuje się obecnie na IV w. ale możliwe jest, że Serwiusz zbudował umocnienia ziemne składające się z wału i rowu, na szczycie których mogła wznosić się palisada. Liwiusz stwierdza, że pomerium miało znaczenie religijne. Wodzom stojącym na czele armii nie można było przekraczać go zbrojnie.

Tarkwiniusz Pyszny, ok. 535-509

W 535, lub być może w następnym roku, Serwiusz Tulliusz został zamordowany i władzę przejął Tarkwiniusz Pyszny. Wśród części historyków do niedawna panowało przekonanie, że Tarkwiniusz był z pochodzenia Etruskiem, a jego panowanie musiało zapowiadać okres dominacji etruskiej w Rzymie. Obecnie jednak mówi się tylko o silnych wpływach. Starożytni autorzy rzymscy uważali, że większość regaliów oraz ceremoniału królewskiego wywodziła się właśnie od Etrusków.

Pomimo że Tarkwiniusz Pyszny przeszedł do historii jako despota, to jednak wydaje się, że w czasie jego panowania Rzym rozwijał się lepiej i szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. Wzniesione zostały budynki publiczne, budowano drogi i uruchomiono system zaopatrzenia w wodę oraz odprowadzania ścieków. Tarkwiniusz mógł odpowiadać za powstanie Cloaca Maxima, słynnego kanału ściekowego, który ciągle biegnie pod ulicami współczesnego Rzymu. Historycy uważają obecnie, że to etruscy inżynierowie musieli stać za tym programem budowalnym, ale jedyne dowody na udział tego ludu pochodzą z wczesnej świątyni Jowisza wzniesionej na wzgórzu kapitolińskim, gdzie rzeźbiarz z Wejów wykonał terakotowe posągi.

Być może ważniejszym czynnikiem mającym wpływ na przyszłość Rzymu był fakt, że ostatecznie stał się on dominującą siłą wśród latyńskich miast-państw. Jeżeli miało to miejsce w czasie tzw. dominacji etruskiej, to nie można tej koncepcji traktować jako czegoś, co Rzymowi zaszkodziło.

Koniec panowania Tarkwiniusza Pysznego był długi, skomplikowany i krwawy. Rozpoczął się, kiedy jego syn, Sekstus, zgwałcił cnotliwą Lukrecję, a ta następnie popełniła samobójstwo. Osobista tragedia doprowadziła do przewrotu politycznego. Mąż Lukrecji oraz jego własny bratanek, Lucjusz Juniusz Brutus, obalili Tarkwiniusza, który zgromadził wokół siebie inne miasta etruskie, sformował armię i w roku 509 stanął do bitwy z Rzymianami. Przegrał, ale ocalił życie i trzy lata później inny Etrusk, Lars Porsenna, podjął próbę zajęcia Rzymu. Według rzymskich historyków, Tacyta i Pliniusza, mógł on nawet przez krótki czas kontrolować miasto. Od tego momentu rodzi się Republika. Przeszła ona przez wiele momentów upadku i kryzysów, ale przez następne 500 lat przetrwała je wszystkie.

Republika rzymska, 509-200

Data 509 r., która zakorzeniła się w tradycji równie mocno jak narodziny Rzymu w roku 753, najprawdopodobniej nie określa dokładnego roku powstania Republiki Rzymskiej. Zamiast niej puryści wskazują na rok 507. Ustanowienie Republiki było zapewne swego rodzaju procesem, który trwał pewien czas. Istnieją pewne archeologiczne ślady zniszczeń budowli w Rzymie, które, jako że są datowane na koniec VI w., mogą być powiązane z wygnaniem królów i odwrotem Larsa Porsenny.

Jest raczej mało prawdopodobne, aby Republika, wraz z swoim Senatem, corocznie wybieranymi urzędnikami, systemem głosowań ze całą organizacją miasta, powstała następnego dnia po tym, jak Etruskowie opuścili miasto. Porsenna i Tarkwiniusz wciąż przebywali na wolności, a poza nimi istniało także wielu innych wrogów wśród plemion i miast-państw otaczających Rzym, które mogły spróbować wykorzystać fakt, że miasto pozbawione było przywódcy. Ktoś, albo jakaś grupa, musieli przejąć władzę i to szybko.

Szczęśliwie dla Rzymu wiele rozwijających się w Italii miast-państw było zbyt zajętych swoimi własnymi problemami, aby przejmować się tym, co działo się w innych miejscach. Niektóre miasta obaliły swoich władców i utworzyły nowe formy rządów w tym samym momencie, kiedy Rzym stawał się Republiką. Jednym z rezultatów owego szeroko zakrojonego politycznego przewrotu jest potwierdzone archeologicznie załamanie ekonomiczne, które nastąpiło na początku V wieku.

Senat i Lud Rzymu

Republika rządzona była przez Senat i Lud Rzymu, co wyrażało się w łacińskim zwrocie Senatus Populusque Romanus, który na budowlach i dokumentach skracano do SPQR. Inicjały te pojawiają są jeszcze dzisiaj w Rzymie na bardzo prozaicznych rzeczach, takich jak pokrywy kanałów odpływowych i latarnie. Wczesny okres rozwoju władzy republikańskiej nie został do dzisiaj jednoznacznie określony, co powoduje, że opis owego systemu w jego późniejszej, rozwiniętej formie, musi służyć za punkt wyjścia do rozważań, co mogło się wydarzyć na przełomie VI i V w.

Najwyższym wieloosobowym ciałem, kontrolującym finanse, armię, prawo i porządek, politykę wewnętrzną i zagraniczną, był Senat. Być może zalążka tego organu należy szukać w otaczających króla doradcach i towarzyszach, chociaż trudno stwierdzić, czy już na tym etapie można określać ich Senatem. Po wygnaniu królów istniało zapewne określone grono ludzi, którzy posiadali pewne doświadczenie w sprawowaniu władzy, ponieważ tylko niewielka ich grupa mogła pełnić funkcję interrexa (l.mn. interreges) w okresie oddzielającym śmierć króla i wybór jego następcy. Członkostwo w Senacie zawsze uzależnione było od posiadanego bogactwa, wyrażanego najczęściej w ilości posiadanej ziemi. Pod uwagę brano również stosowność kandydata, jego dobre zachowanie i lojalność wobec państwa, a wszelkie uchybienia mogły oznaczać wyrzucenie z Senatu. Co najmniej od drugiej połowy V w. wybierano dwóch urzędników, nazywanych cenzorami, co czyniono pierwotnie co cztery lata, a później okres ten rozszerzono do pięciu. Ludzie ci pełnili swoje zadania zazwyczaj przez osiemnaście miesięcy i mieli władzę dokonywania zmian w listach senatorów, usuwając z nich tych, których uznano za nieodpowiednich. Przeprowadzali oni również spisy obywateli Rzymu.

Lud gromadził się na różnego rodzaju comitia, których liczba mnoga wywodzi się od comitium, oznaczającego raczej miejsce zgromadzenia, niż samo zgromadzenie, które to miejsce raczej nie było budynkiem. Ludzie nie mogli zbierać się według własnej woli, ale musieli być wzywani przez urzędnika. Żaden biorący udział w comitia, w jakikolwiek sposób by się ono nie ukonstytuowało, nie mógł prowadzić działań politycznych na własny rachunek, ani też nie było debaty na temat propozycji zgłoszonych zgromadzeniu do zatwierdzenia. Możliwości ograniczano wyłącznie do głosowania na tak lub na nie. Najwcześniejszym zgromadzeniem były comitia curiata, oparte na trzydziestu curiae istniejących w okresie królewskim. Jedną z najważniejszych funkcji było potwierdzenie nominacji urzędników poprzez uchwalenie ustawy zwanej lex curiata. Adopcje i testamenty również leżały w jego kompetencjach. Funkcjonowały one przez cały okres Republiki, chociaż niektóre ich zadania zostały później przejęte przez comitia centuriata, których sama nazwa sugeruje, że odbywały się w ramach centurii, podzielonych na klasy. Cała ta organizacja miała rzekomo wywodzić się jeszcze z czasów reform Serwiusza Tulliusza. Konsulowie, pretorzy i cenzorzy byli wybierani przez comitia centuriata, ale ich procedury głosowania wyraźnie faworyzowały ludzi bogatych. O wyborze decydowano większością głosów oddanych w ramach centurii. Ludzi bogatych było znacznie mniej niż ubogich, ale w bogatych klasach było znacznie więcej centurii, podczas gdy uboższych wtłoczono w klasę piątą, obejmującą tylko jedną centurię, co spowodowało, że olbrzymia liczba ludzi dysponowała tylko jednym głosem. Comitia centuriata mogły zajmować się prawami przedstawionymi ludowi przez urzędników i mogły głosować za lub przeciw wypowiedzeniu wojny.

Istniały też inne comitia opierające się na terytorialnych plemionach. Podział na trzy plemiona funkcjonował przez cały okres Republiki i w czasie Cesarstwa. Nowych obywateli przypisywano do plemion nawet wówczas, jeżeli nie mieszkali w samym mieście. Jest to szczególnie widoczne na nagrobkach, zwłaszcza wojskowych, gdzie umieszczano formułę obejmującą imię zmarłego, imię jego ojca oraz plemię, w ramach którego uczestniczył w głosowaniu. Comitia plebis tributa, oparte na podziale plemiennym, swoimi początkami sięgają rady plebejuszy. Ciało to wybierało trybunów plebejskich oraz edylów, ale mogło również organizować plebiscyt, którego wynik stawał się aktem prawnym. Comitia populi tributa obejmowały nie tylko plebejuszy, ale cały lud i wybierano na nich trybunów wojskowych i kwestorów. Obie rady mogły również stać się sądami, przed którymi osądzano drobnych przestępców.

Urzędnicy Republiki

Republika nie była bezpośrednio zarządzana przez zgromadzenia ludowe i Senat. Ten ostatni nie miał władzy wykonawczej. Senatorowie nie mieli prawa się gromadzić bez wezwania urzędników, chociaż nie wszyscy urzędnicy mieli prawo je wydawać. Każda decyzja podjęta przez senatorów musiała przyjąć formę ustawy i zostać przedstawiona do zaaprobowania ludowi.

Najwyższymi urzędnikami wczesnej Republiki byli dwaj konsulowie oraz pretorzy, którzy znajdowali się poniżej konsulów w owej rozwiniętej formie rządów. Współczesny termin „magistrat” przywołuje na myśl władze miejskie, ale w rzymskim kontekście oznaczał wybranych urzędników, którzy sprawowali władzę.

Najstarsza lista konsulów, Fasti Capitolini, rozpoczyna się w roku 509, ale nie można traktować tego jako dowodu, że w tym momencie zostali wybrani pierwsi konsulowie. Istnieją bowiem inne dokumenty, które podają odmienne daty początków tej instytucji. Z kolei Liwiusz komentuje to, że istniało zbyt wiele niejasności w dostępnych źródłach, aby być pewnym kto po kim obejmował urząd konsula. Pierwsi najwyżsi urzędnicy mogli nawet nie być konsulami. We wczesnej Republice najważniejszą funkcję mogli pełnić pretorzy. Termin ten wywodzi się z łac. prae ire oznaczającego „postępować przed”. Mógł istnieć tylko jeden pretor, chociaż pojawiają się również wzmianki o praetor maximus, co oznacza najwyższego z pretorów. Zgodnie z zasadami gramatyki, jeżeli istniało tylko dwóch pretorów, ważniejszy z nich powinien zostać określony jako maior, co powoduje, że sama terminologia sugeruje, iż istniała, nieznana nam dzisiaj, większa liczba pretorów, którzy stali niżej niż maximus. Oznacza to również wspólną odpowiedzialność za wiele zadań.

W nieznanym nam dzisiaj momencie pretora lub pretorów zastąpiła corocznie wybierana para konsulów. Republikański Rzym, nienawidzący formuły rządów sprawowanych jednoosobowo, oparł się na zasadzie kolegialności, co nastąpiło prawdopodobnie w połowie V w. Z dwoma konsulami sprawującymi swój urząd przez rok, każdy z nich miał, przynajmniej teoretycznie, możliwość przeciwstawić się nadmiernym ambicjom ze strony swojego kolegi. Konsulowie odpowiadali za wszystkie aspekty rządów oraz kontrolowali armię dzięki swojej oficjalnej władzy, imperium, która musiała być im formalnie nadana przez lud.

Wraz ze wzrostem zakresu zadań, z którymi musiały się zmierzyć władze Republiki, w IV w. został przywrócony urząd pretora. Pierwotnie każdego roku wybierany był tylko jeden pretor, który podlegał władzy konsulów, ale mógł otrzymać imperium, co pozwalało mu dowodzić wojskiem. Mniej więcej stulecie później pojawiła się potrzeba powołania dwóch pretorów – praetor urbanus zajmował się sprawami wewnętrznymi państwa, a praetor peregrinus odpowiadał za politykę zagraniczną.

W czasie kryzysu wyznaczany był dyktator. Wybrani urzędnicy pozostawali na swoich stanowiskach, ale byli podporządkowani jego najwyższemu autorytetowi w sprawach cywilnych i wojskowych. Dobierał on sobie podlegającego mu oficera, zwanego magister equitum – dowódca jazdy. Urzędnicy ci mogli pełnić swoją funkcję tylko przez sześć miesięcy, na wypadek gdyby zanadto poczuli smak owej władzy, czego przykładem są dyktatorzy z czasów późnej Republiki, tacy jak Lucjusz Korneliusz Sulla i Gajusz Juliusz Cezar, którzy przekroczyli swoje sześciomiesięczne kadencje i sprawowali urząd tak długo, aż udało im się zrealizować wszystkie zamierzone cele. Sulla ocalał i wycofał się do swoich posiadłości, ale Cezar w roku 44 zapłacił za to życiem.

Urzędnikami niższej rangi byli edylowie i kwestorzy. Funkcje te obsadzali młodzi politycy z aspiracjami. Edylowie byli pierwotnie urzędnikami plebejskimi odpowiadającymi za świątynie, aedes, znajdujące się na wzgórzu awentyńskim, ale ostatecznie urząd ten zaczęli obejmować zarówno patrycjusze, jak i przedstawiciele plebsu. Do ich kompetencji zaliczono troskę o ulice i budynki w mieście, zaopatrzenie w żywność oraz organizację zawodów i widowisk – im bardziej wystawne uroczystości tym większa popularność edyla, który je zorganizował. Kwestorzy byli wybierani co roku przez lud, a ich obowiązki miały głównie charakter finansowy i wiązały się przede wszystkim ze skarbcem Rzymu. Zazwyczaj także prowincjonalni zarządcy mogli wyznaczać kwestora, który troszczył się o finanse prowincji. Stopniowo liczba kwestorów wzrastała i ostatecznie urząd ten stał się pierwszym stopniem do kariery senatorskiej.

Były to główne elementy władzy republikańskiej, które niekoniecznie ustanowiono natychmiast po obaleniu królów, ale raczej rozwijały się stopniowo, w miarę potrzeb. Rzymianie utrzymali te same urzędy przez cały okres istnienia Republiki, a nawet w czasie Cesarstwa, ale nieustannie zmieniali ich naturę i funkcję, a wraz ze wzrostem liczby obowiązków powiększała się również liczba pretorów, edylów i kwestorów.

Liczba corocznie wybieranych konsulów pozostała bez zmian i przez długi czas było ich zawsze dwóch, ale począwszy od IV w. konsulat mógł zostać przedłużony. W roku 326 konsul Kwintus Publicjusz Filo i jego armia oblegali Neapol, kiedy zakończyła się jego kadencja. Jeden z nowych konsulów powinien zostać wysłany, aby go zastąpić, ale zmiana dowódcy w trakcie wojny nie była najlepszym sposobem na zachęcenie żołnierzy do walki i zapewnienie sobie sukcesu. Dlatego też lud Rzymu zdecydował, że Filo powinien mieć możność działania w imieniu konsula, pro consulae, dzięki czemu pojawił się urząd prokonsula. Nie korzystano z niego regularnie aż do czasów późnej Republiki, ale została ustalona pewna zasada, a prokonsulat okazał się bardzo przydatny w momentach kryzysu, kiedy potrzeba było kilku dowódców. Ostatecznie prokonsulowie zostali zarządcami nieustannie powiększającej się liczby prowincji rzymskich.

Walka klas: patrycjusze i plebejusze, 494-471

Schizma pomiędzy plebsem i patrycjuszami, której elementem była secesja plebejuszy w roku 494, nie została dotąd dokładnie wyjaśniona. Przypuszczano, że patrycjusze byli prawdziwymi Rzymianami, podczas gdy plebs wywodził się pierwotnie z innych plemion, lub vice versa – to plebejusze byli pierwszymi osadnikami, a patrycjuszami byli stopniowo napływający arystokraci, którzy ostatecznie przejęli władzę w mieście.

Rzymianie zdawali sobie sprawę z różnic dzielących plebs i patrycjuszy, które doprowadziły nawet do krótkotrwałego zakazu małżeństw pomiędzy tymi grupami. Ucisk plebsu ze strony patrycjuszy pozostawał stałym problemem, co najprawdopodobniej wynikało z chronicznego zadłużenia prowadzącego do uwięzienia dłużnika lub brutalnych napadów na plebejskich bankrutów, których dopuszczali się patrycjusze. Jakakolwiek byłaby jednak przyczyna owych wzajemnych niesnasek, w roku 494 plebejusze ustanowili swój obóz na wzgórzu awentyńskim i odmówili służenia w armii. Niektórzy współcześni badacze powątpiewają w historyczność tego wydarzenia, ponieważ nie przyniosło ono jakichkolwiek widocznych skutków i dopiero ponowna secesja plebsu w roku 471 spowodowała, że postanowiono powołać concilium plebis oraz trybunów plebejskich, pierwotnie dwóch, ale ostatecznie ich liczbę zwiększono do dziesięciu. Na początku władza owych trybunów była mocno ograniczona i długo trwało zanim ostatecznie, po wielu konfliktach, pozwolono trybunom plebejskim mieć wstęp na obrady Senatu, a później nawet zwoływać jego posiedzenia. Najbardziej znanym atrybutem trybunów plebejskich było przynależne im prawo do obrony plebsu przed opresją ze strony patrycjuszy, wraz z prawem do intercessio, dla którego określenie „veto” nie jest wystarczającym odpowiednikiem. Jeżeli pojawiła się jakakolwiek propozycja prawa, które stałoby w sprzeczności z interesami plebsu, trybuni mieli prawo je zablokować. Jednak aby to urzeczywistnić plebejusze musieli czekać niemal dwa stulecia, a pod koniec Republiki i na początku Cesarstwa władza trybuna została przejęta przez Augusta i kolejnych cesarzy, stając się istotnym elementem ich władzy.

Prawo XII Tablic, 451-450

Począwszy od około 462 r. plebejusze zaczęli prowadzić intensywną akcję na rzecz lepszego wyjaśnienia prawa. Ówczesne przepisy znane były tylko nielicznym uprzywilejowanym osobom, ale nie wszystko było w nich na tyle jasno określone, aby służyć też interesom pozostałych. W jaki sposób ludzie mieli działać w granicach prawa, jeżeli nie wiedzieli nawet co jest legalne, a co nielegalne? Starożytni historycy twierdzą, że została powołana delegacja, która wyruszyła do Aten, aby poznać tam prawo ustanowione przez Solona, oraz do innych miast Grecji, w których prawo zostało skodyfikowane. Zapewne Rzymianie badali także w jaki sposób owe prawa ewoluowały i dokonywano w nich zmian, które wprowadzono od czasu ich pierwszych kompilacji. W roku 451 wybrano dziesięciu mężów (wszyscy byli patrycjuszami), których zadaniem było spisanie prawa, Decemviri legibus scribundis. Tradycyjnie powołani urzędnicy złożyli rezygnacje i Decemviri przejęli całą odpowiedzialność za rządy w mieście oraz rozpoczęli kodyfikację prawa. Kwestią sporną jest to, czy pod koniec roku miano rozwiązać ową radę, czy też stanowili oni odtąd pewien odpowiednik rządu. Pod koniec pierwszego roku działalności stworzyli oni jedynie dziesięć tablic czy też spisów praw. Ponieważ nie zawierały one wszystkich przepisów, wybrano kolejnych dziesięciu mężów, pośród których znajdowali się tym razem również plebejusze. Jeden z nich, Appiusz Klaudiusz, służył w obu składach Decemviri, co zawdzięczał bardzo intensywnej agitacji na rzecz swojej reelekcji. Powstały kolejne dwie i w ten sposób powstało znane nam XII Tablic.

Dwanaście Tablic nigdy zapewne nie miało stanowić pełnego spisu prawa rzymskiego z V w. Znacznie bardziej prawdopodobne wydaje się, że ich celem było jedynie wyjaśnienie tych obszarów prawa, które były najbardziej kontrowersyjne, podczas gdy inne aspekty życia miała, jak dotąd, regulować przyjęta tradycja. Uczniowie z okresu republiki musieli uczyć się na pamięć pełnego tekstu XII Tablic, ale dzisiaj większość ich tekstu zaginęła, co powoduje duże problemy w przypisaniu konkretnego prawa określonej tablicy. Współcześnie udało się ustalić treść większości owych praw, które podzielone były na kilka kategorii.

Osiągnięcia związane z kodyfikacją prawa zostały jednak przyćmione przez zachowanie samych Decemviri, a zwłaszcza Appiusza Klaudiusza. Odmówili oni zrzeczenia się swoich uprawnień, a Appiusz uwikłał się w skandal, który brzmi niemal jak powtórka historii o gwałcie Lukrecji przez syna króla Tarkwiniusza – zgwałcił mianowicie cnotliwą dziewczynę o imieniu Werginia, a następnie ogłosił, że jest ona jego niewolnicą, łamiąc tym samym zasady zapisane w prawie XII Tablic dotyczące niesłusznego zniewolenia. Appiusz Klaudiusz skończył w więzieniu. Normalny system rządów udało się przywrócić w Rzymie dzięki leges Valeria Horatiae, zwyczajowo nazwanych imionami dwóch konsulów, Waleriusza i Horacjusza, którzy je wprowadzili.

Wojna z sąsiadami, ok. 509-400

Przyjęło się uważać, że ekspansja Rzymu od miasta-państwa do Imperium sprowadzała się zasadniczo do nieustannego poszukiwania bezpiecznych granic, co oczywiście może zawierać pewien element prawdy, ale pomija potrzebę prowadzenia handlu oraz dostępu do zasobów naturalnych, a kontrola terytoriów, gdzie występują, jest najprostszym sposobem ich wykorzystywania. Nie należy jednak tutaj wyobrażać sobie, że Rzym był jedynym agresywnie nastawionym państwem na Półwyspie Apenińskim, który chciwie zagarniał kolejne terytoria. Istotnym źródłem niepokojów były relacje między rdzennymi Italikami oraz nowymi osadnikami, takimi jak Grecy, którzy skolonizowali większą część południowej części półwyspu. Plemiona i miasta-państwa organizowały nieustanne najazdy na swoje terytoria, aby następnie zawierać przymierza i wyprawić się przeciwko wspólnemu wrogowi. W roku 540, w czasie kiedy Rzymem rządzili jeszcze królowie, Etruskowie walczyli z Kartagińczykami, aby później zawrzeć z nimi przymierze skierowane przeciwko Grekom z Syrakuz, którzy walczyli o przejęcie kontroli nad Kumae. Przyczynami tych wojen były przede wszystkim kwestie związane z handlem.

Plemiona i miasta-państwa otaczające Rzym niekoniecznie były miłującymi pokój ofiarami rzymskiego ekspansjonizmu, ale także Rzymianie nie mieli nic przeciwko zdobyczom terytorialnym. Jednak wojny prowadzone przez wczesny Rzym ograniczały się prawdopodobnie do drobnych potyczek. Jedynie nieliczne bitwy można udokumentować w kategoriach strategii i taktyki, chociaż czasami można określić jakie były przyczyny jakiegoś konkretnego konfliktu. Więcej szczegółów na ten temat pojawi się w rozdziałach poświęconych samej armii.

Rzym był tylko jednym z miast Lacjum, gdzie różne miasta-państwa opracowały wspólny status prawny, pozwalając swoim obywatelom na małżeństwa (ius conubium) oraz prowadzenie interesów handlowych (ius commercium) z innymi państwami. Ów system został przyjęty również przez Rzymian, kiedy tylko udało się usunąć punkty sporne z innymi Latynami. Na samym początku Republiki Latynowie zbuntowali się, ale zostali pokonani przez Rzymian w bitwie pod jeziorem Regillus w roku 499, lub, być może, w 496. Traktat pokojowy podpisano w 493, a Rzymianie i Latynowie sprzymierzyli się przeciwko Wolskom i Ekwom. Pokój pomiędzy Rzymianami i Latynami trwał mniej więcej stulecie, ale ekspansja Rzymu spowodowała wybuch kolejnego konfliktu około roku 341. Latynowie stworzyli wspólny front, który współcześnie określa się jako Ligę Latyńską. Jednak w roku 338 Rzymianom udało się ich pokonać, a następnie zmusić do rozwiązania owej konfederacji. Zawarto osobne sojusze z każdym z państw latyńskich, tak że były one związane z Rzymem, ale zakazano im podpisywania wzajemnych porozumień. W innych dziedzinach życia były one całkowicie niezależne i nie płaciły podatków, ale zamiast tego były zobligowane do dostarczania wojsk na potrzeby wspólnej armii Rzymu i jego sprzymierzeńców, kiedykolwiek zajdzie taka potrzeba. Tego typu traktaty sojusznicze zostały później rozszerzone na większość plemion i państw w Italii, co pozwalało Rzymowi zgromadzić potężne armie składające się z jego obywateli wspieranych przez sprzymierzeńców.

W roku 504 Rzymianie zawarli sojusz z Sabinami, co jednak nie powstrzymało tych ostatnich przed organizowaniem najazdów na terytoria latyńskie. Walki zakończyły się dopiero wówczas, kiedy Sabinowie otrzymali obywatelstwo rzymskie, pierwotnie bez prawa udziału w głosowaniach, który to status określano jako civitas sine suffragio. Pełne obywatelstwo Sabinowie otrzymali w roku 268, ale koncepcja obywatela pozbawionego prawa wyborczego została rozszerzona na inne wspólnoty, które trafiły pod panowanie Rzymu wraz z rozszerzaniem się jego granic.

Etruscy sąsiedzi zostali ostatecznie wchłonięci do rzymskiej sfery wpływów. W trakcie tego procesu doszło też do długotrwałego konfliktu z położonym zaledwie około piętnastu kilometrów na północ od Rzymu etruskim miastem Weje, którego terytoria rozciągały się na prawym brzegu Tybru. Mieszkańcy Wejów kontrolowali szlak biegnący ze wschodu na zachód, który ciągnął się wzdłuż prawego brzegu wspomnianej rzeki i łączył wnętrze lądu z wybrzeżem. Powodowało to, że w ich rękach znajdowała się Via Salaria, szlak solny. Kontrola szlaków handlowych oraz wędrujących nimi towarów miała istotne znaczenie również dla Rzymian, co spowodowało, że rywalizowali oni z Wejami przez większą część V w. Ostatecznie w roku 396 udało im się zdobyć miasto, które następnie zrównali z ziemią. Żyzne ziemie należące do miasta zostały przejęte i zasiedlone rzymskimi osadnikami.

Wzrost potęgi oraz osiągnięcie dominacji nie przyszedł Rzymianom zbyt łatwo. Na początku IV w., kiedy zajęci byli walkami z kolejnymi miastami Etrurii, z północy nadciągnęli Galowie, którzy w bitwie nad rzeką Alią zadali armii rzymskiej straszliwą klęskę, a następnie zaatakowali sam Rzym. Tradycja mówi, że większość mieszkańców opuściła na jakiś czas miasto. Poniesiona porażka mogła zostać wyolbrzymiona przez starożytnych autorów, ale kolejne dziesięciolecia były dość spokojne, co może oznaczać, że Rzymianie musieli poświęcić wiele uwagi na odbudowanie zniszczeń.

W połowie IV w. Rzymianie ponownie wyruszyli na wojnę. Tym razem po raz pierwszy starli się z Samnitami, których terytoria rozciągały się na wschód od Rzymu. W tym czasie zajęli oni również miasto Kapuę w Kampanii, z którego uczynili swoją główną bazę. W roku 354 Rzymianie podpisali traktat z Samnitami, określając rzekę Liris (współczesne Garigliano) jako granicę oddzielającą Lacjum od Samnium. Zgoda przetrwała kilka lat, ale nie przyniosła pokoju. W trakcie trzech kolejnych długotrwałych wojen (341, 327-304 oraz 298-290) Samnici niejednokrotnie zadawali Rzymianom klęski, ale równocześnie tak wiele ich nauczyli, że ostatecznie zostali przez nich pokonani.

Rzym w III w.

Pierwszą połowę III wieku zdominowały nieustanne wojny pomiędzy ludami zamieszkującymi Półwysep Apeniński, ale pod koniec tego stulecia to Rzym pojawia się jako dominująca potęga, pod której kontrolą znajdowała się większość terytoriów Italii. Rzymianie zostali też wciągnięci w konflikty toczące się w krajach położonych poza Italią, ale także zaczęli doświadczać poważnych problemów wewnętrznych.

Rzymianie zawsze podkreślali, że wszystkie toczone przez nich wojny są w pełni usprawiedliwione. W niektórych wypadkach wymagało to, aby nieco minąć się z prawdą. Podkreślając zauważalne zagrożenie i ukrywając własną chęć zdobycia chwały wojennej oraz ziemi i łupów, politycy i historycy rzymscy starali się sprawić wrażenie, że pierwsze akty agresji były zawsze dokonywane przez inny lud, a więc ich wojny miały bardziej charakter obronny niż zaborczy. Nie było to jednak takie proste. Gdy już zaangażowali się w konflikt, Rzymianie niejednokrotnie przegrywali bitwy, ale praktycznie nigdy nie przegrywali wojen, co stało się miarą reputacji Rzymu jako silnego państwa, co z kolei powodowało, że inne państwa zaczęły prosić Rzymian o pomoc w walce przeciwko swoim wrogom.

W roku 284 miasto Thurii, kolonia grecka założona na miejscu dawnego Sybaris (współczesne Sibari) poprosiło Rzym o pomoc przeciwko najazdom plemion Lukianów i Bruttów. Spowodowało to, że Rzym wszedł w konflikt z miastem Tarrentum, które przewodziło wszystkim koloniom w południowej Italii. Mieszkańcy Tarrentum wezwali na pomoc króla Pyrrusa z Epiru w Grecji. W latach 280-275 Rzymianie walczyli z Pyrrusem i ponieśli klęskę. Walki zostały zawieszone na kilka lat, w czasie których Pyrrus zabrał swoją armię, aby wspomóc Syrakuzy w walce z Kartagińczykami, a kiedy ponownie zwrócił się przeciwko Rzymianom, ci byli już gotowi na jego przyjęcie i w roku 275 pokonali go w bitwie pod Beneventum na terytorium Samnitów.

Od tego momentu, aż do lat sześćdziesiątych III w. Rzymianie walczyli z Samnitami i Lukianami, stopniowo zdobywając ziemie i tworząc kolonie, dzięki którym mogli kontrolować zajęte obszary, szczególnie w Paestum i Beneventum. W tym samym czasie, kiedy Rzym objawił się jako dominująca siła na Półwyspie Apenińskim, rządząc za pośrednictwem przymierzy zawartych z państwami i plemionami, a także za pomocą swoich nowopowstałych kolonii, zaangażował się w wojny ze znacznie trudniejszym wrogiem, tym razem spoza Italii – Kartaginą.

Kartagińczycy pierwotnie byli osadnikami fenickimi, którzy, według legendy, założyli miasto Kartaginę dzięki podstępowi. Zgodzili się mianowicie, że nie zajmą więcej ziemi, niż da się przykryć wołową skórą, którą pocięli na wąskie pasy, za pomocą których wytyczyli granicę pierwszej osady. Opowieść ta ukazuje podstępną, niegodną zaufania naturę Kartagińczyków, jak postrzegali to Rzymianie, którzy nazywali ich Fenicjanami lub Punijczykami, od czego wywodzi się słowo Punicus. Dlatego też trzem kolejnym długotrwałym konfliktom Rzymu z Kartaginą nadano nazwę wojen punickich (264-241, 218-201 oraz 149-146).

W tym okresie Rzymianie znali już Kartagińczyków. Pierwszy traktat, czy też ugodę pomiędzy tymi państwami datuje się zgodnie z tradycją na rok 509, chociaż jego historyczność jest ciągle kwestią sporną. Kolejny, bardziej wiarygodnie datowany traktat miał zostać podpisany w roku 348, a w 278 Kartagina zaoferowała Rzymowi pomoc przeciwko Pyrrusowi, co wynikało przede wszystkim z chęci utrzymania z dala od Sycylii tak Rzymian, jak i epirockiego króla.

Kartagina w dużym stopniu opierała się na lukratywnych kontaktach handlowych, dzięki czemu była główną potęgą morską w basenie Morza Śródziemnego, z doświadczoną flotą obsadzoną przez obywateli, podczas gdy jej armia składała się przede wszystkim z najemników. Z kolei Rzym był potęgą lądową z armią składającą się z obywateli, których wspierali sojusznicy, ale nie posiadał własnej floty. Pierwsze okręty i ich załogi dostarczyli Rzymowi jego sojusznicy (socii) zamieszkujący wybrzeże Italii, których określano jako socii navales.

Wojny punickie zostaną dokładniej opisane w rozdziałach poświęconych armii, dlatego też podamy tu tylko ich krótki zarys. Pierwsza wojna rozpoczęła się w roku 264 na Sycylii, ale jej najważniejszymi starciami stały się bitwy morskie. W roku 260 Rzymianie odnieśli swoje pierwsze zwycięstwo morskie w bitwie pod Mylae u wybrzeży Sycylii. Cztery lata później zdecydowali się zaatakować samą Kartaginę, gdzie ostatecznie ponieśli druzgocącą klęskę. Wybudowali jednak nową flotę i powołali nową armię, a w roku 241, w bitwie morskiej pod Lilybaeum (współczesna Marsala), konsul Gajusz Lutacjusz Katulus zdobył lub zniszczył ponad sto kartagińskich okrętów. Tak zakończyła się pierwsza wojna punicka.

Rzymianie dominowali teraz również na Sycylii, którą anektowali jako swoją pierwszą prowincję. Podpisali sojusz z Syrakuzami, które pozostały niezależne aż do roku 211, kiedy po rebelii zostały zajęte. Sycylia posiadała doskonałe ziemie uprawne oraz wydajny system podatkowy, który Rzymianie pozostawili nietknięty. Przejęcie pierwszej prowincji wymagało pewnego dostosowania systemu rządów. Do sprawowania kontroli nad wyspą został wyznaczony pretor, którego wspomagali dwaj kwestorzy, jeden w Syrakuzach, a drugi w Lilybaeum.

Na Kartagińczyków nałożono wysoką kontrybucję, co spowodowało, że następne lata były dla nich wyjątkowo trudne. Utrata Sycylii oznaczała, że muszą gdzieś indziej szukać miejsca do prowadzenia handlu i czerpania zysków. Wybrali Hiszpanię. Pokój trwał przez ponad dwie dekady. Rzymianie w tym czasie rozprawili się z plemionami galijskimi zamieszkującymi Galię Cisalpejską, której nazwa dosłownie oznacza „Galię z tej strony Alp”. Poza granicami Rzymianie zaangażowali się w wojnę w Illyrii, gdzie królowa Teuta i jej współplemieńcy nieustannie niepokoili pobliskie greckie miasta. Rzymianie przybyli, aby chronić swoich sojuszników. Wojna zakończyła się w roku 219 i Rzymianie powrócili do domu.

Pomimo że dążenie do ekspansji nie było dominującą cechą polityki wczesnej Republiki, to jednak udało się jej przejąć Sardynię, kiedy, co wydaje się wręcz niewiarygodne, kartagiński garnizon wyspy, niezadowolony z warunków służby i braku żołdu, zwrócił się o pomoc do Rzymu. W roku 237 Rzymianie zajęli Sardynię i dziesięć lat później przekształcili ją w prowincję. W ten sposób Kartagina utraciła dwie ważne wyspy na Morzu Śródziemnym.

Utraciła również dwóch swoich wybitnych wodzów, którzy polegli w Hiszpanii. Hamilkar Barkas utonął w roku 229. Jego synowie byli jeszcze zbyt młodzi, aby przejąć po nim godność, i dlatego jego następcą został zięć, Hazdrubal, którego jednak w roku 221 zamordowano. Nowym dowódcą w Hiszpanii został Hannibal, najstarszy syn Hamilkara Barkasa. W roku 218 najechał on Italię, gdzie pozostał przez kolejne siedemnaście lat. Przez niemal dwie dekady Rzymianie musieli walczyć na więcej niż jednym froncie – przeciwko Hannibalowi w Italii i Kartagińczykom w Hiszpanii, a od roku 215 uwikłali się również w pierwszą wojnę z Macedonią. Pod koniec III w. młody dowódca, Scypion, przeniósł działania wojenne do Afryki, gdzie pokonał Kartagińczyków. Długie lata wojen niemal powaliły Rzym na kolana, ale Rzymianie nieustannie gromadzili kolejne armie i floty, odmawiając kapitulacji.

Nowe prowincje przynosiły dochody z podatków oraz zboże dla Rzymu, ale najprawdopodobniej i tak zostałyby przejęte, nawet wówczas, gdyby nie było to opłacalne, gdyż chodziło o to, aby odebrać je Kartagińczykom. Strategiczne zabezpieczenie przed rysującym się na horyzoncie niebezpieczeństwem było najważniejsze, a zysk był mile widzianym, chociaż wtórnym motywem. Imperialistyczne ambicje Rzymian nie zdążyły się jeszcze ugruntować. Po klęsce Illyryjczyków w roku 229 Rzymianie nie utworzyli nowej prowincji. Kiedy w roku 206 Kartagińczycy zostali zmuszeni do opuszczenia Hiszpanii, Rzymianie czekali z jej podbojem przez niemal całe dziesięciolecie. Sama Kartagina skapitulowała w roku 201, ale Rzymianie wycofali się, oczekując przez kolejne pięćdziesiąt lat zanim z kartagińskich terytoriów utworzyli prowincję Afryka.

Należało opracować system zarządzania nowymi prowincjami, co spowodowało, że od roku 227 powoływano dwóch dodatkowych pretorów, którzy mieli nimi zarządzać. Liczba takich urzędników wybieranych corocznie wzrosła więc do czterech. Od lat czterdziestych III w., kiedy Rzym zapoznał się z większością miast i plemion, wybierano dwóch pretorów – jeden odpowiadał za sprawy wewnętrzne (praetor urbanus), a drugi zajmował się obcokrajowcami (praetor peregrinus, czy też raczej praetor inter peregrinos, co dosłownie oznacza „pośród obcych”). Pretorscy namiestnicy prowincji mogli prowadzić wojny, jeżeli istniała taka konieczność, oraz zawierać traktaty, zarówno kończące wojnę, jak i ugruntowujące pokój, albo ułatwiać sobie rządy nie uciekając się do siły zbrojnej. Coraz bardziej stawała się jednak widoczna skłonność namiestników do czerpania osobistych korzyści z zarządzania bogatymi prowincjami. Teoretycznie mieszkańcy prowincji mieli prawo do wnoszenia skarg do Rzymu i wynajęcia kogoś, kto by ich reprezentował, ale było to bardzo kosztowne i wcale nie gwarantowało sukcesu. Ostatecznie ustanowiono stały sąd, quaestio de repetundis, który zajmował się przypadkami wymuszeń. Skład tych sądów stał się jednak nieustającym źródłem problemów politycznych. Sądownictwo było domeną senatorów, którzy nie byli zbyt skłonni do potępiania innych senatorów. W latach dwudziestych II w. trybun plebejski, Gajusz Grakchus, zastąpił ich przedstawicielami klasy średniej, zwanych ekwitami, co być może jest dalekim echem ich związków z dawną kawalerią rzymską. Zaledwie kilkadziesiąt lat później, w roku 106, senatorowie i ekwici zostali ze sobą wymieszani, a późniejszy system całkowicie wyeliminował senatorów. W roku 91 Liwiusz Drusus wysunął wniosek, aby sądy ponownie oddać w ręce senatorów, co rzeczywiście uczynił Sulla, ale niedługo później Pompejusz przywrócił równowagę ponownie powołując do ich składów ekwitów.

W czasie wojen punickich wyraźnie wzrósł prestiż Senatu. Wielu senatorów zginęło w długotrwałych walkach przeciwko Hannibalowi, co spowodowało, że kwestorzy musieli zapełnić powstałe w ten sposób wakaty. Coraz częściej senatorowie byli doświadczonymi ludźmi, którzy służyli jako trybuni wojskowi, sprawowali szereg urzędów i dowodzili armiami. Stopniowo stworzona została cała struktura awansu, która łączyła godności cywilne i wojskowe. W Rzymie nie było wyraźnego podziału między armią i rządem, ani specjalistycznych szkoleń w obu tych dziedzinach. Najważniejsze było doświadczenie. Synów senatorskich nie zapisywano automatycznie do Senatu jako części ich dziedzictwa, ale musieli zdobywać swoje miejsca służąc na niższych szczeblach administracji. Najniższą godnością w administracji państwa, przynoszącą jakiekolwiek zasługi był urząd kwestora, któremu podlegały przed wszystkim sprawy finansowe, po którym zwykle można było zostać trybunem wojskowym w legionie.

Godność trybuna plebejskiego była dostępna wyłącznie plebejuszom, a w III w. otrzymali oni również dostęp do większości urzędów miejskich. Po kwesturze następnym urzędem cywilnym był edyl, którego zadaniem było utrzymanie porządku w mieście oraz zapewnienie jego mieszkańcom rozrywki w postaci zabaw i igrzysk. W dalszej perspektywie dawał nadzieję, że można będzie w przyszłości sięgnąć po urząd pretora, a później konsula. Ci dwaj najwyżsi urzędnicy byli tymi, którym nadawano imperium, władzę pozwalającą dowodzić armiami.

Dla senatorów najważniejsze było pochodzenie, zwłaszcza jeżeli któryś z ich przodków pełnił urząd konsula. Każdy, kto wchodził do świata polityki bez takiego wyjątkowego rodowodu określany był jako novus homo, nowy człowiek, i zwykle musiał zmierzyć się ze skrajnym snobizmem najważniejszych rodów. Rywalizacja pomiędzy patrycjuszami i plebejuszami została zastąpiona inną formą walki, którą prowadziły ze sobą rody konsularne oraz te, których członkowie nie sprawowali jeszcze tej godności. Jednak samo pochodzenie nie gwarantowało senatorowi sukcesu. Wielkie bogactwo, wyrażające się zazwyczaj w ilości posiadanej ziemi, było czynnikiem zasadniczym i, jeżeli senatorowie lokowali się poniżej określonej granicy bogactwa, byli zazwyczaj usuwani z Senatu. Oczekiwano od nich, że dużą część swego bogactwa wydadzą na potrzeby Rzymu i jego mieszkańców, a zwłaszcza że zapewnią im godziwą rozrywkę. Organizacja zawodów i igrzysk, które były oprawą różnych uroczystości, mogła pociągnąć za sobą duże wsparcie polityczne. W połowie III w. na arenach Rzymu po raz pierwszy pojawili się gladiatorzy, których wykorzystywano nie tylko w czasie widowisk, ale również do uatrakcyjnienia głosowań.

Począwszy od pierwszej połowy III w. Rzym wszedł w kontakt z kulturą grecką. Zaczęły się rozwijać pierwsze talenty literackie, na które silny wpływ wywierała tradycja grecka. W roku 240 dramaturg Liwiusz Andronikus z Tarentum napisał pierwszą tragedię w języku łacińskim. Pod koniec III w. pojawia się też pierwszy znany historyk, Fabiusz Piktor, który spisuje historię Rzymu w języku greckim. Mniej więcej w tym samym czasie Plaut (Titus Maccius Plautus) pisze pierwsze komedie w języku łacińskim, ale w dużym stopniu wzorowane na sztukach greckich. Przetrwało jedynie dwadzieścia spośród licznych prac Plauta, ale istotę jego komedii można określić jako rodzaj filmu pt. „Zabawne rzeczy, które wydarzyły się w drodze na Forum”.

Pomimo że od senatorów oczekiwano, że będą podejmować się różnego typu prac publicznych, z których mieli korzystać wszyscy mieszkańcy Rzymu, to jednak w mieście brak było trwałego, zbudowanego z kamienia teatru, dopóki w latach sześćdziesiątych I w. ze swoich wschodnich podbojów nie powrócił do Rzymu Gnejusz Pompejusz Wielki. Przyświecała mu myśl, aby skopiować grecki teatr, który ujrzał w Mitylenie. Aż do tego momentu teatry były tymczasowymi budynkami z drewna. Zamożni ludzie woleli robić wrażenie budując świątynie. Pierwsza świątynia na wzgórzu kapitolińskim zaczęła powstawać już pod koniec VI w., a pierwsze świątynie Saturna oraz Kastora i Polluksa, których późniejsze pozostałości są ciągle widoczne na Forum Romanum, zaczęto budować na początku IV w.

Innymi prestiżowymi projektami były budowa dróg oraz mostów. Najwcześniejszą, prawidłowo zaprojektowaną drogą, ze szutrową nawierzchnią ułatwiającą marsz, była Via Appia, zbudowana przez Appiusza Klaudiusza pod koniec IV w., aby połączyć Rzym z Kapuą. Naprawa dróg była stałym elementem republikańskiego Rzymu, zwłaszcza że nie wszystkie były brukowane. Via Appia zwie się obecnie Via Appia Antica, aby odróżnić ją od Via Appia Nuova, zbudowanej z inną nawierzchnią, celem wykorzystania jej na potrzeby współczesnej komunikacji. Obecnie w niedziele zakazany jest ruch pojazdów kołowych na Via Appia Antica, co czyni ją dostępną dla pieszych, ale w inne dni tygodnia, pomimo że można wybrać się na przyjemny spacer do Potra San Sebastiano i położonych za nim katakumb, spacerowicze atakowani są przez maniakalne jednokierunkowe konwoje, kiedy tylko światła na krańcach miasta zmienią kolor na zielony. Z powrotem ruch kierowany jest jednokierunkowo na Via Latina do Porta Capena, gdzie łączy się ona w Via Appia.

Kolejną drogą, która powstała po tym, jak Appiusz Klaudiusz pokazał, jak należy je budować, była Via Aurelia z Rzymu do Pizy oraz Via Flaminia, obecnie Via del Corso na jej odcinkach w centrum Rzymu, prowadząca do Rimini (starożytnego Ariminum). Co istotne, drogi te łączyły Rzym z zachodnim i wschodnim wybrzeżem. Komunikacja wiodąca poprzez Italię stała się ważniejsza, kiedy Rzym rozciągnął swoją kontrolę nad całym półwyspem.

Wraz z rozrostem sieci dróg pojawiły się również dalsze kolonie. Ostia i Ancjum (współczesne Anzio) na wybrzeżu zachodnim, które założono w IV w., były jednymi z najwcześniejszych tego typu osad. Pod koniec III w. istniało już wiele innych kolonii nadmorskich, przede wszystkim Brundisium, przekształcone w kolonię w roku 244. Pierwotnie zakładano, że kolonie nad brzegami mórz miały charakter przede wszystkim militarny, posiadając garnizony zapewniające ochronę, ale obecnie jest to kwestionowane. Poza terytoriami Rzymu powstały kolonie dysponujące własnymi władzami. Miały one dość znaczne rozmiary i posiadały znaczenie strategiczne – ochraniały drogi.

W III w. Rzym po raz pierwszy zaczął bić własną monetę. Przedtem Rzymianie określali poziom zamożności ilością posiadanej ziemi i zwierząt hodowlanych, a następnie zaczęli korzystać ze sztabek brązu. Grecy, którzy zamieszkiwali i handlowali na całym obszarze Morza Śródziemnego już od wieków, korzystali z monet, dlatego też Rzym, jeżeli chciał rozwijać handel i kontaktować się ze społecznościami wykorzystującymi pieniądze, musiał ustanowić podobny system walutowy. W roku 289 pojawiły się pierwsze monety wykonane z brązu, a dwadzieścia lat później zaczęto bić również monety ze srebra, które określano nazwą ich greckich odpowiedników – didrachma. Pod koniec III w. wprowadzony został srebrny denar warty dziesięć brązowych asses (l.mn. dla terminu as, który nie ma nic wspólnego z osłami – ang. ass ozn. osioł – dop. tł.).

Późna Republika 200-30

W późniejszym okresie Republika niemal nieustannie doświadczała zawirowań. Wewnętrzne spory polityczne niejednokrotnie przekształcały się w poważne walki, od czasu do czasu przerywane wojnami z wrogiem zewnętrznym, co powodowało, że armie przez wiele lat musiały pozostawać pod bronią. Walki toczyły się też poza Italią – przeciwko władcom Macedonii, Antiochowi III z Syrii, Achajom w Grecji, plemionom z Hiszpanii oraz Jugurcie, wodzowi Numidyjczyków z Afryki. Pod koniec II w. Italii zagroziły plemiona Cymbrów i Teutonów, ale zostały pokonane dzięki wysiłkom Gajusza Mariusza. W pierwszej połowie I w. Rzymianie stoczyli dwie wojny z Mitrydatesem, królem Pontu. Rzymem wstrząsały też potężne powstania niewolników, dwa na Sycylii (136-132 i 104-100) oraz słynne powstanie Spartakusa (73-71).

W roku 149 wybuchła trzecia wojna punicka. Po zakończeniu drugiej wojny Kartagińczycy zostali całkowicie podporządkowani Rzymianom. Jednak nawet bezbronni i bezsilni zdecydowali się na bunt, ale do 146 r. zostali ostatecznie pokonani. Ich miasto zostało zrównane z ziemią. W tym samym roku, pod koniec wojny przeciwko Achajom, został zniszczony również Korynt.

Wojny domowe rozpoczęły się w Italii w roku 90, kiedy sprzymierzeńcy Rzymu stracili cierpliwość w obliczu nieustannie powtarzanych i niezrealizowanych obietnic nadania im obywatelstwa rzymskiego. Pomimo ich wkładu w armię, a tym samym w zwycięstwa Rzymu, sprzymierzeńcy nie byli traktowani jak równi. Legiony rzymskie walczyły ze sprzymierzeńcami przez dwa lata, ale ostatecznie Senat poddał się i niechętnie zaoferował Italikom obywatelstwo. Kiedy tylko ta wojna się zakończyła, natychmiast wybuchł konflikt o to, kto stanie na czele armii, która miała zostać wysłana przeciwko Mitrydatesowi. Dowództwo otrzymał konsul Gajusz Mariusz, bohater wojny przeciwko Cymbrom i Teutonom, ale pragnął go również Lucjusz Korneliusz Sulla, który pomaszerował ze swoimi żołnierzami na Rzym, aby je otrzymać. Kiedy był jeszcze daleko na wschodzie, w Rzymie wybuchły zamieszki i polała się krew, kiedy Mariusz i jego poplecznik, konsul Korneliusz Cynna, siłą przejęli kontrolę. Szczęśliwie niedługo później Mariusz zmarł i zapanował niepewny pokój. Kiedy jednak Sulla powrócił do Rzymu, walki pomiędzy rywalizującymi ze sobą frakcjami wybuchły ponownie. Pod rządami Sulli sławę zyskało dwóch wybitnych Rzymian: Pompejusz Wielki, który otrzymał ten tytuł od armii za swoje osiągnięcia w walce, oraz Marek Licyniusz Krassus, który stłumił powstanie Spartakusa, a później zginął w wojnie przeciwko Partom.

Sulla został dyktatorem, który to urząd sprawował znacznie dłużej niż przewidziane sześć miesięcy, i postanowił wzmocnić znaczenie Senatu oraz wielkich oligarchów, co odbyło się kosztem wszystkich innych grup społecznych. Kiedy osiągnął to, co zaplanował, zrzekł się wszelkich godności. W czasie gdy Sulla zajęty był realizacją swoich pomysłów, młody Pompejusz, formalnie rzecz biorąc jeszcze nieletni i nieposiadający odpowiednich kwalifikacji, otrzymał dowództwo nad oddziałami, które miały rozprawić się ze zwolennikami Mariusza i Cynny. Jednak ostatecznie, po śmierci Sulli, wyruszył do Hiszpanii, gdzie miał pomóc Metellusowi w walkach przeciwko przebywającemu tam na dobrowolnym wygnaniu sympatykowi Mariusza, Kwintusowi Sertoriuszowi. Reputacja Pompejusza była już znana, ale jego osiągnięcia w Hiszpanii przyniosły mu jeszcze większą sławę. Stał się najważniejszym dowódcą wojsk rzymskich oraz najbardziej wpływowym człowiekiem w Rzymie, czym cieszył się aż do momentu, kiedy przyćmił go Cezar.

Po początkowej niechęci z jaką Rzymianie przejmowali państwa i społeczności, które pokonali, często walcząc na rzecz innego państwa, w II w. znacznie częściej zaczęli tworzyć prowincje. Rzymskie interesy w Hiszpanii miały swój początek jeszcze w czasie wojen z Kartaginą. W roku 198 zostały tu utworzone dwie prowincje, Hispania Citerior oraz Hispania Ulterior (Bliższa i Dalsza), chociaż minęło jeszcze dużo czasu zanim udało się je spacyfikować. W roku 148 ostatecznie została pokonana Macedonia, którą anektowano jako kolejną prowincję, a dwa lata później powstała prowincja w Afryce, utworzona z terytoriów Kartaginy. W roku 133 królestwo Pergamonu zostało zapisane Rzymowi jako spadek i w roku 129 przekształcono je w prowincję Azja. Galia Transalpina powstała w roku 112. Po zwycięstwach Pompejusza z roku 63 anektowane zostały Syria, Bitynia-Pont oraz Cylicja. W roku 57 podobny los spotkał Cypr. W kolejnych latach Rzymianie byli zbyt zajęci walkami między sobą, aby sięgnąć po kolejne terytoria, co trwało aż do momentu, kiedy August pokonał Antoniusza i Kleopatrę i w roku 30 zagarnął Egipt.

Rzymianie tworząc kolejne prowincje zwiększali zyski, jakie płynęły do stolicy, ale jednocześnie potrzeba było coraz większej liczby żołnierzy, aby spacyfikować lub utrzymać nowe terytoria. Była to również okazja dla rzymskich namiestników do osiągania osobistych zysków. W trakcie wyborów w Rzymie trwały prawdziwe walki o zdobycie tych urzędów. Ludzie zaczęli pożyczać ogromne sumy pieniędzy, aby móc przekupić wyborców, w oczekiwaniu, że kiedyś, osiągnąwszy preturę lub konsulat, będą mogli odzyskać tyle, ile są winni, albo jeszcze więcej, jeśli zdobędą stanowisko namiestnika prowincji. Niektórzy namiestnicy potrafili to uzyskać bez naginania prawa, ale inni, tacy jak Werres, który rządził Sycylią, jakby to była jego osobista własność, ograbiali podległe sobie prowincje niemal ze wszystkiego. Cyceron oskarżył Werresa i doprowadził do jego skazania po wygłoszeniu jednej ze swoich przygotowanych wcześniej mów. Nie chcąc jednak, aby reszta przygotowanych przez niego przemówień zmarnowała się, opublikował je, średniowieczni mnisi skrupulatnie je skopiowali i od pokoleń uczniowie zajmowali się ich tłumaczeniem.

Późna Republika borykała się również z problemem dystrybucji ziemi i wielu polityków próbowało zmierzyć się z tym problemem, który dotyczył biedoty miejskiej, ale także weteranów, którzy walczyli w licznych wojnach Rzymu. Ciężar rekrutacji do armii zawsze spadał przede wszystkim na ludność wiejską. W połowie II w. zjawisko zaniku rolników stało się poważnym problemem politycznym, gdyż jego konsekwencją był spadek liczby obywateli rzymskich i sojuszników, którzy kwalifikowali się do służby wojskowej. Ponowne zasiedlenie ludności bezrolnej stało się niezmiennym punktem licznych ugrupowań politycznych. Współcześni badacze uważają jednak, że scenariusz opisywany przez antycznych pisarzy może wprowadzać w błąd w tym względzie, że postrzeganie tego problemu przez władze rzymskie nie zgadzało się z rzeczywistością, lecz właśnie sposób postrzegania przesłonił stan faktyczny.

Tyberiusz Semproniusz Grakchus, trybun ludowy w roku 133, przedłożył projekt prawa ziemskiego mającego na celu przeniesienie drobnych rolników na działki należące do państwa, których nie mogli oddać ani podnajmować, i za które mieli płacić państwu należny czynsz. Program ten mógł odbudować klasę niewielkich właścicieli ziemskich, którzy dostarczali rekrutów do armii rzymskiej. Główny problem stanowił fakt, że ziemia państwowa była stopniowa zagarniana przez właścicieli ziemskich, którzy zaczęli ją uważać za swoją własność, co powodowało, że należało ich eksmitować, aby umożliwić zajęcie jej przez nowych osadników. Prawo Grakchusa wywołało zamieszki, w trakcie których został on zabity, ale powołana została specjalna komisja ziemska i reformy zaczęły być wprowadzane w życie.

Program polityczny Tyberiusza Grakchusa został przywrócony dziesięć lat po jego śmierci przez jego młodszego brata, Gajusza, który dwukrotnie sprawował urząd trybuna – w roku 123 i 122. Gajusz przedstawił propozycje praw, które mogły pomóc w rozwiązaniu licznych problemów, w tym także eksploatacji prowincji oraz poprawić efektywność sądów. W roku 122 Gajusz stanął do wyborów na trybuna po raz trzeci, ale w tym czasie stracił już zaufanie ludu i w roku 121 został zamordowany.

Charakterystycznym elementem późnej Republiki jest pojawienie się potężnych dowódców wojskowych, którzy zajmowali się rozwiązywaniem problemów wymagających zaangażowania dużych zasobów oraz doświadczenia militarnego, którego nie posiadali konsulowie. Przykładem tego typu działań jest błyskawiczne uderzenie Pompejusza, które zlikwidowało problem piratów działających na Morzu Śródziemnym. Szlaki morskie, którymi przesyłane były do Rzymu zapasy zboża były zagrożone, a podejmowane próby pewnej kontroli nad piratami zakończyły się porażką. Dowództwo Pompejusza dało mu kontrolę nad terytoriami prowincji nadmorskich niemal 80 km w głąb lądu, łącząc operacje lądowo-morskie na skalę, której w Rzymie jeszcze nigdy nie próbowano. Problem piratów doskonale uwydatnia dylematy późnej Republiki. Rzym był światową potęgą, która zmagała się z problemami ogólnoświatowymi i potrzebował dowódców posiadających szerokie uprawnienia, aby mogli sobie z nimi poradzić, ale ich wyniosłość w kwestiach polityki oraz supremacja militarna, które to cechy zaczęły się coraz bardziej uwidaczniać, stworzyły kolejne problemy dla imperium. Jednym z aspektów owej władzy militarnej, który uwydatniał ich potęgę, było pojawienie się armii, które pozostawały lojalne przede wszystkim względem swoich wodzów, a nie państwa. Żołnierze republikańscy składali przysięgę posłuszeństwa swoim dowódcom, ale ponieważ stanowisko to obejmowali wybierani corocznie konsulowie, zapewne nikomu nawet nie przyszło na myśl, że pewnego dnia owa przysięga zwróci się przeciwko państwu. Po raz pierwszy wojska rzymskie zostały wykorzystane przeciwko Rzymianom, kiedy Lucjusz Korneliusz Sulla zdecydował się zmusić Senat do powierzenia mu dowództwa na Wschodzie w nadchodzącej wojnie z Mitrydatesem, maszerując na Rzym, co stało się niebezpiecznym precedensem.

Związki łączące żołnierzy z ich dowódcami zostały znacząco wzmocnione przez brak zabezpieczeń dla weteranów, gdy wojska powracały do Rzymu. Spowodowało to, że ludzie coraz częściej spoglądali na swoich dowódców i u nich szukali gwarancji na otrzymanie swojego przydziału. W roku 62 Pompejusz Wielki spotkał się w Senacie z opozycją, kiedy próbował osiedlić weteranów, którzy towarzyszyli mu w zwycięskiej kampanii przeciwko Mitrydatesowi, władcy Pontu. Taktyka niekończących się opóźnień, które zastosowali senatorowie, ciągnęła się przez kilka lat. Wreszcie Pompejusz połączył siły z Juliuszem Cezarem, który był konsulem w roku 59. Przeforsowano wówczas niezbędne prawa, ale było to tylko tymczasowe rozwiązanie, gdyż nie udało się stworzyć systemu osadnictwa weteranów.

Po swoim konsulacie Cezar został prokonsularnym namiestnikiem Illyricum oraz Galii Cispalpińskiej i Transalpińskiej. Otrzymał ten urząd na pięć lat, ale jego celem było zdobycie chwały pogromcy wszystkich Galów i jego prokonsulat został przedłużony na kolejną pięcioletnią kadencję, aby umożliwić mu ów podbój. W okresie Republiki dowództwo wojskowe oraz sukcesy w obcych wojnach były jedynym sposobem na osiągnięcie i utrzymanie władzy politycznej, czego przykładem jest Pompejusz. Pod koniec swojej drugiej kadencji Cezar chciał ponownie ubiegać się o konsulat, ale nie rezygnując z dowództwa i nie chcąc pozostawić swojej armii, ani też prowadzić swych wojsk do Rzymu, aby zabiegać o głosy. Senat nie wyraził zgody na jego kandydaturę in absentia i stopniowo świat rzymski pogrążył się w wojnie domowej. Podczas gdy Cezar przebywał w Galii, Pompejusz zbudował własne zaplecze polityczne rządząc Hiszpanią za pośrednictwem swoich legatów i samemu nie opuszczając Rzymu, co stało się wzorcem dla systemu zarządzania prowincjami przez Augusta.

Wojna rozpoczęła się zanim Pompejusz był gotowy i zakończyła się jego klęską pod Farsalos w roku 48. Uciekł do Egiptu, gdzie podążył za nim Cezar, który chciał mu uniemożliwić pożyczenie pieniędzy i stworzenie nowej armii. Kiedy Cezar przybył do Aleksandrii, młody Ptolemeusz XII i jego siostra Kleopatra VII prowadzili walkę o tron Egiptu, do której przyłączył się również Cezar i ostatecznie Kleopatra, przy wsparciu ze strony Rzymian, została władczynią kraju.

Bitwy z pozostałościami armii Pompejusza zawiodły Cezara do Afryki i Hiszpanii. Kiedy wreszcie powrócił do Rzymu podjął próby wprowadzenia licznych reform politycznych, które w tym momencie były niezbędne, ale był zbyt niecierpliwy, a jego metody autorytarne. Został zamordowany w roku 44, co zapoczątkowało kolejną wojnę domową. Wyzwoliciele, jak nazwali siebie jego zabójcy, niedługo później weszli w konflikt z najbliższym współpracownikiem Cezara, Markiem Antoniuszem oraz jego nastoletnim wnukiem i dziedzicem, Gajuszem Oktawiuszem, czy też Oktawianem, jak nazywają go współcześni historycy. Antoniusz i Oktawian połączyli swoje siły z Emiliuszem Lepidusem tworząc tzw. Triumwirat, który zhańbił się licznymi proskrypcjami znakomitych Rzymian oraz bezlitosnym niszczeniem swoich wrogów. Działając wspólnie, Antoniusz i Oktawian ścigali Wyzwolicieli do Grecji, pokonując ich pod Filippi w roku 42. W trzecim akcie wojny domowej Antoniusz i Oktawian podzielili pomiędzy siebie rzymski świat – Oktawian ostatecznie przejął kontrolę nad zachodem, a Antoniusz nad wschodem, w tym również nad Egiptem. Słynny romans Antoniusza z Kleopatrą dał Oktawianowi pretekst do wojny, dzięki czemu przekonał lud oraz Senat, że egipska królowa stanowi dla Rzymu śmiertelne niebezpieczeństwo. W bitwie morskiej pod Akcjum admirał floty Oktawiana, Marek Wipsaniusz Agrypa, rozprawił się z flotą Antoniusza, a sam Antoniusz z Kleopatrą odpłynęli do Aleksandrii, gdzie, na wieść o tym, że do miasta zbliża się Oktawian, popełnili samobójstwo.

Niektórzy starożytni autorzy wybrali bitwę pod Akcjum z roku 31 jako datę ustanowienia Cesarstwa Rzymskiego. Kiedy Oktawian przejął osobistą władzę nad Egiptem, zarządzając nim za pośrednictwem ekwickiego namiestnika o statusie prefekta, pozwoliło mu to uzyskać osobistą kontrolę nad ogromnymi bogactwami tego kraju. Bogactwo to, w połączeniu z kontrolą nad armiami, umożliwiło Oktawianowi utrzymanie się przy władzy. Po upadku Aleksandrii do jego dyspozycji pozostawało około sześćdziesięciu legionów, a żołnierze liczyli na niego w kwestii zabezpieczenia dla weteranów, albo też kontynuacji służby, awansu i zapłaty. On zaś zagwarantował sobie, że nikt inny nie będzie kontrolował armii, ani nie będzie zaspokajał jej potrzeb, a następnie powoli i cierpliwie zaczął budować Cesarstwo Rzymskie na ruinach Republiki.

2

ARMIA KRÓLÓW, LATA 753-508

Armie Rzymu z okresu królewskiego jedynie z rzadka pojawiają się w źródłach i, jak zwykle w takich sytuacjach, tam gdzie brakuje faktów, mnożą się teorie. Nawet historycy rzymscy i greccy musieli od czasu do czasu uciekać się do spekulacji, a czasami niektórzy z nich byli na tyle uczciwi, aby się do tego przyznać. Jedynymi dostępnymi źródłami dotyczącymi armii wczesnego Rzymu są prace historyków takich jak Liwiusz, czy też raczej Titus Livius, oraz Dionizjusz z Halikarnasu. Liwiusz napisał 142 rozdziały, określane jako księgi, ale przetrwało jedynie 35. Zawarł w nich historię Rzymu od jego początków, aż po III w. Prace Dionizjusza z Halikarnasu pochodzą z ostatniego ćwierćwiecza I stulecia. Obok dzieł z zakresu literatury i biografii napisał on również historię Rzymu od początku istnienia miasta, aż do wybuchu pierwszej wojny punickiej w roku 264. Pierwsze jedenaście ksiąg ocalało, ale dziewięć ostatnich znanych jest tylko pod postacią różnych wypisów. Dionizjusz pisał w języku greckim i doskonale zdawał sobie sprawę z podobieństw historii rzymskiej i greckiej.

Jest raczej mało prawdopodobne, aby którykolwiek ze starożytnych historyków próbował w swoich pracach coś sfałszować lub sfabrykować. Zapewne w dobrej wierze pisali oni o tym, co udało im się dowiedzieć, ale z kolei źródła, z jakich korzystali, mogły nie być do końca wiarygodne. Możemy jedynie przypuszczać jaka była natura owych źródeł. Tradycja ustna mogła być dużo silniejsza niż na to wskazują prace historyczne i zapewne dotyczyła herosów i spektakularnych osiągnięć różnych rodów, chociaż prawdopodobnie, wraz z upływem czasu, były one mocno ubarwiane, aż ostatecznie przerodziły się w legendy przypominające tą o Romulusie. Opowieści, które zostały przekazane, mają wyraźnie grecki akcent, z kilkoma paralelami w mitach i legendach o greckich herosach. Może to wskazywać na to, że pierwszymi piśmiennymi ludźmi, którzy przekazywali informacje o Rzymie, lub mieli wpływ na to, co przekazywano, byli Grecy z południowej Italii, których tradycje zostały przeszczepione na grunt rzymski.

W większości rozwijających się społeczności powstaje potrzeba zapisywania informacji o znaczących wydarzeniach oraz wybitnych ludziach, która może przybrać formę obrazkową, a towarzyszy jej tradycja ustna, lub też za pomocą pisma. Etruskowie mogli posiadać pewne dokumenty dotyczące wczesnego Rzymu, a pierwsi przywódcy Rzymian oraz kapłani mogli odnotowywać informacje na temat ceremonii religijnych, decyzji politycznych oraz działań militarnych. Być może tego typu dokumenty ma na myśli Liwiusz, kiedy mówi nam, że zostały on zniszczone, kiedy Galowie zdobyli Rzym w IV w. Owa destrukcja nie musiała być całkowita, gdyż Publiusz Mucjusz Scewola, konsul z roku 133, opublikował Annales Maximi, zapiski najwyższych kapłanów. Poszczególne rody mogły zachować swoje własne historie, ale raczej wątpliwe jest, aby pierwotnie miały one formę pisaną. Wśród źródeł historyków mogły znaleźć się również inskrypcje, które później uległy zagubieniu lub zniszczeniu. Z owych rozproszonych pism, nielicznych dokumentów oraz tradycji ustnej, Liwiusz i Dionizjusz mogli kompilować swoje historie. Nie ma sensu bezkrytycznie przyjmować wszystkiego, co piszą historycy, ale też nie należy odrzucać wszystkiego jako niewiarygodne, a zadaniem współczesnego historyka jest odnalezienie potencjalnej prawdy pośród niemożliwych do zweryfikowania mitów.

Kiedy Rzym stał się dobrze zorganizowanym miastem, a nie zbiorowością na wpół niezależnych wiosek, należy przypuszczać, że pojawił się jakiegoś rodzaju przywódca, na drodze konsensusu lub być może z użyciem siły. Przywódca ten mógł zapewne łączyć w swoich rękach odpowiedzialność za sprawy cywilne, polityczne, militarne, prawne oraz religijne. To, czy pierwszy z nich rzeczywiście nosił imię Romulus, jest dla nas kwestią bez znaczenia, podobnie jak to, czy przeznaczono mu tytuł przywódcy, wodza, tyrana lub króla, co jest bardziej kwestią semantyki niż zagadnieniem politycznym. W innych państwach, w Italii oraz Grecji, wzorzec ten jest zasadniczo ten sam – na czele znajdował się król, którego otaczali arystokraci, a z nich część mogła być nawet jego doradcami, a następnie lud, dzielący się zapewne na kilka warstw. Każda forma podziału społeczeństwa miała przywileje i obowiązki związane bezpośrednio z posiadanym statusem.

Król mógł mieć możność wzywania wszystkich dorosłych mężczyzn do obrony kraju przeciwko najeźdźcom, ale też organizować najazdy na inne miasta. Mógł gromadzić wokół siebie oddział wojowników, który pełnił rolę jego straży osobistej. W razie potrzeby ludzie ci mogli służyć wspólnie z resztą sił zbrojnych, ale zapewne pozostawali poza ową ledwo uzbrojoną zbieraniną, stale będąc pod bronią i w gotowości. Liwiusz stwierdza, że Romulus posiadał straż liczącą 300 ludzi, których nazywano Celeres, co sugeruje, że byli oni zawsze gotowi i działali szybko (celer). Być może nigdy nie było człowieka o imieniu Romulus ani oddziału nazywanego Celeres, ale łatwo przyjąć, że podobna formacja rzeczywiście mogła istnieć i powstającym miastem najprawdopodobniej rządził władca, którego imię nie jest istotne, otoczony przez ludzi, których zadanie polegało na zapewnieniu mu ochrony.

Kwestią dyskusyjną pozostaje pytanie, czy ową bandę uzbrojonych ludzi możemy już nazywać armią. Uważa się, że pierwsza armia rzymska składała się z 3000 piechurów i 300 jeźdźców wywodzących się z trzydziestu curiae lub oddziałów wystawianych przez trzy plemiona Tities, Ramnes i Luceres, których nazwy są wyraźnie etruskie. Pomimo tego, że sugerowano, iż odnoszą się one do Rzymian, Sabinów i Etrusków, to jednak owe nazwy plemienne niekoniecznie muszą określać trzy oddzielne grupy etniczne i chociaż łączono je z osadnikami zamieszkującymi na różnych wzgórzach wczesnego Rzymu, brak jest śladów, aby istniały wówczas jakichkolwiek rozgraniczenia terytorialne. Podział ludności na trzy plemiona ułatwiał mobilizację armii, gdyż oznaczał, że z każda grupa musiała powołać pod broń tą samą liczbę żołnierzy i jeźdźców.

Żołnierzami mogli być dorośli mężczyźni posiadający obywatelstwo, od siedemnastu do około sześćdziesięciu lat, których zazwyczaj opisuje się jako rolników-żołnierzy. Podstawę ekonomii stanowiło rolnictwo toteż należy się spodziewać, że ludzie ci pracowali we własnym lub dzierżawionym gospodarstwie, albo nawet w kilku. Na wezwanie króla żołnierze mieli zapewnić sobie wyposażenie bojowe oraz wyruszyć na miejsce spotkania. Nie wiemy czy wojska były zwoływane regularnie co roku, czy też czyniono to wyłącznie w miarę potrzeb. Istnieje hipoteza, która nie została jednak powszechnie zaakceptowana, że ceremonie religijne odprawiane w marcu i październiku mogły również oznaczać początek i koniec sezonu wypraw wojennych. Bez względu jednak na to, czy ludność była powoływana każdego roku, to musiała powrócić do swoich gospodarstw na żniwa. Istniał też zapewne górny i dolny limit wieku tych, którzy byli wzywani, ale z drugiej strony w przypadku niebezpieczeństwa do walki musiał stanąć każdy zdolny do noszenia broni. Nie wiemy czy zdarzały się nadwyżki liczby mężczyzn, czy też wręcz przeciwnie, był ich niedobór. Naczelne dowództwo spoczywało zapewne w rękach władcy, ale mógł mieć oficerów stojących na czele poszczególnych oddziałów armii. Liwiusz pisze o centurionach, którzy mieli dowodzić poszczególnymi częściami królewskiej armii, ale jest to zapewne anachronizm.

Wyposażenie, uzbrojenie oraz zbroje owych wczesnych armii mogą zostać ustalone w oparciu o znaleziska archeologiczne i dzieła sztuki. Ochronę głowy zapewniały najprawdopodobniej okrągłe hełmy w kształcie stożka, które przypominały etruskie odpowiedniki tzw. typu Villanova, które były wykorzystywane aż do VII w. Nie posiadały one napoliczników ani nakarczku. Ochronę ciała zapewniały osłony wykonywane zapewne z brązu i składające się z okrągłej lub kwadratowej płyty zawieszonej na ramionach tak, aby chroniła klatkę piersiową. Stosowano zapewne także pancerze z płytami chroniącymi plecy, które później rozwinęły się w zbroję otaczającą całe ciało – kirys. Jeżeli zaistniały problemy z dostępem do brązu lub był on zbyt kosztowny, wcześni Rzymianie mogli wykorzystywać do osłony ciała skóry lub usztywniane płótna, ale są to materiały zbyt nietrwałe, aby można je było potwierdzić archeologicznie. Żelazo powoli wypierało brąz z uzbrojenia, na które składały się przede wszystkim włócznie, miecze i sztylety. Możliwe że znaleziska archeologiczne, zwłaszcza te pochodzące z grobów, oraz wyobrażenia ukazujące żołnierzy, ukazują tylko broń ceremonialną, a nie zwykłe uzbrojenie wykorzystywane w walce. Bezpieczniej więc będzie tutaj stwierdzić, że żołnierze stosowali jakieś formy osłon oraz wyposażeni byli w broń, której zapewne w żaden sposób nie standaryzowano. Ludzie po prostu nosili na sobie i wykorzystywali do walki wszystko to, co posiadali. Armia wczesnego Rzymu wyglądać mogła jak przypadkowy motłoch, ale jeżeli tak rzeczywiście było, to jest bardzo prawdopodobne, że armie innych państw nie wyglądały wcale lepiej.

Obok piechoty wcześni Rzymianie dysponowali również niewielkim oddziałem kawalerii liczącym 300 ludzi, po dziesięciu jeźdźców z każdej curia. Najprawdopodobniej każdy z nich musiał dostarczyć, obok własnego wyposażenia, swojego konia lub konie, ich oporządzenie oraz paszę, jeżeli nie było możliwości ich wypasu. Ponieważ konie były bardzo kosztowne w utrzymaniu i wymagały pastwiska, stajni oraz nieustannej troski i opieki, kawalerzyści wywodzili się zapewne spośród najbogatszych mieszkańców miasta i mieli niewolników wykonujących owe niewdzięczne zadania, co jednak powodowało, że było więcej głów do wyżywienia. Jeźdźcy mogli spełniać wiele zadań, działając jako kawaleria w ataku i odwrocie, albo też po prostu jadąc do bitwy konno, do której stawali już pieszo. Mogli pełnić rolę posłańców, zwiadowców, chociaż zwiad i gromadzenie informacji nigdy nie były mocnymi stronami wczesnej armii rzymskiej. Nie mamy niestety żadnych informacji w jaki sposób działało owych 300 jeźdźców. Liwiusz wielokrotnie wspomina o konnych w czasach Romulusa i stwierdza, że pierwszy raz wykorzystano ich na skrzydłach armii w bitwie z Sabinami. Stanowiło to tradycyjne umiejscowienie kawalerii rzymskiej w armiach okresu republiki i cesarstwa, a jej oddziały nazywano alae, od ala, oznaczającego skrzydło. Musiał to być pierwszy raz, kiedy jeźdźcy byli w ten sposób ustawieni, ale nie ma żadnej pewności, że opis Liwiusza jest prawdziwy.

Istnieją pewne cechy wspólne dla narracji Liwiusza i Dionizjusza, dotyczące obrony Lacjum przed najazdami Wolsków i Ekwów oraz nieustannego konfliktu z Wejami, przede wszystkim o kontrolę nad Fidenae (obecne Fidene), położone w niewielkiej odległości od samego Rzymu. Dowodzi ona, że w okresie królewskim walki toczone przez Rzymian miały przede wszystkim charakter lokalny. Pomimo że Fidenae zostało ostatecznie zajęte, to jednak konflikt z Wejami trwał jeszcze wiele lat, aż do momentu, kiedy na początku IV w., po długim oblężeniu, miasto to zostało zdobyte, jego mieszkańcy wymordowani lub sprzedani w niewolę, a ziemię podzielono pomiędzy rzymskich rolników.

Historycy antyczni chętnie opisują wydarzenia, kiedy armia musiała walczyć z najazdami na terytoria rzymskie, co stanowi wczesną oznakę rzymskiej obsesji w kwestii wojny sprawiedliwej, która polegała jedynie na odpowiedziach na ataki, a nie na ich prowokowaniu. Istniał w owej obsesji pewien element religijny, gdyż to kolegium kapłanów, zwanych fetiales, miało za zadanie rozpatrywać skargi Rzymian przeciwko agresywnym sąsiadom. Musiało ono podjąć decyzję, czy ewentualna wojna może być uznana za uzasadnioną. Trzech owych kapłanów było wysyłanych do społeczności, która była przedmiotem oskarżeń, aby spróbować zorganizować jakąś formę zadośćuczynienia, zgodnie z procedurą zwaną rerum repetitio, oznaczającą dosłownie prośbę o zwrócenie rzeczy, co wskazuje, że chodziło tu przede wszystkim o zagarnięte rzeczy i zwierzęta hodowlane. Ustalano także określony limit czasu na dostarczenie odpowiedzi na postawione zarzuty i zwrot rzeczy, ale jeżeli okazało się to bezskuteczne, fetiles mieli prawo udać się na granicę z owym ludem, gdzie rzucali włócznią w ziemię, co oznaczało wypowiedzenie wojny sprawiedliwej. Ową archaiczną ceremonię zorganizował August wypowiadając wojnę Kleopatrze. Wybrał kawałek ziemi w Rzymie, który wyobrażał Egipt, a następnie wbił w niego włócznię. Jego prawdziwym celem była wojna z Markiem Antoniuszem, ale uważano za niewłaściwe, aby wypowiedzieć wojnę rodakowi, obywatelowi Rzymu, zwłaszcza że Rzymianie w ostatnich latach doświadczyli dwóch wojen domowych.

Stwierdzenie, że Rzym jedynie reagował na ataki, zamiast podejmować arbitralne działania, może być częściowo prawdą, ale równie prawdopodobne jest, że wcześni królowie Rzymu prowadzili swoje wojska celem przeprowadzenia najazdów na inne ludy bez jakiejkolwiek prowokacji z ich strony. Dowodzi tego fakt, że fetiales musieli również rozpatrywać skargi innych ludów skierowane przeciwko Rzymowi i organizować reparacje, jeżeli uznano winę Rzymian. Jeżeli jednak poszkodowane miasto lub lud pominął ową procedurę i zaatakował Rzym, wówczas fetiales mogli ogłosić każdą formę odpowiedzi Rzymu za wojnę sprawiedliwą. Działania te być może nie zasługują na miano wojny, jeśli wziąć pod uwagę liczbę ludzi, którzy znaleźli się w polu w czasie długich walk z Kartagińczykami i późniejszymi wrogami Rzymu. Jednak wraz z upływem czasu nie chodziło już tylko i wyłącznie o szybką i opłacalną wyprawę łupieską, a następnie powrót do domu na żniwa. W wyniku działań wojennych oraz być może negocjacji Rzym wchłaniał coraz większe terytoria, co mogło wywołać zmiany w organizacji jego armii.

Początki armii hoplitów w Rzymie

Powszechnie przyjmuje się, że w połowie VI w. armia rzymska przeszła gruntowną reorganizację, ale, jako że niemal nic nie wiadomo o jej postaci we wcześniejszym okresie, trudno dzisiaj oszacować, jak gruntowna była owa zmiana. Według tradycji rzymskiej to król Serwiusz Tuliusz był tym, który wprowadził reformy wyborcze oraz militarne mające na celu utworzenie armii, w której służyli obywatele Rzymu. Była to zapewne armia składająca się z hoplitów. Rzymianie twierdzili, że przejęli ją od Etrusków, ale w rzeczywistości armie hoplitów powstały niemal dwa wieki wcześniej w Grecji. Pomysł ten rozprzestrzenił się w Grecji kontynentalnej, a następnie na wyspy i kolonie, w tym również te, które powstały w południowej Italii. Stamtąd trafił do Etrurii. Etruskowie mieli niewątpliwy wpływ na wczesny Rzym, ale armia hoplitów nie była ich inwencją.

Styczność armii rzymskiej z greckimi hoplitami w połowie VI w. mogła mieć na nią wpływ, ale analogia nie może tu stanowić potwierdzenia. Znaleziska archeologiczne dowodzą, że uzbrojenie hoplity było wykorzystywane w Grecji już co najmniej w drugiej połowie VIII w. Jego charakterystycznymi elementami były duża, okrągła, drewniana tarcza, zwana hoplon, o średnicy około jednego metra, oraz długa włócznia, której długość sięgała dwóch i pół metra, a z czasem wydłużyła się do sześciu metrów. Zakończona była metalowym grotem oraz tylcem na przeciwległym krańcu. Te dwa podstawowe elementy pozostały najważniejszymi i wyróżniającymi się częściami uzbrojenia hoplity przez całą jego długą historię i kolejne etapy ewolucji. Niektórzy hoplici wyposażeni byli również w miecz. Obok masywnej tarczy, dodatkową osłonę zapewniała metalowa zbroja: hełm ochraniający głowę z napolicznikami chroniącymi twarz, napierśnik osłaniający górną część korpusu oraz nagolenniki chroniące dolną część nóg. Wykonany z brązu pancerz oraz hełm, datowane na VIII w. przed Chr., znalezione zostały w Argos.

Drewniana okrągła tarcza była bardzo ciężka. Czasami pokrywano ją cienką warstwą metalu, co powodowało, że jej waga była jeszcze większa, w zamian za co uzyskiwano dość dyskusyjną dodatkową ochronę. Żołnierze nosili je i umieszczali w odpowiedniej pozycji jedynie wówczas, gdy mieli pewność, że za chwilę rozpocznie się bitwa. Od wewnętrznej strony tarcza wyposażona była w uchwyt znajdujący się pośrodku, przez który żołnierz przekładał swoje lewe ramię, a jego dłoń chwytała za imacz znajdujący się w pobliżu jej zewnętrznej krawędzi. Jako że tarcza była wypukła, jej górna krawędź mogła spoczywać na lewym ramieniu, co pozwalało nieco odciążyć rękę. Żołnierze stali ramię w ramię ze swoimi towarzyszami, trzymając tarcze przed sobą, lekko odchylone u dołu. Długa włócznia mogła być trzymana pod pachą, aby można nią było zadawać pchnięcia w genitalia i pachwinę wroga, albo nad głową, aby móc zadawać pchnięcia w dół, celując w jego uda. W sztuce greckiej, tam gdzie pojawiają się hoplici, najczęściej ukazani są z włóczniami w tej właśnie pozycji, a tam, gdzie widać ich ofiary, najczęściej mają one rany uda.

Należy przypuszczać, że pod hełmem i pancerzem znajdował się jakiś rodzaj wyściółki wykonanej z płótna, być może nawet pikowanego, co miałoby zwiększyć jego grubość, ale nie ma na to jakichkolwiek dowodów, a zastosowanie tego typu wyściółki sprawiłoby, że osobie, która miałaby ją na sobie, byłoby nieznośnie gorąco. Z drugiej jednak strony, w bardzo gorącym klimacie metal rozgrzewał do tego stopnia, że trudno by go było dotknąć i wskazane byłoby raczej umieszczanie przy skórze czegoś mniej absorbującego ciepło. Znaleziono kilka egzemplarzy osłon ramienia, chociaż z zasady zarówno górna, jak i dolna część ramienia nie były chronione, co wynikało z faktu, że żołnierze musieli mieć swobodę poruszania ramionami, aby używać swoich włóczni i tarcz. Biorąc pod uwagę, że rany uda stanowiły najpowszechniejszą formę zadawanych ran, dość zaskakujący może wydawać się fakt, że nie stosowano żadnych osłon dla tej części nóg, ale tego typu element uzbrojenia niewątpliwie mocno utrudniałby poruszanie się, co spowodowało, że żołnierze zrezygnowali z tego rodzaju dodatkowego obciążenia. Rzeźby oraz malowidła, ale także znaleziska archeologiczne, dowodzą, że pancerze kończyły się tuż poniżej pasa, i żołnierze ukazywani przez antycznych artystów często noszą krótkie spódniczki plisowane po bokach. Na niektórych wyobrażeniach żołnierze wyglądają jakby mieli na sobie ciasno przylegające kąpielówki, podczas gdy inni są ukazywani bez niczego poniżej pancerza – być może czynili tak tylko najodważniejsi. Połączony ciężar tarczy oraz metalowego pancerza musiał być okropny i wraz z upływem czasu starano się zmniejszyć ich wagę, ale lżejszy pancerz zwiększał ryzyko otrzymania rany.

Najczęstszym sposobem, w jaki walczyły armie hoplitów, była bardzo ciasna formacja nazywana falangą, co oznacza „walec”. Z zasady falanga miała głębokość od ośmiu do dwunastu ludzi, ale nie było jakiejś określonej długości frontu, który prawdopodobnie dostosowywany był do okoliczności i uzależniony od ilości żołnierzy oraz terenu. Żołnierze posuwali się do przodu z nakładającymi się na siebie tarczami i włóczniami w pogotowiu, jak starożytny odpowiednik czołgu. W bitwie żołnierze stojący w przednich szeregach przyjmowali na siebie impet wroga i toczyli większość walk, podczas gdy tylne szeregi mogły zrobić niewiele więcej, niż napierać ku przodowi. Teoretycznie, kiedy żołnierze z przedniego szeregu upadali, ich towarzysze z tyłu mogli przestąpić ponad ciałem i wypełnić powstałe luki, ale mając tarcze sczepione z tarczami swoich towarzyszy z szeregu i będąc naciskanym od tyłu, zapewne łatwiej to powiedzieć niż wykonać. Najbardziej wrażliwymi miejscami falangi były jej skrzydła, zwłaszcza prawe, które nie były chronione tarczami. Tukidydes pisze, że cała formacja miała tendencję do przesuwania się na bok, gdyż każdy z hoplitów próbował wcisnąć się za osłonę tarczy swojego sąsiada.

Inną wadą tego szyku był fakt, że falanga wymagała idealnie równego terenu, gdyż w innym wypadku trudno było utrzymać zwartość formacji. Niemniej jednak nie należy lekceważyć psychologicznego wpływu falangi. W późniejszym okresie, w czasach Republiki, wódz rzymski Lucjusz Emiliusz Paulus miał stwierdzić, że oblewał go zimny pot za każdym razem, kiedy przypominał sobie zbliżającą się falangę w czasie bitwy pod Pydną, w roku 168. Do tego czasu falanga przeszła różne etapy ewolucji i stała się dużo większa, a Rzymianie posiadali już duże doświadczenie w walce bez konieczności tworzenia zwartych formacji, których wymagała falanga. Paulus zwyciężył w bitwie pod Pydną i zakończył wojnę z Macedonią.

Jak dowodził tego Hans van Wees, hoplici niekoniecznie zawsze ograniczali się wyłącznie do falangi. Duże okrągłe tarcze oraz długie włócznie mogły umożliwiać hoplitom odnoszenie sukcesów również w luźnym szyku, w którym mogli się mieszać i byli wspierani przez oddziały lekkozbrojne. Grecy wykorzystywali wiele typów lekkiej piechoty, takich jak łucznicy, procarze i peltaści. Ci ostatni byli uzbrojeni w oszczepy przeznaczone do miotania oraz miecze przeznaczone do cięć, a chronili się za pomocą tarcz w kształcie półksiężyca, które musiały być dużo lżejsze od hoplonu. Nie mając na sobie tak ciężkiego uzbrojenia jak hoplici, peltaści byli w stanie poruszać się bardzo szybko, uderzając na przeciwnika i szybko uciekając. Za najlepszych peltastów uchodzili Trakowie, którzy często służyli jako najemnicy w greckich miastach-państwach. Łucznicy byli stosunkowo mało efektywni przeciwko ciężko uzbrojonym hoplitom, ale kiedy wraz z upływem czasu ich uzbrojenie stało się lżejsze, strzały mogły zadawać więcej strat, a łucznicy mogli wreszcie udowodnić swoją wartość bojową, zwłaszcza na nierównym, pagórkowatym terenie, gdzie falanga musiała ulec dezorganizacji i pojawiały się w niej luki. Najlepszymi łucznikami byli mieszkańcy Krety, których często zatrudniano jako wsparcie dla greckich armii obywatelskich. Skuteczności procarzy nie należy lekceważyć, nawet jeżeli byli uzbrojeni tylko w kamienie lub pociski ołowiane, gdyż mogły one zadawać głębokie rany. Przypuszcza się, że ubożsi mieszkańcy niektórych państw greckich, których nie stać było na kosztowny pancerz i broń hoplity, mogli uczestniczyć w walkach rzucając we wroga kamieniami. Kamienie jako broń ofensywną można uznać za raczej bezużyteczne, ale średniowieczne oddziały angielskie stające do walki z Irlandczykami, którzy miotali w ich kierunku kamienie, szybko nauczyły się, aby nie lekceważyć takich prymitywnych metod. Podobną scenę można ujrzeć w scenariuszu fikcyjnego Krokodyla Dundee, który ściga rabusia z puszką fasoli.

Falanga hoplitów oraz być może towarzyszące jej lekkozbrojne oddziały mogły tworzyć armię, którą w połowie VI w., pod rządami ostatnich królów, zaczęli wystawiać Rzymianie. Żołnierze używali włóczni i okrągłych tarcz, które nazywali clipeus. Znaleziska z grobów mogą stanowić ilustrację uzbrojenia hoplitów, chociaż kosztowność owej broni może sugerować, że miała ona raczej przeznaczenie ceremonialne. W grobowcu z Vulci, miasta na wybrzeżu Etrurii, odkryto pancerz hoplity, który datuje się na około 530 r., a w innym grobowcu, w Lanuvium w Lacjum, stwierdzono obecność podobnego uzbrojenia, które datowano na wczesny V w. Pancerz znajdujący się obok innych darów grobowych wybitnych żołnierzy i wodzów mógł być dużo bardziej kunsztowny niż zwykła zbroja, ale zwykli żołnierze służący w armii najprawdopodobniej wyglądali bardzo podobnie, chociaż ich wyposażenie było mniej wyszukane.

Zbroje, które nosili żołnierze oraz ich broń były zapewne bardzo różnorodne i nie można mówić o jakimkolwiek ujednoliceniu, pomimo tego, że na malowidłach wyglądają niemal identycznie. Państwo nakazało, aby żołnierze zaopatrywali się w określoną broń i pancerz na własny koszt, ale, o ile nam wiadomo, władze nie kontrolowały warsztatów, które wytwarzałyby tego typu wyposażenie. Inaczej było w okresie Cesarstwa, w którym system nadzoru takich wytwórni był bardzo dobrze zorganizowany, co mogło przyczynić się do wysokiego stopnia standaryzacji, przynajmniej na poziomie lokalnym. Ponieważ każdy żołnierz służący w armii królów i wczesnej Republiki odpowiadał za swój sprzęt, istniała zapewne wielka różnorodność jego stylu. Bogatsi zapewne chcieli mieć pewność, że dobrze wyglądają w pełnym uzbrojeniu, podczas gdy inni zapewne mniejsze znaczenie przykładali do estetyki i woleli skoncentrować się na skuteczności ochrony.

Podobnie jak w przypadku armii greckich hoplitów, których żołnierze byli obywatelami swojego państwa, wojska wczesnego Rzymu mogły składać się z jego obywateli, którzy byli wystarczająco majętni, aby wyposażyć się w broń i wykarmić się w czasie wyprawy. Nie byli oni zapewne zawodowymi żołnierzami, ale mogli być wzywani pod broń, może nawet co roku, a na pewno za każdym razem, kiedy zaszła potrzeba obrony miasta lub przeprowadzenia karnego najazdu na różnych wrogów. Po zakończeniu działań wojennych żołnierz mógł opuścić armię i wrócić do swego gospodarstwa. Jeżeli Rzymianie w okresie królewskim wykorzystywali lekkozbrojne oddziały przypominające opisywanych powyżej greckich procarzy i peltastów, tego typu oddziały mogły być tworzone z uboższych obywateli, chociaż nie ma jakichkolwiek dowodów, które popierałyby tę hipotezę.

Reformy Serwiusza Tuliusza, VI w.

Nie ma jakichkolwiek wątpliwości, że w połowie VI wieku w Rzymie pojawił się nowy typ armii, chociaż ciągle dyskusyjne jest, w jaki sposób została ona utworzona. Przypuszcza się, że stworzenie zorganizowanej armii jest niemal zawsze połączone z powstaniem państwa, kiedy jego organizacja polityczna osiąga punkt, gdzie możliwe jest podejmowanie wspólnotowych decyzji, a ludność jest zachęcana lub zmuszana do podporządkowania się decyzjom króla lub przywódcy. Zazwyczaj ludzie mogli też gromadzić się na oficjalnych zgromadzeniach, które posiadały dość ograniczone uprawnienia pozwalające im zgadzać się lub sprzeciwiać tym decyzjom.

Król Serwiusz Tuliusz łączony jest z dwiema reformami, które miały być przeprowadzone w Rzymie w VI w. Miał on podzielić ludność miasta na dwa sposoby. Stworzył mianowicie cztery plemiona terytorialne, do których należeli mieszkańcy poszczególnych regionów miasta, bez względu na ich status. Drugą metodą podziału ludności była jej segregacja na grupy w oparciu o majątek i posiadane bogactwo. Oba te podziały są w dużym stopniu przedmiotem współczesnej debaty.

Nowy system plemienny wprowadzony przez Serwiusza funkcjonował równoległe do comitia curiata, które zostały oparte na trzydziestu curiae trzech pierwotnych plemion. Powstanie czterech plemion terytorialnych w Rzymie może dowodzić, że jego populacja zwiększyła się na tyle, że przy dużo większej liczbie ludności wcześniejszy podział stał się mało efektywny. Terytoria czterech nowych plemion znajdowały się tam, gdzie każdy ich członek mieszkał i gdzie płacił podatki. Jeżeli miasto zostało podzielone na części z wyraźnie określonymi granicami, mogło to uprościć jego administrację. Ułatwiało również mobilizację armii, gdyż żołnierze byli zwoływani w jedno miejsce na zasadzie przynależności plemiennej.

Nie wiemy, czy każde z czterech serwiańskich plemion miejskich obejmowało również przyległe obszary wiejskie położone poza miastem, czy też Serwiusz stworzył nieznaną bliżej liczbę oddzielnych plemion wiejskich. W okresie Republiki na terenach otaczających Rzym istniały oddzielne wiejskie tribus, chociaż kwestią ciągle kontrowersyjną pozostaje to, kiedy powstały najwcześniejsze z tych plemion oraz daty, kiedy ich liczba wzrosła ostatecznie do trzydziestu jeden wiejskich tribus w okresie Republiki. Wespół z czterema plemionami miejskimi dawało to łączną liczbę trzydziestu pięciu, i ta nigdy nie została przekroczona. Przez cały okres późnej Republiki i Wczesnego Cesarstwa wszyscy nowi obywatele Rzymu, bez względu na to, czy obywatelstwo nadawano im indywidulanie, czy też grupowo, zapisywani byli do jednego z owych trzydziestu pięciu plemion wyborczych. Nazwa plemienia, do którego należeli obywatele, była dla nich istotna i zwykle zapisywano ją w skróconej formie na nagrobkach lub inskrypcjach opisujących ich kariery, gdzie pojawiała się obok informacji o rodzinie, do której należała dana osoba. Nawet wówczas, kiedy imperium rozszerzyło swoje granice na tyle, że nowi obywatele znajdowali się zbyt daleko od Rzymu, aby móc rezydować na obszarze terytorium swojego plemienia, nowi obywatele byli ciągle zapisywani do jednego z owych trzydziestu pięciu tribus. Jeden z najsłynniejszych centurionów legionowych w rzymskiej Brytanii, Marek Fawoniusz Facilis, który zmarł w Colchester w I w. po Chr., był członkiem plemienia zwanego Pollia, którego nazwa na jego nagrobku pojawia się w skróconej formie jako POL.

Podział ludności na klasy majątkowe jest bardziej problematyczny. Kontrowersje dotyczą liczby klas stworzonych przez Serwiusza. Ostatecznie ich liczba wynosiła pięć, z dodatkowymi grupami dla bardzo bogatych na szczycie hierarchii i dla ubogich, u jej dołu. Informacje na temat owego pięcioklasowego podziału jako pewnej całości pochodzą z okresu dużo późniejszego niż panowanie Serwiusza Tuliusza, co powoduje, że nie możemy mieć jakiejkolwiek pewności, że podziały istniejące w Republice w III w., kiedy poświadczony jest on we w pełni rozwiniętej formie, odnosi się również do realiów, które istniały trzysta lat wcześniej. Głównym celem Serwiusza było najprawdopodobniej ułatwienie sobie stworzenia skutecznej armii za każdy razem, kiedy była taka potrzeba, przy jednoczesnym zapewnieniu rolnikom-żołnierzom, którzy w niej służyli, pewnych ograniczonych uprawnień politycznych. Można się spierać, czy pozostawało to głównym zmartwieniem republikańskich Rzymian, którzy wykorzystywali owe tzw. pięć serwińskich klas raczej do celów politycznych i wyborczych, a nie jako podstawę do stworzenia armii.

W czasach Serwiusza będące jeszcze w powijakach państwo rzymskie, podobnie jak wiele wcześniejszych greckich miast, nie mogło sobie pozwolić na stworzenie armii hoplitów ani jakiegokolwiek innego oddziału wojskowego. Królowie lub przywódcy zmuszeni byli polegać na bogatszych obywatelach, którzy mogli sobie zapewnić własną broń i zbroję, a także wyżywić się w czasie trwania kampanii. Mimo że każdy sprawny fizycznie mężczyzna, który posiadał wystarczający majątek był zobowiązany do służenia w armii, sprawy te nie mogły zostać pozostawione przypadkowi lub spontanicznym odruchom i król musiał wiedzieć kim są jego bogatsi poddani, po których miał prawo posłać, kiedy była ku temu potrzeba. Taki też cel miał przyświecać Serwiuszowi Tuliuszowi, któremu przypisuje się przeprowadzenie pierwszego spisu ludności. Wymagało to sporządzenia wstępnej listy obywateli, na której zapewne umieszczono też wycenę ich majątków. Mogła ona stanowić podstawę do aktualizowania spisu w miarę upływu czasu, kiedy wykreślano poległych na wojnie, a na ich miejsce wpisywano ich spadkobierców, którzy przejęli majątek. Jednym z problemów jest to, że w czasach przed pojawieniem się pieniądza nie jest jasne, w jaki sposób można wycenić majątek. Jednak w społeczności, która zajmowała się przede wszystkim uprawą roli, opierało się to najprawdopodobniej na wielkości gospodarstwa i liczbie zwierząt hodowlanych. Czy czyniono to uwzględniając powierzchnię, rodzaj zasiewów, potencjalnych lub faktycznych plonów, pogłowia bydła, owiec i świń, przeliczając to na wagę prętów z brązu, które poprzedzały bardziej konwencjonalną monetę? Łacińskie pojęcie pecunia, którym zaczęto później określać pieniądze, wywodzi się od pecus, oznaczającego trzodę lub stada zwierząt. Słowo to przetrwało w języku angielskim, ale bycie ubogim (ang. impecunious – ubogi – przyp. tłum.) niekoniecznie oznacza, że nie posiadasz owcy lub krowy.

Z drugiej strony jeżeli to nie produkty rolne lub areał były brane pod uwagę przy ocenie bogactwa, być może obliczano je na podstawie ilości wlewek z brązu, które funkcjonowały jako prymitywna forma wymiany zanim ich miejsce zajął pieniądz? A może było to połączenie wartości ziemi i posiadanego brązu? Jest raczej mało prawdopodobne, aby spis ludności Serwiusza Tuliusza osiągnął poziom bardzo zaawansowanych procedur z okresu Republiki, kiedy cenzorzy, wybierani pierwotnie na cztery, a później na pięć lat, mieli za zadanie policzyć ludność i oszacować status poszczególnych ludzi. Ów prestiżowy urząd sprawowany był przez osiemnaście miesięcy, a osoby, które go pełniły, miały władzę rewidowania listy senatorów, wykreślając z niej tych, których uważali za nieodpowiednich.

Jeżeli Serwiusz rzeczywiście przeprowadził spis ludności, wiedziałby, kim byli zamożni obywatele, którzy mogli zapewnić sobie własny sprzęt oraz żywność na czas kampanii. To, co zrobił z tymi informacjami, staje się głównym punktem spornym dotyczącym pięciu tzw. serwiańskich classes (l.mn. od classis), grup obywateli, których głównym wyznacznikiem był posiadany majątek. Nie ulega wątpliwości, że system ten funkcjonował w okresie Republiki, chociaż nie wiadomo, czy Serwiusz stworzył go w pełni rozwiniętej formie, czy też pierwotnie ustanowił coś bardziej prymitywnego, co przekształciło się w bardziej złożony system, kiedy w okresie Republiki Rzymianie musieli zmierzyć się z nowymi problemami.

W III w. każda z pięciu klas dzieliła się na centurie, które, przynajmniej teoretycznie, liczyły po 100 ludzi, chociaż w praktyce ich liczebność była różna. Zgromadzenie polityczne, w którym uczestniczyły centurie pięciu klas, nosiło nazwę comitia curiata i wybierało konsulów, pretorów i cenzorów oraz uchwalało prawa, chociaż nie miały nic do powiedzenia w czasie ich formułowania. Zgromadzenie to głosowało tak lub nie w kwestii wojny, a jeżeli comitia centuriata istniało już w czasach królów, być może była to jego podstawowa funkcja, obligując ludzi, którzy z nim uczestniczyli do służby w armii, gdyż taka była wola większości głosujących. Każdy członek centurii miał prawo oddać głos, a większość głosów z każdej centurii liczyła się jako ostateczna wspólna decyzja. W ten sposób decyzja większości we wszystkich centuriach łącznie decydowała o wyniku.

Klasa pierwsza dzieliła się na osiemdziesiąt centurii, plus dwie centurie rzemieślników, których militarna rola obejmowała budowanie wszystkiego, co można by podciągnąć pod miano rzemiosła. Klasa druga, trzecia i czwarta dzieliły się na dwadzieścia centurii każda, a klasa piąta na trzydzieści centurii plus dwie złożone z trębaczy, którzy dmąc w rogi lub trąby przekazywali armii rozkazy. Niektórzy badacze umieszczają dwie centurie rzemieślników oraz trębaczy w innych klasach, co jest spowodowane tym, że Liwiusz i Dionizjusz z Halikarnasu przyporządkowują ich w odmienny sposób, chociaż w większości pozostałych kwestii mówią jednym głosem. Liczba centurii w każdej z klas nie miała nic wspólnego z liczbą ludzi, którzy do nich należeli. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że klasa pierwsza, z osiemdziesięcioma centuriami, obejmowała największą liczbę ludności, co mogłoby wywołać wrażenie, że w Rzymie było dużo więcej ludzi bardzo bogatych niż relatywnie mniej zamożnych. Jednak system ten nie działał w taki sposób. W bogatszych klasach w centuriach było znacznie mniej ludzi niż w centuriach, do których należeli ubożsi, co powodowało, że system ten wyraźnie uprzywilejowywał bogatych.

Brak równości podczas głosowania dobrze ilustrują dwie grupy, które znalazły się poza pięcioma klasami. Kawalerzyści, ekwici, którzy stanowili najbogatszą grupę mieszkańców Rzymu, lokowali się powyżej pięciu klas i dzielili na osiemnaście centurii. Liczba ludzi, którzy mogli służyć w kawalerii była stosunkowo niewielka, ale za to dysponowała niewspółmierną liczbą osiemnastu głosów na comitia centuriata. Na przeciwległym końcu znajdowali się ludzie, którzy posiadali tak niewielki majątek, że lokowali się poniżej pięciu klas i byli określani wspólnym mianem capite censi, ponieważ nie byli oceniani na podstawie posiadanego majątku, ale liczono ich od głowy, od caputa (l.mn. capites), co znaczy właśnie głowa. Capite censi nie byli nawet określani jako klasa i, bez względu na swoją liczebność, przydzielano ich do jednej centurii, co dawało im na zgromadzeniu zaledwie jeden głos. Pozostałe 192 centurie spowodowały, że pojedynczy głos najbiedniejszej grupy mieszkańców Rzymu nie miał żadnego znaczenia, chyba że przypadkowo opinia pozostałej części zgromadzenia podzielała zdanie najuboższych.

Z punktu widzenia armii rzymskiej w rozbudowanym systemie republikańskiego Rzymu istotne było to, że członkowie każdej centurii podzieleni byli na dwie grupy: iuniores, młodsi mężczyźni w wieku od siedemnastu do czterdziestu pięciu lat, oraz seniores, od czterdziestu pięciu do sześćdziesięciu. Młodsi wyruszali na wojnę, podczas gdy starszych zostawiano w rezerwie. W razie wielkiego niebezpieczeństwa wszyscy stawali do walki. Teoretycznie pierwsza klasa z osiemdziesięcioma centuriami mogła dzielić się na czterdzieści centurii młodszych mężczyzn i czterdzieści starszych. Następne trzy klasy składały się z dziesięciu młodszych i dziesięciu starszych, a klasa piąta z piętnastu centurii obu grup wiekowych. Ponieważ struktura ludności Rzymu nie była niezmienna, na co wpływały różnice w liczbie urodzeń oraz zgony z powodu choroby, wypadków lub działań wojennych, jest raczej mało prawdopodobne, aby w każdej centurii znajdowało się przez cały czas dokładnie sto osób.

We wczesnym Rzymie istniały regulacje określające dokładnie to, co członkowie poszczególnych klas muszą sobie zapewnić w przypadku wojny. Podane poniżej zasady najbardziej pasują do „legionu” walczącego w stylu hoplickim. Do III w., kiedy ostatecznie wykształcił się system podziału na pięć klas, uzbrojenie i pancerze każdej z nich oraz sposób organizacji armii mogły się zmienić, a sztywne zasady, które zachowały się w dawnych źródłach, mogły być już anachronizmem albo nawet fikcją. Niemniej jednak warto tu przytoczyć to, co przetrwało do naszych czasów. Pierwsza klasa w okresie Republiki uzbrojona była we włócznię i miecz, zaś tarczy, wykonanego z brązu napierśnika oraz nagolenników używała jako osłony. Inne klasy były odpowiednio lżej uzbrojone. Druga klasa nie musiała zapewnić sobie napierśnika, trzecia również, a oprócz tego nie miała obowiązku posiadać nagolenników, czwarta zaś uzbrojona była wyłącznie w tarczę i włócznię. Klasa piąta używała proc lub kamieni i nie musiała posiadać jakiejkolwiek opancerzenia. Capite censi, wykluczeni z polityki, pozbawieni byli również możliwości służenia w armii.

Istnieje pewne naukowe potwierdzenie dla teorii, że to Serwiusz Tuliusz był twórcą pięciu klas. John Rich uważa, że Serwiusz stworzył ten system w celu jak najefektywniejszego wykorzystania siły ludzkiej obywateli Rzymu, ale przypisał ich do poszczególnych klas zgodnie z ich możliwościami zapewnienia sobie odpowiedniego uzbrojenia. Analogiczne rozwiązanie, które wprowadzono w Grecji, a dokładniej rzecz biorąc w Atenach, mogło, chociaż nie musiało, mieć wpływ na organizację Rzymu w VI w. W tym samym stuleciu społeczność Aten została podzielona na cztery klasy majątkowe przez prawodawcę i polityka, Solona. Najważniejsi urzędnicy i dowódcy armii wybierani byli przez zgromadzenie całego ludu, ale kandydaci mogli pochodzić jedynie z dwóch pierwszych klas. Oznaczało to, że dowództwo nad wojskiem spoczywało całkowicie w rękach najbogatszych. Podział ludności na cztery klasy mógł nastąpić w roku 594, kiedy Solon był archontem, czyli najwyższym urzędnikiem Aten, lub też, jak starają się tego dowieść niektórzy badacze, dwie dekady później, w roku 574, co przenosiłoby ową reorganizację bliżej czasów Serwiusza Tuliusza w połowie VI w.

Pomimo faktu, że Ateńczycy z VI w. byli w stanie zorganizować się w klasy majątkowe, to jednak niektórzy badacze uważają, że podział na pięć klas z okresu Republiki Rzymskiej był zbyt wyrafinowany, aby mógł zostać wprowadzony już przez Serwiusza Tuliusza. Mogło być tak, że ten rozbudowany system nie był nawet w tym czasie potrzebny i, jak starano się dowieść, Serwiusz potrzebował tylko jednej klasy, złożonej z ludzi, którzy mogli sobie pozwolić na wyposażenie się w broń koniczną do służby w armii hoplitów, podczas gdy wszyscy inni znaleźliby się w grupie określanej infra classem, poniżej klasy. Łaciński termin classis ewoluował wraz z upływem czasu i mógł po prostu określać grupę ludzi, ale także i flotę, jak było w przypadku Classis Britannica, jak nazywano rzymskie siły morskie działające na kanale La Manche. W języku angielskim (ale także w języku polskim – przyp. tł.) termin klasa używany w swoim kontekście społecznym niemal automatycznie przywodzi na myśl system, którego podstawą jest zamożność lub pozycja społeczna, jak klasa robotnicza, średnia i wyższa. To właśnie w ten sposób termin ten był używany, kiedy w okresie Republiki funkcjonował w pełni rozwinięty system podziału na pięć klas. W kontekście Rzymu okresu królów termin classis wywodzi się od starszego rdzenia calare, wezwać lub zgromadzić, stąd classis oznaczało wezwanie do broni, podobnie jak legio, legion, oznaczało pierwotnie „wybór”, kiedy mężczyźni byli wybierani do służby w armii. Termin classis w okresie panowania Serwiusza Tuliusza mógł po prostu oznaczać armię składającą się z hoplitów, podczas gdy grupa określana jako infra classem mogła walczyć jako wojska lekkozbrojne, zapewne pozbawione pancerza i prawdopodobnie uzbrojone w proce oraz kamienie. Falanga nie zawsze była w stanie rozstrzygnąć bitwę, jeżeli nie była wspierana przez lżej uzbrojone oddziały, co oznacza, że teoria ta zasługuje na uwagę.

Prawo serwiańskie, bez względu na to, kiedy zostało wprowadzone i w jakikolwiek sposób zorganizowane, łączyło przywileje wyborcze z obowiązkiem służby w armii. Jeżeli obywatele mieli prawo do głosowania na zgromadzeniach na swoich urzędników, bez względu na to, czy tak rzecz się miała pod panowaniem królów, i którzy mogli wyrażać swój sprzeciw wobec różnych propozycji, mieli również obowiązek chronić państwo służąc w jego silach zbrojnych. I odwrotnie, jeżeli obywatele służą jako żołnierze, to jednocześnie powinni mieć prawo do ograniczonego udziału w zarządzie państwem. Kłopot w tym, że nikt nie może być pewien, że zasada ta działała już za czasów Serwiusza Tuliusza.

Hoplici i kawaleria armii wczesnego Rzymu

Możliwe, że armia hoplitów ostatnich królów Rzymu prowadziła działania jako falanga wspierana przez oddziały lekkozbrojne, ale autorzy antyczni, którzy o niej pisali, mogli wzorować się na armiach z późniejszych okresów historycznych. Nie wiemy w jaki sposób dowodzono armią w okresie królów, za wyjątkiem tego, że kiedy armia stawała na polu bitwy, naczelnym dowódcą mógł być sam władca. Wojny, które wówczas toczono, przypominały zapewne bardziej zwykłe potyczki, które miały charakter głównie lokalny, przynajmniej w porównaniu do bardziej odległych i długotrwałych konfliktów, w które celowo lub przez przypadek zaangażowali się Rzymianie w okresie Republiki. Na początku istotne było to, kto kontroluje brzegi i brody na Tybrze. Inną przyczyną konfliktów mogła być rywalizacja o kontrolę nad szlakami handlowymi, a zwłaszcza tymi, którymi odbywał się handel solą. Sezonowym zajęciem mogło być również rabowanie zwierząt hodowlanych i plonów, a zemsta za takie łupiestwo mogła zająć kilka kolejnych sezonów wojennych.

Zagrożenia nie zawsze spodziewano się z innego miasta lub państwa. Mogły je stanowić bandy wojowników, które nie miały nic wspólnego z armią, mogące przyłączyć się do władcy lub walczyć z nim na rzecz innego przywódcy. Być może tak właśnie było w przypadku Rzymianina Koriolana, który przeszedł na stronę Wolsków i Sabina, Attusa Klaususa, który wraz ze swoją bandą przyłączył się do Rzymian. Jego imię zostało zromanizowane i stał się on Appiuszem Klaudiuszem, założycielem rodu znanych polityków rzymskich.

Decyzję o rozpoczęciu wojny podejmował król, ale możliwe też, że we wczesnym Rzymie lud, który dostarczał żołnierzy, miał jakąś szansę, aby ją zaakceptować lub odrzucić. Była to jedna z funkcji comitia centuriata, ale nie jest pewne, czy zgromadzenie to w ogóle istniało w czasach królów, pomimo tradycji, że system ten został ustanowiony przez Serwiusza Tuliusza.

Kiedy zapadła już decyzja o rozpoczęciu wojny, trzeba było do niej przygotować armię oraz zorganizować strukturę dowodzenia, niezależnie co to dokładnie oznaczało pod koniec okresu królewskiego. Mimo że nie należy zbytnio polegać na greckich analogiach, to jednak pewne porównanie może pomóc zilustrować sposób, w jaki działała armia rzymska w VI w. Porównanie z potężną falangą macedońską nie wydaje się uzasadnione, ponieważ formacja ta ewoluowała pod względem wielkości i składu do IV w.

Dowódcy (strategoi), którzy stali na czele armii ateńskiej z VI w. wybierani byli z pierwszych dwóch klas Solona, ale ich wyboru dokonywało całe zgromadzenie. Do V w. corocznie wybierano dziesięciu strategoi, co powiązane było z dziesięcioma ateńskimi plemionami terytorialnymi utworzonymi przez Klejstenesa, które obejmowały samo miasto i otaczające je ziemie. Armia składała się z dziesięciu taxeis, po jednym z każdego plemienia, którym dowodził taxiarchos wywodzący się z tego samego plemienia, ale wybierało go, podobnie jak dowódcę, całe zgromadzenie ludowe. Zgromadzenie to wybierało również dwóch hipparchoi, którzy dowodzili oddziałem jazdy liczącym 1000 ludzi.

Spartanie mieli znacznie bardziej uporządkowaną organizację armii, na czele której stał król, a za nim znajdowała się cała struktura oficerów, poprzez których rozkazy króla przekazywane były do poszczególnych części armii. Już od bardzo młodego wieku Spartanie byli ćwiczeni, aby móc zostać żołnierzami, podczas gdy w Atenach podobny system przygotowania żołnierzy pojawił się nie wcześniej niż w IV w. Indywidualni nauczyciele hoplickiego stylu walki znani byli w Atenach już wiek wcześniej, ale nie było przymusu uczestniczenia w ich zajęciach.

Hopliccy żołnierze mogli nie wymagać zbyt intensywnych ćwiczeń, ale inaczej było w przypadku kawalerii, która potrzebowała rzeczywistych szkoleń, nawet jeżeli ograniczały się one tylko do kierowania koniem. Władze Aten pomagały jeźdźcom w utrzymaniu ich wierzchowców i zastępowały je, jeżeli była taka potrzeba. Być może nie od samego początku, ale także jeźdźcy rzymscy otrzymywali pewną pomoc w zapewnieniu sobie koni oraz utrzymaniu ich w czasie wojny. Liwiusz pisze, że Tarkwiniusz Stary zachował system organizacji kawalerii, ale podwoił jej liczebność do 1800 ludzi, co jest wyraźnym odniesieniem do osiemnastu centurii jeźdźców z pełnej wersji prawa serwiańskiego, chociaż jest zapewne anachronizmem. Nie ma nawet pewności, czy wzrost liczebności jazdy był rzeczywiście dziełem Tarkwiniusza Starego. Liczba osiemnaście została tu osiągnięta poprzez utrzymanie pierwotnych sześciu centurii jazdy, sex suffragia, jak je nazywano, do których dodano dwanaście kolejnych. Niektórzy z kawalerzystów otrzymali „obywatelskiego konia” opłacanego przez państwo. Byli oni znani jako equites equo publico. System ten istniał aż do końca Republiki. W I w. młody Gnejusz Pompejusz Wielki stworzył wspaniałe widowisko, paradując na swoim obywatelskim koniu, kiedy odpowiadało to jego celom politycznym.

Liczebność armii rzymskiej

Istnieją alternatywne teorie na temat reform armii Serwiusza Tuliusza oraz tego, jak wyglądały one w praktyce. W latach trzydziestych XX w. Plinio Fraccaro dowodził, że Serwiusz Tuliusz podwoił liczebność armii wczesnych królów Rzymu. Pierwsze armie miały pierwotnie liczyć 3000 piechurów, czyli 100 ludzi z każdej z trzydziestu curiae pochodzących z trzech plemion (Ramnes, Tities i Luceres). Prawdopodobnie wzrost liczby ludności Rzymu w czasach Serwiusza Tuliusza spowodował, że stało się możliwe stworzenie armii liczącej 6000 piechurów. Fraccaro uważał, że Serwiusz od początku stworzył pięć klas majątkowych, ale uważał również, że wszyscy żołnierze mogli tworzyć armię hoplitów i wszyscy byli uzbrojeni w długie włócznie oraz chronieni przez duże tarcze i wykonane z brązu pancerze, nie czując tym samym jakiejkolwiek potrzeby rozróżnienia pięciu klas republikańskiego Rzymu. Ponadto miała istnieć grupa żołnierzy lekkozbrojnych, w której służyła reszta ludności nie mogąca zapewnić sobie opancerzenia. Liczba 6000 ludzi brzmi bardzo kusząco, ponieważ matematycznie łatwo ją było połączyć z sześćdziesięcioma centuriami i pasowała też do późniejszych legionów, chociaż centuria legionowa nigdy nie miała pełnego składu 100 ludzi. Sugeruje się również, że kiedy tworzona była armia Republiki i wybierano dwóch konsulów, wojsko dzielone było na dwa oddziały liczące po 3000 ludzi, co oznaczało powrót do pierwotnej liczby opartej na trzydziestu curiae. Jednak ta teoria nie została powszechnie zaakceptowana.

Istnieje kilka możliwych zmiennych w kwestii prawdopodobnej liczebności armii, którą mogli powołać królowie, ale żadnej z nich nie udało się sprowadzić do poziomu dowodu absolutnego. Z czterech plemion miejskich, które stworzył Serwiusz Tuliusz, każde mogło dostarczyć dziesięć centurii, co dawało liczbę 4000 ludzi tworzących pojedynczą falangę-legion. Zbliża nas to do liczby 4200 ludzi, którą Polibiusz podaje jako liczebność legionu republikańskiego, chociaż T. J. Cornell zauważa, że może to odnosić się do pierwotnego legionu liczącego 3000 ludzi razem z 1200 lekkozbrojnych. W praktyce jest całkiem możliwe, że królowie Rzymu idąc na wojnę nie powoływali za każdym razem określonej liczby żołnierzy, i równie prawdopodobne, że, podobnie jak wiele armii wcześniej i później, liczba ludzi znajdujących się w polu nigdy nie osiągała tego, co zapisano na papierze, nawet wówczas, kiedy zwoływano ją po raz pierwszy.

3

ARMIA WCZESNEJ REPUBLIKI, LATA 509-400

W ostatnich latach VI wieku oraz przez cały wiek V wczesna Republika rzymska dopiero się kształtowała i adaptowała do okoliczności. Po ostatecznym wygnaniu królów należało stworzyć nową formę władzy, co mogło być długim i skomplikowanym procesem. Tradycyjnie przyjęta jako początek Republiki data, 509 r., nie musi być dokładna, a pierwsze pojawienie się dwóch wybieranych corocznie konsulów wcale nie musiało nastąpić od razu. Sami Rzymianie mieli świadomość, że nie było to takie proste, aby datować koniec monarchii i początek Republiki na ten sam rok. Liwiusz stwierdza, że istniały rozbieżności w różnych źródłach dotyczących tych wczesnych lat, a co za tym idzie, nie było mu wcale łatwo zdecydować jaka była ostateczna kolejność, w jakiej następowali po sobie poszczególni konsulowie, jak również nie zawsze mógł odkryć, które wydarzenie należało do którego roku. Fasti Capitolini, najbardziej kompletna lista konsulów, rozpoczyna się w roku 509, ale pierwszymi urzędnikami mogli być pretorzy, jeden lub kilku, a kolegialny konsulat mógł pojawić się dopiero później.

Wiek V charakteryzowało ogólne spowolnienie gospodarcze niemal wszystkich krajów otaczających Morze Śródziemne. Badania archeologiczne wskazują, że przez kilka dziesięcioleci obroty handlowe wyraźnie spadły, zmniejszył się import oraz spadła liczba dóbr luksusowych. Ceramika ateńska, która dotąd dominowała w wielu miejscach w Italii, w V w. niemal całkowicie zniknęła. Jedną z przyczyn mogła być dominacja Etrusków i Kartagińczyków w zachodniej części Morza Śródziemnego, co zmusiło Greków do skierowania się w celach handlowych na północ oraz do Galii.

Rozwój polityczny w V w.

Jak można było się tego spodziewać, nowopowstała Republika doświadczała licznych problemów wewnętrznych, takich jak „walka klas” pomiędzy plebejuszami i patrycjuszami, która na przestrzeni kilku następnych stuleci będzie stopniowo rozwiązywana. Pierwsza secesja plebsu miała miejsce na samym początku V w., co zapewne było związane z różnego rodzaju kryzysami związanymi z długami, chociaż nie jest to do końca zrozumiałe. Ponieważ Rzym był tylko jednym z wielu państw, z których wszystkie usiłowały prowadzić ekspansję, dochodziło do nieustannych starć z Latynami, Sabinami, Wolskami i Ekwami. W V w. pojawiły się pierwsze kolonie, które zakładano na terenach otaczających Rzym. Miały też wówczas miejsce pewne osiągnięcia, jeżeli rozpatrujemy je z punktu widzenia społecznego i kulturalnego, takie jak stworzenie urzędu trybunów ludowych w roku 471 oraz spisanie prawa XII Tablic dwie dekady później.

Pod koniec VI w., kiedy królowie zostali wygnani, terytorium Rzymu rozrosło się poza pierwotne siedem wzgórz. Znajdujący się naprzeciwko miasta prawy brzeg Tybru i przejścia pozwalające przekroczyć rzekę były pod kontrolą Rzymu, podobnie jak lewy brzeg na całej swojej długości, aż do morza. Wielokrotnie podejmowano próby oszacowania powierzchni państwa rzymskiego na początku V w., ale najistotniejsze jest to, że Rzym był już wówczas największym miastem w Lacjum.

Traktat podpisany w roku 509 z Kartaginą dowodzi, w jaki sposób Rzymianie postrzegali swoją pozycję polityczną w Lacjum i Kampanii. Traktat ten nie jest akceptowany przez wszystkich badaczy, gdyż wydaje się zdecydowanie zbyt wczesny i wiele wskazuje na to, że lepiej udokumentowany układ podpisany pomiędzy Rzymem i Kartaginą w roku 348 powiela większość postanowień rzekomego traktatu z końca VI w. Dlatego też istnieje uzasadnione podejrzenie, że wcześniejszy traktat mógł zostać sfabrykowany przy wykorzystaniu dokumentów z IV w. jako jego podstawy. Jednak źródłem pierwszego traktatu jest Polibiusz, powszechnie szanowany za swoje badania i dokładność. Stwierdza on mianowicie, że widział tekst traktatu na brązowej płycie, i że został on spisany w archaicznej łacinie, którą w II w. jedynie nieliczni byli w stanie zrozumieć. Traktat rozpoczynał się deklaracją przyjaźni pomiędzy Kartaginą i Rzymem oraz ich sojusznikami. Dominację Kartaginy na morzu potwierdza fakt, że Rzymianom nie wolno było żeglować poza Piękny Przylądek, a jeżeli ich okręty były zmuszone do lądowania, musieli odpłynąć w ciągu pięciu dni zabierając ze sobą tylko to, czego potrzebowali do ich naprawy. Kwestionowana część tekstu dotyczy klauzuli, zgodnie z którą Kartaginie zabroniono wyrządzać szkód takim miastom, jak Ardea, Ancjum, Larentium, Circei oraz Tarracina, które należały do Rzymu. W roku 509 wydaje się to raczej mało prawdopodobne. Ancjum i Tarracina były odcięte od rzymskiej kontroli przez wojowniczych Wolsków i minęło jeszcze ponad sto lat, zanim ta część traktatu zbliżyła się do prawdy. Włączenie tych nazw do traktatu mogło być co najwyżej deklaracją na temat przyszłych planów, niż prawdziwym opisem stanu faktycznego.

Kartagińczycy mogli zacząć zauważać Rzym i zdecydować się na sojusz, gdyż siła ich etruskich sprzymierzeńców właśnie chyliła się ku upadkowi. Kartagińczycy współpracowali z Etruskami przeciwko Grekom, ale ich wpływy wyraźnie słabły i w ciągu kolejnych trzech dziesięcioleci zostały praktycznie wyeliminowane, kiedy Grecy pokonali Etrusków w bitwie morskiej pod Kumae w roku 474. Pod koniec V w. Kumae zostało skolonizowane przez Greków. Ponieważ w Etrurii brak było władzy centralnej czy też jakiegoś centralnego ośrodka władzy politycznej, Kartagina mogła zawierać przymierza z różnymi państwami etruskimi, jak również z Rzymem Tarkwiniuszy. Było zatem jak najbardziej rozsądne sprzymierzenie się również z nową władzą, która Tarkwiniuszy zastąpiła. Z punktu widzenia Rzymian zawsze mądrze było szanować sąsiadów, tym bardziej że Kartagińczycy byli teraz potęgą, której obecność handlowa zaczynała się zaledwie kilkadziesiąt kilometrów dalej w Caere. Potwierdza to inskrypcja umieszczona na złotej płytce, napisana po etrusku i punicku, która została odnaleziona w roku 1964 w trakcie wykopalisk w Pyrdze.

Secesja plebsu i jej wpływ na armię, 494 r.

Niedługo po ustanowieniu Republiki, w roku 494, część mieszkańców Rzymu opuściła miasto i odmówiła służby w armii. Wydarzenie to generuje jednak duże trudności. Pojawiły się nawet wątpliwości, czy rzeczywiście miało ono miejsce w roku 494, chociaż przyjmuje się, że podobne zdarzenia następowały w latach późniejszych. Istniał oczywisty rozdźwięk wśród ludności, związany być może z eskalacją zadłużenia. Liwiusz opowiada historię o starym żołnierzu z Rzymu, którego ledwo można było rozpoznać, ubranego w szmaty, uciskanego długami, gdyż po powrocie z jednej z wojen odkrył, że jego gospodarstwo i plony zostały zniszczone przez najazd wrogów, co spowodowało, że nie był w stanie zapłacić podatków i był zmuszony pożyczyć pieniądze, nie mając nawet nadziei na to, aby oddać to, co pożyczył. Wobec braku kruszcowych monet w ówczesnym Rzymie używano ważonego brązu, któremu nadawano kształt prętów, a na nich umieszczano różne wzory. Zwyczajowy obraz ówczesnego Rzymu ukazuje wstrętnych patrycjuszy trzymających biedny, niewinny plebs w niewoli, który to obraz podgrzewały jeszcze świadectwa tego i owego historyka. W drugiej księdze swojej historii Rzymu Liwiusz szczegółowo opisuje wydarzenia, które doprowadziły do secesji i przynajmniej część z tego, co pisze, może być zgodna z prawdą, chociaż nie wiadomo, z jakich źródeł korzystał. W istocie, Liwiusz wyjaśnia, że służba w armii mogła zaszkodzić egzystencji poszczególnych żołnierzy, zwłaszcza jeżeli popadali w długi, gdyż ich gospodarstwa ucierpiały z powodu wrogich najazdów, jak było w przypadku opisywanym powyżej. Edykt konsula Publiusza Serwiliusza ilustruje, co mogło wydarzyć się w Rzymie, ponieważ uznawał za nielegalne więzienie dłużników, bowiem uniemożliwiałoby zmobilizowanie armii. Zakazano również zajmowania majątków i gospodarstw dłużnika, jeżeli ten odbywał w tym czasie służbę wojskową. Jeżeli rzecz nie jest całkowicie sfabrykowana, może stanowić ilustrację tego, w jaki sposób zaistniały kryzys i secesja plebsu były ze sobą powiązane. Według Liwiusza w momencie opublikowania edyktu Serwiliusza dłużnicy, którzy byli więzieni w domach wierzycieli zostali zwolnieni i natychmiast zgłosili się do armii, którą pośpiesznie organizowano, aby odeprzeć nadciągających Wolsków. Atak został odparty i armia mogła zostać rozwiązana, ale w tym momencie Sabinowie zaczęli mobilizować swoje siły i wojsko było ponownie potrzebne. Problem polegał jednak na tym, że w międzyczasie Appiusz Klaudiusz unieważnił edykt Serwiliusza, co natychmiast spowodowało, że z całą siłą powrócił problem długów wraz z towarzyszącym mu niezadowoleniem. Kiedy powołano armię do walki z Sabinami, ludzie, którym obiecano pewną ulgę w kwestii długów, a następnie odebrano im nadzieję, zdecydowali teraz, że niewiele uzyskają idąc na wojnę i odmówili zgłoszenia się do armii. Liwiusz stwierdza, że ludzie odmówili podania swoich imion w trakcie poboru, a później opisuje jeszcze kilka epizodów tej samej natury w okresie jeszcze zanim plebs zdecydował się wycofać na należące do nich wzgórze, którym miał być, według jednej wersji, Awentyn, lub też Święta Góra, położona około pięciu kilometrów od Rzymu, po drugiej stronie rzeki Anio. Liwiusz wyraźnie opowiada się za tą ostatnią wersją i wyjaśnia, że właśnie tam mieli zostać wybrani pierwsi trybuni plebejscy. Jedna z wariantów opowieści podaje, że pierwotnie wybrano dwóch trybunów, a później ich liczbę powiększono do pięciu, podczas gdy inny mówi, że dwaj trybuni mieli wybrać trzech kolejnych, co od początku dawało liczbę pięciu trybunów. Później ich liczba wzrosła do dziesięciu. Pomimo że ich celem była ochrona plebsu, nie wydaje się, aby nowopowstały trybunat był w stanie wyeliminować problem zadłużenia, czy też rozwiązać problem groźby wycofania się ze służby wojskowej.

W opinii Liwiusza nie ma wątpliwości, że ludzie, którzy opuścili Rzym, służyli w armii. Ukazuje on konsula Serwiliusza jako rozjemcę godzącego lud i wkłada w jego usta mowę, w której wyjaśnia, że senatorowie chcieli uczynić wszystko, co tylko mogli najlepszego dla ludu, który stanowił większość mieszkańców miasta, ale, mimo wszystko, była to tylko część całej społeczności. Pomimo tych pozornie pomocnych informacji jest ciągle zbyt mało precyzyjny, aby całkowicie wyjaśnić tą kwestię, ponieważ niekoniecznie odnosi się do plebsu jako jednolitej grupy. Termin plebs najwyraźniej nabrał obraźliwej konotacji, podobnie jak ma to dzisiaj miejsce z określeniami warstw niższych, chociaż nie każdy przedstawiciel plebsu był biedakiem i nie można ich wszystkich porównywać z bezrolnym miejskim motłochem, który, według klas z praw Serwiusza Tuliusza bez względu na to, kiedykolwiek została ona ustanowiona, należał do najniższej grupy pozbawionej jakiegokolwiek znaczenia na scenie politycznej. Ludzie ci nie służyli w jakikolwiek sposób w armii, więc jeżeli plebs jako całość byłby częścią owej grupy z nizin społecznych, potencjalne zagrożenie związane z ich odmową służby w armii byłoby bez znaczenia.

Problem ten został omówiony przez współczesnych badaczy, ale dla historii wojskowości najważniejsza debata dotyczy skutku, jaki miało dla Rzymu wycofanie się plebsu ze służby wojskowej. Jaką rolę militarną pełnił plebs i czy jego wycofanie się zagrażało możliwościom armii rzymskiej w polu? Pojawiły się tu bardzo rozbieżne teorie. Z jednej strony wysunięto sugestię, że plebs musiał stanowić trzon armii hoplitów i dlatego też większość z nich byłaby rolnikami, którzy, kiedy organizowano armię, byli mobilizowani z własnym uzbrojeniem. Przeciwstawna jej teoria zakładała z kolei, że nie byli oni hoplitami, ale raczej wojskami lekkozbrojnymi, które towarzyszyły armii. W tym kontekście przywołuje się zazwyczaj historię opowiedzianą przez Dionizjusza z Halikarnasu. Stwierdza on, że Appiusz Klaudiusz uważał zagrożenie, jakie stanowiła secesja plebsu, za nonsens, gdyż patrycjusze mogli zorganizować alternatywną armię składającą się z ich popleczników lub klientów. Implikuje to, podobnie jak sama wersja Dionizjusza, że klienci uważani byli za inną kategorię, odrębną od patrycjuszy i plebejuszy.

Odmowa służby w armii przez plebs ma sens jedynie wówczas, jeżeli należący doń ludzie składali się na jedną lub nawet kilka serwiańskich classes, w których o przynależności decydował posiadany majątek. Teoria ta sugeruje, że pięć serwiańskich classes, lub przynajmniej pewna ich liczba, które tworzyły określony pierwowzór późniejszego systemu, zostało ustanowionych już w V w. Według niektórych badaczy jest to założenie nieomal heretyckie, ale, jak uważa John Rich, co najmniej warte rozważenia. Jeżeli plebs obejmował wszystkich ludzi, którzy nie byli patrycjuszami, należeliby wówczas do niego ludzie z szerokim spektrum własności, ziemi i statusu. Na tej podstawie mogli być podzieleni na różne grupy klasyfikowane według ich relatywnego bogactwa, co tym samym określałoby ich miejsce w armii z V w. Plebs nie musiał tworzyć kośćca armii hoplitów, jak było to sugerowane, ale mógł być jej znaczącą częścią. Pozostaje to tylko pewną spekulacją, ale stanowi odpowiedź na pytanie, dlaczego plebejusze uważali, że posiadają przekonującą możliwość wywierania nacisku politycznego w postaci rezygnacji ze służby wojskowej i jak bardzo wpłynęłoby to na Rzym, jeżeli by tak uczynili.

Przemiany militarne w V w.

Chociaż Liwiusz i Dionizjusz opisują różne wojny, trudno dzisiaj określić w jaki sposób ewoluowała armia oraz jak ją wykorzystywano w V w. Liwiusz dostarcza nam urzekających szczegółów i wydaje się w tym bardzo wiarygodny, gdyż wielokrotnie odwołuje się do prac innych autorów oraz źródeł, z których korzystał, nie podając jednak ich tytułów. Chociaż zarówno Liwiusz, jak i Dionizjusz są bardzo szczerzy pisząc o wojnach, bitwach i wyczynach różnych bohaterów, to jednak pojawiają się tu pewne wątpliwości. Czy źródła, z których korzystali, były współczesne opisywanym w nich wydarzeniom, a jeżeli tak, to czy same źródła były dokładne, i czy kompilatorzy, tacy jak Liwiusz, Dionizjusz lub jakikolwiek inny antyczny historyk, nieświadomie włączyli jakieś anachronizmy pochodzące z ich własnych czasów?

Organizacja armii z początkowego okresu Republiki nie jest udokumentowana, co powoduje, że badacze polegają przede wszystkim na domysłach opartych na tym, co wiadomo z późniejszych czasów. Aby móc dowodzić armią, oficer rzymski, pod jakimkolwiek tytułem znany był w okresie wczesnorepublikańskim, potrzebował specjalnych uprawnień, które nadawały mu comitia curiata. Wszystkie te uprawnienia zostały zebrane pod mianem imperium. Nie można dokładnie określić, kiedy dokładnie miały one swój początek, podobnie jak nie można być zbyt pedantycznym w kwestii wyliczania pierwszych konsulów oraz dat ich urzędowania. W pewnym momencie konsulowie stanęli na czele armii i otrzymali imperium, z którego musieli zrezygnować w momencie przekraczania granic miasta, pomerium, kiedy wracali do Rzymu. Zakazane było wkraczanie do Rzymu w charakterze wodza armii, nawet wówczas, jeżeli nie towarzyszyły mu wojska, a klątwa czekała tych, którzy wkroczyliby do miasta na czele zbrojnych oddziałów. W I w. owego haniebnego czynu dopuścił się Lucjusz Korneliusz Sulla, co stanowiło rzecz niesłychaną i za co został potępiony, ale przykra rzeczywistość była taka, że jeżeli jakiś wódz zdecydował się zignorować te prawa, jak uczynił to Sulla, nie było przed tym żadnej ochrony. Istniejące tabu nie powstrzymało Sulli przed zagarnięciem dowództwa, którego pragnął oraz późniejszym przyjęciem tytułu dyktatora. Zaskakującym elementem jest to, że przez niemal pięć stuleci, aż do czasów Sulli, żaden z wodzów nie zdecydował się wcześniej na taki krok.

Na początku V w. każdy z konsulów mógł dowodzić 3000 ludzi i być może około 1200 lekkozbrojnych, ale liczba ta opiera się na przyjęciu teorii, że armia liczyła 6000 żołnierzy od czasów Serwiusza Tuliusza i, kiedy zaczęto corocznie powoływać dwóch konsulów, została podzielona na dwie części. Żołnierze byli zorganizowani w oparciu o system plemion terytorialnych, ale po sformowaniu każdy żołnierz składał przysięgę posłuszeństwa konsulom. Podobna przysięga mogła istnieć w czasach królów, ale zapewne zmodyfikowano ją na tyle, aby pasowała do nowych realiów Republiki.

W połowie V w. ustanowiono nowych urzędników i dowódców wojskowych, których w określonych latach zastępował konsulów, chociaż nie usunął ich całkowicie. Były to grupy trybunów wojskowych, wybieranych w grupach od trzech do sześciu, chociaż w niektórych latach bywało ich nawet ośmiu. Każdy trybun wojskowy posiadał władzę konsularną. Nikt nie wie dlaczego system ten został przyjęty w latach 445-367. Wiadomo zaledwie o kilku przypadkach, kiedy w tym okresie dokonano wyboru konsulów. Możliwym wyjaśnieniem, które jednak nie opiera się na faktach, jest to, że zaistniała wówczas konieczność powołania wielu armii, a zatem potrzeba było też większej liczby dowódców i, zamiast obalać zasadę, że zawsze powinno być dwóch konsulów, Rzymianie wymyślili inne stanowisko o innej nazwie. Jest to dobra teoria, ale, jak dotąd, nie udało się dowieść, że gdy powoływano trybunów z władzą konsularną, w polu znajdowało się więcej armii, a w niektórych przypadkach, gdy istniała potrzeba utworzenia więcej niż tylko jednej armii, Rzymianie wyznaczali dyktatora, pozwalając mu i jego dowódcy jazdy (magister equitum), aby wespół z konsulami dowodzili tymi armiami, co wskazuje, że nie istniała jakaś pilna potrzeba stworzenia nowego stanowiska. Mimo to nie wszyscy spośród trybunów rzeczywiście dowodzili armiami. Inna teoria zakłada, że ów nowy system związany był z próbami uzyskania dostępu do wyższych urzędów przez plebejuszy w czasie, kiedy konsulat był jeszcze przed nimi zamknięty. Godność trybuna wojskowego była dostępna dla plebejuszy, ale nie można dowieść, że plebs jakoś nagle rzucił się, by konkurować o ten urząd, ani nawet tego, że kandydowali, ale nie zostali wybrani.

Nie ma wiarygodnych źródeł, które pozwoliłyby wyjaśnić, jakie działania prowadziła armia w V w., ale pewne ogólne tematy można dostrzec w dziełach starożytnych historyków. Rzym był zaledwie jednym z wielu miast w Lacjum i wszystkie one miały ambicje oraz wolę, by walczyć o supremację. Nic nie wskazywało na to, że Rzymianie wczesnej republiki będą w stanie zdominować inne państwa latyńskie, ale najwyraźniej wyróżniali się spośród miast Lacjum, gdyż w przeciwnym razie Latynowie nie czuliby się zmuszeni do buntu już na początku V w. W trakcie walk przeciwko Latynom młoda Republika odniosła swój pierwszy sukces militarny, kiedy zostali oni pokonani nad jeziorem Regillus. Według Liwiusza bitwa miała zostać stoczona w roku 499, zaś według Dionizjusza z Halikarnasu w 496, chociaż sam Liwiusz wiedział, że istniały różne tradycje na temat tej daty. Nie wiadomo na ile jego przekaz jest wiarygodny. Dyktatorem został Aulus Postumiusz, a jego dowódcą jazdy (magister equitum) Tytus Ebutius. Poprowadzili oni armię składającą się z piechoty i kawalerii nad jezioro Regillus, gdzie w trakcie marszu natknęli się na armię Latynów. Mówiono, że Latynom miał towarzyszyć Tarkwiniusz, co zachęciło Rzymian do wytrwalszej walki. Kiedy wreszcie doszło do bitwy, w walkę zaangażowali się również obaj rzymscy dowódcy, chociaż ich dokonania mogą być przesadzone lub nawet fikcyjne, zwłaszcza że podczas wielu bitew z tego okresu miały rzekomo zdarzać się takie same incydenty. Postumiusz ciągle znajdował się na pierwszej linii, kiedy nagle najechał na niego Tarkwiniusz, ale został odparty, a Ebutius zaatakował przywódcę Latynów, Oktawiana Mamiliusza. Obaj odnieśli rany, Ebutius wycofał się z pola walki, a Mamiusz przeniósł się na tyły Latynów, skąd ciągle dowodził swoją armią. W skład jego oddziałów wchodziło wielu wygnańców z Rzymu, którzy zaatakowali wojska dyktatora i odrzucili je do tyłu. Postumiusz nakazał jednak oddziałom tworzącym jego straż przyboczną, aby wycięli wszystkich Rzymian, którzy uciekali, co przekonało innych, aby wrócić do walki. Następnie Postumiusz skierował do boju swoją gwardię, która, będąc wciąż w pełni sił, zaatakowała wygnańców i wielu spośród nich zabiła. Rozkazał, aby jeźdźcy zsiedli z koni i pieszo ruszyli aż na pierwszą linię walk, gdzie piechota była już bardzo zmęczona, ale żołnierze, zainspirowani widokiem młodych arystokratów, wyraźnie się ożywili. Od tego momentu zwycięstwo było już nieuchronne.

Chociaż dokonania poszczególnych wybitnych wodzów angażujących się osobiście w walkę mogą być częścią bohaterskiego mitu, to inne szczegóły, które pojawiają się w opisie Liwiusza, są bardzo interesujące, jak na przykład udział gwardii dyktatora w bitwie, czy też spieszenie kawalerii, która przyłączyła się do pierwszej linii, a następnie ponownie dosiadła koni, aby podjąć pościg za uciekającymi Latynami. Istniała tradycja, że po stronie Rzymian walczyć mieli również Kastor i Polluks, synowie Jowisza, których miano widzieć także po bitwie, kiedy poili swoje konie na Forum. W roku 484 została im dedykowana świątynia na Forum. Imponujące ruiny, które można ciągle oglądać w tym miejscu pochodzą z czasów panowania Augusta i okresu późniejszego.

Według Liwiusza, Latynowie byli tak straszliwie pobici po tej bitwie, że kiedy przybyli do nich wysłannicy Wolsków namawiając ich do sojuszu przeciwko Rzymianom, miasta latyńskie wolały ich przekazać w ręce Rzymian, za co zostały nagrodzone zwolnieniem ich 6000 jeńców, którzy nad jeziorem Regillus trafili do niewoli. Liwiusz nie omieszkał przy tym dodać, że jeńcy ci byli traktowani w Rzymie wyjątkowo dobrze.

Po tym znaczącym zwycięstwie, w roku 493, konsul Spuriusz Kasjusz wynegocjował lub narzucił Latynom traktat. Jego tekst został umieszczony na brązowej kolumnie i wystawiony na Forum w Rzymie, gdzie przetrwał przynajmniej aż do I w. Liwiusz i Dionizjusz z Halikarnasu podają streszczenie jego warunków, chociaż współcześni badacze uważają, że ich informacje są dalekie od kompletności. To co ocalało, jest jednak znaczące. Jest tam traktat pokojowy pomiędzy obiema wspólnotami i każda ze stron zgadza się nie udzielać pomocy wrogom drugiej strony. Sojusz był odwzajemniony w tym aspekcie, że Rzymianie mogli wezwać sprzymierzeńców (socii), aby udzielili im militarnego wsparcia, a sprzymierzeńcy mogli prosić Rzymian o obronę przeciwko atakom. Istniała klauzula gwarantująca, że łupy wojenne będą równo dzielone pomiędzy Latynów i Rzymian. Latynowie byli narażeni na najazdy sąsiednich plemion, w szczególności Ekwów i Wolsków, i w interesie Rzymu było wspieranie Latynów, aby utrzymać wrogów na dystans. Przymierze z roku 493 zostało zawarte pomiędzy Rzymianami i Latynami jako całym ludem, a nie z poszczególnymi latyńskimi miastami lub wspólnotami, co być może spowodowane było tym, że na początku V w. nie rozwinęła się jeszcze w Lacjum koncepcja miasta-państwa. Osady mogły w zdecydowanej większości mieć jeszcze charakter rolniczy z rozproszonymi wioskami, które dopiero z czasem zaczęły łączyć się w prymitywne miasta ze wspólnotową władzą.

Warunki owego pierwszego przymierza nie wykluczały niezależnych działań podejmowanych przez część Latynów. W V w., a nawet jeszcze później, Latynowie wyruszali na wojnę, kiedy uznali to za konieczne – w celu obrony swego terytorium, ale czasami były to agresywne wyprawy na ich sąsiadów. Liwiusz pisze, że tuż przed wybuchem buntu Latynów przeciwko Rzymowi, w roku 341 zjednoczyli się z ludami z Kampanii i przeprowadzili z nimi wyprawę przeciwko Samnitom, którzy szukali wsparcia u Rzymian, z którymi niedawno podpisali przymierze. Zasadniczo Samnici zażądali, aby odwołali oni swoich poddanych, chociaż w tym momencie Latynowie nie podlegali Rzymianom. Ci ostatni odpowiedzieli Samnitom, że w traktacie z Latynami nie ma nic, co dałoby Rzymowi władzę, aby przeszkodzić Latynom w wyruszaniu na wojnę przeciwko temu, komu chcieli.

W ciągu kilku lat owa wolność działania latyńskich sprzymierzeńców zostanie cofnięta. Przymierze z początków V w. zawarte z Latynami różni się od późniejszych sojuszy. Po roku 338, kiedy Rzymianie ponownie stłumili rewoltę latyńskich miast-państw, podpisali oddzielne traktaty z każdym z nich, a nie z Latynami jako całą społecznością. Każde państwo zostało zobligowane do dostarczenia wojsk, ale zakazano im podejmować współpracę z innymi państwami, lub organizować działania wojenne bez zgody Rzymu.

Traktat podpisany z Latynami w V w. przetrwał ponad sto lat, chociaż nie bez pewnych problemów w relacjach z Rzymianami. Obie strony nie były do końca szczere, zwłaszcza gdy Wolskowie i Ekwowie przestali stanowić zagrożenie. Potrzeba sojuszu obronnego zniknęła, więc Latynowie nie potrzebowali tak pilnej i niezawodnej pomocy od Rzymu. W roku 486 Rzymianie zdołali zaaranżować traktat z Hernikami – plemieniem, które sprzymierzyło się z Wolskami. Wątpliwe jest, czy istniało wzajemne porozumienie pomiędzy Rzymianami, Latynami i Hernikami dające wszystkim trzem stronom możliwość współpracy z innymi. Sojusz ten został zorganizowany w taki sposób, aby utrzymać Latynów i Herników z dala od siebie, ale jednocześnie jak najmocniej związać ich z Rzymem.

Oddziały sprzymierzeńców walczyły u boku Rzymian, chociaż nie wiemy zbyt wiele na temat ich organizacji. Informacje o sprzymierzeńcach pozostają nieliczne lub nie ma ich w ogóle, aż do momentu, kiedy grecki pisarz Polibiusz opisał w III w. armię rzymską. Wydaje się prawdopodobne, że sojusznicze oddziały latyńskie służyły pod rozkazami oficerów rzymskich, a nie własnych dowódców. Jeżeli Latynowie byli w stanie wystawić oddziały hoplitów, zapewne łączono ich z siłami rzymskimi. Choć żołnierze mogli być wyposażeni tak jak hoplici, w okrągłe tarcze i długie włócznie, to nie wiadomo, czy zawsze walczyli w falandze. Oddziały lekkozbrojne prawdopodobnie były również włączone do oddziałów pomocniczych. Latynowie mogli wystawiać też oddziały jeźdźców, którzy przybywali na pole bitwy konno, ale walczyli w szyku spieszonym z piechotą, chociaż Liwiusz sugeruje, że było rzeczą niezwykłą, kiedy dyktator Postumiusz rozkazał swoim kawalerzystom zsiąść z koni i stanąć obok Rzymian walczących nad jeziorem Regillus. Szybko jednak na powrót wskoczyli na swoje wierzchowce, kiedy Latynowie złamali swoje szyki i uciekli. Niektóre elementy tego opisu mogły być zgodne z prawdą, chociaż do owych wczesnych bitew z łatwością mogły trafić wydarzenia wymyślone i entuzjazm Liwiusza można tu winić w równym stopniu, jak każdego innego. Nie znamy szczegółów dotyczących techniki walki. Broń i wyposażenie, jak też sposób ich wykorzystania, są w źródłach literackich wspominane jedynie z rzadka i pozbawione szczegółowych opisów. Konsul Werginiusz, kiedy jego armia stanęła do walki w Wolskami, miał dać rozkazać swoim ludziom, aby wsparli swoje włócznie o ziemię i stali nieruchomo, aż dojdzie do samego ataku, a następnie z bliskiej odległości walczyć za pomocą mieczy. Wolskowie mieli być też zmęczeni dźwiganiem swojego ciężkiego wyposażenia, podczas gdy Rzymianie byli ciągle wypoczęci, co umożliwiło im odniesienie zwycięstwa.

Naczelnym dowódcą w V w. mógł być jeden lub obaj konsulowie, lub też dyktator i jego magister equitum, dowódca jazdy, wyznaczani na sześć miesięcy. Oficerowie niższego szczebla niemal w ogóle nie pojawiają się w źródłach. W trakcie bitwy nad jeziorem Regillus Liwiusz opisuje kilka wydarzeń, w trakcie których dowódcy poszczególnych oddziałów armii Rzymian i Latynów nagle mieli spostrzec swoich osobistych wrogów walczących w szyku i ruszali, aby zmierzyć się z nimi w pojedynkach, co przypomina sceny z współczesnych filmów, w których bohaterski wódz ściera się osobiście z dowódcą wrogów i, w zależności od długości filmu, zostaje ciężko ranny, aby następnego dnia stanąć do walki, lub zwycięża przynosząc pokój swojemu ludowi. W innym miejscu Liwiusz wspomina, że obok kawalerii nad jeziorem Regillus do boju musieli stanąć także wyżsi oficerowie.

Znaczenie przymierza z Latynami i Hernikami polegało na tym, że umożliwiało Rzymianom poważne zwiększenie swoich możliwości mobilizacyjnych. Od pierwszych lat Republiki mogli oni wystawić w polu dużo większe armie niż ich rywale, nawet wówczas, gdy plemiona lub państwa tworzyły antyrzymskie przymierza. Był to istotny czynnik, który pozwolił Rzymowi przetrwać ataki, a następnie zdominować Italię, później cały basen Morza Śródziemnego i przejść od tego miejsca do stworzenia fundamentów Cesarstwa. Kiedy w V w. Rzymianie stanęli w obliczu jednoczesnego ataku Sabinów, Wolsków i Ekwów, powołali pod broń, jak twierdzi Liwiusz, dziesięć legionów, z których cztery były dowodzone przez dyktatora i po trzy przez obu konsulów. Jeżeli „legion” nie jest tu pojęciem anachronicznym, kiedy stosuje się go dla V w., zakładając, że każdy z nich mógł liczyć 4000-4500 ludzi, oznaczałoby to, że Rzym wystawił co najmniej 40 000 żołnierzy, którym towarzyszyła zapewne taka sama liczba sprzymierzeńców i oddziałów lekkozbrojnych. Historia ta jest także dowodem świadczącym, że Rzym był w stanie prowadzić jednoczesne walki na więcej niż jednym froncie z różnymi armiami działając pod różnymi dowódcami.

Wojny toczone w V w. nie były tak długotrwałe, jak miało to miejsce później, ani nie toczyły się w większej odległości od Rzymu lub Lacjum. Kampanie wojenne kończyły się późnym latem lub jesienią i zazwyczaj ich efektem była ugoda lub przynajmniej rozejm, po czym wszyscy wracali do domu. Wojny zazwyczaj nie kończyły się podbojem lub aneksją terytoriów, co oznaczało, że kolejny sezon wojenny zaczynał się od wznowienia działań w miejscu, gdzie zakończyły się one w poprzednim roku. Walka, podobnie jak to miało miejsce pod rządami królów, polegała na nieustannych sąsiedzkich najazdach, próbach odzyskania skradzionej własności oraz obronie własnych granic i pól. Jednak od końca V w. wojnom zaczęto stawiać określone cele. Nagle odkryto, że mogą one także przynosić zyski, i nie chodziło tu już tylko o prestiż zwycięskich wodzów, ale łupy, które trafiały do Rzymu, gdzie oddawano je bogom, oraz ziemię, którą można było zagarnąć i osiedlić na niej rosnącą liczebnie ludność zamieszkującą Rzym. Kiedy pojawił się ten typ wojny, problemy z utrzymaniem ludzi pod bronią przez odpowiednio długi czas oraz konieczność przemierzania większych odległości spowodowały zmiany w organizacji armii. Główna zmiana polegała na pojawieniu się luźniejszej, bardziej mobilnej formacji, która powstała zapewne w IV w. i zostanie omówiona w następnym rozdziale, ale już wcześniej mogły istnieć pewne precedensy, w których Rzymianie musieli swój szyk bojowy dostosować do okoliczności oraz terenu.

W V w. najprawdopodobniej armia nie była zwoływana każdego roku. Większość potwierdzonych źródłowo walk toczyła się w pierwszej połowie wieku i ponownie pod koniec stulecia, pozostawiając lukę od roku 454 do 411, kiedy odnotowanych zostało tylko czternaście wojen. Po ostatecznym pokonaniu Sabinów i Latynów, Rzymianie borykali się z nieustannymi problemami z plemionami Wolsków oraz Ekwów, którymi często zajmują się starożytne relacje, dopóki nie zostały one ostatecznie pokonane w pierwszej połowie IV w., kiedy też w mniejszym lub większym stopniu znikają. Innym lokalnym problemem było miasto Weje. Spór pomiędzy oboma miastami miał w równej mierze charakter militarny, co handlowy. Wszystko zależało od tego, który z rywali kontrolował Fidenae położone na lewym brzegu Tybru. Jeżeli okupowały je Weje, wówczas rzymska kontrola nad brzegiem rzeki oraz szlakiem wiodącym na północ i południe była zagrożona. Z kolei kiedy Rzym kontrolował prawy brzeg Tybru, wówczas Weje były odcięte od morza oraz solanek znajdujących się na wybrzeżu.

Po walkach z Wejami, które toczyły się w latach 483-474 i ponownie 438-425, Rzymianie ostatecznie przejęli kontrolę nad Fidenae, ale nie spowodowało to zakończenia konfliktu. W roku 406 Rzymianie rozpoczęli oblężenie Wejów. Miało ono trwać przez dziesięć lat, co może jednak mieć więcej wspólnego z oblężeniem Troi, niż jakąkolwiek prawdą historyczną. Wystarczy więc stwierdzić, że trwało bardzo długo. Starożytni autorzy byli pewni, że w tych właśnie okolicznościach został po raz pierwszy wprowadzony żołd (stipendium). Oblężenia nie można było zwyczajnie przerwać, a następnie wznowić w czasie kolejnego sezonu, tak aby ludzie mogli powrócić do domu na żniwa, co w konsekwencji mogło spowodować, że nie będą w stanie przez dłuższy czas zapewnić sobie żywności. Według Liwiusza Senat podjął decyzję, aby im płacić. Rodzi się tu pytanie, w jaki sposób byli opłacani i co robili z tym, co otrzymali. Pieniądze najprawdopodobniej zostały wypłacone w ważonym brązie, ale nie jest jasne, czy można go było wykorzystać do zakupu żywności lub paszy w okolicznych wsiach. Być może żołnierze mogli opłacić kogoś, kto zbierze ich plony, lub też korzystali z obu możliwości, co pozwoliło, aby armia pozostała w polu i była ciągle odpowiednio wyposażona i zaopatrzona. Wynagrodzenie mogło obowiązywać przez cały czas trwania kampanii i zaprzestawano jego wypłacania, kiedy się kończyła.

Oblężenie Wejów rodzi kolejne pytania. W trakcie poprzednich konfliktów pomiędzy tym miastem a Rzymem, inne społeczności etruskie wysyłały pomoc dla Wejów, ale pod koniec V w. wydaje się, że żadne miasto Etrurii nie chciało udzielić wsparcia. Potęga Etrusków chyliła się w tym czasie ku upadkowi i, ponieważ nigdy nie doszło do zjednoczenia Etrurii, nie zrobiono nic, aby zmusić inne etruskie miasta do wysłania żołnierzy, aby zaatakowały Rzymian. Etruskowie mogli zdawać sobie sprawę, że Rzym jest teraz zbyt potężny, aby go pokonać, zwłaszcza, że mógł wezwać swoich sprzymierzeńców do zmobilizowania większej armii, gdyby zostali zaatakowani pod Wejami lub bliżej domu. Weje zostały pozostawione swojemu losowi. Nie wiemy, czy było to konwencjonalne oblężenie z żołnierzami wspinającymi się na drabinach na wały otaczające miasto lub miotającymi pociski na wroga z maszyn oblężniczych, czy też należy je klasyfikować raczej jako blokadę. W V i IV w. wały miejskie były z pewnością częściej spotykane. Ardeę chroniły trzy wały ziemne oraz rowy, a w Lavinium zbudowano kamienny mur. Miasta z południowej Etrurii zaczęły budować wały w V w., kiedy poczęły tracić swoją dominację i wpływy. Jednak bez względu na to, czy było to oblężenie, czy też blokada, na początku IV w. Weje zostały ostatecznie zdobyte i zrównane z ziemią. Było to coś nowego. Dotąd miasta były zazwyczaj zajmowane i okupowane, albo niszczono je, chociaż nie do tego stopnia, że nie mogły być ponownie zamieszkane, oraz łączono za pomocą traktatu ze zwycięzcą. Zniszczenie Wejów uważane było za pierwszą oznakę rzymskiego imperializmu. Po zdobyciu miasta większość jego mieszkańców została niewolnikami, podczas gdy niewielkiej grupie nadano obywatelstwo rzymskie. Kryterium, które zdecydowało o tak różnym potraktowaniu tych dwóch grup, było zapewne posiadane bogactwo. Wszystkie ziemie, które należały do Wejów zostały przejęte przez Rzymian i określono je mianem ager publicus, ziemia państwowa, aby je następnie podzielić na działki i rozdysponować pomiędzy rzymskich osadników. Stanowiło to pierwszą znaczącą ekspansję rzymskiego terytorium, bynajmniej jednak nie ostatnią.

4

ARMIA Z IV WIEKU

Etruskie miasto Weje i jego ziemie wpadły w ręce Rzymian w roku 396. Niedługo po tym zwycięstwie i poszerzeniu granic rzymskiego terytorium, opisane osiągnięcia zostały przekreślone przez haniebną klęskę. Galowie z północnej Italii wyruszyli na południe i ostatecznie zbliżyli się do Rzymu. Już wcześniej organizowali oni podobne wyprawy, ale sąsiedzi Rzymu, Etruskowie, zwykle absorbowali uderzenia i walczyli z tymi ludami. Jednak teraz, kiedy potęga Etrusków przeżywała swój schyłek, Galowie szukali innych miast do plądrowania i pomaszerowali dalej na południe. Liwiusz wyjaśnia, że kiedy najeźdźcy zbliżyli się do etruskiego miasta Clusium, jego mieszkańcy zwrócili się do Rzymu z prośbą o pomoc, która nie została udzielona, ale wysłani zostali rzymscy emisariusze, którzy mieli upomnieć atakujących. Działali oni jednak bardzo pochopnie i obrazili Galów, którzy mieli stwierdzić, że nigdy dotąd nie słyszeli o Rzymie. Szybko jednak zapoznali się z miastem.

Atak Galów na Rzym, rok 390

Zgodnie z chronologią opracowaną przez Warrona, atak Galów nastąpił w roku 390 lub w 386. Według źródeł greckich, przede wszystkim Polibiusza, Galowie starli się z Rzymianami w bitwie nad rzeką Allią, która wpada do Tybru niedaleko Rzymu. Właśnie tam Galowie zadali armii rzymskiej tak straszliwą klęską, że wielu żołnierzy uciekło przed okrutnymi najeźdźcami z północy. Opis bitwy pióra Liwiusz może być w dużej części jego wymysłem, ale winę upatruje on w działaniach trybunów wojskowych, oskarżając ich o niedbałość, która spowodowała, że nie poczynili odpowiednich przygotowań do walki z Galami, których postępy były tak błyskawiczne, że całkowicie zaskoczyli Rzymian. Według Liwiusza armia rzymska rozciągnęła się w bardzo długą linię, tak aby nie można jej było obejść od flanki, a dowódca umieścił swoje odwody na wzniesieniach na prawym skrzydle. Galijski wódz, Brennus, sądził, że owe rezerwy zostaną wykorzystane, aby zaatakować go od tyłu lub flanki, kiedy będzie zajęty uderzeniem na główne siły wrogiej armii, więc rzucił swoich wojowników najpierw przeciwko oddziałom stojącym na wzniesieniach, co spowodowało, że w reszcie armii zapanowało zamieszanie i panika. Wydaje się, że w tym właśnie momencie zabrakło stanowczości i nie padł żaden rozkaz, który powstrzymałby żołnierzy i oficerów przed ucieczką. Niektórzy z nich zgromadzili się na terytoriach Wejów, inni uczynili to w Rzymie, gdzie wspięli się na Kapitol, aby tam oczekiwać na przybycie Galów. Zgromadzono wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenia broni, którym towarzyszyła część mieszkańców miasta, ale plebs zebrał się na Janiculum, a inni mieszkańcy schronili się w pobliskich miastach. Rzym opustoszał i tak narodziły się rzymskie legendy. Niektórzy senatorowie pozostali w swoich domach, aby spotkać się z Galami i zostali zamordowali. Najeźdźcy próbowali szturmem zdobyć Kapitol, wspinając się nocą po stokach wzgórza, ale święte gęsi spowodowały taki harmider, że zaalarmowały bohaterskiego Marka Manliusza, dzięki czemu nieomal w pojedynkę zdołał ich odeprzeć. Są to opowieści, które wielokrotnie były powtarzane na kartach książek historycznych, począwszy od starożytności aż po współczesność. Bardziej realne wydaje się, że Galowie nie mieli możliwości zagrozić miastu za pomocą artylerii i machin oblężniczych, a jako że spalili część miasta, w tym również magazyny zboża, nie mogli się wyżywić bez łupienia coraz dalej położonych obszarów.

Zdobycie Rzymu przez Galów było haniebnym epizodem w jego dziejach, chociaż ich pobyt w mieście nie miał większego znaczenia i trwał zapewne tylko kilka dni. Straty fizyczne, które wyrządzili też były najprawdopodobniej niewielkie. Odnaleziono bardzo mało śladów zniszczeń z tego okresu, więc nie udało się nawet do końca dowieść, że Galowie zajęli całe miasto. Otrzymali oni okup, pół tony złota, i opuścili Rzym. Chociaż Liwiusz twierdzi, że Galowie poszukiwali ziem, na których mogliby się osiedlić, to jednak zapewne nie mieli ambicji okupować Rzymu, ani szukać ziemi w Italii. Liwiusz mógł mieć świadomość problemu masowych migracji ludów poszukujących nowych ziem do zagospodarowania, ponieważ August osiedlił wiele plemion w granicach cesarstwa i rozpoczął trend, który trwał przez wieki. W roku 390 bardziej prawdopodobne wydaje się, że Galowie byli bardziej zainteresowani zdobyciem bogactw i plądrowaniem, a nie całkowitym podbojem. Pojawiła się nawet sugestia, że byli oni najemnikami wędrującymi, aby dołączyć do Dionizosa, tyrana Syrakuz, chociaż równie dobrze mogli być ciekawymi świata i pełnymi energii wojownikami.

Zajęcie miasta stanowiło dla Rzymian poważny szok. Armia została pokonana i upokorzona, żołnierze uciekli, a mieszkańcy zostali zmuszeni, aby je na pewien czas opuścić. Rzymianie IV w. prawdopodobnie zaczęli uważać, że obrona, którą zapewniała sama armia, przestała być wystarczająca i kilka lat po najeździe Galów miasto zostało otoczone murami. Ich pozostałościami są nieliczne fragmenty tzw. muru serwiańskiego, które możemy podziwiać do dzisiaj. Znaczna ich część znajduje się za rzymskim dworcem kolejowym. Galowie wywarli tak wielkie wrażenie, że Rzymianie zdecydowali się założyć fundusz obronny, na wypadek, gdyby ponownie zbliżyli się do miasta. Zebrane w ten sposób pieniądze pozostawały nietknięte jeszcze w I w., kiedy Juliusz Cezar zagarnął je ze świątyni, gdzie były przechowywane, aby sfinansować swoją armię walczącą w czasie wojny domowej przeciwko Pompejuszowi Wielkiemu. Wcześniej Cezar spędził dziesięć lat w Galii podporządkowując sobie różne miejscowe plemiona i dlatego też twierdził, że prawnie pieniądze te należą się jemu, jako pogromcy Galów.

Chociaż w pierwszej połowie IV w. walki trwały niemal nieustannie, to po zdobyciu Rzymu miały one jednak dużo mniejszy zasięg i bardziej lokalne znaczenie niż w drugiej połowie stulecia, kiedy Rzymianie zaczęli toczyć wojny w miejscach bardziej oddalonych od miasta. Począwszy od roku 350 aż do końca IV w., jedynie trzykrotnie, w 347, 344 i 328 roku, Rzymianie nie toczyli walk z innym miastem-państwem. W niektórych przypadkach walczyli jednocześnie na więcej niż tylko jednym froncie.

Zmiany w organizacji armii w IV wieku

Konfrontacja z Galami mogła spowodować pewne zmiany w organizacji armii. Pewne jest, że istotne zmiany miały miejsce w ciągu IV w., chociaż nie wiemy dokładnie, kiedy ostatecznie zostały wprowadzone w życie. Otwiera to pewną przestrzeń dla spekulacji, że po inwazji galijskiej Rzymianie przyjrzeli się swojej armii i jej możliwościom, a następnie zaczęli ją dostosowywać. Oblężenie Wejów, atak Galów oraz długotrwałe i gwałtowne wojny z Samnitami, które toczono w IV w., zostały określone jako ramy czasowe, kiedy Rzym wprowadził zmiany w organizacji wojsk. Nie można dowieść, czy wszystkie one nastąpiły równocześnie, w wyniku wspólnie zaplanowanych reform, czy też miały charakter bardziej chaotyczny i trwały jeszcze długo zanim problemy zostały zidentyfikowane i rozwiązane.

Główne zmiany, które stanowią przedmiot dyskusji, budzą liczne kontrowersje. Jedną z nich stanowią omawiane od lat metoda i data utworzenia pięciu serwiańskich classes, podczas gdy inną jest rezygnacja z szyku falangicznego na rzecz luźniejszej formacji opartej na manipułach, znaczących dosłownie tyle co „garść” żołnierzy. Równolegle do owych dwóch podstawowych reform następowały również zmiany w wyposażeniu i uzbrojeniu. W pewnym momencie okrągły clipeus został zastąpiony przez inny typ tarczy nazywanej scutum, a do uzbrojenia wprowadzono pilum, czyli ciężki oszczep. Można by się spodziewać, że na nowy sprzęt oraz uzbrojenie zdecydowano się równolegle z nową formacją, ale nie jest to potwierdzone ponad wszelką wątpliwość, i niektórzy autorzy opowiadają się za stopniowym wprowadzaniem nowych elementów w armii IV wieku.

W swojej książce The Making of the Roman Army, Lawrence Keppie datuje wprowadzenie drugiej i trzeciej classes na okres oblężenia Wejów, które trwało od końca V do początków IV w. Ludzie z nowej, drugiej klasy byli zobligowani zapewnić sobie tarczę, hełm i nagolenniki jako osłonę oraz włócznie i miecz do walki. Klasa trzecia miała zaopatrzyć się w tarczę, hełm oraz włócznię. Byłaby to doskonała okazja do wprowadzenia scutum, które opisywane jest jako tarcza owalna lub prostokątna, chociaż wydaje się, że były jej co najmniej dwa rodzaje, jedna rzeczywiście owalna, a druga prostokątna i lekko owalna, lub bardziej precyzyjnie rzecz ujmując, prostokątna z zaokrąglonymi rogami. Oba te typy pojawiają się na brązowym wiadrze, situli, z Certosa. Scutum, owalne lub prostokątne, chroniło więcej ciała niż okrągły clipeus, i mogło być użyteczne dla żołnierzy z drugiej i trzeciej klasy, którzy niekoniecznie mogli zaopatrzyć się w napierśnik albo inny pancerz, który chroniłby ich klatkę piersiową. Scutum było szeroko wykorzystywane w północnej Italii przez plemiona galijskie. Było lżejsze od clipeus i posiadało tylko jeden uchwyt zamiast dwóch, na ramię i dłoń, których wymagały tarcze okrągłe. Owalna tarcza zwykle ukazywana jest w sztuce i rzeźbie z żelaznym, podłużnym wzmocnieniem biegnącym przez całą jej długość, a prostokątne często zaopatrzone są w centralną wypukłość. Polibiusz podaje, że scutum posiadało metalowe okucia górnej i dolnej krawędzi, chociaż nie zostało to, jak dotąd, potwierdzone przez archeologię ani źródła ikonograficzne.