Copyright © Geoffrey Parker, 2017
Originally published by Yale University Press

Tytuł oryginału
Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century
© All Rights Reserved
Oświęcim 2019
Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:
Paweł Szadkowski

Redakcja:
Rafa Mazur

Redakcja techniczna:
Mateusz Bartel

Projekt okładki:
Paulina Klimek

ISBN 978-83-8178-253-1

www.napoleonv.pl

Konwersja
eLitera s.c.

.

Geoffrey Parker to uznany brytyjski historyk, który wykładał na Uniwersytecie St Andrews, Uniwersytecie Illinois w Chicago, Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej i Uniwersytecie Yale, a obecnie naucza jako profesor (Andreas Dorpalen Professor of European History) i członek Mershon Center na Uniwersytecie Stanu Ohio. Jest członkiem Akademii Brytyjskiej, Królewskiej Holenderskiej Akademii Nauk i Sztuki, Hiszpańsko-Amerykańskiej Akademii Sztuki i Nauk (z siedzibą w Kadyksie), Królewskiej Akademii Historii (z siedzibą w Madrycie) oraz Królewskiego Towarzystwa Naukowego w Edynburgu. Jest również profesorem afiliowanym w División de Historia w Centro de Investigación y Docencia Económicas w Meksyku. Autor m.in. The Military Revolution (1988; nagrodzona przez Amerykański Instytut Wojskowy [American Military Institute] oraz Towarzystwo Historii Technologii [Society for the History of Technology] tytułem najlepszej książki roku), The Grand Strategy of Philip II (Yale University Press, 1998; wyróżniona Samuel Eliot Morison Prize) oraz Imprudent King: A New Life of Philip II (Yale University Press, 2014). W 2012 r. został uhonorowany przez Królewską Holenderską Akademię Nauk i Sztuki przyznawaną co dwa lata nagrodą Heineken Foundation w dziedzinie historii dla badaczy z całego świata, specjalizujących się w różnych okresach i zagadnieniach; dwa lata później otrzymał za Globalny Kryzys medal od Akademii Brytyjskiej za „przełomowe osiągnięcie naukowe (...), które odmieniło pojmowanie danego tematu”.

Wydawnictwo Napoleon V w roku 2018 opublikowało jego pracę Armia Flandrii i Hiszpańska Droga 1567-1659. Przyczyny hiszpańskich zwycięstw i porażek w Niderlandach.

Książkę tę dedykuję z wyrazami podziwu wszystkim osobom zmagającym się ze stwardnieniem rozsianym

„Globalny Kryzys Bezlitośnie Skrócony”

Ziemia nie ustała w swym obrocie.

Ciało od kojącego światła oddalone,

Co w przygnębienie popadło.

Zaczęło się od słońca;

Każdy promyk jakby chłodniejszy.

Wkrótce cień na zbiory padł.

Trud szerzył się jak mór.

Runął prędko złotej ery mur.

Najpierw na władców przyszła pora.

To tam, gdzie złotych pól płód,

Ze żniwami niósł tylko głód,

Począł werbla rosnąć grzmot!

Bez oblicza był to król,

A historyk pieśń tylko snuł:

Pogoda! Doprawdy?

Też coś...

RICHARD PARKER, styczeń 2014 r.

Zainspirowany wieścią, że Gregory C. Johnson, oceanograf, przekształcił liczący 2000 stron piąty raport podsumowujący badania IPCC w 19-sylabowe haiku

PRZEDMOWA DO WYDANIA SKRÓCONEGO I POPRAWIONEGO

„To obszerna książka. Jeśliby ją wydrążyć, nadawałaby się na mauzoleum dla Ronniego Corbetta”, niewysokiego, uwielbianego szkockiego komika: takimi słowami Hugh MacDonald rozpoczął pierwszą, drukowaną recenzję Globalnego Kryzysu, która ukazała się w 2013 r. w Sunday Herald[1]. Kilku kolejnych recenzentów nie omieszkało skomentować objętości pracy; niektórzy upierali się, że mają do powiedzenia coś więcej. „Pozostajemy bez odpowiedzi”, żalił się socjolog Jack Goldstone

na pytanie dlaczego przewaga północno-zachodniej Europy w XVIII w. wynikająca z dochodów i wytwórczości nie osłabła na skutek znacznie szybszego przyrostu naturalnego, jak miało to miejsce w południowej i środkowej Europie? Idąc tym tropem, dlaczego Chiny, które także zyskały na handlu dalekosiężnym i wzroście wydajności produkcji rolniczej pod koniec XVII i na początku XVIII stulecia, nie wykorzystały tych trendów do dalszego budowania przewagi?

Są to niewątpliwie fascynujące i ważne pytania – jak przyznał jednak sam Goldstone, „odpowiedź na nie pochłonęłaby zapewne kilkaset kolejnych stron”. Budowniczowie literackich mauzoleów niechaj wspomną ocenę, jaką Samuel Johnson wystawił Rajowi Utraconemu Johna Miltona: „To jedna z tych książek, którymi czytelnik się zachwyca, po czym odkłada na półkę i więcej po nią nie sięga. Ciężko wyobrazić sobie, że mogłaby być jeszcze dłuższa”[2].

Potrzebę przygotowania skróconej wersji książki w sposób najbardziej stanowczy zasugerował mi mój syn Richard, który streścił ją w 5-zwrotkowym haiku (jeśli komuś się spieszy, służy teraz za motto). Mniej radykalne stanowisko zajął Paul Warde w swojej 14-stronicowej recenzji opublikowanej w Past and Present: „kto wie, czy nie byłoby lepiej, gdyby teza została zaprezentowana w formie prowokującego artykułu”. Swoją sugestię Warde poparł spostrzeżeniem, że „u schyłku siedemnastego stulecia żaden z bytów politycznych, który przewija się na kartach tej książki, nie znika ze sceny dziejów (nie licząc może Chin z okresu dynastii Ming, choć można to uznać za przetasowanie wśród relatywnie nielicznej warstwy rządzącej). Kryzys? Jaki kryzys? – można by zapytać uszczypliwie”[3]. Jednak ta uszczypliwość kłuje w oczy swą ignorancją. Przejście od rządów dynastii Ming do Qing dokonujące się w latach 1644-1683 w Chinach, najludniejszym państwie świata, pociągnęło za sobą wymordowanie ponad 100 000 członków tej pierwszej (ciężko mówić o „relatywnie niewielkiej warstwie rządzącej”), a także brutalną śmierć milionów mężczyzn i kobiet oraz popadnięcie w ruinę i zniewolenie kolejnych milionów. Żaden artykuł, nawet najbardziej prowokujący, nie odda sprawiedliwości ich doświadczeniu kryzysu siedemnastego stulecia, nie wspominając o losach innych państw, które albo zniknęły, albo doznały bolesnych przemian (ich wykaz zawarty został na stronach 639-646).

Obecna, skrócona wersja pomija szereg szczegółów z oryginalnego wydania: kilka podrozdziałów, w których dryfowałem zbyt daleko od głównego wątku, wszystkie przypisy końcowe za wyjątkiem tych odnoszących się do cytatów, wszystkie ryciny i połowę wykresów. Zyskuje jednak na włączeniu wyników istotnych badań dotyczących kryzysu siedemnastego wieku, które ujrzały światło dzienne od chwili, gdy ukończyłem oryginalny tekst w maju 2012 r., oraz wyeliminowaniu niektórych błędów, które dostrzegli moi uczeni koledzy, a zwłaszcza uczestnicy dwóch debat poświęconych niniejszej książce – jednej opublikowanej w 2013 r. w Historically Speaking, a drugiej w 2015 r. w Journal of World History[4].

PROLOG

CZY KTOŚ POWIEDZIAŁ:
„ZMIANA KLIMATU”?

Zmiany klimatyczne często wywoływały lub przyczyniały się do potężnych zniszczeń i wstrząsów na Ziemi. W epoce plejstocenu na całym świecie przynajmniej pięć razy miały miejsce recesje i awanse lodowców, czemu za każdym razem towarzyszyły poważne w skutkach wydarzenia klimatyczne; ostatnie, zakończone ok. 12 000 lat temu, doprowadziło do zagłady większości dużych ssaków, jak choćby mamutów. Ok. 4000 lat temu, na skutek susz, załamały się społeczeństwa Azji Południowej i Zachodniej; pomiędzy 750 i 900 r. n.e. susze po obu stronach Pacyfiku zadały potężny cios imperium dynastii Tang w Chinach oraz kulturze Majów w Ameryce Środkowej; w XIV w. równoczesny wpływ gwałtownych wahań klimatu i szalejących zaraz uszczuplił populację Europy o połowę i wyludnił rozległe tereny Azji, wzbudzając tym samym liczne niepokoje. Wtem, w siedemnastym stuleciu, nie tylko północna, ale i południowa półkula doświadczyły, jak ujął to Sam White, „niewątpliwie najdotkliwszej globalnej anomalii klimatycznej na przestrzeni ostatnich 8000 lat (aż do nadejścia współczesnego globalnego ocieplenia)”: ośmiu dekad niespotykanie mroźnej pogody[1].

Mimo iż klimat może sprowadzić na ludzi katastrofę i faktycznie to czyni, jeszcze do niedawna niewielu historyków w swoich analizach przeszłości zwracało uwagę na ten czynnik. Nawet Emmanuel Le Roy Ladurie w swojej pionierskiej pracy z 1967 r. Histoire du climat depuis l’an mil (Historia klimatu od roku 1000) stwierdził, że „w dłuższej perspektywie konsekwencje, jakie klimat rodzi dla ludzi są niewielkie, może nawet bez znaczenia”. Posiłkując się przykładem, badacz próbował zapewnić, że „zakrawałoby na absurd” łączenie „niekorzystnych warunków pogodowych w latach 40. XVII w.” z wybuchem Frondy we Francji w 1648 r. Kilka lat później Jan de Vries, ceniony historyk gospodarki, stwierdził, że „krótkookresowe kryzysy klimatyczne są tym dla dziejów gospodarki, czym napady na banki dla dziejów bankowości”[2].

Historycy nie są odosobnieni w swej negacji związku zmian klimatycznych ze sprawami ludzi. Richard Fortey, paleontolog, zauważył, że „zaszczepiono nam jako gatunkowi pewien rodzaj optymizmu, który przedkłada beztroskie życie w teraźniejszości, nad stawienie czoła możliwej zagładzie”, co prowadzi do tego, iż „ludzie nigdy nie są gotowi na katastrofy naturalne”[3]. Nie należy się zatem dziwić, że ekstremalne wydarzenia klimatyczne wciąż spadają na nas z zaskoczenia. W 2003 r. trwająca zaledwie dwa tygodnie letnia fala upałów doprowadziła w Europie do przedwczesnej śmierci 70 000 ludzi; dwa lata później, huragan Katrina zabił w Stanach Zjednoczonych niemalże 2000 osób i spowodował zniszczenia szacowane na ponad 81 miliardów dolarów na obszarze porównywalnym z Wielką Brytanią; z kolei w 2012 r., katastrofy naturalne dotknęły 123 miliony ludzi i wyrządziły szkody w wysokości 157 miliardów dolarów, z czego prawie połowa miała miejsce w Stanach Zjednoczonych na skutek powodzi, tornad, sztormów i huraganu Sandy. Mimo iż wiemy, że to klimat był odpowiedzialny za te i za wiele innych katastrof, a także, że w przyszłości ściągnie na nas kolejne, to nadal trwamy w przekonaniu, iż nadejdą one później (a przynajmniej, że nie uderzą w nas), i nie podejmujemy żadnych odpowiednich przygotowań.

Obecnie, większość prób przewidzenia konsekwencji zmian klimatycznych wychodzi od obserwacji najnowszych trendów, a następnie „przeniesienia” się w przyszłość. Dostępna jest jednak inna metodologia: możemy „przenieść” się w przeszłość i przestudiować genezę, wpływ i konsekwencje zamierzchłych katastrof, posługując się dwoma, odrębnymi kategoriami proxy klimatycznych: „archiwami natury” oraz „archiwami ludzkości”. Oba oferują bogactwo informacji.

Na „archiwa natury” składają się cztery grupy źródeł:

• Rdzenie lodowe i glacjologia: roczna akumulacja śniegu i lodu na czapach lodowych i lodowcach widoczna w próbkach pozyskiwanych poprzez wykonywanie głębokich odwiertów w pokrywie lodowej, zapewniających informacje o zmianach w aktywności wulkanów, opadach, temperaturze powietrza i składzie atmosfery.

• Palinologia: pyłki i zarodki zachowane w osadach jezior, bagien i estuariów, które pozwalają odtworzyć naturalną wegetację z okresu ich naniesienia.

• Dendrochronologia: słoje przyrostu rocznego na przekrojach poszczególnych rodzajów drzew odzwierciedlają lokalne warunki panujące wiosną i latem. W latach o warunkach sprzyjających wzrostowi przyrosty są szersze, podczas gdy w niesprzyjających węższe.

• Speleotemy: roczne osady powstałe poprzez spływanie wód gruntowych do podziemnych jaskiń, szczególnie w postaci stalaktytów, ukazują roczną pogodę na powierzchni.

Na „archiwa ludzkości” składa się pięć grup źródeł:

• Narracyjne, zawarte w źródłach pisanych (kronikach i dziejach, listach i pamiętnikach, zapiskach sądowych i administracyjnych, dziennikach okrętowych, gazetach i pamfletach), a także w przekazie ustnym.

• Statystyczne, pozyskane z dokumentów (roczne wahania w okresach rozpoczęcia żniw danych upraw lub w cenach żywności; „Po raz pierwszy od czterdziestu dwóch dni spadł deszcz”).

• Ikonograficzne przedstawienia zjawisk naturalnych (obrazy lub drzeworyty ukazujące ważniejsze wydarzenia pogodowe, lub elementy krajobrazu, jak np. położenie języka lodowcowego).

• Epigraficzne lub archeologiczne (inskrypcje pozwalające ustalić poziomy powodzi czy wykopaliska ukazujące siedliska ludzkie opuszczone na skutek zmian klimatycznych).

• Dane z pomiarów meteorologicznych: stałe obserwacje pogody (przede wszystkim opadów, kierunku wiatru i temperatury), które w niektórych częściach Europy prowadzono już od 1650 r. 

Niezdolność większości historyków do skorzystania z powyższych źródeł w odniesieniu do siedemnastego stulecia jest szczególnie niefortunna, gdyż globalnemu ochłodzeniu towarzyszyła niespotykana dotąd seria rewolucji i kryzysów państwowych na całym świecie. Co więcej, wojnę przyjęto jako normę w rozwiązywaniu tak wewnętrznych, jak i międzynarodowych dysput: Europa w ciągu całego XVII w. zaznała zaledwie trzech lat pokoju; Chińczycy i imperium Wielkich Mogołów prowadzili wojny niemalże nieustannie.

Hugh Trevor-Roper w swoim głośnym eseju opublikowanym pierwotnie w 1959 r., spopularyzował termin „Powszechny Kryzys” na określenie wstrząsów, które otwierały wrota nowożytnego świata:

Wiek siedemnasty nie wchłonął swoich rewolucji. Brak w nim ciągłości. W połowie rozrywa go pęknięcie, niemożliwe do ponownego scalenia, a u wyjścia, do którego wiedzie szlak rewolucji, ludzie z trudem rozpoznają początek. Umysłowo, politycznie, moralnie wkraczamy w nową erę, w nowy klimat. Wyobraźmy sobie, że serię ulew zakończyła potężna burza, która oczyściła powietrze i zmieniła, na stałe, temperaturę Europy. Od schyłku piętnastego wieku aż do połowy siedemnastego utrzymuje się jeden klimat, klimat renesansu; wtem, w połowie siedemnastego stulecia nadchodzą lata zmian, lata rewolucji; zaś potem, przez następne półtora wieku, mamy do czynienia z kolejnym, zgoła odmiennym, klimatem oświecenia[4].

O klimacie w jego dosłownym znaczeniu Trevor-Roper nie wspomniał choćby słowem, mimo iż wstrząsy, jakie odmalowuje, miały miejsce w okresie przedłużającego się globalnego ochłodzenia i ekstremalnych zdarzeń klimatycznych. Pomiary temperatur, które wykonywano od pięciu do ośmiu razy dziennie pomiędzy 1654 a 1667 rokiem w sieci placówek obserwacyjnych, rozsianych w różnych krajach Europy Południowej, wykazują, że zimy były mroźniejsze o średnio 1°C niż te z końca XX w. Analiza serii słojów drzew ze Szkocji ukazuje, że trzy najzimniejsze dekady (chłodniejsze o ponad 1°C) i trzy najzimniejsze lata (chłodniejsze o ponad 2°C) zarejestrowane na przestrzeni ostatnich ośmiu wieków miały miejsce pomiędzy 1630 a 1700 rokiem. Temperatury zaobserwowane przez proboszcza z Essex, wskazują, że klimat w latach 60. XVII w. był chłodniejszy o 2°C od tego w drugiej połowie XX w., a w latach 50. i 70. XVII w. o 1,5°C. W Republice Zjednoczonych Prowincji liczba przyznawanych patentów na sprzęt ogrzewający (paleniska, piece, kominki itd.) osiągnęła szczyt w latach 1660-1679[5].

1. Globalny kryzys. Mimo iż to Europa i Azja Wschodnia najpełniej doświadczyły powszechnego kryzysu, to imperium Mogołów oraz imperium osmańskie, a także europejskie kolonie w Ameryce, także ogarnęły okresy groźnych politycznych wstrząsów w połowie XVII w.

Najważniejsze powstania i rewolucje, lata 1635-1666

EUROPA

AMERYKA PÓŁNOCNA I POŁUDNIOWA

1636

1. Powstanie croquants (Perigord)

1637

28. Wojna z Pekotami

2. Powstanie w Dolnej Austrii

1641

29. Powstanie w Meksyku (do 1642)

1637

3. Powstanie kozackie (do 1638)

30. Portugalska Brazylia powstaje przeciwko Hiszpanii

4. Rewolucja szkocka (do 1651)

1642

31. Angielskie kolonie w Ameryce angażują się w wojnę domową

5. Powstanie w Évorze w Portugalii (do 1638)

1645

32. Portugalscy koloniści w Brazylii buntują się przeciwko Holendrom (do 1654)

1639

6. Bunt „bosonogich” (nu-pieds, Normandia)

1660

33. „Restauracja Stuartów” w koloniach angielskich

1640

7. Bunt Katalończyków (do 1659)

1666

34. Powstanie w Laicacota (Peru)

8. Powstanie w Portugalii (do 1668)

1641

9. Powstanie w Irlandii (do 1653)

AZJA I AFRYKA

10. Andaluzja: spisek księcia Medina Sidonia

1635

35. Powstania ludowe od północno-zachodnich Chin aż po dolinę rzeki Jangcy (do 1645)

1642

11. Angielskie „wielkie powstanie” (do 1660)

1637

36. Powstanie na półwyspie Shimabara (do 1638)

1647

12. Bunt w Neapolu (do 1648)

1639

37. Bunt Chińczyków (Sanglejów) w Manili

13. Bunt na Sycylii (do 1648)

1641

38. Antyhiszpański bunt Portugalczyków w Mombasie, Mozambiku, Goa i na Cejlonie

1648

14. Francja: Fronda (do 1653)

15. Rosja: bunty w Moskwie i innych miastach (do 1649)

1643

39. Li Zicheng ogłasza Erę Shun w Xi’an

16. Powstanie Chmielnickiego (do 1668)

1644

40. Li Zicheng zdobywa Pekin i kładzie kres rządom dynastii Ming

17. Stambuł: zabójstwo sułtana

41. Władcy z dynastii Qing zdobywają Pekin i Równinę Centralną

1649

18. Królobójstwo w Londynie

1645

42. Władcy z dynastii Qing najeżdżają południowe Chiny; opór „południowych Mingów” (do 1662 na południu Chin; do 1683 na Tajwanie)

1650

19. Zmiana rządów w Holandii (do 1672)

1651

20. Bordeaux: bunt Ormée (do 1653)

1651

43. Spisek Yui w Edo

21. Zamieszki w Stambule

1652

44. Powstanie w Kolombo przeciwko Portugalii

1652

22. Bunt „Zielonego Sztandaru” w Andaluzji

1653

45. Goa buntuje się przeciwko Portugalii

1653

23. Rewolucja szwajcarska

1657

46. Anatolia: bunt Abazy Hasana Paszy (do 1659)

1656

24. Rozruchy w Stambule

1658

47. Wojna domowa w imperium Wielkich Mogołów (do 1662)

1660

25. „Duńska rewolucja”

1665

48. Przewrót w Królestwie Konga

26. „Restauracja Stuartów” w Anglii, Szkocji i Irlandii

49. W Izmirze Szabetaj Cewi zostaje ogłoszony Mesjaszem

1662

27. Powstanie w Moskwie

Wytłuszczonym drukiem zaznaczono wydarzenia, które wywołały przemiany polityczne.

Inne zapisy sugerują, że rok 1641 był świadkiem trzeciego najzimniejszego lata na przestrzeni ostatnich sześciu stuleci na północnej półkuli; drugiej najostrzejszej zimy w całym stuleciu, której doświadczono w Nowej Anglii; a także najniższej temperatury w zimie odnotowanej w Skandynawii. Lato 1642 roku było dwudziestym ósmym, a 1643 roku dziesiątym najzimniejszym, jakie zaobserwowano na północnej półkuli w ciągu minionych sześciu stuleci. Susza w Chinach w latach 1627-1643 była „prawdopodobnie najdłuższą, jaka nawiedziła wschodnie Chiny od roku 500”, podczas gdy zima w latach 1649-1650 według pomiarów miała być najmroźniejszą w północnej i wschodniej części kraju. Nienormalne warunki klimatyczne i na północnej, i na południowej półkuli utrzymywały się do początków osiemnastego stulecia – stanowi to najdłuższy, jak i najdotkliwszy epizod globalnego ochłodzenia, jaki zarejestrowano w całym holocenie, a także jedyny nam znany, którego efekty odczuł cały świat. Klimatolodzy ochrzcili ten okres mianem „małej epoki lodowcowej”[6].

Celem niniejszej publikacji jest połączenie małej epoki lodowcowej, dostrzeżonej przez klimatologów, z kryzysem XVII wieku analizowanym przez historyków – przy wystrzeganiu się argumentacji, że globalne ochłodzenie w jakiś sposób musiało wywołać recesję i rewolucje na całym świecie tylko dlatego, iż zmiany klimatyczne są jedynym, wiarygodnym denominatorem. Le Roy Ladurie miał absolutną rację, upierając się w 1967 r., że „badacze XVII-wiecznego klimatu” muszą „być w stanie włączyć do swych studiów metodę ilościową, w swym rygorze, a także precyzji i różnorodności, zbliżoną do tych stosowanych przez współczesnych meteorologów badających XX-wieczny klimat”, jak też wyrażając głęboki żal, że cel ten niegdyś był nieosiągalny[7]. Na szczęście, pisemne relacje o warunkach klimatycznych w Azji, Afryce, Europie i obu Amerykach spisane w XVII w., wraz z milionami pomiarów przyrostów słojów, lodowców, czap lodowych, depozytów pyłków i formacji stalaktytów, pozwalają dzisiejszym historykom na zestawienie wahań klimatycznych ze zmianami politycznymi, ekonomicznymi i społecznymi z niespotykaną dotąd precyzją.

Dane te, mimo iż obfite i zadziwiające, nie mogą nas jednak przemienić w klimatycznych deterministów. Już w 1627 r. Joseph Mede, polihistor, szczególnie oddany studiowaniu astronomii i eschatologii, wykładający na Christ’s College w Cambridge, dostrzegł poważną metodologiczną pułapkę: wzrost obserwowanych anomalii klimatycznych może po prostu wynikać ze wzrostu liczby obserwatorów. Gdy jednocześnie doszły go wieści o trzęsieniu ziemi w pobliżu Glastonbury i o „niezwykłym przypadku z Bostonu [Lincolnshire], gdzie z niebios spadł ogień”, zauważył roztropnie: „Albo więcej nas spotyka zdarzeń niejasnych, albo oko bystrzejsze jest na nie, lub też to i to”. Dalsze badania potwierdziły przypuszczenia Mede’a. Współczesna astronomia wykazała, że w XVII w. niezwykle często dostrzegano „ogień spadający z niebios” w postaci komet, lecz również i ludzie „więcej o nich mówili” – co wynikało nie tylko z rozpowszechniania się teleskopów i zagęszczania obserwacji, lecz także z głębokich przemian, jakie zaszły w obiegu informacji, co nadawało każdemu zdarzeniu publiczny rozgłos[8].

Kolejna przeszkoda stojąca historykowi na drodze do precyzyjnej oceny danych związanych z klimatem, to rola przypadków. Dobrze zaopatrzony spichlerz albo obecność portu mogą zmniejszyć lokalne konsekwencje chłodniejszej pogody czy wzmożonych opadów, podczas gdy wojna, pomimo obfitych zbiorów, może wywołać lokalną klęskę głodu, niszcząc zapasy żywności lub przerywając ich dostawy. Przytaczając słowa Andrew Appleby’ego, często „kluczową zmienną niekoniecznie była pogoda, lecz zdolność przystosowania się do niej”[9]. Niniejsza książka tym samym nie skupia się wyłącznie na wpływie zmian klimatycznych i ekstremalnych warunków pogodowych na życie społeczności w XVII stuleciu, lecz przygląda się także strategiom adaptacyjnym, które przekształciły się na skutek największej katastrofy, jaką wywołał klimat na przestrzeni ostatnich ośmiu tysiącleci.

WSTĘP

MAŁA EPOKA LODOWCOWA I POWSZECHNY KRYZYS

W 1638 r., skryty za bezpiecznymi murami Oxford College, Robert Burton wyjawił czytelnikom swojej bijącej rekordy sprzedaży książki The anatomy of melancholy (Anatomia melancholii), że „każdego dnia” otrzymywał informacje o wojnach, epidemiach, pożarach, powodziach, kradzieżach, morderstwach, masakrach, meteorytach, rozbłyskach, dziwach, marach; o zdobyciu miasteczek, o oblężeniach miast we Francji, w Niemczech, Turcji, Persji, Polsce itd., o wojsk codziennych popisach, musztrowaniu i przygotowaniach w czasach tak burzliwych stosowanych; bitwach stoczonych, o wielu zabitych, królobójcach, wrakach okrętów i starciach na morzu, zawiązanych pokojach, ligach, przebiegłych fortelach i larum dopiero co podniesionym.

Sześć lat później grupa londyńskich kupców użalała się, że „niemalże cały handel i obrót w królestwie załamał się na skutek nieszczęśliwych podziałów, co mieszkańców skłóciły” – mając oczywiście na myśli angielską wojnę domową – „i choć nędza w handlu i niedostatek pieniądza zawitały do nas, to w nie lepszej kondycji jest cała Europa, zanurzona w odmętach konfliktów z sąsiadami bądź walk bratobójczych”. W 1643 r. kaznodzieja Jeremiah Whitaker ostrzegał, że „oto nadeszły dni wstrząsów, które odczuwa się wszędzie: w Palatynacie, Czechach, Niemczech, Katalonii, Portugalii, Irlandii, Anglii”. Whitaker zauważył, że niegdyś Bóg „na każdego z osobna niespokojne czasy zsyłał”, lecz tym razem Jego zamiarem było „poruszyć wszystkimi nacjami naraz, jednocześnie i bez wyjątków”. Tyle równoczesnych „poruszeń”, podsumowywał, musi zwiastować Dzień Sądu Ostatecznego[1].

W tym samym roku podobne obserwacje pojawiają się na kartach traktatu El Nicandro (Zwycięzca):

Zdarza się, że Opatrzność skazuje świat na powszechne i wszechobecne nieszczęścia, których powody skryte są przed naszym wzrokiem. Zdaje się, że to właśnie jedna z takich epok, w których losy każdej z nacji wywracają się do góry nogami, prowadząc największe umysły epoki ku podejrzeniom, że oto zbliża się kres dziejów. Widzieliśmy jak Północ ogarnęły pożoga i rozruchy, jak jej rzeki spłynęły krwią, a prowincje niegdyś ludne teraz spowija cisza; ogień wojny domowej ogarnął Anglię, Irlandię i Szkocję.

„Jakiż rejon cierpień nie doświadcza”, pytał retorycznie Nicandro: „jeśli nie przez wojnę, to nękany trzęsieniami ziemi, zarazami i głodem?”[2].

Przebywający w Niemczech szwedzki dyplomata w 1648 r. wyraził swoje zaniepokojenie narastaniem serii „wystąpień ludzi przeciw swoim władcom na całym świecie, jak choćby we Francji, w Anglii, Niemczech, Polsce, Moskwie i Turcji”. Był niewątpliwie dobrze poinformowany: we Francji dopiero co wybuchła wojna domowa, a w Anglii jej płomień nie ustawał; wojna trzydziestoletnia (1618-1648) wyludniła i zdewastowała część Niemiec; Kozacy na Ukrainie dopiero co powstali przeciw swoim polskim panom i wymordowali tysiące Żydów; rewolty wstrząsały Moskwą i pozostałymi rosyjskimi miastami; powstanie, które wybuchło w Stambule doprowadziło z kolei do zamordowania sułtana. Rok później osiadły w Paryżu wygnany Szkot stwierdzi, że wraz ze swoimi współtowarzyszami żyje w „epoce żelaza”, która utkwi w pamięci za sprawą „głośnych i niespotykanych powstań, które miały w niej miejsce”. Zamieszkały w Brukseli historyk, Jean-Nicolas de Parival, obwieścił w 1653 r. swoim czytelnikom, że „oto żyjemy w «Wieku Żelaza»”, gdyż tak wiele nieszczęść „spadło na nas jednocześnie, podczas gdy w poprzednich stuleciach zjawiały się pojedynczo”. Bunty i wojny, ciągnął swój wywód, „przypominają obecnie hydrę: im więcej łbów jej odetniesz, tym więcej nowych wyrośnie”. Parival zauważył także, że „żywioły, sługi gniewnego Boga, łączą swe siły, by wytrzebić resztę ludzkości. Góry plują ogniem, ziemią targają wstrząsy, mór psuje powietrze”, a „nieustanny deszcz wyrywa rzeki z ich koryt”[3].

Także i Chiny doznawały cierpień w XVII w. Równoczesne susze i katastrofalne zbiory, brzemię wzrastających podatków i porzucenie reform państwa wyzwoliły falę bandytyzmu i wznieciły chaos, który szalał aż do 1644 r. kiedy to jeden z przywódców bandytów, Li Zicheng, ogłosił się władcą Chin i wydarł Pekin z rąk pozbawionych nadziei obrońców cesarza z dynastii Ming (który popełnił samobójstwo). Natychmiast wykorzystali to północni sąsiedzi cesarstwa, Mandżurowie, znani jako Qingowie, którzy pokonali Li, wkroczyli do Pekinu i ustanowili panowanie swojej dynastii, bezlitośnie rozszerzając swą władzę w całym państwie przez kolejnych trzydzieści lat. Przejście od dynastii Ming do Qing pochłonęło kilka milionów istnień; kolejne miliony ludzi utraciły zaś swój dorobek, a także wolność.

Mało który rejon świata uniknął konsekwencji globalnego ochłodzenia. Ameryka Północna i Afryka Zachodnia w połowie siedemnastego stulecia doświadczyły głodu i wojen. W Japonii fatalne zbiory doprowadziły w latach 1637-1638 na wyspie Kiusiu do największej rebelii chłopskiej jaką widziała nowożytna historia tego kraju. Rewolucje wybuchały we Francji, na Sycylii, w Neapolu, Rosji, na Ukrainie, a także w imperium osmańskim w latach 1647-1648, zbiegając się z okresem ekstremalnych warunków pogodowych na północnej półkuli. W Indiach krwawa wojna sukcesyjna w imperium Wielkich Mogołów trwająca od 1658 do 1662 r. tylko spotęgowała skutki potężnej suszy. W każdym przypadku połączone czynniki naturalne i ludzkie doprowadziły do rozległych katastrof demograficznych, społecznych, gospodarczych i politycznych, które miały nękać kolejne dwa pokolenia.

Ci, którym przyszło żyć w połowie XVII w., byli przekonani, że doświadczają niespotykanych wcześniej trudów, co wielu skłoniło do spisania swych losów jako przestrogi dla innych. „Tym, co dopiero przyjdą na świat, ciężko będzie uwierzyć, że cierpieliśmy takie trudy, bóle i nieszczęścia”, pisał Francesco Voersio, włoski zakonnik w swoim Dzienniku zarazy; Nehemiasz Wallington, londyński rzemieślnik, przygotował kilka tomów Uwag i przemyśleń o historii, aby „przyszłe pokolenia ujrzały w jak nieszczęsnych i tragicznych czasach przyszło nam żyć”; z kolei niemiecki luterański pastor Johann Daniel Minck zaczął prowadzić dziennik, gdyż niepokoił się, że „bez takich zapisków nasi potomkowie nigdy nie uwierzą jakie cierpienia na nas spadły”[4].

W 1649 r. walijski historyk James Howell sądził, że:

Bóg Wszechmogący toczy ostatnimi czasy spór z ludzkością i opiekę nad padołem ziemskim przekazał złemu duchowi; w ciągu dwunastu lat wybuchły bowiem tak niespotykane rewolucje i doszło do tak niewypowiedzianych okropieństw, że (przyznam to odważnie) od czasów Adama nie widziano takiego nagromadzenia nieszczęść, w tak krótkim czasie (...) nastąpiły takie bezeceństwa, że świat najwyraźniej wypadł ze swoich ram; wszystkie te niezwykłe zdarzenia (co jeszcze większe budzi zdziwienie) nadeszły na przestrzeni niecałych dwunastu lat[5].

Dwa lata później angielski filozof Thomas Hobbes w swoim dziele Lewiatan zaprezentował najprawdopodobniej najczęściej przytaczany opis konsekwencji, jakie rodzi niszcząca synergia pomiędzy katastrofami pochodzenia ludzkiego i naturalnego, które zagrażały zarówno jemu, jak i jego współziomkom:

W takim stanie nie ma miejsca na pracowitość, albowiem niepewny jest owoc pracy; i co za tym idzie, nie ma miejsca na uprawę ziemi ani na żeglowanie, nie ma bowiem żadnego pożytku z dóbr, które mogą być przywiezione morzem; nie ma budownictwa dla wygody; nie ma narzędzi do poruszania i przesuwania rzeczy, co wymaga wiele siły; nie ma wiedzy o powierzchni ziemi ani obliczania czasu, ani sztuki, ani umiejętności, ani sztuki słowa, ani społeczności. A co najgorsze, jest bezustanny strach i niebezpieczeństwo gwałtownej śmierci. I życie człowieka jest samotne, biedne, bez słońca, zwierzęce i krótkie[6].

Gdzie szukać początków tej fatalnej synergii? W 1652 r. włoski historyk Majolino Bisaccione prześledził sekwencję „ludowych buntów, którem za życia poznał”, cofając się do powstania w Czechach w 1618 r., które pozyskało wsparcie części niemieckich protestantów pod wodzą Fryderyka V, elektora Palatynatu Reńskiego, co doprowadziło do wybuchu wojny domowej w Europie Środkowej. Kilka lat później z poglądem tym zgodził się angielski antykwariusz John Rushworth. Szukając wyjaśnienia przyczyny, która „popchnęła nas ku waśniom między sobą” podczas angielskiej wojny domowej, także i on rozpoczął narrację od 1618 r., gdyż w toku badań przekonał się, że konflikt miał swój początek w „przyczynach i poróżnieniach, które zrodziły wojnę w Palatynacie, gdzie sytuacja uciskanych protestantów w Niemczech niezwykle przypominała Anglię”. Autor skonstatował tym samym, że „moment ten wyznacza nec plus ultra mojej retrospekcji”[7].

Zarówno archiwa ludzkie, jak i natury bronią tak przedstawionej chronologii. Mimo iż Europa już wcześniej doświadczyła wielu kryzysów gospodarczych, społecznych i politycznych, były to przypadki odizolowane i raczej krótkotrwałe. Z kolei powstanie w Czechach wznieciło konflikt, który miał rozpalić Europę na trzy dekady i zaangażować jej najważniejsze państwa: Danię, Republikę Zjednoczonych Prowincji, Francję, Polskę, Rosję, Szwecję, Konfederację Szwajcarską, a także monarchie Stuartów i Habsburgów hiszpańskich. Rok 1618 wyznacza także cezurę dla początku wieloletnich kryzysów w dwóch innych rejonach świata. Na skutek przewrotu pałacowego zorganizowanego przez jedną z frakcji, od władzy odsunięto sułtana (po raz pierwszy w historii dynastii), dając tym samym początek serii nieszczęść, które tworzący pokolenie później uczony biurokrata Kâtip Çelebi ochrzci mianem Hail-i Osmaniye: „Osmańską Tragedią”. W międzyczasie w Azji Wschodniej przywódca związku plemion mandżurskich, Nurhaczy, wypowiedział wojnę chińskiemu cesarzowi i najechał Liaodong, gęsto zaludniony przez Chińczyków rejon na północ od Wielkiego Muru. Część obserwatorów z miejsca zrozumiała wagę tego posunięcia. Wiele lat później możny uczony Wu Yingji wspominał, że „przyjaciel ostrzegał mnie, gdy ósmego miesiąca roku 1618 w Liaodong rozpoczęły się kłopoty, iż państwo czeka kilka dekad ciężkich wojen; uznałem te słowa za niedorzeczne, gdyż nie widać było w kraju oznak osłabienia”. To jednak jego przyjaciel miał rację: najazd Mandżurów pociągnął za sobą niemalże siedemdziesiąt lat wojen[8]. Archiwa natury wskazują na występowanie poważnych susz w wielu rejonach Afryki Subsaharyjskiej od 1614 do 1619 r.; wielkich opadów śniegu w położonej w strefie podzwrotnikowej prowincji Fujian w 1618 r.; niezwykle srogiej zimy na przełomie 1620 i 1621 r. w Europie; a także susz w Dolinie Meksyku i Wirginii w latach 1616-1621. Co więcej, rok 1618 wyznacza początek długiej anomalii w aktywności słonecznej, czemu towarzyszyło stopniowe zanikanie plam słonecznych, zórz polarnych i korony. Biorąc pod uwagę wszystkie powyższe czynniki, idę w ślad za Bisaccionem, Rushworthem, Kâtip Çelebim i przyjacielem Wu Yingji: rok 1618 to „nec plus ultra mojej retrospekcji”, punkt, w którym bierze swój początek niszczycielska synergia pomiędzy katastrofami naturalnymi a tymi będącymi dziełem człowieka.

Kiedy nastąpił jej kres? Dowody nie są już tak jednoznaczne. W 1668 r. Hobbes rozpoczął pracę nad Behemotem, swoją relacją na temat angielskich wojen domowych, w którym zauważył, że:

Jeśli bieg dziejów, niczym krajobraz, byłby pełen wzgórz i dolin, jestem głęboko przekonany, że swój szczyt osiągnąłby między rokiem 1640 a 1660. Kto wtedy spojrzałby na świat, niczym z Góry Kuszenia, i ujrzał czyny ludzi, szczególnie w Anglii, jego oczom ukazałoby się całe spektrum niesprawiedliwości i krzywd, jakie tylko świat w sobie skrywa[9].

Mimo to dwadzieścia lat później doszło do kolejnej rewolucji: Wilhelm Orański, na czele jednej z największych armii w dziejach jaka najechała Anglię, wylądował u wybrzeży Brytanii, a następnie najechał Irlandię, wprowadzając w obu nowe rządy. W Europie kontynentalnej ostatnie spory, jakie wywołało powstanie czeskie zostały zażegnane w latach 1659-1661, jednak najazd Francji na Palatynat w 1688 r. rozpalił kolejną dekadę konfliktu. W imperium osmańskim wielki wezyr Mehmed Köprülü w latach 50. XVII w. położył kres nieustającym buntom i imperium ponownie weszło w fazę ekspansji; pobicie tureckiej armii pod Wiedniem w 1683 r. zatrzymało jednak ten pochód i wzbudziło falę protestów oraz odsunęło od władzy kolejnego sułtana. W innych rejonach świata wygasł jednak szereg konfliktów. W 1683 r. oddziały mandżurskie rozbiły ostatecznie resztki sił przeciwnika, zezwalając rządowym inspektorom na ogłoszenie radosnej nowiny, że cesarz z dynastii Qing „zdusił opór buntowników i nawet na morzach zapanował spokój. Ludzie powrócili na swe ojczyste ziemie. Ich domostwa są bezpieczne, a majątki niezagrożone. Dobroć Waszej Cesarskiej Mości zdobyła sobie ich szacunek, którym darzyć Was będą Panie przez następne pokolenia”, kładąc tym samym kres kryzysowi, który ogarnął XVII-wieczne Chiny[10]. Trzy lata później, podpisany pomiędzy Rosją a Rzeczpospolitą Obojga Narodów pokój wieczysty zapewnił wieloletnią przewagę temu pierwszemu państwu.

Nie był to jednak kres małej epoki lodowcowej. Na północnej półkuli pomiędzy rokiem 1666 a 1679 dziewięć spośród czternastu lat było albo chłodnych, albo wyjątkowo chłodnych, a w 1675 rośliny wzeszły później niż w jakimkolwiek roku od 1484 do 1879. Klimatolodzy uznają, że lata 90. XVII w., kiedy przeciętna temperatura była o 1,5°C niższa niż obecnie, wyznaczają punkt kulminacyjny małej epoki lodowcowej – tym razem jednak globalne ochłodzenie nie wywołało fali rewolucji. Niszczycielska synergia zniknęła. Niniejsza książka próbuje odpowiedzieć na pytanie, dlaczego.

Uprawianie historii globalnej to ścieżka najeżona pułapkami. W 2011 r. Alain Hugon w przedmowie do swego zachwycającego dzieła poświęconego rewolucji w Neapolu w latach 1647-1648, z żalem zauważa, że chociaż „ludzie epoki jasno stwierdzali, iż kolejnych rewolucji siedemnastego stulecia nie rozdzielały żadne bariery”, to ich nagromadzenie sprawia, że „my, badacze z XX i XXI w., nie podejmujemy nad nimi całościowych studiów, mimo iż zdajemy sobie sprawę z tej synchronii, współzależności i interakcji, jakie między nimi wynikły”. Za każdym razem gdy Hugon podejmował próbę „zastosowania historycznego porównania odpowiedniego dla połowy XVII w.”, zauważał, że „konieczność osadzenia każdego wydarzenia historycznego w kontekście i związane z tym problemy uniemożliwiały takie kroki”[11].

Na pierwszy rzut oka jest to pogląd wielce przekonywujący: wiemy znacznie więcej na temat przewrotów, często o wiele bardziej złożonych, niż poprzednie pokolenia badaczy mogły nawet przypuszczać. Sam Hugon wyciągnął na światło dzienne źródła potwierdzające ponad sto powstań w Królestwie Neapolu w latach 1647-1648, zaś inni badacze dowiedli, że w 1637 r. niemalże połowa portugalskich miast podniosła bunt; ponad dwadzieścia andaluzyjskich miast i miasteczek włączyło się do buntu Zielonego Sztandaru w latach 1648-1652; z kolei w Chinach ponad milion ludzi dołączył do armii bandytów, doprowadzając z czasem do obalenia rządów dynastii Ming. Co więcej, zamiar wyjaśnienia synchronii, współzależności i powiązań pomiędzy poszczególnymi rozruchami komplikuje przypadkowość. Mimo iż znaczna część półkuli północnej odczuła skutki małej epoki lodowcowej i powszechnego kryzysu w połowie XVII w., to oddziaływały one w odmienny sposób, odmienne były też ich powody i skutki – część czynników strukturalnych (jak zmiany klimatyczne) leżała bowiem daleko poza ludzką kontrolą, podczas gdy inne (jak wojny i rewolucje) wciągnęły w swą machinę takie zastępy ludzi, że wymykały się jakiejkolwiek próbie kontroli przez jednostkę. Pomniejsze zdarzenia najwyraźniej regularnie rodziły konsekwencje, które były zarówno nieoczekiwane, jak i nieproporcjonalne. Jak zauważył dr Samuel Johnson w 1771 r.:

Niemalże wszyscy historycy błędnie zakładają, że tak jak w naturze, również w świecie polityki każde działanie rodzi proporcjonalne mu skutki. W nieożywionym działaniu materii na materię nadany ruch będzie równy popychającej sile; w życiu, prywatnym bądź publicznym, nie działają jednak takie prawa. Kaprysy sił działających bez przymusu za nic mają sobie kalkulację. Nie zawsze zatem za potężnym wydarzeniem stoi ważny powód[12].

Historycy muszą dostrzec wyraźny moment w każdym historycznym procesie, kiedy „nadany ruch” przestaje być „równy popychającej sile”. W celu opisania takich momentów John Lewis Gaddis przejął z fizyki termin „przemiany fazowej”: punktu, w którym „woda zaczyna parować lub zamarzać, stosy piasku zaczynają się osuwać, lub skały rozrywać tworząc uskoki”. Malcolm Gladwell spopularyzował termin „punkt przełomowy” w swojej bestsellerowej książce pod tym samym tytułem – jest to znacznie bardziej odpowiedni koncept, gdyż sugeruje, że tego typu zmiany, mimo iż nagłe i dramatyczne, pewnego dnia mogą zostać odwrócone. Bądź co bądź, lód z łatwością może przemienić się z powrotem w wodę. Podtytuł książki Gladwella – O małych przyczynach wielkich zmian jest również odpowiedni, gdyż cięższe warunki naturalne w XVII w. zwiększały rolę losowości i przypadku w działaniach ludzi. Kiedy historycznie znaczące zdarzenia zależą od działań relatywnie niewielkiej grupki ludzi funkcjonujących w trudnych warunkach, małe rzeczy z łatwością mogą być „przyczyną wielkich zmian”[13].

Niniejsza książka spogląda na Globalny Kryzys siedemnastego stulecia poprzez trzy odmienne soczewki. Część I przedstawia dane pochodzące zarówno z archiwów ludzkości, jak i natury, które ukazują mechanizmy oddziaływania kryzysu na ludzi. Rozdział I ocenia w jaki sposób globalne ochłodzenie wpływało na gromadzenie żywności, przede wszystkim podstawowych pokarmów jak pszenicy, kukurydzy i ryżu. Rozdział II analizuje działania wczesnonowożytnych państw, które pogłębiały gospodarcze problemy oraz forsowały niepopularne metody powodujące destabilizację społeczności, już i tak rozchwianych wskutek zmian, a także bada (znacznie rzadsze) reformy, które złagodziły konsekwencje globalnego ochłodzenia.

Kryzys dał o sobie znać najmocniej przede wszystkim w czterech strefach: monarchiach złożonych, rejonach peryferyjnych, miastach i makroregionach (gęsto zaludnionych obszarach skoncentrowanych na produkcji dóbr przeznaczonych w większości na eksport, a nie lokalną konsumpcję). Monarchie złożone, powstające zwykle w drodze unii dynastycznych, były szczególnie narażone, gdyż wpływy władców najczęściej malały na obszarach peryferyjnych, zaś często to właśnie tam wywierano największą polityczną i ekonomiczną presję podczas działań wojennych, co najszybciej popychało te ziemie ku buntowi (Rozdział II). Rejony położone na obrzeżach w nieproporcjonalnym stopniu były uzależnione od wysokości upraw podatnych na zmiany klimatyczne. Miasta i makroregiony stale odczuwały ciężar podatków i obecności wojsk, gdyż gęsto zaludnione obszary były kuszącym celem i dla rządzących, i wojskowych; szczególnie dotkliwe okazywały się także polityczne i militarne niepokoje zarówno wewnątrz społeczności, jak i w ośrodkach kluczowych dla ich importu i eksportu (Rozdział III). Rozdział IV analizuje demograficzne reakcje w poszkodowanych regionach wraz z narastaniem dysproporcji pomiędzy popytem a podażą na niezbędne dobra.

W Części II, podążając ze wschodu na zachód, zostanie zaprezentowana panorama krajów Eurazji, które doświadczyły zarówno skutków małej epoki lodowcowej, jak i powszechnego kryzysu: Chiny; Rosja i Rzeczpospolita; imperium osmańskie; Niemcy i państwa skandynawskie; Republika Zjednoczonych Prowincji; państwa Półwyspu Iberyjskiego; Francja; Wielka Brytania i Irlandia (Rozdziały V-XII). Każdy z rozdziałów śledzi zachodzące zależności między siłami ludzkimi i natury aż do punktu przełomowego, który położył kres dotychczasowej równowadze społecznej, gospodarczej i politycznej; uwaga skupi się następnie na zrodzonym kryzysie; w końcu zaś analizie poddane zostaną narodziny nowego stanu równowagi.

Wybór ścieżki narracji wiodącej ze wschodu na zachód, od Chin aż po Irlandię, jest dziełem przypadku: nie odzwierciedla ani chronologicznych różnic („dni zamętu” nastały w większości przypadków ok. 1618 r., a zakończyły się w latach 80. XVII w.), ani intensywności kryzysu (aczkolwiek pod względem strat materialnych i ludzkich Chiny i Irlandia doznały najprawdopodobniej największych szkód). Z drugiej strony, decyzja o poświęceniu większej ilości miejsca zdarzeniom, jakie miały miejsce w Brytanii i Irlandii niż w innych państwach naznaczonych poważnymi nieszczęściami jest już celowa: wstrząsy na wyspach trwały dłużej i wywołały znacznie poważniejsze zmiany niż w innych rejonach, za wyjątkiem Chin, a obfitość zachowanych źródeł z epoki pozwala na znacznie głębsze aniżeli w przypadku innych społeczności zrozumienie przyczyn, przebiegu i konsekwencji kryzysu.

Część III przygląda się dwóm kategoriom odstępstw od tego wzorca: obszarom, na których przynajmniej niektóre społeczności uniknęły dramatu siedemnastego stulecia (pewne europejskie kolonie w Ameryce; hiszpańskie posiadłości we Włoszech; Azja Południowa i Południowo-Wschodnia; Japonia); a także rejonom, na które wpływ małej epoki lodowcowej pozostaje niejasny (Wielkie Równiny Ameryki Północnej; Afryka Subsaharyjska; Australia). Do pierwszej kategorii należy zaliczyć Indie Wielkich Mogołów oraz część ich sąsiadów, gdzie nadmiar dóbr pozwolił państwom przetrwać kryzys (Rozdział XIII), a także hiszpańskie posiadłości we Włoszech, w których rząd zdołał przezwyciężyć największe powstania stosując politykę daleko idących ustępstw (Rozdział XIV). W innych rejonach, szczególnie w zamorskich posiadłościach Europy, za dobrobyt garstki (kolonistów) koszty ponosiły masy (rdzennej społeczności: Rozdział XV). Wiele wskazuje na to, że jedynie Japonia zdołała uniknąć wszystkich efektów kryzysu, zawdzięczając to ludzkiej przezorności: mimo iż globalne ochłodzenie wywołało poważną falę głodu na archipelagu w latach 40. XVII w., to podjęte środki zaradcze nie tylko ograniczyły niszczycielskie żniwo, ale pomogły następnie odbudować zniszczenia (Rozdział XVI).

I chociaż doświadczenia państw oraz społeczności dotkniętych przez kryzys różniły się między sobą, to można zaobserwować wykształcanie się pewnych punktów wspólnych, z których trzy zostaną rozpatrzone w Części IV. Po pierwsze, reakcje społeczeństwa na katastrofę wyrażały się w serii zbliżonych do siebie zachowań i postaw: od zaskakującej powściągliwości w agresywnych protestach na całym świecie, do zastosowania uderzającego w swym podobieństwie, by użyć słów Jamesa C. Scotta, „oręża słabych”: „wleczenia się noga za nogą, symulacji, dezercji, fałszywej pokory, drobnych kradzieży, udawanej głupoty, rozpowszechniania oszczerstw, podpaleń, sabotażu” (Rozdział XVII)[14]. Po drugie, obserwowanie rozmaitych jednostek oraz grup, które wykorzystywały narastającą niestabilność społeczną, doprowadzając tym samym do punktu przełomowego, również ukazuje występujące między nimi podobieństwa. W wielu przypadkach arystokracja odgrywała kluczową rolę, podobnie jak podczas poprzednich kryzysów; jednak w połowie XVII w., od Chin przez świat muzułmański aż po Europę, do największych „mącicieli” zaliczali się ludzie (zarówno duchowni, jak i świeccy), którzy poświęcili wiele, aby zdobyć najlepsze wykształcenie, po czym nie odnaleźli zadowalającego zajęcia (Rozdział XVIII). Trzeci wspólny mianownik to szybkie rozprzestrzenianie się radykalnych idei. Niekiedy to sami buntownicy pełnili rolę posłańców. Swoboda, z jaką w 1647 r. powstańcy przemieszczali się pomiędzy Neapolem a Palermo, pozwoliła zsynchronizować bunty w obu stolicach; rok później powracający z Moskwy ludzie, oszołomieni widokiem buntowników zmuszających cara do daleko idących ustępstw, wzniecili podobne zamieszki w innych rejonach. Co bardziej radykalne hasła krążyły w Azji i Europie dzięki rozpowszechnianiu się druku i szkół, co z kolei przyczyniło się do powstania niespotykanych dotąd w swych rozmiarach piśmiennych grup wywodzących się z plebsu, zdolnych nie tylko do czytania o ideach, lecz do dyskusji nad nimi, a także wprowadzania ich w czyn. I chociaż katolicy z Irlandii nienawidzili i obawiali się kalwinistów ze Szkocji, to byli gotowi pobierać od nich nauki. Kilka dni po powstaniu z 1641 r., kiedy pojmany protestant zapytał irlandzkiego przywódcę katolików czy: „«I u Was, jako u Szkotów, podpisano Kowenant?», ten odpowiedział «Ano, Szkoci ukazali nam elementarz»”(Rozdział XIX)[15].

W Części V uwaga kieruje się na ofiary kryzysu i ich próby radzenia sobie z jego następstwami. I choć lata 90. XVII w. i pierwszą dekadę XVIII nadal nawiedzały ekstremalne wahania pogody, głód oraz (w Europie i Chinach) niemalże nieustanne wojny, nie doszło już do żadnej rewolucji, a liczba powstań była stosunkowo niska. Mimo iż mała epoka lodowcowa nie ustąpiła, to powszechny kryzys już tak.

Szereg przemian pozwala wyjaśnić ten paradoks. W większej części globu doświadczenia załamania się państwowości oraz „ciągła obawa przed okrutną śmiercią”, ostudziły powszechny zapał do gospodarczych, politycznych i religijnych zmian. Większość poddanych ceniła sobie obecnie polityczną stabilność, reformy gospodarcze i tolerancję religijną; wiele rządów przeniosło przynajmniej część środków z pól bitewnych na pola budowy, stymulując tym samym ekonomiczną odbudowę (Rozdziały XX i XXI). Ostatni rozdział poświęcony jest licznym reakcjom ze strony intelektualistów, które miały ułatwić starcia z przyszłymi kryzysami, z czego część (jak powszechny obowiązek szkolny) narzucało państwo, a inne rodziły się wśród poddanych (w tym „praktyczna wiedza” w Chinach i Japonii, „nowy rozum” w Indiach Wielkich Mogołów, a także „rewolucja naukowa” w Europie). Innowacje te zapuściły najgłębsze korzenie w cywilizacji zachodniej i stanowiły kluczowy czynnik „wielkiego rozwidlenia”, która rozciągnęło się pomiędzy Azją Wschodnią a Europą Północno-Zachodnią.

Podsumowanie rozważa kilka implikacji wynikających z faktu, że katastrofa nie jest aberracją, lecz integralnym elementem dziejów ludzkości, zaś Epilog wskazuje, że obecna debata dotycząca globalnego ocieplenia miesza ze sobą dwa, odmienne zagadnienia: wpływ ludzi na ocieplanie świata; a także pytania, czy może, lub nie, dojść do nagłej zmiany klimatu. I chociaż nieliczni nadal mogą zaprzeczać temu pierwszemu, to dowody pochodzące z XVII w. rozwiewają jakiekolwiek wątpliwości odnośnie drugiego problemu. Skoro fundamentalne pytanie nie brzmi czy zmiany klimatyczne nastąpią, lecz kiedy, należałoby pilnie się zastanowić czy obecne państwa i społeczeństwa są gotowe, aby zainwestować pieniądze w nadchodzące i nieuniknione przyszłe katastrofy wywołane klimatem – huragany i tajfuny o potężnej sile; intensywniejsze fale upałów, susze i powodzie; podnoszące się poziomy mórz – czy też wolą czekać i zapłacić znacznie wyższą cenę za swoją bierność, która również jest nieunikniona.

CZĘŚĆ I

ŁOŻYSKO KRYZYSU

W latach 40. XVIII w. Voltaire napisał dla swojej przyjaciółki, markizy du Châtelet (cenionej matematyczki, którą historia nudziła) Esej o zwyczajach i duchu narodów oraz o głównych faktach z historii od Karola Wielkiego do Ludwika XIII. Jako pierwszy przedstawił w nim, że wojny i bunty, które wstrząsały Europą w poprzednim stuleciu, były częścią globalnego zjawiska. Opisując zabójstwo sułtana tureckiego w 1648 r., zauważył, że:

Ten nieszczęśliwy dla Ibrahima okres był równie nieszczęśliwy dla wszystkich władców. Świętym Cesarstwem Rzymskim wstrząsała osławiona wojna trzydziestoletnia. Wojna domowa pustoszyła Francję i zmusiła matkę Ludwika XIV do ucieczki wraz z dziećmi ze stolicy. W Londynie Karol I został skazany na śmierć przez własnych poddanych. Filip IV, król Hiszpanii, utraciwszy niemalże wszystkie posiadłości w Azji, utracił także Portugalię.

Voltaire poszedł o krok dalej i prześledził burzliwe dzieje Olivera Cromwella w Anglii, Li Zichenga w Chinach i innych, którzy sięgnęli po władzę siłą, uznając, że w połowie siedemnastego stulecia „z jednego końca świata na drugi rytm czasów wyznaczały ciągłe uzurpacje”[1].

W swoich Esejach Voltaire nieustannie akcentował globalny wymiar kryzysu: „W rwącym potoku rewolucji, który przelał się z jednego końca świata na drugi, tragiczne następstwo zdarzeń zagarniało ludzi, niczym wiatr wzburzający piasek czy fale. Rozwój sytuacji w Japonii to kolejny przykład...”. W obawie przed zanudzeniem markizy swoim 800-stronicowym dziełem, Voltaire streścił swoją tezę w jednym zdaniu: „Trzy rzeczy wywierają nieustanny wpływ na umysły ludzi: klimat, rząd i religia”. Po zebraniu razem, twierdził autor, takie trio oferowało „jedyną ścieżkę, pozwalającą wyjaśnić tajemnice tego świata”. Po powtórnej lekturze swojego dzieła, Voltaire po dwóch dekadach dodał czwarty czynnik, który jego zdaniem mógł „przynieść rozwiązanie temu, co nierozwiązywalne oraz wytłumaczenie temu, co niewytłumaczalne” w historii ludzkości: zmiany w liczbie ludności[2].

Niewielu naśladowców podchwyciło wizję Voltaire’a. I chociaż zastępy historyków do dzisiaj badają poszczególne rządy i religie z XVII w., to nieliczni prześledzili przemiany ludnościowe, a zaledwie garstka zastanowiła się nad wpływem zmian klimatycznych. Voltaire miał jednak rację: ok. 1618 r., akurat gdy liczba ludności osiągnęła niespotykane wcześniej wyżyny, globalne ochłodzenie dało początek ekstremalnym wydarzeniom klimatycznym, katastrofalnym zbiorom i regularnym wybuchom epidemii zarazy. Systemy demograficzne ludzkości nie są w stanie swobodnie zaadaptować się do tak nieprzyjaznych warunków, a mimo to większość rządów na całym świecie zamiast szukać sposobów na radzenie sobie z katastrofami naturalnymi i ratować swoich poddanych, tylko pogłębiała kryzys poprzez kontynuowanie wcześniej obranych kierunków polityki, a przede wszystkim wojen. Szereg czynników naturalnych i ludzkich wytworzył „łożysko” (posługując się metaforą zastosowaną przez hiszpańskiego pisarza Javiera Cercasa), zdolne wyżywić globalną katastrofę przez dwa pokolenia, do chwili, aż liczba ludności zmalała o jedną trzecią[3].

ROZDZIAŁ I

MAŁA EPOKA LODOWCOWA[1]

„Niespotykana i zadziwiająca seria zmian w pogodzie”

W 1614 r. Renward Cysat, botanik, archiwista i lokalny historyk z Lucerny w Szwajcarii, rozpoczął nową część swojej kroniki zatytułowanej Pory roku. Jako iż „przez ostatnich kilka lat byliśmy świadkami tak niespotykanych i zadziwiających serii zmian w pogodzie”, zdecydował, że należy spisać je z myślą o następnych pokoleniach, gdyż, niestety, ze względu na nasze grzechy, ostatnie lata były bardziej srogie i dotkliwe niż dawniej i na naszych oczach wszystko co żywe straciło swój wigor i to nie tylko ludzie i zwierzęta, lecz także plony i dobra, które rodzi Ziemia[2].

Cysat się nie mylił: „niespotykana i zadziwiająca seria zmian w pogodzie”, o której informował miała trwać przez niemal całe stulecie. W Afryce od 1614 do 1619 r. susze nawiedziły Angolę oraz ciągnący się wzdłuż południowych obrzeży Sahary, od Oceanu Atlantyckiego po Morze Czerwone, pas półpustynny, czyli Sahel. Zima na przełomie 1620 i 1621 r. była wyjątkowo sroga w całej Europie: zatoka Zuiderzee i wiele rzek zamarzło tak mocno, że przez trzy miesiące przejeżdżały po nich wyładowane towarami wozy, a w zdumienie wprawiał widok cieśniny Bosfor, która utworzyła skuty lodem most, po którym ludzie przeprawiali się do Azji (anomalia klimatyczna, z pewnością niemająca sobie równych). Lato 1627 r. było najbardziej deszczowym w ciągu ostatnich 500 lat, a 1628 to „rok bez lata”, z tak niskimi temperaturami, że wiele upraw w ogóle nie dojrzało. Od 1629 do 1632 r. znaczna część Europy doświadczyła gigantycznych ulew, po których nastąpiły susze, natomiast w północnych Indiach nastała „susza doskonała”, a następnie nadeszły niszczycielskie powodzie. W 1618 r. w chińskiej prowincji Fujian, położonej w strefie klimatu podzwrotnikowego, wystąpiły ciężkie śnieżyce, a cztery inne prowincje zmagały się z ostrą zimą w 1620 r. W Nowym Świecie w 1616 i 1621 r. susze nawiedziły Dolinę Meksyku i tak drastycznie zmniejszyły zbiory w zatoce Chesapeake, że nowa kolonia Wirginia znalazła się na krawędzi upadku.

Po kilku latach bardziej sprzyjającej pogody susze i mrozy w latach 1640-1644 ograniczyły wzrost drzew na terenie dzisiejszych zachodnich Stanów Zjednoczonych, podczas gdy w pasmie Canadian Rockies w Górach Skalistych od 1641 do 1653 r. wystąpiły dotkliwe susze. Brak opadów w Dolinie Meksyku w 1640, 1641 i 1642 r. skłonił duchownych ze stolicy Nowej Hiszpanii do zorganizowania procesji w intencji przebłagalnej z figurą Virgen de los Remedios (Matki Boskiej Nieustającej Pomocy), która, jak wierzono, sprowadza deszcz, aby Bóg zainterweniował zanim wszyscy umrą z głodu (był to pierwszy raz, gdy sięgano po ten wizerunek kilka lat z rzędu). W Massachusetts gubernator John Winthrop zanotował na początku 1642 r., że:

Mrozy były tak silne i nieprzerwane tej zimy, iż całą zatokę skuł lód, z taką siłą i na tak długo, że nawet Indianie nie widzieli nic podobnego od czterdziestu lat (...). Również i na południu kąsał mróz i zalegał śnieg, a nawet w samej Wirginii większość potężnej zatoki [Chesapeake] zamarzła, razem z jej długimi rzekami.

Bardziej na północ angielscy osadnicy na wybrzeżu Maine narzekali na „zimę, która przeszywa do szpiku kości” oraz, że „ciężko w słowach oddać tak ekstremalne warunki pogodowe”[3].

Pogoda daleka od normalnej utrzymywała się także po drugiej stronie Pacyfiku. W Japonii w 1641 r. pierwszy śnieg pojawił się w Edo (dawna nazwa Tokio) już 28 listopada, niemalże najwcześniej w świetle zachowanych zapisów (przeciętnie jest to 5 stycznia), a wiosna w tamtym jak i następnym roku przyszła wyjątkowo późno. Wydrukowana w 1642 r. na Filipinach broszura ostrzegała przed „wielkim głodem”, który mogą spowodować „potężne susze” występujące na całym archipelagu; z kolei dwa lata później jeden z mieszkańców Manili zanotował, że raz jeszcze „rok ten naznaczył głód szerzący się wśród Indian [Filipińczyków], gdyż zbiory ryżu były marne na skutek suszy”[4]. W północnych Chinach liczne druki ulotne w 1640 r. informowały o suszy, a w następnym roku na skutek braku opadów wysechł Wielki Kanał, którym transportowano żywność do Pekinu (kolejne zdarzenie bez precedensu). Od 1643 do 1671 r. Jawę nawiedziła najdłuższa susza, jaką zanotowano w ciągu ostatnich czterech stuleci.

Także i kraje śródziemnomorskie ucierpiały na skutek ekstremalnej pogody. Wiosną 1640 r. Katalonię nawiedziła tak ciężka susza, że władze ogłosiły specjalne święto, aby wszyscy mieszkańcy mogli udać się na pielgrzymkę do lokalnych kapliczek i wznieść modły o deszcz – zdarzenie takie miało miejsce zaledwie cztery razy w ciągu ostatnich pięciu wieków. W 1641 r. Nil osiągnął swój najniższy poziom w historii, a wąskie słoje widoczne w przekrojach drzew z Anatolii świadczą o niszczycielskiej suszy. Z kolei jesień w Macedonii była tak „pełna ulew i śnieżyc, że wielu robotników zmarło na skutek mrozów”; w 1642 r. w Hiszpanii Gwadalkiwir wystąpił z brzegów i zalał Sewillę; lata 1640-1643 to z kolei okres najintensywniejszych ulew w historii pomiarów w całej Andaluzji [5].

Mieszkańcy Anglii mówili o „niespotykanych jak na sierpień temperaturach w 1640 r., kiedy to ziemię smagały niebywale silne wichury, a także zalewały obfite deszcze”, z kolei śnieżyce i mrozy, jakie nawiedziły Irlandię w październiku 1641 r., uznano za „surowsze niż (...) od dawna, a może kiedykolwiek widziała”[6]. Niespotykanie gwałtowne deszcze i niskie temperatury występowały na Węgrzech od 1638 do 1641 r.; letnie przymrozki regularnie niszczyły uprawy w Czechach; z kolei rok 1641 do dzisiaj pozostaje jednym z najzimniejszych w historii pomiarów w Skandynawii. Niezwykle wąskie słoje roczne drzew w Alpach w latach 40. XVII w. wskazują na słabe sezony wzrostu, a na skutek maksymalnego, historycznego zasięgu lodowców górskich, które przesunęły się o ponad 1,5 kilometra w stosunku do obecnego położenia, z krajobrazu znikają gospodarstwa rolne, a nawet całe wioski. We wschodniej Francji każde zbiory winogron od 1640 do 1643 r. rozpoczynały się miesiąc później niż zwykle, a ceny zboża poszły w górę, co wskazuje na słabe zbiory. W Niderlandach powodzie wywołane roztopami na początku 1643 r. przemieniły tereny wzdłuż biegu rzeki Mozy w „największe pustkowia, jakie można sobie wyobrazić: domostwa były potrzaskane i wywrócone, a ciała ludzi i zwierząt wisiały na żywopłotach. Nawet z najwyższych gałęzi drzew zwisały gromady krów, owiec i kurczaków”. Prawdopodobnie najbardziej wstrząsające jest wspomnienie żołnierza, służącego w środkowych Niemczech, który w swym dzienniku zanotował, że w sierpniu 1640 r. „panował tak srogi mróz, iż niemalże zamarzliśmy na sopel w naszych kwaterach, a podczas marszu trzy osoby mróz zabrał do grobu: kawalerzystę, kobietę i sługę”[7].

Dane z południowej półkuli wskazują na podobne aberracje klimatyczne. W Potosí (dzisiejsza Boliwia), drugim największym mieście obu Ameryk, w 1626 r. „po długotrwałych suszach przyszły intensywne deszcze”, które odkształciły wały potężnego zbiornika Caricari, z którego dostarczano wodę do ingenios (maszyn), wykorzystywanych przy procesie rafinowania srebra. Naoczni świadkowie opisują, jak w przeciągu kilku minut „lawina wody” zmyła ponad trzydzieści rafinerii, zniszczyła ok. 2000 domostw i porwała być może nawet 4000 ludzi. W Chile brak opadów od 1615 do 1637 r. zmusił inkwizytora do złożenia przeprosin przed swoimi zwierzchnikami, że nie przesłał żadnych wpływów z grzywien i konfiskat, gdyż „z powodu susz nie udało się zebrać nawet złamanego grosza”[8]. Przyrosty słojów drzew w Patagonii wskazują na znacznie mroźniejszą pogodę w latach 40. XVII w., zaś lodowce górskie w Boliwii i Peru osiągnęły swój maksymalny zasięg pomiędzy 1630 a 1680 r. W Afryce, dane z Angoli wskazują, że w drugiej ćwierci siedemnastego stulecia doszło do niespotykanej kulminacji susz, plag szarańczy i szalejących zaraz.

Na północnej półkuli czwarta dekada XVII w. zakończyła się falami ekstremalnej pogody. Na Wyspie Wight w południowej Anglii, miejscowy właściciel ziemski narzekał, że „od 1 maja do 15 września [1648 r.] były co najwyżej trzy dni bez nieustannego deszczu”, a kiedy król Karol I (osadzony w pobliskim więzieniu) spytał, czy „na wyspie zwykła być taka pogoda, odpowiedziałem tedy, że od czterdziestu lat czegoś podobnego nie widziałem”. W Szkocji „długie i intensywne deszcze przez wiele tygodni zwiastowały nadchodzącą klęskę głodu”, a Irlandię dotknęły „tak wielkie niedobory zboża (...) jakich nikt nie pamięta”[9]. Następnej zimy barka transportująca ciało króla Karola, straconego 30 stycznia 1649 r., w górę Tamizy do miejsca jego wiecznego spoczynku, obijała się o kry lodowe. Także i w innych rejonach Europy suma opadów była nadzwyczajna – 226 dni deszczu bądź śniegu według szczegółowych zapisów z Fuldy w Niemczech (gdzie górną granicę w XX w. wyznacza 180 dni w roku) – po czym nadeszła „zima trwająca sześć miesięcy”. We Francji fatalna pogoda w roku 1648, 1649 i 1650 przesunęła czas zbiorów winogron na październik i wywindowała ceny chleba do najwyższego poziomu od niespełna stulecia. W Chinach zima na przełomie 1649 i 1650 r. była najprawdopodobniej najsurowszą w historii pomiarów. Potężna susza w 1649 r. doprowadziła do „głodu zimowego” w Ameryce Północnej i jak ujęła to Kathryn Magee Labelle, „całkowicie odmieniła” losy Huronów (obecnie znanych jako Wyandotte – przyp. tłum.) żyjących wokół jeziora Huron: mimo iż plemienia nie spotkała zagłada, to już na zawsze pozostali rozproszeni[10].

Ani chwili wytchnienia nie przyniosły lata 50. W 1651 r. równoczesne roztopy śniegu i fale sztormowe spowodowały najpoważniejsze powodzie od osiemdziesięciu lat na wybrzeżu Republiki Zjednoczonych Prowincji, a na skutek roztopów z brzegów wystąpiła także Wisła, Sekwana i inne wielkie rzeki. Dla odmiany, w tym roku odnotowano także najdłuższą suszę w Langwedocji, na południu Francji: 360 dni, niemalże cały rok. Wiosną 1654 r. mieszkańcy Bałkanów zaklinali się, iż „nigdy przedtem nie widzieli takich zamieci i nie odczuwali takiego mrozu, wilgoci i chłodu”, że nawet „oliwa z oliwek i wino zamarzały w słojach”, podczas gdy Anglicy cierpieli „niebywałą suszę, która nadeszła kilka lat temu i nadal zaciska wokół nas swe szpony”[11].

Swej zimy stulecia północna półkula doświadczyła na przełomie 1657 i 1658 r. Wzdłuż wybrzeża atlantyckiego Ameryki jelenie swobodnie gnały przez skutą lodem rzekę Delaware. W Europie ludzie jeździli konno po zamarzniętym Dunaju w Wiedniu, po Menie we Frankfurcie i Renie w Strasburgu; kanał rozdzielający Haarlem i Lejdę przez dwa miesiące skuwał lód; Bałtyk zamarzł zaś tak mocno, że armia szwedzka z całym parkiem artyleryjskim przemaszerowała ponad 30 kilometrów po lodzie z Jutlandii, aby przypuścić niespodziewany atak na Kopenhagę. Dyplomata podróżujący przez Bałkany zauważył, że w lutym 1658 r. panował taki ziąb, iż zawracały nawet wędrujące ptaki, co „wprawiło wszystkich w zdumienie”; z kolei John Evelyn uznał, że jemu i jego współziomkom dane było doświadczyć „najcięższej zimy, jaką obecni mieszkańcy Anglii pamiętają: krukom przymarzały łapy do padlin, na których żerowały; lodowe wysepki więziły zarówno ryby, jak i ptaki wodne, a nawet nieszczęśników w swoich łodziach”. Jak tylko śnieg i lód zaczął się topić, nieuniknione były niszczycielskie powodzie: Sekwana zalała ulice Paryża i innych miast, a w całych Niderlandach wezbrane rzeki przerywały tamy. Lieuwe van Aitzema, oficjalny historyk Republiki Zjednoczonych Prowincji, poświęcił w swojej kronice dwie strony ekstremalnym zmianom klimatycznym, które miały miejsce w całej Europie w 1658 r., „kiedy to zima była sroga i surowa zarówno na początku, jak i na końcu roku”[12].

Tak nietypowe zachowania klimatu często nadchodziły w niespotykanych natężeniach. Spośród 62 zanotowanych wylewów Sekwany w Paryżu i jego okolicach, 18 miało miejsce w siedemnastym stuleciu. W Anglii (a zapewne też i w innych rejonach północno-zachodniej Europy), „od jesieni 1646 r. zła pogoda przez pięć lat niszczyła zbiory zboża i siana”, zaś pomiędzy 1657 a 1661 r. nastąpiło pięć kolejnych fatalnych zbiorów: w sumie dziesięć na przestrzeni szesnastu lat. Ziemie nad Morzem Egejskim i Morzem Czarnym doświadczyły w 1659 r. najgorszej suszy ostatniego tysiąclecia; w 1675 r. na znacznej części północnej półkuli po raz kolejny wystąpił „rok bez lata”; na przełomie 1683 i 1684 r. Tamizę w Londynie skuł tak gruby lód, że co bardziej przedsiębiorczy handlarze wybudowali na zamarzniętej rzece drogi i wznieśli stragany, które odwiedzały „tysiące ludzi, niekiedy spacerujących równocześnie”[13]. W 1686 r. inżynier wojskowy, służący podczas kampanii na terenach dzisiejszej Rumunii, narzekał, że „już od trzech lat nie spadła choćby kropla deszczu”. Jeziora i rzeki powysychały, a „tam gdzie niegdyś rozciągały się bagna, ziemia popękała tak głęboko, że może służyć za kryjówkę dla stojącego człowieka (...) nie jest mi znana druga tak długa i zatrważająca susza”[14]. W Rosji słoje przyrostu rocznego oraz analizy osadów torfowych i pyłków wskazują na jedne z najchłodniejszych wiosen, jesieni i zim pomiędzy 1650 a 1680 r.; z kolei w Chinach w trakcie tych samych trzech dekad w dolinach rzek Jangcy i Huang He wystąpiły najostrzejsze nawroty chłodu w ciągu ostatnich dwóch tysiącleci. Gdy w latach 70. XVII w. turecki podróżnik Ewlija Czelebi dotarł do Egiptu, powitały go śnieżyce i grad, co wzbudziło jego niezadowolenie, gdyż „nikt tutaj nigdy nie nosił futer. Po prostu nie było zim. Teraz jednak nadeszły, i to ciężkie, i chłód zmusił nas do wdziania futer”[15].

W poszukiwaniu kozłów ofiarnych

Tak niecodzienna pogoda skłoniła część współczesnych ludzi do podejrzeń, że oto są świadkami zmiany klimatu. W czerwcu i lipcu 1675 r. (drugim „roku bez lata” w tym stuleciu) paryska bywalczyni salonów, markiza de Sévigné żaliła się córce, zamieszkałej w Prowansji, że „jest okropnie chłodno: palimy we wszystkich kominkach, tak jak Ty”; wyjawiła też, że „podobnie jak Ty, sądzimy, iż zachowanie Słońca i pór roku przeszło jakąś zmianę”. Pokolenie później cesarz Kangxi, bacznie studiujący i zbierający raporty pogodowe z całych Chin, sądził, że „cykle Niebios i przenikająca Ziemię pneuma [qi] zostały poddane pewnym zmianom”, gdyż na południu,

pamiętamy jak przed 1671 r. nowe zbiory pszenicy ozimej pojawiały się ósmego dnia, czwartego miesiąca roku księżycowego [czyli 16 maja w 1671 r.]. Podczas naszych wcześniejszych objazdów po Jiangnanie już osiemnastego dnia trzeciego miesiąca ludzie żywili się mąką ze zbiorów pszenicy. Obecnie mamy zaś połowę czwartego miesiąca, a zbiory pszenicy nadal nie zostały zebrane (...). Doszły mnie także słuchy, że aż do teraz w Fujianie nigdy nie padał śnieg. Od kiedy jednak mocarne armie naszej dynastii wkroczyły do tego regionu [1645], zawsze zalegał tam śnieg.

Cesarz ze zdziwieniem zauważył także, że na północy państwa „lód miewał niegdyś grubość ponad dwóch metrów. Teraz jednak pogoda jest znacznie łagodniejsza niż dawniej”[16].

Wielu współczesnych obserwatorów przypisywało ekstremalną pogodę rozgniewanym bóstwom. Mędrzec Qi Biaojia, obserwując obfite i przedłużające się śnieżyce w Chinach w latach 1641-1642, stwierdził iż „Niebiosa ogarnął straszliwy gniew”; jakiś czas później cesarz Kangxi uznał, że „skoro nasze rządy kroczą niewłaściwą ścieżką, Niebiosa ściągną na nas nieszczęścia”. Znacznie dosadniej wyrażała to chińska ludowa przyśpiewka z tego okresu:

Starcze z nieba, Twą władzę nadgryza czas

Słuch Cię opuścił, oczy zawiodły.

Już ludzi nie widzisz, nie słyszysz ich wołań.

Na tych co krew przelewają i niosą pożogę, czeka chwała;

Na tych co poszczą i wznoszą modły,

Głód.

W 1641 r. mieszkający na Filipinach jezuita zastanawiał się, czy równoczesna erupcja trzech wulkanów nie oznacza, że „Opatrzność Boża pragnie zwrócić na coś naszą uwagę, może ostrzec przed nadciągającą katastrofą, karą za nasze grzechy, lub utratą jednej z ziem, gdyż Bóg w swym gniewie tego pragnie”. Osiem lat później w Londynie wydano broszurę, zatytułowaną „Sposób na sprowadzenie deszczu, drogą pytań i odpowiedzi”, która zawierała następujący dialog: „[Pytanie:] Dlaczego deszcz niekiedy tak obficie zalewa Ziemię? Odpowiedź: Gdyż Pan za właściwy sąd uznaje jego sprowadzenie”[17].

Takie rozumowanie odzwierciedla nieustanny pekatogeniczny ogląd świata (od peccatum, łacińskiego słowa oznaczającego grzech): przypisywanie nieszczęść pokroju klęsk militarnych, złej pogody czy głodu występkowi ludzkiemu, a tym samym przekładanie „katastrof na bardziej zrozumiały język, co pozwala oswoić te nieprzewidywalne w swej naturze zdarzenia, a także zalecić pewną dozę działań zapobiegawczych”[18]. Przykładów nie brak. W 1648 r. jeden z głównych doradców króla Hiszpanii Filipa IV uznał, że „główne nieszczęścia spadające na to królestwo mają swe źródło w licznych grzesznikach i niesprawiedliwościach”, tym samym też ukaranie tych pierwszych i „szybkie przywrócenie prawu jego należnego miejsca są niezbędnymi krokami, które należy podjąć, aby Bóg przywrócił pomyślne dni monarchii, których tak pilnie teraz potrzeba”[19]. W latach 30. XVII w. w Niemczech, protestanckie magistraty z Norymbergii nakazały mieszkańcom zachować umiar w jedzeniu, piciu i zbytku, a także wystrzegać się cielesnych uciech (zwłaszcza cudzołóstwa, sodomii i tańców), aby odsunąć od siebie Boże niezadowolenie. Ich katolicki sąsiad, Maksymilian Bawarski, również zabronił tańców, hazardu, pijaństwa i seksu pozamałżeńskiego; ograniczył czas trwania i koszty ceremonii ślubnych; kobietom zabronił pokazywać się w spódnicach odsłaniających kolana; wspólne kąpiele mężczyzn i kobiet w łaźniach zostały prawnie zabronione; na jakiś czas odwołano też karnawał i ostatki. W latach 40. XVII w. Parlament angielski „zarządził i nakazał”, aby londyńskie magistraty „zamknęły i zburzyły” wszystkie teatry, publicznie wybatożyły aktorów i nałożyły grzywny na widzów, gdyż sztuki podsycały „w wielkim stopniu gniew Boga i niezadowolenie, które położyły się cieniem na tym królestwie”[20].

Poszukiwanie kozłów ofiarnych wzmogło także polowania na czarownice w Europie i jej zamorskich koloniach, prowadząc do procesów o czary i egzekucji tysięcy ludzi, tylko dlatego, że ich sąsiedzi obwiniali ich o swoje nieszczęścia. Jak zauważył Wolfgang Behringer, siedemnaste stulecie to nie tylko znaczący wzrost oskarżeń czarownic o dziwne zachowanie pogody, lecz także największe nasilenie prześladowań w najchłodniejszych dekadach. Większość ofiar stanowiły kobiety, niezdolne do obrony na własną rękę, z czego większość żyła na peryferyjnych obszarach zdominowanych przez rolnictwo (w Lotaryngii i Nadrenii hodowlę winorośli; w Szkocji i Skandynawii zbóż), gdzie w pierwszej kolejności i najciężej odczuto skutki globalnego ochłodzenia. Tak samo w południowych Niemczech, doświadczonych w 1626 r. gradobiciem, a następnie arktycznymi temperaturami, doszło do aresztowań, tortur i egzekucji 900 mężczyzn i kobiet podejrzanych o czarostwo i sprowadzenie nieszczęść. Dwadzieścia lat później podobnie postąpił Parlament Szkocji, zrzucając winę za obfite śnieżyce i deszcze, które zniszczyły zbiory na „grzech czarostwa, który zaraża te ziemie”; aby złagodzić gniew Boży, nakazano więcej egzekucji za czary niż kiedykolwiek w historii kraju. W Ameryce Północnej podczas niedoborów żywności w latach 1635-1645 polowanie na czary objęło Huronów, nie powinno też dziwić, że procesy czarownic z Salem z 1691 i 1692 r. miały miejsce w okresie niespotykanych chłodów i niedostatku. Podobnie w Chinach, gdzie „każdy gnębiony przez opresyjnego współziomka czy natrętnego wierzyciela” rzucając oskarżenie o czary „zapewniał sobie wytchnienie. Każdemu kto obawiał się sędziego, oskarżenie służyło jako tarcza. Każdy kto chciał się szybko wzbogacić, mógł liczyć na nagrodę. Zazdrośnicy otrzymywali zadośćuczynienie, gnębiciele siłę, a sadyści rozkosz”[21].

Przywoływanie przyjemności cielesnych, sztuk teatralnych i czarostwa jako przyczyn katastrof w siedemnastym stuleciu wypada blado w porównaniu z pięcioma innymi podejrzanymi: gwiazdami, zaćmieniami, trzęsieniami ziemi, kometami i plamami słonecznymi. Przebywający w 1648 r. w Niemczech szwedzki dyplomata zastanawiał się, czy następujące po sobie bunty „można wyjaśnić na podstawie jakiejś ogólnej konfiguracji gwiazd na niebie”. Według hiszpańskiego kronikarza, jedynie „złowróżbny wpływ gwiazd” mógłby wyjaśnić zbieg okoliczności, że „tylko w jednym roku [1647-1648] w Neapolu, na Sycylii, w Państwie Kościelnym, Anglii i Francji” doszło do tak „niebywałych okropieństw i zadziwiających zdarzeń”. Kilka lat później w podobnym tonie rozważał Majolino Bisaccione, twierdząc, że „jedynie wpływ gwiazd” mógł zrodzić tak wielki „gniew wśród ludzi przeciwko rządzącym”[22].

Inni zrzucali winę na zaćmienia. W 1640 r. autor hiszpańskiego almanachu zapewniał, że niedawne zaćmienie słońca dało początek „wojennym nieszczęściom, politycznym wstrząsom, a także sprowadziło krzywdę na zwykłych ludzi”. Pewien Anglik prorokował, że przewidziane na 1642 r. dwa zaćmienia księżyca i niezwykłe ułożenie planet mogą sprowadzić „ostre trzeciaczki, wojny, głód, zarazę, pożary domostw, gwałty, wyludnienie, rzezie, podszepty ku buntom, wygnania, wtrącenia do lochów, okrutne i nagłe zgony, zawłaszczenia, kradzieże i rajdy piratów”. W Indiach Wielkich Mogołów nawet sam władca, Aurangzeb, gorliwy muzułmanin, stosował się do specjalnych zaleceń podczas zaćmień i pozostawał w komnatach, spożywając jedynie skromne posiłki. Zaćmienie Słońca z 1654 r. sprawiło, że część „perskich mędrców” w Iranie uznała to za znak, iż „zmarł król”; inni twierdzili, że oto nadchodzi wojna i wkrótce zostanie przelana krew[23].

Wielu ludzi z XVII w. wierzyło także, że trzęsienia ziemi są zwiastunami katastrof. W 1643 r. holenderski autor pamfletów zapewniał swoich czytelników, że:

Trzęsienie ziemi, które nie tak dawno odczuliśmy w 1640 r., było zapowiedzią wielkich następstw i wstrząsem dla największych królestw na całej Ziemi, gdyż tuż przed, jak i zaraz po wybuchł bunt w Katalonii, Portugalia opuściła swych panów, gotowało się w Szkocji, burzyło w Irlandii, a także bratnie (choć barbarzyńskie) wojny, wielkie zmiany i nieoczekiwane rozruchy pojawiły się w Anglii[24].

Podobnie gdy budynki w Stambule zadrżały na skutek serii wstrząsów w 1648 r., turecki minister i myśliciel Kâtib Çelebi z całą powagą zauważył, że „kiedy ziemia trzęsie się w biały dzień w czerwcu, w sercu imperium przelewana jest krew”: nie był zatem zaskoczony, gdy dwa miesiące później zamordowano sułtana Ibrahima[25]. Wraz z kolejnymi trzęsieniami ziemi w połowie XVII w. wzrastała liczba tego typu zależności. Z francuskich źródeł wynika, że liczba wstrząsów była dwukrotnie większa w latach 50. i 60. niż w pozostałych dekadach XVII w., wliczając w to najpotężniejsze ze wszystkich odnotowanych; analiza danych z innych rejonów podobnie wskazuje na rok 1650 jako apogeum aktywności sejsmicznej[26].

Znacznie częściej można było dostrzec też komety. Astronom John Bainbridge najprawdopodobniej jako pierwszy, w jednej z wielu prac, które pojawiły się Europie po tym, jak dostrzeżono trzy komety w 1618 r., zasugerował, że „w porównaniu z minionymi epokami” pojawia się ich znacznie więcej, co dla ludzkości oznacza tragiczne konsekwencje, gdyż komety najczęściej zwiastowały „waśnie, irytacje, śmierć, rozruchy, kradzieże, gwałty, tyranie i niepokoje w królestwach”[27]. Również i astronomowie z Chin pod rządami dynastii Ming określali komety z roku 1618 jako heroldów katastrof, a kroniki zamieszkałych na północy Mandżurów pełne są „zatrważających przykładów relacji o rzeczonych znakach z niebios”. Te same komety wzbudziły dysputy i przygnębiające interpretacje wśród rosyjskich „mędrców”; w Indiach jeden z kronikarzy Wielkich Mogołów stwierdził, że „każde ognisko domowe wypełnił strach”, a zarówno wybuch epidemii, jak i późniejszy bunt jednego z książąt były jego zdaniem rezultatem pojawienia się komety; skrybowie w Stambule przypisali złowieszczemu działaniu ciał niebieskich nie tylko ekstremalne zachowania pogodowe, lecz także obalenie sułtana w 1618 r., zabójstwo kolejnego w 1622 oraz rozruchy na prowincji[28]. Jeszcze w 1683 r. zamieszkały w Bostonie wielebny Increase Mather poświęcił trzy strony w swoim dziele Kometografia, czyli rozważania dotyczące komet niezwykłym zdarzeniom z 1618 r., które, jak twierdził, „wywołały” nie tylko potężne susze w całej Europie, trzęsienie ziemi we Włoszech, dżumę w Egipcie oraz „wojnę Czechów i Niemców, która zabarwiła rzeki krwią”, lecz również „zarazę, która wybiła tak wielu Indian u nas, w Nowej Anglii, że zabrakło rąk do pracy przy grzebaniu zmarłych”[29].

Część współczesnych zrzucała winę za otaczające ich katastrofy na splot powyższych zjawisk naturalnych. W 1638 r. Robert Burton zapewniał swoich czytelników w Anatomii melancholii, że:

Niebiosa wzbudzają w nas strach kometami, gwiazdami, planetami, wraz z ich niebywałymi koniunkcjami, zaćmieniami, opozycjami, kwartynami i innymi, równie nieprzyjaznymi zjawiskami. Niebo zsyła meteory, grzmoty i błyskawice, nieokiełznany gorąc i mróz, niszczycielskie wichury, burze i pogodę obcą danej porze roku; wszystko to prowadzi do nędzy, głodu, zarazy i szerzących się chorób, które pochłaniają niezliczone zastępy istnień ludzkich[30].

Nie wszystkich jednak przekonywały takie korelacje. Pewien włoski historyk szydził sobie z poglądu jakoby „poszczególne układy gwiazd miały moc sprowadzania mieszkańców różnych państw na ścieżkę nieposłuszeństwa, rozruchów i buntów” w różnych miejscach jednocześnie; komety z 1618 r. wzbudziły ożywione dyskusje pomiędzy astronomami i astrologami na temat ich wpływu na „katastrofy”. Szereg niejasności zachęcił garstkę obserwatorów do wysunięcia alternatywnego wyjaśnienia przyczyn szalonej pogody w siedemnastym stuleciu: wahania liczby plam słonecznych – ciemnych obszarów na powierzchni Słońca o niższej temperaturze i silnym polu magnetycznym, otoczonych obwódką, która sprawia, że gwiazda świeci jaśniej. Mimo iż początkowo błędnie twierdzono, że więcej plam słonecznych oznacza niższą temperaturę na Ziemi (podczas gdy jest na odwrót), to i tak pierwsi obserwatorzy Słońca, w przeciwieństwie do poszukiwaczy komet i miłośników innych gwiazd, dostrzegli istotny powód zmian klimatycznych w XVII w.[31]

Powstanie potężnych teleskopów pozwoliło od 1609 r. śledzić liczbę plam słonecznych z niespotykaną dotąd dokładnością. W latach 1612-1614 astronomowie donosili o nawet 100 plamach każdego roku, ich drastycznym zmniejszeniu, a nawet zniknięciu w 1617 i 1618 r., oraz zdecydowanie słabszych okresach maksymalnej aktywności w latach 1625-1626 i 1637-1639. I choć w latach 1645-1715 astronomowie na całym świecie przeprowadzili ponad 8000 obserwacji, to suma zaobserwowanych plam słonecznych w ciągu siedmiu dekad sięgnęła zaledwie stu, mniej niż pojawiło się w każdym roku XXI w. Ten uderzający brak, określany przez astrofizyków jako Minimum Maundera, wskazuje na znaczny spadek energii słonecznej docierającej do Ziemi.

Inne dane potwierdzają tę hipotezę. Drzewa (podobnie jak inne rośliny) asymilują z atmosfery dwutlenek węgla powstały na drodze łączenia izotopu węgla ¹⁴C z tlenem, którego ilość wzrasta wraz ze spadkiem docierającej do Ziemi energii słonecznej; zwiększona zawartość izotopu węgla ¹⁴C w wielu XVII-wiecznych słojach przyrostu rocznego wskazuje zatem na spadek globalnej temperatury. Co więcej, zorze polarne (światła północy, powstające na skutek zderzenia się wysoko naładowanych cząstek pochodzących ze Słońca z molekułami gazów atmosferycznych) stały się tak rzadkim zjawiskiem, że gdy w 1716 r. astronom Edmond Halley zobaczył jedną, opublikował pracę opisującą ten fenomen – była to bowiem pierwsza zorza, jaką ujrzał w ciągu niespełna pięćdziesięciu lat obserwacji[32]. Od lat 40. XVII w. aż do pierwszej dekady XVIII w. ani Halley, ani żaden inny astronom nie wspomniał o jaskrawej koronie, którą obecnie można zaobserwować podczas pełnego zaćmienia Słońca: zamiast tego pojawiają się informacje o niewyraźnym, rdzawym i wąskim świetle wokół Księżyca. Powyższe trzy zjawiska potwierdzają, że od lat 40. XVII w. do pierwszej dekady XVIII w. energia słoneczna zmniejszyła się, co zwykle wiąże się ze zmniejszoną temperaturą powierzchni Ziemi oraz występowaniem ekstremalnych zjawisk klimatycznych.

To nie koniec astronomicznych aberracji, które spędzały sen z powiek XVII-wiecznym obserwatorom: na niebie pojawiły się suche mgły sprawiając, że Słońce zdawało się bledsze lub bardziej czerwone niż zwykle. Pewien sewilski sklepikarz żalił się, że podczas pierwszych sześciu miesięcy 1649 r., kiedy Słońce sporadycznie świeciło, „było blade i żółte, a innym razem mocno czerwone, co wzbudzało wielki strach”. Tysiące kilometrów dalej na wschód królewscy astronomowie z Korei donosili, że w niektórych dniach „szarość i ciemność spowija niebo, jakby zasnuła je jakaś mgła”[33]. Zarówno suche mgły, jak i poczerwieniałe niebo powstały na skutek serii erupcji wulkanów w połowie XVII w., które wyrzuciły do stratosfery dwutlenek siarki, odbijający promieniowanie słoneczne z powrotem w przestrzeń kosmiczną, co obniżało tym samym temperaturę na Ziemi. Pewnego dnia w 1641 r. hiszpański garnizon na Filipinach dostrzegł w środku dnia „nadciągającą z południa ciemność, która z wolna rozciągała się na całym nieboskłonie i przysłoniła horyzont. O godzinie trzynastej nastała głęboka noc, a godzinę później ogarnęła ich tak nieprzenikniona ciemność, że nie dostrzegali własnych dłoni wyciągniętych przed sobą”. Przez dwanaście godzin z nieba sypał się popiół. Żołnierze byli właśnie świadkami erupcji szacowanej na szósty stopień w skali IEW[34], której huk rozniósł się „po całych Filipinach i Molukach i dotarł nawet do Azji kontynentalnej i królestw Kochinchiny, Czampy i Kambodży – promień liczący niespełna półtora tysiąca kilometrów, rzecz niebywała i niczym spoza granic znanego nam świata”[35]. Suche mgły, które powstały na skutek tej i przynajmniej jedenastu innych erupcji wulkanów na Pacyfiku w latach 1638-1644, wraz z wystąpieniem Minimum Maundera, ochłodziły atmosferę Ziemi i zdestabilizowały jej klimat (Il. 2).

Czy to wina El Niño?

Globalne ochłodzenie, powstałe na skutek zmniejszenia się liczby plam słonecznych i wzmożonej aktywności wulkanów, najprawdopodobniej wywołało zmiany w zjawisku znanym jako El Niño, które w dużym stopniu wpływa na klimat. Wraz z ogrzewaniem się powietrza nad międzyzwrotnikową częścią Pacyfiku, każdej wiosny powstają masywne chmury deszczowe: w normalnych warunkach uprawy w Azji wzrastają dzięki monsunowym deszczom, jednak w roku występowania El Niño monsun słabnie i obfite deszcze spadają na Amerykę, powodując powodzie. Obecnie ten zwrot – znany także jako ENSO[36] – ma miejsce co ok. pięć lat, lecz w połowie siedemnastego stulecia występował dwukrotnie częściej: w 1638, 1639, 1641, 1642, 1646, 1648, 1650, 1651, 1652, 1659, 1660 i 1661 r. W tym samym czasie w Azji Wschodniej pojawiły się jedne z najsłabszych monsunów na przestrzeni ostatnich dwóch tysięcy lat.

Nie można winić El Niño za każdą z katastrof, gdyż klimat w niektórych regionach jest szczególnie podatny na to zjawisko, podczas gdy w innych nie (w Afryce Prowincja Przylądkowa Wschodnia szczególnie cierpi na skutek susz w latach występowania El Niño, podczas gdy Zachodnia już nie). Swoje globalne piętno, poza ziemiami przylegającymi do Pacyfiku, El Niño wyciska zwykle na trzech rejonach: Karaiby nawiedzają powodzie; w Etiopii i północno-zachodnich Indiach występują susze; w Europie trwają zaś surowe zimy. Podczas większości spośród dwudziestu przypadków występowania El Niño w latach 1618-1669, oraz wszystkich dwunastu od 1638 do 1661 r., niesprzyjająca pogoda dotknęła każdy z trzech powyższych regionów.

2. Liczba plam słonecznych, anomalie aktywności wulkanicznej oraz wahania temperatury letniej w XVII w.
Liczba plam słonecznych zaobserwowanych przez europejskich astronomów (wykres pierwszy od góry) ukazuje Minimum Maundera (l. 1643-1715), okres w którym w ciągu siedemdziesięciu lat pojawiło się mniej plam słonecznych niż obecnie obserwuje się w ciągu roku. Pomiary osadów wulkanicznych w polarnych czapach lodowych („ice-volcanic index”) ukazują maksimum aktywności w latach 40. XVII w. Oba zjawiska wykazują uderzającą korelację wraz z niższymi temperaturami na północnej półkuli.

Odmienny klimat na Pacyfiku w omawianych okresach wynika w dużej mierze z dwóch anomalii widocznych w źródłach historycznych. W położoną na wybrzeżu chińską prowincję Guangdong od roku 1660 do 1680 uderzyło więcej tajfunów niż w jakimkolwiek innym, znanym nam okresie; z kolei galeony płynące z Acapulco do Manili pokonywały ten szlak dłużej niż zwykle. W ciągu pierwszych i ostatnich dekad XVII w. pokonanie Pacyfiku zajmowało statkom średnio 80 dni, lecz od 1640 do 1670 r. czas ten wydłużył się do 120 (a trzem wyprawom podróż zajęła ponad 160 dni). Część transportów nigdy nie docierała do celu: spośród jedenastu galeonów, które zatonęły lub osiadły na mieliźnie w drodze do Manili w XVII w., dziewięć przepadło w latach 1639-1671. Także i droga powrotna z Manili do Acapulco się wydłużyła: średni czas podróży wzrósł ze 160 do grubo ponad 200 dni, a najdłuższe ze wszystkich wypraw w historii (240 dni, czyli osiem miesięcy) miały miejsce w latach 60. XVII w. Tak drastyczne wydłużenie podróży może wyjaśnić jedynie poważna zmiana w globalnej cyrkulacji powietrza. Diego de Villatoro, urzędnik królewski, który dwukrotnie przebył ten szlak, wyraźnie dostrzegał tę zależność. W sporządzonym w 1676 r. memoriale ze smutkiem zauważył, że „obecnie podróż z Filipin do Acapulco, która trwa mniej niż siedem miesięcy jest uważana za udaną” i trafnie dodał, iż przypisać to należy „zmianie w monsunach”[37].

Villatoro nie posiadał oczywiście odpowiedniej wiedzy, aby obwinić za tę zmianę zwiększoną aktywność El Niño, czy połączyć to zjawisko ze słabszymi monsunami w Azji lub zwiększoną aktywnością wulkanów. Obecnie wiemy jednak, że w normalnych latach, kiedy utrzymują się wschodnie wiatry, poziom Pacyfiku jest wyższy o ok. 60 cm u wybrzeży azjatyckich niż amerykańskich, podczas gdy wraz z nadejściem El Niño, i dominacją zachodnich wiatrów, te poziomy ulegają odwróceniu. Ruchy tak potężnych ilości wody wywierają gigantyczny nacisk na krawędzie płyt tektonicznych na obszarze Pacyfiku, gdzie znajdują się najaktywniejsze i najgroźniejsze wulkany na świecie, co może z kolei prowadzić do serii erupcji. Jeśli ta hipoteza jest prawdziwa, mamy do czynienia z zabójczym cyklem:

• Mniejsza ilość energii słonecznej obniża globalną temperaturę, co zwiększa ryzyko częściej występującego i groźniejszego w skutkach zjawiska El Niño.

• El Niño może wzbudzić erupcje wulkanów na całym Pacyfiku, które wyrzucają do stratosfery dwutlenek siarki, który z kolei jeszcze bardziej zmniejsza ilość energii słonecznej docierającej do Ziemi.

• Największe erupcje wulkanów redukują dopływ energii słonecznej.

Bez względu na szczegółowe powiązania pomiędzy tymi zjawiskami naturalnymi (a nie wszyscy naukowcy są w tej kwestii zgodni), w połowie XVII w. zauważalnie wzrosła liczba trzęsień ziemi, pojawień się komet, erupcji wulkanów i aktywności El Niño, a także drastycznie zmalała liczba plam słonecznych, siła monsunów i odnotowano jedne z najniższych globalnych temperatur od kilku stuleci.

Klimat i uprawy

Ale co z tego? Sceptyk uzna, że średni spadek temperatury latem o jeden bądź dwa stopnie, spowodowany globalnym ochłodzeniem, nie ma większego znaczenia – jest to jednak myślenie linearne. Średnia globalna temperatura wykazywała niezwykłą stabilność przez ostatnie sześć tysięcy lat: różnica pomiędzy średniowiecznym optimum klimatycznym (okresem, w którym wystąpiły najwyższe, aż do drugiej połowy XX w., temperatury) a małą epoką lodowcową wynosiła prawdopodobnie niecałe 3°C na równiku. Już zatem zmiana o jeden stopień ma wielkie znaczenie. Co więcej, na północnej półkuli, domu większości ludzkości i arenie, na której rozegrało się najwięcej wojen i rewolucji siedemnastego stulecia, ochłodzenie ze Słońca znacznie bardziej obniżyło temperaturę niż na równiku, po części ze względu na wzrost grubości pokrywy śnieżnej i lód morski, które odbijają więcej promieniowania słonecznego. Rozmiar czap lodowych i lodowców w połowie XVII w. miał tym samym zredukować średnie temperatury na północnych szerokościach geograficznych.

Sporządzony w ostatnich latach model, przedstawiający globalny klimat w drugiej połowie XVII w., wskazuje na wyraźnie zimniejszą pogodę na Syberii, w Afryce Północnej, Ameryce Północnej i północno-zachodnich Indiach; zimniejszą i bardziej suchą w środkowych Chinach i Mongolii; a także niższe temperatury i mniej przewidywalne warunki na Półwyspie Iberyjskim, we Francji, na Wyspach Brytyjskich i w Niemczech. Jak zostało to już wcześniej podkreślone, państwa położone w tych samych rejonach – Rosja i imperium osmańskie w Eurazji; imperia dynastii Ming i Qing w Azji Wschodniej, a także posiadłości Filipa IV, Karola I, Ludwika XIV i Ferdynanda III w Europie – odnotowały nie tylko mroźniejszą pogodę w latach 40. i 50. XVII w., lecz znacznie częstsze występowanie ekstremalnych zjawisk pogodowych. Nie powinno to nikogo dziwić: ogólny spadek średnich temperatur jest zwykle łączony z częstszym występowaniem powodzi błyskawicznych, niespotykanych burz, przedłużających się susz oraz nietypowych (i niezwykle długich) nawrotów chłodu. Skoro każda z powyższych anomalii może drastycznie wpłynąć na wysokość plonów zapewniających ludziom pożywienie, to równie dobrze może też wywołać gospodarcze, społeczne i polityczne wstrząsy.

W strefie umiarkowanej, rozciągającej się mniej więcej pomiędzy 30 a 50 równoleżnikiem, nawrót chłodu podczas kiełkowania, susza na początku okresu wegetacyjnego i gwałtowna burza tuż przed zbiorami niewspółmiernie wpływają na wysokość plonów. W obszarach uprawy ryżu mokrego, spadek przeciętnej, wiosennej temperatury o 0,5°C wydłuża ryzyko występowania ostatnich mrozów o dziesięć dni, podczas gdy podobny spadek jesienią podwyższa ryzyko pojawienia się pierwszych mrozów o tyle samo dni. Każda z ewentualności jest zdolna zniszczyć całe plony. Nawet bez przymrozków spadek temperatury o 2°C podczas okresu wegetacyjnego – czyli wartość równą globalnemu ochłodzeniu z lat 40. XVII w. – zmniejsza zbiory ryżu o 30, a nawet 50%, oraz obniża nadające się do uprawy wysokości o ok. 400 m. Z kolei na obszarach zdominowanych przez uprawę pszenicy, spadek temperatury o 2°C skraca okres wegetacyjny o trzy lub więcej tygodni, powoduje spadek wysokości plonów o nawet 15% i obniża dostępne do uprawy ziemie o ok. 150 m. Także i susze niszczą uprawy, pozbawiając je niezbędnego nawodnienia. Jeden z chińskich podręczników rolniczych ostrzegał w 1637 r., że „wszystkie uprawy ryżu padną, jeśli pozbawione będą wody przez dziesięć [kolejnych] dni”[38].

Ekstremalna pogoda może również zniszczyć uprawy w pośredni sposób. Susze przyciągają szarańczę. Pewien mołdawski szlachcic w 1647 r. informował, że „w tej porze roku, kiedy ludzie chwytają za sierpy i wychodzą na pola”, podróżował wraz ze swoimi kompanami, kiedy „nagle pojawiła się chmura, zmierzająca na południe”:

Początkowo zdawało się nam, że to chmura deszczowa, lecz wtem natarł na nas rój szarańczy, niczym wściekła, uskrzydlona armia. Słońce natychmiast zniknęło, przykryte czarnym całunem insektów. Niektóre wzbijały się wysoko, na trzy lub cztery metry, podczas gdy inne leciały przed nami lub przy samej ziemi (...). Krążyły wokół nas, niczym niespłoszone (...). Rój zniknął po godzinie, po czym półtorej godziny później nadleciał kolejny, i kolejny, i tak dalej. Trwało to od południa do zmierzchu. Nie ostał się żaden listek, żadne źdźbło trawy, siano, kłos, absolutnie nic.

Z kolei nadmierne deszcze ułatwiały mnożenie się gryzoni. W 1670 r. w Mołdawii „bezlik myszy” nie tylko zjadał „wszystko, na co natrafił w ogródkach warzywnych”, lecz również „wspinał się po drzewach, pożerał owoce, ogałacając wszystkie gałęzie; aby zaś zwieńczyć swe dzieło”, gryzonie zjadały także całą pszenicę na polach[39].

Na północ od strefy umiarkowanej wpływ globalnego ochłodzenia wzrasta, gdyż okres wegetacyjny jest krótszy. W Mandżurii, gdzie nawet w dobrym roku nie ma więcej niż 150 dni bez mrozów, spadek średniej wartości temperatury podczas lata o 2°C jest w stanie zredukować wysokość zbiorów o zatrważające 80%. W Finlandii, gdzie okres wegetacyjny jest najkrótszy, nawet w przypadku mniej wymagających upraw w normalnym roku pojedynczy przymrozek w letnią noc jest w stanie zniszczyć całą uprawę. W XVII-wiecznej Finlandii jedenaście razy doszło do nieudanych zbiorów (dla porównania: w XVIII w. zdarzyło się to tylko raz).

Globalne ochłodzenie zwiększa nie tylko skalę, lecz także częstotliwość nieudanych zbiorów:

• Jeśli w strefie umiarkowanej występują wcześniejsze zimy lub letnie susze z częstotliwością P=0,1, wtedy co dziesięć lat zbiory będą nieudane, a raz w każdym stuleciu dwa nieudane zbiory nastąpią rok po roku. Jeśli jednak wcześniejsze zimy lub letnie susze wystąpią z częstotliwością rzędu P=0,2, wtedy dojdzie do nieudanych zbiorów co pięć lat (podwojenie ryzyka), a dwa następujące po sobie, zakończone niepowodzeniem zbiory nastąpią co dwadzieścia pięć lat (czterokrotnie wyższe ryzyko).

• W szerokościach geograficznych na północ od strefy umiarkowanej, każdy spadek średniej letniej temperatury o 0,5°C zmniejsza liczbę dni dojrzewania roślin o 10%, podwaja ryzyko pojedynczych, nieudanych zbiorów, a sześciokrotnie zwiększa szansę na podwójne, nieudane zbiory.

• Dla upraw położonych powyżej 300 m n.p.m. spadek średniej letniej temperatury o 0,5°C stokrotnie zwiększa szansę na dwa następujące po sobie nieudane zbiory.

Klimat i kalorie

W gęsto zaludnionych rejonach wczesnonowożytnego świata większość ludzi była zależna od upraw pojedynczych roślin, bogatych w błonnik i węglowodany, czyli zaliczanych do grupy „podstawowych artykułów żywnościowych”. Podstawową grupę w Europie, północnych Indiach i północnych Chinach stanowiły zboża (takie jak pszenica, żyto, jęczmień i owies). Na większości terenów Azji podobną rolę odgrywał ryż, w obu Amerykach kukurydza, a na wyżynach indyjskich i w Czarnej Afryce proso. Ciężko oprzeć się pokusie monokulturowych upraw. Z obsianego zbożami hektara można wyżywić od 10 do 20 razy więcej ludzi niż z tego samego hektara przeznaczonego pod hodowlę bydła; co więcej, pięć kilogramów chleba kosztowało tyle, co pół kilograma mięsa. Hektar obsadzony ryżem mokrym dostarcza nawet do 15 ton pożywienia: trzykrotnie więcej niż hektar pszenicy czy kukurydzy, a 60 razy więcej niż hektar przeznaczony pod hodowlę bydła. Nie powinno zatem dziwić, że, jak podaje opublikowany w 1637 r. chiński podręcznik, „70% podstawowej żywności ludzi stanowi ryż”. Z kolei w Europie dzienne spożycie kalorii każdej rodziny w trzech czwartych zaspokajały zboża (nie tylko w postaci chleba, ale także wkładek do zup i jako podstawowy składnik zwykłego piwa i ale)[40].

Steven L. Kaplan miał rację mówiąc o dominacji, jaką nad społeczeństwem w przedindustrialnym świecie rozciągało uzależnienie od upraw podstawowej żywności. W Europie:

zależność od zboża kierowała każdym etapem życia społecznego. Zboże było głównym sektorem gospodarki; oprócz wyznaczania kształtu całego rolnictwa, zboże w bezpośredni i pośredni sposób kształtowało handel i przemysł, regulowało zatrudnienie i stanowiło ważne źródło wpływów dla państwa, Kościoła, arystokracji, a także znacznej części [reszty społeczeństwa] (...). Nic nie było tak pilne, tak powszechnie odczuwane i trudne do rozwiązania jak problem dostaw zboża. Groza niedoborów i głodu stale przepełniała społeczeństwo[41].

Niedobór i głód mogły pojawić się na trzy sposoby. Po pierwsze, skoro większość rodzin przeznaczała na żywność połowę swoich wydatków, wzrost cen podstawowych produktów szybko mógł wpędzić je w niedolę. Po drugie, zwiększone wydatki na żywność pozostawiały niewiele, lub wcale, środków na zakup innych dóbr, obniżając popyt i pozbawiając pracy ludzi niezwiązanych z rolnictwem, a obniżając zarobki pozostałych. Ich dochody spadały dokładnie w momencie wzrostu ich wydatków. Po trzecie, każde gorsze zbiory zmniejszały dostawy żywności geometrycznie, a nie arytmetycznie, bowiem wpływ nieudanych zbiorów na ceny zboża jest nieliniowy. Przyjmijmy następujące założenie:

• W normalnym roku rolnik w Europie obsiewa 20 hektarów zbożem i uzyskuje 5 ton z ha, co daje w sumie 100 t. Z tej liczby musi przeznaczyć 35 t na paszę dla zwierząt i ziarno siewne, a na wyżywienie siebie i rodziny potrzebuje 15 t – w sumie 50 – co pozostawia na sprzedaż 50 t.

• Jeśli zła pogoda zmniejszy plony o 30%, rolnik uzyska jedynie 70 t ze zbiorów, nadal jednak potrzebuje 50 na bieżące potrzeby. Na rynek trafi zatem tylko 20 t – spadek rzędu 60%.

• Jeśli jednak niesprzyjająca pogoda zmniejszy wysokość plonów o 50%, wtedy ze zbiorów uzyska zaledwie 50 t, niezbędnych rolnikowi, co pozbawia rynek jakichkolwiek dostaw z jego strony.

Ta nieliniowa zależność ukazuje dlaczego 30-procentowe zmniejszenie się wielkości zbiorów zboża często podwaja cenę chleba, a 50-procentowe zmniejszenie podnosi ją pięciokrotnie. Także tu kryje się odpowiedź, dlaczego niemalże zawsze w ślad za dwoma, bądź więcej, nieudanymi zbiorami z rzędu, podążają klęski głodu.

Kaplan podsumował swoją pracę poświęconą głodowi we wczesnonowożytnej Francji stwierdzeniem, że taka bezlitosna kalkulacja „wzbudziła nieustanne poczucie zagrożenia, które sprawiło, że współcześni rozumieli świat w kategoriach, z naszej perspektywy, groteskowych i posępnych w swym przerysowaniu”. Badania Alexa de Waala poświęcone głodowi w Darfurze w Afryce Wschodniej w latach 1984-1985 dalekie są jednak od wizji „przerysowania”, gdyż w przypadku słabych zbiorów nawet obecnie występujący nieurodzaj jest w stanie „przekroczyć granicę znanych nam okropieństw i ukazać te znacznie gorsze”. Giną nie tylko rzesze ludzi, lecz i zanikają ich sposoby życia[42]. De Waal wyznaczył trzy cechy charakterystyczne tych druzgocących klęsk głodu:

• Zmuszają dotkniętych nimi do wykorzystania swoich aktywów, w tym inwestycji, zapasów i dóbr. Mimo iż rodzina może zdecydować się cierpieć głód przez jeden sezon celem utrzymania swej zdolności do funkcjonowania jako produktywna jednostka (na przykład przeznaczając zboże na paszę dla zwierząt lub na ziarno siewne), to trudno będzie utrzymać tę strategię przez kolejny rok, nie mówiąc już o trzecim. Dwa bądź trzy kolejne nieudane zbiory kompletnie zrujnują ich ofiary.

• Przedłużający się głód zmusza również do wykorzystania w pełni dostępnych zapomóg. Pozbawiona żywności rodzina może unikać żebrania o pomoc ze strony innych osób czy instytucji tylko przez pewien czas, lecz (jak wcześniej) strategia ta szybko poniesie klęskę. Jeśli wiele rodzin naraz traci swe majątki, społeczności, w których żyją mogą zostać sparaliżowane lub kompletnie zniszczone.

• Wraz z zamieraniem społeczności część rodzin zacznie je opuszczać. Migracja początkowo może okazać się rozsądną strategią na walkę z głodem, gdyż, mimo iż migranci siłą rzeczy porzucają swoje zapasy i szansę pomocy ze strony społeczności, którą opuszczają, to ci, którym uda się przetrwać kryzys mogą powrócić do domu i podjąć na nowo swoje dawne życie; przedłużający się niedostatek na dobre jednak przetnie więzy łączące ich z dawnym światem. To z kolei zniszczy ich niegdysiejszy styl życia.

Kalorie i śmierć

Każdego dnia każdy człowiek musi spożyć ok. 2000 kalorii, aby utrzymać swoją podstawową przemianę materii. Kobiety w ciąży i osoby pracujące fizycznie potrzebują znacznie więcej: 5000 dla pozostających w ruchu przez osiem godzin czy doglądających swoich upraw; 5500 dla ludzi pracujących po osiem godzin na budowie; 6500 dla pracujących przy zbiorach, ścinających drzewa lub dźwigających ciężkie ładunki[43]. Mało kto w epoce wczesnonowożytnej mógł pozwolić sobie na taki luksus: podczas epidemii zarazy we Włoszech w latach 1630-1631 rejestry szpitalne wykazują, że każdy pacjent otrzymywał codziennie pół kilograma chleba, ćwierć kilograma mięsa (zapewne potrawki) i pół litra wina – zaledwie 1500 kalorii dziennie (a do tego brak niemalże jakichkolwiek witamin). Nawet w ciągu zwykłego roku przeciętny Francuz lub Francuzka w XVII w. spożywali niewiele ponad 500 kalorii więcej niż wymagała tego ich podstawowa przemiana materii, a mieszkańcy Anglii 700.

Jak wykazała jednak w swojej pracy poświęconej Wielkiemu głodowi w Finlandii w latach 1695-1697 Mirkka Lappalainen, „ludzie to wytrzymałe istoty: śmierć z głodu nie przychodzi tak łatwo”. Możemy dostosować się do ograniczonych zasobów żywności poprzez zmniejszenie naszego zapotrzebowania energetycznego (pracując wolniej, odpoczywając dłużej); wraz z utratą kilogramów potrzebujemy także mniej kalorii, aby zaspokoić naszą podstawową przemianę materii (i zmniejszoną aktywność fizyczną). Lappalainen odkryła, że w latach 90. XVII w. Finowie cierpieli „półgłód”, który ludzie są w stanie znosić miesiącami, jeśli nie dłużej, nawet jeżeli za cenę skrajnego osłabienia i apatii[44]. Niemniej jednak, nawet jeśli utrata 10% masy ciała obniża energię o 1/6, to już utrata 20% zmniejsza ją o połowę, a jeżeli kobieta bądź mężczyzna straci 30% swojej normalnej masy, spada ciśnienie krwi i zdolność do przyswajania składników odżywczych. W tak osłabionym stanie jakakolwiek forma ataku na organizm, choćby w postaci choroby, jest najczęściej śmiertelna – a wśród społecznych niepokojów kojarzonych zwykle z głodem, choroby rozprzestrzeniają się błyskawicznie – podczas gdy chłód i wilgoć jeszcze bardziej osłabiają pozbawionych żywności ludzi.

Z fińskich dokumentów przebadanych przez Lappalainen wynika, że najbardziej wstrząsającym widokiem u cierpiących na półgłód był obrzęk twarzy, kończyn i brzucha wywołany niedoborem białka: źródła znacznie częściej wspominają o wzdętych i opuchłych ludziach niż o chudych. Najpowszechniejszą przyczyną zgonu była „śmiertelna krwawa biegunka”. XVII-wieczny chiński urzędnik i filantrop w tym samym czasie pisał:

W swej cielesnej powłoce wszyscy ludzie są identyczni, podobnie jak i w słabości wobec chłodu. Przybrani w znoszone i obszarpane łachmany (...) niemalże nadzy snują się w samym sercu zimy, z rozczochranymi włosami, boso, szczękając zębami; zawodzą przepełnieni strachem (...). W swej samotności nie mają dokąd się udać (...) śnieg w końcu przykrywa ich ciała. Ich wnętrzności zamarzają, a ciała sztywnieją niczym porzucone kłody. Z początku wydają jeszcze pojedyncze jęki. Z wolna jednak zaczynają pluć flegmą. Następnie uchodzi z nich życie[45].

Epidemie głodu ze szczególnym okrucieństwem dotykały najmłodszych. Wiele noworodków i dzieci zmarło, gdyż matki nie mogły zapewnić im mleka, a nawet jeśli przeżyły, to cierpiały na zahamowanie wzrostu: potomstwo kobiet, które zaszły w ciążę w czasach niedostatku jest często niższe. Szczątki ludzkie pochodzące z okresu małej epoki lodowcowej nie pozostawiają żadnych wątpliwości co do zaburzeń wzrostu. Kiedy archeolodzy odkopali szkielety 50 robotników pogrzebanych w wiecznej zmarzlinie w Smeerenburgu („Mieście tłuszczu”), niderlandzkiej osadzie wielorybniczej założonej na wyspie Spitsbergen na Morzu Arktycznym, aktywnej od 1615 do 1670 r. (kiedy to opustoszała na skutek mrozów) – przynajmniej 43 wykazały objawy zahamowania wzrostu. Co bardziej zaskakujące, francuscy żołnierze urodzeni w drugiej połowie XVII w. byli niżsi średnio o 3 cm od tych urodzonych po 1700 r.; ci co przyszli na świat w latach głodu byli już znacznie niżsi od pozostałych. Zahamowanie wzrostu obniżyło przeciętny wzrost ludzi urodzonych pomiędzy 1666 (od kiedy dysponujemy pierwszymi danymi) a 1694 r. do 161 cm lub mniej: najniższej, zanotowanej wartości w dziejach (Il. 3).

3. Szacunkowy wzrost francuskich mężczyzn urodzonych pomiędzy 1666 i 1770 r.
John Komlos zgromadził 38 700 „opisów” zawartych w danych osobowych francuskich mężczyzn, którzy zaciągnęli się do armii pomiędzy 1666 a 1770 r. Mimo iż oficerowie nie przyjmowali najniższych ochotników, to efekt „zahamowania” wzrostu wywołany globalnym ochłodzeniem jest ewidentny. Średni wzrost żołnierza Ludwika XIV wynosił 1,617 m.

Niedożywienie często niekorzystnie wpływa na rozwój najważniejszych organów, a także kości długich, co sprawia, że dzieci są bardziej podatne zarówno na choroby zakaźne, jak i przewlekłe, które dodatkowo mogą skurczyć sylwetkę. John Komlos, historyk demografii, który w swoich badaniach ukazał zmniejszony wzrost żołnierzy Ludwika XIV, nie mylił się twierdząc, że XVII-wieczny kryzys „miał głęboki wpływ na organizm człowieka”. Dane jakie przedstawił służą prawdopodobnie za najwyraźniejszy – i najposępniejszy – dowód na oddziaływanie małej epoki lodowcowej na populację. Powracające klęski głodu nie niosły ze sobą tylko śmierci: wielu ocalałych ucieleśniało ponurą uwagę Hobbesa, że „żywot człowieka” stał się „samotny, biedny, bez słońca, zwierzęcy i krótki”[46].

Przeludniony świat?

I chociaż Hobbes i jemu współcześni byli najwyraźniej niżsi od swoich dziadków, to zdecydowanie przewyższali ich liczebnością. Panujący przez większość XVI w. łagodny klimat pozwolił na wzrost liczby ludności w większości rejonów Europy i Azji, w niektórych miejscach doszło nawet do jej podwojenia, i do 1618 r. Chiny liczyły sobie ok. 150 milionów mieszkańców, Indie 116 milionów, a Europa 100 milionów. W niektórych rejonach liczba ludności wzrosła tak szybko, że dostępne zasoby nie były już w stanie dłużej jej wyżywić ze względu na kolejną, okrutną zależność: populacja wzrasta geometrycznie, podczas gdy produkcja rolnicza jedynie arytmetycznie. Podobnie jak w przypadku procentu składanego, stały wzrost geograficzny o 1% każdego roku w ciągu stulecia nie tyle podwoi, co potroi populację; z kolei wzrost o 2% w ciągu stu lat zwiększy liczbę ludności siedmiokrotnie. Jako że wysokość plonów rzadko kiedy wzrasta w takim tempie, błyskawicznie mogą nastąpić niedobory żywności.

Wielu ludzi na początku siedemnastego stulecia dostrzegało, że istnieją rejony, w których liczba mieszkańców przerasta możliwości ich wykarmienia i obawiali się konsekwencji tej sytuacji. Obszar na południe od dolnego biegu rzeki Jangcy, zwany Jiangnan, stanowił schronienie dla ok. 20 milionów ludzi w 1618 r., co odpowiada 3000 osób na km² (dla porównania, obecnie w najgęściej zaludnionych obszarach żyje ok. 2500 osób na km²). Według Alvara Semedo, jezuity mieszkającego na jego terenie wiele lat, w latach 30. XVII wieku mieszkały tutaj „takie zastępy ludzi, że z jednej wioski bądź miasta można było dostrzec inne”, a w niektórych rejonach „zabudowania ciągną się niemalże bez końca”. Jezuita rozważał dalej:

Królestwo to jest tak przeludnione [eccessivamente popolato], że choć spędziłem w nim dwadzieścia dwa lata, nadal tak samo jak na początku zdumiewają mnie tłumy ludzi. Nie ma w mych słowach ani cienia przesady: nie tylko miasta, mieściny i publiczne miejsca (...) lecz także drogi są tak przepełnione ludźmi, jak w Europie ma to miejsce [wyłącznie] podczas świąt lub festynów.

Jako że „ludzi niepodobna policzyć”, zdaniem Semedo „nie ma takiej ilości dóbr, która zaspokoiłaby wszystkich, ani pieniędzy, które napełniłyby tyle mieszków”[47].

Wielu współczesnych uważało, że również Europa jest przeludniona. Sir Ferdinando Gorges uznał, że Anglia „nierozpalana wojnami nie jest w stanie zapewnić zatrudnienia stale wzrastającej masie ludzi” po czym wysłał kolonistów, aby osiedlili się w Maine i rozładowali społeczne napięcia w ojczyźnie. Jego rywale z Kompanii Wirgińskiej, w obawie przed „nadmiarem ludzi cierpiących biedę, co zwykle rozpalają płomienie groźnych powstań”, również dążyli do usunięcia ich z Anglii i wysłania do swojej nowej kolonii. Tego typu kroki cieszyły się takim powodzeniem, że w latach 30. XVII w. tysiące ludzi każdego roku podróżowały przez Atlantyk, co (zdaniem niektórych) przyczyniło się do stabilności Anglii, gdyż kolonie „służyły niczym odpływ dla ludnego państwa, które w przeciwnym razie wystąpiłoby z brzegów za sprawą nieustannego pokoju i zwróciło przeciwko sobie, lub nastroiło do buntu”[48].

Jeszcze nie zdążył dobrze wyschnąć atrament po spisaniu tych słów, kiedy światowa populacja drastycznie się skurczyła. W Chinach zwycięska dynastia Qing utrzymywała, że podczas kryzysu z połowy XVII w. „ponad połowa ludności zginęła. W Syczuanie ludzie rozpaczali, że nie ostał im się nawet jeden potomek”. W latach 50., po dekadzie sekciarskiej przemocy i wojny domowej w Irlandii, angielski świadek pisał, że „można było przebyć dwadzieścia, a nawet trzydzieści mil i nie ujrzeć żywej duszy” za wyjątkiem „sędziwych mężczyzn z kobietami i dziećmi”, których skóra była „czarna niczym ściany pieca ze względu na panujący głód”; pokolenie później, inny obserwator z Anglii szacował, że ponad pół miliona mężczyzn i kobiet z Irlandii w latach 40. zginęło „od miecza i głodu, a także za sprawą innych nieszczęść”. Z innych rejonów dochodziły podobnie przygnębiające głosy. W południowych Niemczech jeden z ocalałych z pożogi wojny trzydziestoletniej sądził, że „śmierć zebrała tak wielkie żniwo, jak nigdy dotąd w historii”. Pełen rozpaczy luterański pastor pisał w 1639 r., że spośród 1046 parafian, których przyjmował w poprzedniej dekadzie, pozostała zaledwie jedna trzecia: „tylko w ciągu ostatnich pięciu lat 518 zginęło za sprawą licznych nieszczęść. Zostało mi tylko ich opłakiwać” kontynuował ze smutkiem, „gdyż pozostałem bez sił i kompletnie sam”. We Francji, rozrywanej wojną, głodem i chorobami, matka Angélique Arnauld, przełożona opactwa cysterek Port-Royal pod Paryżem, oszacowała w 1654 r., że „wyginęła jedna trzecia ludności na świecie”[49].

Kolejne badania potwierdziły te wstrząsające doniesienia. W Chinach podczas transformacji dynastycznej Ming-Qing „areał ziemi uprawnej skurczył się o ok. jedną trzecią”, podczas gdy „straty w ludziach były niemalże identyczne”. Szczególnie dotknięty został Syczuan, gdzie życie mogło stracić prawdopodobnie milion ludzi. W Niemczech od 1618 do 1648 r. „niespełna 40% ludności wiejskiej padło ofiarą wojen i zaraz”, zaś „w miastach straty te sięgnęły 33%”. Wiele wiosek położonych w Île-de-France w latach 1648-1653 dotknął najpoważniejszy kryzys demograficzny w całym okresie ancien régime’u[50]. Mała epoka lodowcowa nie była jedynym elementem, który przyczynił się do tak porażających strat. Niemniej jednak: aby kryzys spowodowany przez nagłą zmianę klimatu przekształcił się w katastrofę, niezbędne były niewłaściwe działania podjęte przez religijnych, jak i politycznych przywódców.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Sunday Herald, 24 marca 2013, recenzja Hugh MacDonalda. Niestety Ronnie Corbett zmarł w marcu 2016 r.

[2] Goldstone, „Climate lessons”, s. 37; Lonsdale, Samuel Johnson, I, s. 290, opinia spisana ok. 1780 r., nieco ponad stulecie po śmierci Miltona.

[3] Warde, „Review article”, s. 301, 297.

[4] Kenneth Pomeranz, John R. McNeill oraz Jack Goldstone, „Global Crisis: a Forum”, Historically Speaking, XIV/5 (listopad 2013), s. 29-39; Lauren Benton, Daniel Headrick, Joseph C. Miller i Carla Gardina Pestana, „Special Forum: the Afterlife of Geoffre Parker’s Global Crisis”, JWH, XXVI (2015), s. 141-180 (tekst oparty na dyskusji panelowej, która miała miejsce na corocznym spotkaniu Amerykańskiego Stowarzyszenia Historyków (American Historical Association) zorganizowanym w 2014 r. przez Pestanę).

[1] White, „The Real Little Ice Age”, s. 328. W 2014 r. na podstawie danych, które Raphael Neukom zawarł w artykule „Inter-hemispheric temperature varibility” po raz pierwszy zademonstrowano, że globalne ochłodzenie w XVII w. miało wpływ zarówno na północną, jak i południową półkulę.

[2] Le Roy Ladurie, Times of feast, s. 119, 289; de Vries, „Measuring the impact of climate”, s. 23.

[3] Fortey, Blind to the end. Zob. również Sobel, Storm surge, część II.

[4] Trevor-Roper, „The general crisis”, s. 50.

[5] Camuffo, „The earliest temperature observations”, s. 359; Rydval, „Reconstructing”; Macadam, „English weather”, s. 234 (Ryc. 8, dane zaczerpnięte z pamiętnika Ralpha Josselina); David, „Patents”, s. 265-266.

[6] Zheng, „How climate change”, s. 173. White, „The Real Little Ice Age”, s. 348-351, prezentuje trzy aktualne definicje powyższego terminu.

[7] Le Roy Ladurie, Times of feast, s. 2. Słowa historyka dotyczące przejęcia tego zadania przez komputery okazały się prorocze: ibidem, s. 303.

[8] BL Harl. Ms. 390/211, Mede do sir Martina Stuteville’a, 24 lutego 1627 r. „Oczkiem w głowie” Mede’a w Christ’s College był John Milton.

[9] Appleby, „Epidemics and famine”, s. 663.

[1] Burton, Anatomy, s. 3-4 („Democritus to the reader”); Calendar of the court minutes, naczelnicy Kompanii Wschodnioindyjskiej do swoich agentów w Suracie, listopad 1644 r.; Whitaker, Ejrenopojos („Rozjemca”), s. 1-2, 9, Księga Aggeusza 2:7, „Poruszę wszystkie narody” (za: Biblia Tysiąclecia, Poznań 1996).

[2] Elliot i La Peña, Memoriales y cartas, II, s. 276.

[3] Porschnev, „Les rapports”, s. 160, cytuje Johana Adlera Salviusa; Mentet de Salmonet, Histoire, ii; Parival, Abrégé, „Au lecteur” i s. 477.

[4] Ansaldo, Peste, s. 16 (brat Franceso); BL Addl. Ms. 21,935/48 (Wallington); Mortimer, Eyewitness accounts, s. 185 (Minck).

[5] Howell, Epistolae Ho-Elianae, Księga III, list I, do lorda Dorset, „20 stycznia 1646 r.” (tak naprawdę zaś 1649).

[6] T. Hobbes, Lewiatan, tłum. C. Znamierowski, Warszawa 2005, s. 207.

[7] Bisaccione, Historia (1652), s. 2; Rushworth, Historical collections, I (1659), przedmowa. Howell, Epistolae, swój szereg pism poruszających kwestie historyczne rozpoczyna od wybuchu „wojen w Niemczech” w 1618 r.

[8] Piterberg, Ottoman tragedy, s. 1, cytuje Kâtipa Çelebiego; Peterson, Bitter gourd, s. 35, cytuje Liudu wenjian lu autorstwa Wu Yingji (1594-1645).

[9] Hobbes, Behemoth, s. 1.

[10] Kessler, K’ang-hsi, s. 131, cytuje osobisty raport, który Xizhu przedstawił cesarzowi w 1684 r.

[11] Hugon, Naples, s. 16.

[12] Johnson, The works, X, s. 365-366, „Thoughts on the late transactions respecting Falkland’s islands” (1771).

[13] Gaddis, Landscape, s. 98-99; M. Gladwell, Punkt przełomowy. O małych przyczynach wielkich zmian, przeł. G. Górska, Kraków 2009 (termin wprowadzony do obiegu przez socjologów w latach 60. XX w.). Lauren Benton preferuje określenie „punkt zwrotny”, a nie „przełomowy”, gdyż decydujące zmiany, o których mowa w rozdziałach V do XIV w niniejszej książce „nie są zmianami, które ukazać może jedynie analiza skupiająca się na klimacie” (Benton, „After the Crisis”, s. 150-152). Niewykluczone: nie twierdzę jednak, że to wyłącznie klimat przyczynił się do katastrofy.

[14] Scott, Weapons of the weak, s. xvi-xvii.

[15] TCD Ms. 833/228v, zeznanie wielebnego George’a Creightona, 15 kwietnia 1643 r. (cytuje Richarda Plunketta).

[1] Voltaire, Essai, II, s. 756-757.

[2] Ibidem, II, s. 756-757, 794, 806 oraz 941-947 (Remarques pour servir de supplément à l’essai sur les moeurs, 1763).

[3] J. Cercas, Anatomia chwili, tłum. E. Zaleska, Warszawa 2015, s. 28, analiza nieudanego zamachu stanu zorganizowanego przez wojskowych, który miał miejsce w Hiszpanii 23 lutego 1981 r., w której autor przekonuje, że równoczesna niechęć, jaką wobec rządu przejawiało wiele różnych grup – politycy, dziennikarze, bankierzy, biznesmeni, zagraniczne rządy, może nawet i sam król – wspólnie utworzyła „łożysko zamachu, nie sam zamach. Ten niuans stanowi klucz do zrozumienia zamachu stanu”. Podobny niuans stanowi klucz do zrozumienia globalnego kryzysu siedemnastego stulecia.

[1] Następujący badacze pomogli mi w przygotowaniu niniejszego rozdziału, za co pragnąłbym im gorąco podziękować: William S. Atwell, Rudolf Brázdil, Günhan Börekçi, John Brooke, Richard Grove, Karen Kupperman, Mikami Takehiko, David Parrott, Christian Pfister oraz José M. Vaquero.

[2] Cysat, Collectanea, IV/2, s. 898.

[3] Dunn, The journal of John Winthrop, s. 368, 384 i 387; Kupperman, „The puzzle”, s. 1, 274, cytuje Thomasa Gorgesa.

[4] Blair i Robertson, The Philippine islands, XXXV, s. 123 i 184, dane z raportów o wydarzeniach z lat 1640-1642 i 1643-1644.

[5] Odorico, Conseils et mémoires de Synadinos, s. 163, 169.

[6] Nawroth, A new almanacke, sig C2; BL Harl. Ms. 5,999/29v, „Rozważania” Henry’ego Jonesa i innych, listopad 1643 r.

[7] Buisman, Duizend jaar weer, IV, s. 469-470 (cytuje mieszczanina z Liège); Peters, Ein Söldnerleben, s. 166, wpis w dzienniku z 7 sierpnia 1640 r. z Neustadt-an-der-Saale.

[8] Vázquez de Espinosa, Compendio, s. 591-592, Bartolomé de Astete de Ulloa do Gerónimo Lópeza de Saavedry, Potosí, 17 marca 1626 r.; Arzáns de Orsúa y Vela, Historia, II, s. 1-15; Vicuña Mackenna, El clima de Chile, s. 43-44, Dean Tomás de Santiago do Trybunału w Limie, 23 czerwca 1640 r. (argument inkwizytora potwierdzają słoje przyrostów rocznych: Morales, „Precipitation changes”, s. 659).

[9] Bamford, A royalist’s notebook, s. 120-121; Laing, Letters and journals, III, s. 62; Gilbert, History of the Irish Confederation, VI, s. 270-271.

[10] Buisman, Duizend jaar weer, IV, s. 499-500; Labelle, Dispersed, s. 66.

[11] Teodoreanu, „Preliminary observations”, s. 190, cytuje archidiakona Paula z Aleppo; Abbott, Writings, III, s. 225-228, proklamacja z 20 marca 1654 r.

[12] Ådahl, The sultan’s procession, s. 48, wpis z 27 lutego 1658 r.; De Beer, The diary of John Evelyn, s. 388, 393; Van Aitzema, Saken, IX, księga 38, s. 124-126.

[13] Hoskins, „Harvest fluctuations”, s. 18; Goldie, The entring book of Roger Morrice, II, s. 450.

[14] Teodoreanu, „Preliminary observations”, s. 191-192, cytuje Philippe’a Le Masson du Ponta w 1686 r.

[15] Evliya Çelebi, Seyahatname, X, s. 508 (Egipt: pragnę podziękować Jane Hathway zarówno za odnośnik bibliograficzny, jak i przekład; pol. wydanie: Księga podróży Ewliji Czelebiego [wybór], tłum. Z. Abrahamowicz, A. Dubiński, S. Płaskowicka-Rymkiewicz, Książka i Wiedza, Warszawa 2018).

[16] Silvestre de Sacy, Lettres, III, s. 321 i 345, Mme de Sévigné do Mme de Grignan, 26 czerwca i 24 lipca 1675 r.; Da Qing shengzu [Kangxi] shilu [Prawdziwe zapisy rządów Mądrego Przodka [Kangxi] z dynastii Qing], 272.9b-10a, edykt cesarza Kangxi, 26 maja 1717 r. (Timothy Brook wspaniałomyślnie zgodził się przetłumaczyć powyższy edykt).

[17] Smith, The art of doing good, s. 162 (dziennik Qi); Wu, Communication and imperial control, s. 34-36 (Kangxi); Scott, Love and protest, s. 140 (pieśń ludowa); Magisa, Svcceso raro („implikacje” wynikające z erupcji); Anon, The way to get rain, s. 3.

[18] Wrightson i Walter, „Dearth”, s. 28-29. Pragnę podziękować Franzowi Mauelshagenowi za wprowadzenie słowa „pekatogeniczny” do naszego słownika.

[19] AM Cádiz Ms. 26/127, uchwała cabildo (rady miejskiej w amerykańskich koloniach hiszpańskich – przyp. tłum.) z 21 sierpnia 1648 r., wraz z kopią listu od Don Diega de Riaño y Gamboa z 1 sierpnia 1648 r.

[20] Haude, „Religion”, s. 541; Firth i Rait, Acts and ordinances, s. 26-27 i 1070-1072, „Order for stage-playes to cease” (12 września 1642 nowego stylu – dalej n. st.) oraz „An ordinance for the utter suppression and abolishing of all stage-plays” (21 lutego 1648 n. st.).

[21] Pfister, „Climatic extremes”, s. 60-61 (wychwala Behringera) oraz 64 (podwójny histogram zestawiający ofiary polowań na czarownice z chłodną pogodą); Balfour, Historical works, III, s. 436-437; Kuhn, Soulstealers, s. 229.

[22] Porschnev, „Les rapports”, s. 160, cytuje Johanna Adlera Salviusa; BNE Ms. 2378/55, „Reboluciones de Nápoles”; Bisaccione, Historia, s. 510.

[23] BNE Ms. 2371/634, Prognosticon (1640); Naworth, A new alamancke (1642), sig. C2; Bournoutian, The chronicle of Deacon Zak’aria, s. 156.

[24] [Voetius], British lightning, sig. A3.

[25] Kâtib Çelebi, Fezleke-i Tarih, II, s. 326.

[26] Quenet, Les tremblements, s. 184-189 (o trzęsieniu ziemi z 1660 r.) oraz 577 (tabela); Mallet i Mallet, The earthquake catalogue, wykres IV.

[27] Bainbridge, An astronomicall description, s. 30-31; Pacheco de Brito, Discurso, Sig. A11-11v.

[28] Roth, „The Manchu-Chinese relationship”, s. 7-8; Biot, „Catalogue”, s. 56-57; Brook, The confusions, s. 163-167; Moosvi, „Science and superstition”, s. 115, cytuje Iqbalnama-i Jahangiri.

[29] Mather, Kometographia, s. 108-111.

[30] Burton, Anatomy (wydanie z 1638 r.), Część I, sekcja I, podsekcja 1, „Diseases in generall”.

[31] Birago Avogadro, Turbolenze de Europa, s. 369; Riccioli, Almagestum novum, s. 96 (gdzie wskazuje na związek mniejszej liczby plam słonecznych z globalnym ociepleniem).

[32] Eddy, „The «Maunder Minimum»”, s. 268. Büntgen i Hellmann, „The Little Ice Age”, również wskazują, że „ciepłe (chłodne) lata zwykle pokrywają się z okresami wysokiej (niskiej) aktywności słonecznej”.

[33] Amelang, A journal, s. 100 (kronika Andrésa de la Vega); Yi, „Meteor fallings”, s. 205-206 oraz 217.

[34] Indeks Eksplozywności Wulkanicznej – przyp. tłum.

[35] Magisa, Svcceso raro. Delfin, „Geological, 14C and historical evidence”, wskazał, że wulkan to Mount Parker; Atwell, „Volcanism”, s. 33, zaproponował określenie erupcji na szósty stopień w skali IEW. Sigl, „Timing”, s. 547, odkrył, że wszystkie szesnaście najzimniejszych dekad na przestrzeni ostatnich 2500 lat poprzedzały znaczne erupcje wulkanów.

[36] El Niño-Southern Oscillation – El Niño-Południowa Oscylacja – przyp. tłum.

[37] AGI Filipinas 28/100, petycja Diega de Villatoro, 25 sierpnia 1676 r., więcej informacji zawartych w: ibidem 28/90, memoriał Villatoro.

[38] Song Yingxing, Chines technology, s. 5. Zheng, „How climate”, s. 175-176, śledzi wpływ zmian klimatycznych na produkcję rolną w XX-wiecznych Chinach.

[39] Costin, Letopisețul Ţării Moldovei, s. 196-197 (pragnę podziękować Mircei Platonowi zarówno za odnośnik bibliograficzny, jak i przekład); Teodoreanu, „Preliminary observations”, s. 191.

[40] Song Yingxing, Chinese technology, s. 4.

[41] Kaplan, The famine plot, s. 62-63.

[42] Ibidem, s. 63; De Waal, Famine that kills, cytat za: ibidem, „A re-assessment”, s. 470-471.

[43] Wyliczenia za: Muldrew, Food, s. 130-131.

[44] Lappalainen, „Death and disease”, s. 429.

[45] Ibidem, s. 430; Smith, The art of doing good, s. 54, cytuje Yang, „A record of distributing padded jackets (Shi mianao ji)” (1612).

[46] Komlos, „An anthropometric history”, s. 159; Ewert, „Biological”, s. 32 (zwłaszcza Ryc. 2); Hobbes, Lewiatan, s. 207.

[47] Semedo, Historica relatione, s. 6-7, 13.

[48] Andrews, The colonial period, s. 612-613, cytuje Gorgesa (1611), przedstawicieli Kompanii Wirgińskiej (1624) i wielu innych; Canny, The origins of empire, s. 20, cytuje fragment z księgi domowej (w ówczesnej Rzeczpospolitej sylwa, od silva rerum, czyli las rzeczy – przyp. tłum.) Thomasa Bowdlera obejmujący lata 1635-1636.

[49] Qing shilu, VIII, rozdział 86, 149, edykt cesarza Yongzhenga z 2 listopada 1729 r. (przetłumaczony przez Ying Bao); Lenihan, „War and population”, s. 8, cytuje Lawrence’a, The interest of England; Hull, The economic writings, I, s. 149-151, cytuje Petty’ego; Mortimer, Eyewitness accounts, s. 78, cytuje Hansa Conrada Langa; Antony i Christmann, Johann Valentin Andrea, s. 128; Arnauld, Lettres, II, s. 433, do królowej Polski, 28 stycznia 1654 r.

[50] Hayami i Tsubochi, Economic and demographic developments, s. 155; Lenihan, „War and population”, s. 20-21; Franz, Der dreissigjährige Krieg, s. 59; Jacquart, „La Fronde”, s. 283.