© Copyright

Stanisław Czerep

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2013

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Wydanie II

Recenzenci:

prof. dr hab. Janusz Wojtasik

dr hab. Jan Snopko, prof. UwB

Redakcja:

Halina i Marek Ławniccy

Korekta:

Halina i Marek Ławniccy

Redakcja II wydania:

Dariusz Marszałek

Korekta II wydania:

Mateusz Bartel

Redakcja techniczna:

Dariusz Marszałek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-518-3

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

SYNOM ANDRZEJOWI I ADAMOWI

WSTĘP

Przedmiotem rozważań podejmowanych w niniejszym opracowaniu jest wielka operacja zimowa pierwszej wojny światowej, która rozgrywała się na obszarze operacyjnym frontu wschodniego, a konkretnie na Mazurach i północnym Podlasiu, w lutym 1915 r. Wojska niemieckie walczyły z armią rosyjską. W odniesieniu do tych wydarzeń Niemcy stosują nazwę „Zimowa bitwa na Mazurach¹ w 1915 r.”, natomiast Rosjanie określają ją jako „Zimowa operacja w Prusach Wschodnich w 1915 r.” albo „Operacja augustowska 1915 r.”. Niezależnie od tego, jakiego byśmy określenia użyli, to musimy stwierdzić, że było to jedno z najpoważniejszych i najdonioślejszych wydarzeń militarnych na wschodnim teatrze wojennym podczas pierwszej wojny światowej. W tym wielkim starciu militarnym uczestniczyły po obu stronach ponad stutysięczne armie.

Operacja ta zaważyła w ogromnym stopniu na dalszych losach pierwszej wojny światowej. Stanowiła ona jakby wstęp do operacji gorlickiej z maja 1915 r. Jej znaczenie wykraczało daleko poza skutki militarne, pozostawała jednak zawsze w cieniu wielkich zmagań wojennych na Zachodzie. Wynikało to z wielu przyczyn. Historycy zachodni w swoich badaniach najczęściej nie wychodzili poza obręb frontu zachodniego. Dopiero w 1975 r. ukazała się cenna praca Normana Stone’a² o walkach na froncie wschodnim. W Rosji Radzieckiej, a następnie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) w początkowych latach po zakończeniu pierwszej wojny światowej prowadzono badania nad działaniami militarnymi na froncie rosyjskim podczas pierwszej wojny światowej. Powołano w związku z tym (13 sierpnia 1918) Wojenno-Istoriczeskuju Komissju po opisaniju opyta wojny 1914-1918 gg. pod kierownictwem W. N. Kłembowskiego. W wyniku badań prowadzonych przez oficerów dawnej carskiej armii opublikowano Kratkij strategiczeskij oczerk wojny 1914-1918 gg. (wypusk 1-2, Moskwa 1918-1919) i Strategiczeskij oczerk wojny 1914-1918 gg. w siedmiu tomach (1920-1923), będący publikacją źródłową.

Później nastąpił okres zmniejszonego zainteresowania tym tematem. Obecnie obserwuje się ponowny wzrost zainteresowań pierwszą wojną światową i ukazują się w Rosji wartościowe opracowania. Najczęściej są to monografie piechoty³, kawalerii⁴, artylerii⁵, korpusu oficerskiego⁶, sił morskich⁷ albo prace poświęcone całościowemu spojrzeniu na pierwszą wojnę światową⁸. Brakuje natomiast zgodnego z obecnym stanem wiedzy opracowania na temat operacji mazursko-augustowskiej z 1915 r.

Pewnym odstępstwem od ogólnego braku zainteresowań walkami na obszarze operacyjnym frontu wschodniego z lutego 1915 r. były wysiłki polskich historyków tuż przed drugą wojną światową. Miały one związek ze skupieniem dużej uwagi przez Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego na kierunku mławskim. Autorzy nie dotarli jednak do ważnej pozycji, jaką bez wątpienia jest praca Kolenkowskiego⁹. Jednak i ten materiał posiada niedostatki. Pisana była przed powstaniem niemieckiej czternastotomowej Der Weltkrieg 1914 bis 1918…¹⁰ i nie uwzględnia badań historyków niemieckich. Opracowanie polskie Wojskowego Biura Historycznego w Centralnym Archiwum Wojskowym powstało później¹¹ i nie mogło być wykorzystane przez Kolenkowskiego. Do jego pracy z kolei nie dotarł również rosyjski emigracyjny generał, historyk I. A. Cholmsen¹², a także polski autor Leon Mitkiewicz¹³ i inni polscy badacze. Jan Dąbrowski w swojej swojej pracy poświęcił kilkanaście stron tej operacji¹⁴. Wszyscy wymienieni autorzy, oprócz A. Kolenkowskiego i Kamieńskiego¹⁵, nie korzystali z rosyjskich materiałów archiwalnych.

Problematyka militarna pierwszej wojny światowej, a szczególnie działania operacyjne na obszarze frontu wschodniego, w małym zakresie są opracowane przez współczesnych polskich badaczy¹⁶. Prekursorami tych badań po drugiej wojnie światowej byli dwaj wybitni profesorowie: Mieczysław Wrzosek¹⁷ i Marian Zgórniak¹⁸. Operacja mazursko-augustowska z 1915 r., mimo że toczyła się na naszych ziemiach, też nie znalazła się w sferze zainteresowań historyków¹⁹. Złożyło się na to wiele przyczyn, ale najważniejsza z nich to utrudniony dostęp do materiałów archiwalnych znajdujących się w Moskwie.

Sporo wysiłku należało włożyć, żeby zbadać struktury i zasady funkcjonowania poszczególnych armii. Pomocne w tym były: przedwojenne opracowanie Jana Dąbrowskiego²⁰ i współczesne Janusza Pajewskiego²¹. Ponadto do zgłębienia wiedzy o operacji i armii niemieckiej bardzo przydatne okazały się: opracowanie Sztabu Generalnego armii rosyjskiej²², prace D. Sępa (pseudonim)²³, H. Kuhla²⁴, E. O. Volkmanna²⁵ oraz najnowszy przyczynek poświęcony omawianemu tematowi, opublikowany w Niemczech²⁶. Do bardziej wnikliwego poznania tematu organizacji armii rosyjskiej i jej zaopatrzenia pomocne były następujące prace: O. D. Markowa²⁷, A. Manikowskiego²⁸, L. G. Bieskrownego²⁹, N. N. Gołowina³⁰, W. Hurko³¹, A. Knoxa³², A. von Drygalskiego³³, W. Ordona (W. Jędrzejewicza)³⁴ i A. A. Strokowa³⁵, M. Kulika³⁶, A. Dobrońskiego³⁷, A. Smolińskiego³⁸ L. Madeja³⁹, D. Radziwiłłowicza⁴⁰ oraz W. Cabana⁴¹. Wprawdzie ostatni z wymienionych autorów zajmuje się wcześniejszym okresem, ale dysponuje dużym zasobem wiadomości na temat późniejszych lat i zamieszcza wartościowe informacje. Wiele cennych wskazówek, zwłaszcza odnośnie terminologii i sposobu ujęcia tematu, można było uzyskać z prac J. Odziemkowskiego⁴².

Autor niniejszej rozprawy wykorzystał w pierwszej kolejności opracowania autorów rosyjskich: A. Nieznamowa⁴³, W. E. Biełolipeckiego⁴⁴, M. P. Kamienskiego⁴⁵ oraz solidne opracowania niemieckie⁴⁶. Jeden z autorów rosyjskich, który bezpośrednio po zakończeniu pierwszej wojny podejmował próbę wyświetlenia skomplikowanych zmagań na Mazurach i na północnym Podlasiu w lutym 1915 r., przyznawał, że był bezradny, gdy podejmował próby zaprezentowania działań XXVI Korpusu i III Korpusu Syberyjskiego, 53. Dywizji Piechoty, 28. Dywizji Piechoty i grupy gen. Leontowicza. Stwierdzał też, że wyjaśnienie skomplikowanych momentów w przebiegu zdarzeń, które wywarły wpływ na losy całej 10. Armii, a w szczególności XX Korpusu, było niedostateczne i występuje tu wiele znaków zapytania. Nie udało mu się także ustalić przebiegu wycofania się XX Korpusu 12 lutego z rejonu Gołdap - Grabowo, a nawet tak prozaicznej sprawy - jak by się wydawało - jak zlokalizowanie położenia służbowego dowódcy Grupy Jańsborg, gen. Omieljanowicza⁴⁷.

Na uwagę zasługuje też literatura wspomnieniowa i pamiętnikarska. Na pierwszym miejscu należy umieścić pamiętniki dowódców i szefów sztabów wojsk rosyjskich: gen. Boncz-Brujewicza⁴⁸, gen. Budberga⁴⁹, gen. Jepanczina⁵⁰ oraz niemieckich: Ericha Ludendorffa⁵¹ i Ericha von Falkenhayna⁵². Duże znaczenie mają też wspomnienia ministrów: Włodzimierza Suchomlinowa (ministra wojny 1909-1915)⁵³, Aleksandra Łukomskiego (wiceministra w Ministerstwie Wojny i dowódcy 32. Dywizji Piechoty)⁵⁴ oraz przywódców opozycji wobec systemu carskiego: Aleksandra Guczkowa⁵⁵ i Pawła Milukowa⁵⁶.

Niezwykle przydatny okazał się obszerny artykuł francuskiego historyka Aubleta, który miał dostęp do materiałów źródłowych i napisał rzeczowy artykuł. Do niego dołączył aneksy zawierające rozkazy i meldunki⁵⁷.

Z niemieckich opracowań, oprócz wcześniej wymienionych, na uwagę zasługuje przede wszystkim rozprawa doktorska Gytisa Gudaitisa⁵⁸. Autor dostarcza uporządkowane od nowa informacje o obu armiach podczas pierwszej wojny światowej. Wielką wartość przedstawiają różnego rodzaju rozproszone, publikacje zawierające cenne artykuły, m.in. o „zapomnianym” froncie wschodnim 1914/1915⁵⁹, ocenę działań niemieckich w omawianym okresie⁶⁰, a także książka francuskiego autora, gen. Buata, o armii niemieckiej⁶¹. Uzupełnieniem tych treści jest opracowanie wywiadu amerykańskiego o armii niemieckiej z krótkimi informacjami o poszczególnych dywizjach niemieckich w latach 1914-1918⁶².

Ważną kwestią, którą należało ustalić, to nazwy miejscowości w języku polskim. Najczęściej występowały one w języku rosyjskim lub niemieckim. Nieocenioną rolę w tych wyjaśnieniach odegrała elektroniczna wersja Słownika geograficznego Królestwa Polskiego…⁶³.

W dokumentach i publikacjach, zarówno rosyjskich jak niemieckich, występują nazwiska bez imion. Trzeba więc było dotrzeć do spisu generałów i oficerów z okresu pierwszej wojny światowej, żeby te imiona uzupełnić. Najbardziej dostępne były one w Rossijskoj Gosudarstwiennoj Bibliotiekie w Moskwie (popularnej Lenince)⁶⁴.

Gwoli ścisłości wypada zaznaczyć, że autor niniejszej rozprawy poczynił zabiegi mające na celu osobiste rozpoznanie tych terenów, na których rozgrywały się wydarzenia omawianej operacji. Wystąpiła możliwość zweryfikowania wielu przeinaczeń, jakie znalazły się na mapach. Zdumienie wzbudziła pamięć o tych wydarzeniach wśród mieszkańców okolicznych miejscowości zachowana do dzisiaj. Na szczególne podkreślenie zasługuje szacunek, jakim czczą poległych mieszkańcy Kamiennej Starej.

Odtworzenie przebiegu wydarzeń z lutego 1915 r. nastręczało poważne trudności, ponieważ w czasie walk doszło do zniszczenia dokumentacji przez korpus rosyjski, który uczestniczył w najcięższych zmaganiach. Autor niniejszego opracowania przezwyciężył te trudności materiałowe. Dotarł do Rossijskogo Gosudarstwiennogo Wojenno-Istoriczeskogo Archiwa (RGWIA) w Moskwie. Przebywał tam w latach 2008-2012- r. (siedmiokrotnie - łącznie około siedmiu miesięcy). W archiwum tym odszukał dokumenty sztabowe organów dowodzenia i formacji uczestniczących w operacji. Głównie są to akta polowego sztabu głównodowodzącego, czyli tzw. Stawki⁶⁵, sztabu Frontu Północno-Zachodniego, 10. Armii, Grupy Wierzbołowskiej oraz sztabów dywizji i ponad trzydziestu pułków, a także wspomnień dowódców⁶⁶.

Najcenniejsze archiwalia są w zespołach akt Stawki i Frontu Północno-Zachodniego oraz Frontu Zachodniego. W dokumentach Stawki najbardziej przydatny fond [f.] 2003, opis [o.] 1, dieło [d.] 2 - zawiera rozkazy naczelnego wodza z okresu od 1 (14) stycznia do 28 lutego (13 marca) 1915 r. i następny fond zawierający również rozkazy późniejsze - [f.] 2003, [o.] 1, [d.] 12 w okresie od 5 (18) stycznia do 23 sierpnia (5 września) 1915 r. Poszczególne jednostki archiwalne (dieła) obejmują komunikaty wojenne i informacje o rozmieszczeniu wojsk na obszarze operacyjnym frontów - [f.] 2003, [o.] 1, [d.] 115 i 119 w okresie od 31 lipca (13 sierpnia) do 28 lutego (13 marca) 1915 r. Historyk może jednak rozczarować się po zajrzeniu do tych „dieł”. Nie zawierają one zbyt cennych informacji. Autor opracowania wykorzystał ponadto sprawozdania z działań wojennych sztabu Frontu Północno-Zachodniego - [f.] 2003, [o.] 1, [d.] 182 i 183 w okresie od 1 (14) stycznia do 16 lutego (1 marca) 1915 r. Podobne dokumenty zawarte są w innych „diełach” - [f.] 2003, [o.] 1, [d.] 192 i 193 w okresie od 1 (14) stycznia do 28 lutego (13 marca) 1915 r. Nieodzowne okazały się dwa z ostatnio wymienionych „dieł”⁶⁷.

W zasobach archiwalnych sztabu Frontu Północno-Zachodniego pomocne okazały się rozkazy dowódcy tego wyższego związku operacyjnego, a zwłaszcza te, które dotyczą bezpośrednio okresu omawianego - [f.] 2019, [o.] 1, [d.] 2 (mf.) w okresie od 28 stycznia (10 lutego) do 8 (21) czerwca 1915 r. Wśród tych dokumentów istnieje luka obejmująca pierwszą dekadę lutego 1915 r. Uzupełniają ją archiwalia w „diele”, które „zaplątało się” w aktach sztabu Frontu Zachodniego - rozkazy sztabu frontu, [f.] 2048, [o.] 1, [d.] 9 - 20 stycznia (2 lutego) 16 lutego (1 marca) 1915 r. (mf.). Dalszy, to [f.] 2019, [o.] 1, [d.] 38, zawierający komunikaty wojenne o przeciwniku. Niestety, dokumenty tego zespołu sięgają tylko do 22 stycznia (4 lutego) 1915 r., [f.] 2019, [o.] 1, [d.] 49, zawierają dyrektywy naczelnego wodza z lutego 1915 r. Następne interesujące nas „dieło” to sprawozdania z działań bojowych sztabu 10. Armii, [f.] 2019 [o.] 1, [d.] 107 (mf.), od 26 października (8 listopada) 1914 do 10 (23) lutego 1915 r. Jednak brak w nim niektórych cennych dokumentów, zwłaszcza z końcowego okresu walk.

Dużą wartość badawczą mają ponadto meldunki o przebiegu działań - [f.] 2019, [o.] 1, [d.] 110 i 111. Oba „dieła” zawierają sprawozdania z działań bojowych 10. Armii oraz rozkazy dowódcy do podległych formacji z okresu od 21 grudnia 1914 (3 stycznia 1915) do 19 marca (1 kwietnia) 1915 r. Cenne też są komunikaty wojenne oparte na danych wywiadu francuskiego i agentów wywiadu państw koalicji z terenu operacyjnego frontu włoskiego - [f.] 2048, [o.] 1, [d.] 383 - od 31 grudnia 1914 (13 stycznia 1915) do 25 sierpnia (7 września) 1915 r. Zostały ponadto uwzględnione dokumenty wytworzone przez Zarząd Komunikacji Wojskowej Frontu Północno-Zachodniego - [f.] 2031, [o.] 1, [d.] 5 i 6. Przydatne okazały się głównie rozkazy szefa Zarządu Komunikacji Wojskowej⁶⁸.

Autor publikowanej rozprawy zdołał dotrzeć również do dokumentów wytworzonych w sztabie 10. Armii przez oddział generała-kwatermistrza. Chodzi tu mianowicie o rozkazy operacyjne, dyrektywy dowódcy wojsk frontu i dowództw poszczególnych armii. Uwzględniono ponadto korespondencję operacyjną wydziału operacyjnego sztabu armii ze sztabami podległych formacji - [f.] 2144, [o.] 1, [d.]: 13⁶⁹, 14, 58, 330 z okresu od 1 (14) stycznia 1915 do 27 lutego (11 marca) 1915 r. W następnej kolejności dzienne zapisy rozkazów i rozporządzeń dowództwa - [f.] 2144, [o.] 1, [d.] 48 i 49 z okresu od 1 (14) stycznia do 31 marca (13 kwietnia) 1915 r. Archiwalia te uzupełniają komunikaty wywiadowcze sztabu 10. Armii - [f.] 2144, [o.] 1, [d.] 619, 620.

Istotne dokumenty zgromadzone w archiwach pochodzą ze sztabów korpusów. W III Korpusie są to rozkazy, komunikaty wojenne, informacje o rozmieszczeniu wojsk niemieckich - [f.] 2185, [o.] 1, [d.] 55, w okresie od 21 sierpnia (3 września) 1914 do 14 (27) lutego 1915 r.

Sztab XX Korpusu przed dostaniem się do niewoli zniszczył dokumentację. Z późniejszego okresu zachował się istotny dokument, relacja P. W. Rodzianki o zmaganiach XX Korpusu w okrążeniu od 3 (16) lutego do 7 (20) lutego 1915 r. - [f.] 2218, [o.] 1, [d.] 451.

W dokumentach sztabu XXVI Korpusu znajdujemy korespondencję operacyjną między sztabami XXVI Korpusu i 10. Armii z okresu od 1 (14) stycznia do 5 (18) marca 1915 r. - [f.] 2230, [o.] 1, [d.] 20. Występują też „Polowyje kniżki” prowadzone przez oficerów sztabu tego korpusu - [f.] 2230, [o.] 1, [d.] 187 od 1 (14) stycznia do 4 (17) marca 1915 r. Cennym uzupełnieniem są komunikaty wywiadowcze i informacje o rozmieszczeniu sił przeciwnika, zebrane przez sztaby 10. Armii i korpusu - [f.] 2230, [o.] 1, [d.] 241 od 1 (14) stycznia do 4 (17) marca 1915 r.

Sztab III Korpusu Syberyjskiego zgromadził sporo dokumentów. Najważniejsze okazały się przede wszystkim rozkazy i zarządzenia dowództwa 10. Armii, Korpusu Syberyjskiego, dywizji i sąsiadujących formacji - [f.] 2280, [o.] 1, [d.] 93, w okresie od 21 stycznia (3 lutego) 1915 do 28 lutego (13 marca) 1915 r. Następny interesujący nas zespół dokumentów, to [f.] 2280, [o.] 1, [d.] 213 - korespondencja ze sztabem 10. Armii o organizacji służby łączności w korpusie oraz schematy organizacji łączności korpusu, dywizji i 10. Armii w okresie od 29 października (12 listopada) 1914 do 22 lutego (7 marca) 1915 r. Dalsze kwestie można próbować wyjaśnić w oparciu o „Polowuju kniżku” kpt. Fiedora Szafałowicza, który dokonywał zapisów w okresie od 2 (15) grudnia 1914 do 20 lutego (5 marca) 1915 r. Zapisy są enigmatyczne i pobieżnie traktują okres walk lutowych 1915 r. Również dosyć powierzchowne dane prezentuje „Żurnał wojennych diejstwi 19 stycznia (1 lutego) 1915 r. - 9 (22) lutego 1915 r.”.

Różnorodną dokumentację wytworzyły sztaby dywizji. Zachowała się ona najczęściej tylko do pierwszego okresu zmagań, kiedy jeszcze formacje nie doświadczyły zbyt skomplikowanych losów. W zasobach sztabu 27. Dywizji Piechoty występuje niewiele dokumentów odnoszących się do interesującego nas okresu. Na uwagę zasługują szkice sytuacyjne o rozmieszczeniu wojsk niemieckich z okresu od 28 grudnia 1914 (10 stycznia 1915) do 31 grudnia 1914 r. (13 stycznia 1915). Opracował je felczer ze 105. Orenburskiego Pułku Piechoty, który zbiegł z niewoli niemieckiej - [f.] 2357, [o.] 1, [d.] 184. Następne „dieła” (185 i 186) zawierają zarządzenia operacyjne, komunikaty wywiadowcze i sprawozdania z działań bojowych sztabu 10. Armii, III Korpusu, dywizji sąsiadujących oraz oddziałów wchodzących w skład 27. Dywizji w okresie od 1 (14) stycznia do 24 stycznia (6 lutego) 1915 r. Dokumenty te uzupełnia „Żurnał wojennych diejstwi sztaba diwizji” od 17 czerwca 1914 do 28 czerwca 1915 r. W lutym 1915 r. dokonano niewielu zapisów.

Stosunkowo skromna jest dokumentacja 28. Dywizji Piechoty. Rozkazy operacyjne i rozporządzenia sztabu dywizji obejmują wprawdzie okres od 5 (18) stycznia do 1 (14) marca 1915 r., jednak występuje tam niewiele materiałów źródłowych z najbardziej dramatycznego okresu walk - [f.] 2358, [o.] 1, [d.] 34. Korzystniej w porównaniu ze wspomnianymi „diełami” prezentuje się zawartość następnego [f.] 2358, [o.] 1, [d.] 35, z rozkazami dywizyjnymi z okresu od 17 (30) stycznia 1915 do 30 grudnia 1915 r. (12 stycznia 1916 r.). Cenne też są sprawozdania z działań wojennych opracowane przez sztaby 10. Armii, XX Korpusu, sąsiadujących dywizji i oddziałów wchodzących w skład 28. Dywizji Piechoty z okresu od 2 (15) stycznia do 4 (17) marca 1915 r. - [f.] 2358, [o.] 1, [d.] 85 i 86.

W dokumentacji dotyczącej 29. Dywizji Piechoty na szczególną uwagę zasługuje fond 2359, [o.] 1, [d.] 504, 506, 507, 508, 509, 510. Zawiera sprawozdania z działań wojennych: XX Korpusu, dywizji sąsiadujących i formacji wchodzących w skład 29. Dywizji Piechoty w okresie od 8 (21) stycznia do 27 stycznia (9 lutego) 1915 r. Uzupełnienie tych informacji, nie zawsze kompletnych, można odszukać w „Polowoj kniżce”, prowadzonej przez płk. Ferdinanda Feszotta, jednak również tylko do wcześniejszego okresu od 10 (23) grudnia 1914 do 27 stycznia (9 lutego) 1915 r. - [f.] 2359, [o.] 1, [d.] 756 i 757.

Zasoby archiwalne sztabu 56. Dywizji Piechoty są znacznie obszerniejsze. Występują tutaj rozkazy dywizyjne - [f.] 2386 [o.] 1, [d.] 1 z okresu od 4 (17) lutego do 4 (17) marca 1915 r. W następnych „diełach” mieszczą się rozkazy i komunikaty operacyjne sztabu dywizji i III Korpusu - [f.] 2386, [o.] 1, [d.] 37, 38, 39, 40 z okresu od 1 (14) stycznia do 31 stycznia (13 lutego) 1915 r. Dalsza dokumentacja to korespondencja operacyjna ze sztabami sąsiadujących dywizji [f.] 2386, [o.] 1, [d.] 41 i 42. Wyjaśnienie wielu kwestii zawiera „Polowaja kniżka” - [f.] 2386, [o.] 1, [d.] 178, 179, 180, 181, 182, 183 z okresu od 28 grudnia 1914 (10 stycznia 1915) do 19 lutego (4 marca) 1915 r.

Dokumentacja 64. Dywizji Piechoty jest mało przydatna do naszych badań. W fondzie 2394, [o.] 2, [d.] 19 i 20 występują wprawdzie komunikaty wojenne, rozporządzenia i komunikaty sztabów, jednak nie z okresu najbardziej nas interesującego, dotyczącego XXVI Korpusu i oddziałów dywizji oraz sąsiadujących formacji w okresie od 1 (13) stycznia do 3 (16) marca 1915 r. Brak jest niektórych dokumentów z drugiej dekady lutego 1915 r.

W sztabie 73. Dywizji Piechoty nie zachowało się również zbyt wiele wartościowych dokumentów. W pierwszej kolejności sięgnięto do „dieł” zawierających opisy działań bojowych dywizji i sprawozdania sztabów pułków - [f.] 2403, [o.] 1, [d.] 15 od 1 (14) stycznia do 4 (17) marca 1915 r. Pomocna okazała się „Polowaja kniżka” spisywana przez dowódcę dywizji gen. Gieorgi Lewickiego - [f.] 2403, [o.] 1, [d.] 44 w okresie od 10 (23) stycznia do 15 (28) stycznia 1915 r. Następne „Polowyje kniżki” prowadził szef sztabu dywizji płk Wasilij Kriwienko - [f.] 2403, [o.] 1, [d.] 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55. Rozpoczął on zapiski 12 (25) stycznia, a zakończył 28 lutego 1915 r.

Pozornie wydaje się, że więcej wiadomości możemy uzyskać z archiwaliów 84. Dywizji Piechoty. Występują wśród nich: rozkazy dywizyjne [f.] 2414, [o.] 2, [d.] 2, obejmujące okres od 23 stycznia (5 lutego) do 8 (21) kwietnia 1915. Jest to jednak skromne „dieło” i głównie zawiera dokumenty z późniejszego okresu. Następny z interesujących nas fondów 2414, [o.] 2, [d.] 32 - od 1 (13) stycznia do 5 (18) marca 1915 r. mieści m.in. rozkazy i rozporządzenia operacyjne sztabu XXVI Korpusu. Uzupełnieniem tych dokumentów jest „Polowaja kniżka”, którą prowadził szef sztabu dywizji kpt. Paweł Jermolin - [f.] 2414, [o.] 2, [d.] 170 od 23 stycznia (5 lutego) do 31 stycznia (13 lutego) 1915 r. i [f.] 2414, [o.] 2, [d.] 171 od 8 (21) lutego do 19 lutego (4 marca) 1915 r. Występuje jednak luka w zapisach od 14 do 20 lutego 1915 r., a więc w okresie największego nasilenia zmagań.

W aktach 7. Dywizji Strzelców Syberyjskich nie ma „dieł” z rozkazami operacyjnymi na styczeń i luty 1915 r. Dokumenty fondu 2519, [o.] 1, [d.] 285, doprowadzone są do grudnia 1915 r. i następne „dieło” 286 zawiera archiwalia dopiero z marca 1915 r. „Polowyje kniżki” z tego okresu nie zawierają również zapisów.

W aktach 8. Dywizji Strzelców Syberyjskich jest znacznie więcej dokumentów. Wprawdzie w [f.] 2520, [o.] 1, w skromnych [d.] 13 i 14 zatytułowanych „rozkazy operacyjne” historyk rozczaruje się, bo nie znajdzie dokumentów z najbardziej gorącego okresu walk. W następnym [d.] 52 zasób dokumentów jest całkiem dobry. Występują tam rozkazy i rozporządzenia dowództw: 10. Armii, III Korpusu Syberyjskiego, sąsiadujących dywizji i podporządkowanych oddziałów. Cennym uzupełnieniem jest „Polowaja kniżka”, [f.] 2520, [o.] 1, [d.] 187, prowadzona przez szefa sztabu płk. Wasilija Pietrowa i adiutanta sztabskapitana⁷⁰ Korenieca od 31 stycznia (13 lutego) do 20 lutego (5 marca) 1915 r.

Nieco lepiej prezentuje się dokumentacja dotycząca 1. Dywizji Kawalerii. Występują rozkazy wydawane przez dowództwo dywizji - [f.] 3511, [o.] 2, [d.] 520 od 21 stycznia (3 lutego) do 31 grudnia 1915 r. (13 stycznia 1916), ale nie są one kompletne. Wartościowym uzupełnieniem są „Polowyje kniżki” obficie zapisywane przez dowódcę dywizji gen. Majdela i szefa sztabu płk. Pietersona (lub tylko przez gen. Majdela) - [f.] 3511, [o.] 2, [d.] 307, 308, 309, 310, 311, 312, 315 od 18 (31) stycznia do 1 (14) marca 1915 r.

Niestety, brak jest pełnej dokumentacji brygad artylerii. W XXVIII Brygadzie Artylerii zachował się tylko imienny spis żołnierzy i oficerów brygady (kartkowy). Tych kart jest 772. Brakuje nr. 727, 729, 731, 743 i 763. Na odwrocie kart mamy adnotacje o ewentualnym dostaniu się poszczególnych żołnierzy do niewoli.

Najuboższą dokumentację z okresu styczeń - luty 1915 r. posiadają pułki, i to głównie te, które najbardziej ucierpiały w zmaganiach⁷¹, z których najskromniejsze zasoby archiwalne posiada sztab 113. Staroruskiego Pułku Piechoty. Zawartość fondu 2727, [o.] 1, [d.] 5 z rozkazami operacyjnymi kończy się na dacie 31 grudnia 1914 r. (13 stycznia 1915 r.). Następny [f.] 2727, [o.] 1, [d.] 6 zawiera dokumenty od 28 lutego (12 marca) 1915 r. W tym samym fondzie 2727, [o.] 1, [d.] 203 rozkazy pułkowe rozpoczynają się od 9 (22) lutego 1915 r., czyli w dzień po zakończeniu walk. „Polowaja kniżka”, [f.] 2727, [o.] 2, [d.] 83, prowadzona była przez sztabskapitana Brechmina. Pierwszy wpis po dłuższej przerwie dotyczył wydarzeń z 18 lutego (3 marca) 1915 r.

W zbiorach 114. Nowotorżskiego Pułku Piechoty zachowało się też niewiele dokumentów. Najcenniejszy jest [f.] 2728, [o.] 1, [d.] 19, zawierający rozkazy operacyjne i rozporządzenia dowództwa 10. Armii, skierowane do 29. Dywizji Piechoty w okresie od 1 (14) stycznia do 29 grudnia 1915 r. (11 stycznia 1916 r.). „Żurnały wojennych diejstwij” i „Polowyje kniżki” dotyczą znacznie późniejszego okresu.

W dokumentach 115. Wjaziemskiego Pułku Piechoty jest tylko jedno „dieło” godne uwagi - [f.] 2729 [a.] 1, [d.] 29, zawierające rozkazy i zarządzenia dowództwa pułku oraz meldunki dowództw batalionów, kompanii i patroli zwiadowczych. Dokumenty te dotyczą głównie późniejszego okresu i to z pobytu w rejonie miejscowości Szestokai (obecnie Litwa). „Żurnały wojenych diejstwij” i „Polowyje kniżki” zawierają wpisy z okresu po zakończeniu operacji.

Zachowały się skromne zasoby archiwalne dotyczące 108. Saratowskiego Pułku Piechoty - [f.] 2722, [o.] 1, [d.] 546. „Dieło” zatytułowane „Opisanije bojewych diejstwij połka” zawiera opisy zmagań całego pułku w rejonie Gąbina (Gumbinnen)⁷², a I Batalionu w pobliżu Grodna w okresie od 1 (14) stycznia do 5 (18) kwietnia 1915 r. Dużo jednak dokumentów z punktu widzenia badań operacji mazursko-augustowskiej jest mało przydatnych. „Rozkazy operacyjne” - [f.] 2722, [o.] 1, [d.] 547, wydane pułkowi w dniach od 21 stycznia (3 lutego) do 8 (21) kwietnia 1915 r. również zawierają niewiele dokumentów z interesującego nas okresu⁷³.

W Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie (Rembertowie) odnaleziono dużo materiałów. Najcenniejsza jest Podróż historyczno-taktyczna 1938 r. Materiały do działań XX Korpusu…⁷⁴. Autorzy tego opracowania nie ograniczyli się do sporządzenia notatek z podróży terenowej, ale opracowali solidne dzieło. Wprawdzie w dużej mierze oparli się na powstałej dwa lata wcześniej pracy L. Mitkiewicza⁷⁵, ale poszli zdecydowanie naprzód i wykorzystali jeszcze dokładniej od swego poprzednika opracowanie Der Weltkrieg 1914 bis 1918… oraz sięgnęli po monografie 19 pułków niemieckich i 2 samodzielnych batalionów, czyli około ⅔ jednostek wojskowych biorących udział w operacji po stronie niemieckiej: 4. Pułku Grenadierów, 17. Pułku Piechoty, 33. Pułku Piechoty, 44. Pułku Piechoty, 45. Pułku Piechoty, 70. Pułku Piechoty, 174. Pułku Piechoty, 252. Rezerwowego Pułku Piechoty, 254. Rezerwowego Pułku Piechoty, 258. Rezerwowego Pułku Piechoty, 4. Pułku Ułanów, 7. Pułku Ułanów, 8. Pułku Ułanów, 12. Pułku Ułanów, 8. Pułku Artylerii Lekkiej, 15. Pułku Artylerii Lekkiej, 31 Pułku Artylerii Lekkiej, 58. Rezerwowego Pułku Artylerii Lekkiej, II Batalionu Strzelców, 1. Pułku Dragonów, I Batalionu Pionierów⁷⁶.

Książka składa się z czterech rozdziałów. Wszystkie rozdziały zostały przygotowane według metodologicznych zasad, których prekursorem był nasz wybitny historyk wojskowości, Wacław Tokarz. W rozdziale I dokonano charakterystyki geograficznej obszaru działań bojowych. Pokrótce omówione zostały zagadnienia infrastruktury, głównie pod kątem możliwości transportowych. Zasygnalizowane zostały też problemy ludnościowe i gospodarcze na omówionym obszarze.

W rozdziale II dokonano omówienia sytuacji na wschodnim i zachodnim teatrze wydarzeń militarnych na początku 1915 r. Scharakteryzowano siły i środki stron oraz zamiary operacyjne dowództw pod koniec 1914 i na początku 1915 r. Przedstawiono przebieg wydarzeń związanych z ustalaniem planów obu stron. Zakończono ten rozdział szczegółową analizą zamiarów operacyjnych tuż przed rozpoczęciem operacji mazursko-augustowskiej.

Najobszerniejszy rozdział III zawiera szczegółowy opis przebiegu operacji mazursko-augustowskiej z podziałem na dwa obszary: mazurski i północno podlaski. Na początku tego rozdziału opisane zostały zmagania rozpoczęte z inicjatywy Rosjan, a rozgrywające się w Lasach Lasdeńskich. Poprzedzały one rozpoczęcie właściwej operacji. Autorowi niniejszej rozprawy, w oparciu o materiały archiwalne, jako pierwszemu spośród wszystkich historyków powiodło się wyświetlenie tej tak ważnej kwestii. Do tej pory wiedza na ten temat była niezwykle skromna. W dalszych rozważaniach kluczowym zadaniem było ustalenie przebiegu operacji. Było to niezmiernie trudne ze względu na rozmiar przedsięwzięcia i nie zawsze pełną dokumentację. Po stronie niemieckiej stanęły do walki dwa związki operacyjne, czyli 10. i 8. Armie - łącznie piętnaście i pół dywizji piechoty oraz jedna i jedna trzecia dywizji kawalerii, po stronie rosyjskiej 10. Armia - jedenaście i pół dywizji piechoty oraz dwie i pół dywizji kawalerii. Walczyło przeciwko sobie w bezpośredniej styczności i w skomplikowanych okolicznościach ponad trzydzieści pułków piechoty i kawalerii po jednej i tyleż po drugiej stronie oraz oddziały artylerii, saperzy, tabory. Opis tych zmagań przedstawiono do poziomu pułków. W każdym dniu od 7 do 21 lutego 1915 r. wszystkie te pułki wielokrotnie uczestniczyły w walce i trzeba było to było uwzględnić w łączności z innymi formacjami.

Ostatni podsumowujący IV rozdział rozprawy pomyślany został jako ocena działań niemieckich i rosyjskich oraz ich następstw w kontekście militarnym i politycznym.

Cennym uzupełnieniem książki są załączniki, mapki i ilustracje. Mapek jest 25 czyli o 20 więcej niż w I wydaniu.

Rozprawa ta stanowi istotny postęp w wyjaśnianiu ważnych kwestii militarnych rozgrywających się na obszarze operacyjnym frontu wschodniego w okresie pierwszej wojny światowej. Gwoli ścisłości trzeba dodać, że operacja była prowadzona na terenie Mazur i północnego Podlasia, a więc ziem wchodzących w skład obecnego państwa polskiego.

Przygotowanie rozprawy poświęconej jednej z największych operacji zimowych, przeprowadzonej na obszarze operacyjnym frontu wschodniego w 1915 r., było możliwe m.in. dzięki obszernej literaturze przedmiotu (por. załączona bibliografia uwzględniająca tylko materiały archiwalne i publikacje bezpośrednio wykorzystane przy pisaniu rozprawy). Materiały archiwalne są dostępne w Rossijskom Gosudarstwiennom Wojenno-Istoriczeskom Archiwie w Moskwie, oraz Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie. Publikacje źródłowe i opracowania w zdecydowanej większości dostępne były w Rossijskoj Gosudarstwiennoj Bibliotiekie lub bibliotekach niemieckich. Biblioteki polskie dysponują niewielkimi zbiorami na ten temat.W tym miejscu chciałbym podziękować recenzentom wydawniczym profesorom Januszowi Wojtasikowi i Janowi Snopko, za niezwykle trafne uwagi. Podziękowania przekazuję profesorom Mieczysławowi Wrzoskowi i Lechowi Wyszczelskiemu, którzy nie szczędzili mi cennych rad. Za wsparcie i życzliwość dziękuję moim bezpośrednim przełożonym z Zakładu Historii Wojskowej i Stosunków Militarnych, Instytutu Historii i Nauk Politycznych oraz Wydziału Historyczno-Socjologicznego Uniwersytetu w Białymstoku. Wdzięczny też jestem moim współpracownikom, którzy życzliwie odnosili się do mego przedsięwzięcia.

Nie mogę też pominąć mojej Żony, która najbardziej odczuła moje wieloletnie zaangażowanie przy pisaniu książki. Mimo, że jest matematykiem, była też surowym recenzentem moich dokonań naukowych.

Na koniec chciałbym podziękować Pani Redaktor Naczelnej Wydawnictwa UwB - Mgr Elżbiecie Świątkowskiej-Kozłowskiej oraz redaktorom: Halinie i Markowi Ławnickim, którzy w dużym stopniu jako wysokiej klasy profesjonaliści przyczynili się do tego, że I wydanie zakończyło się wielkim sukcesem wydawniczym. Niestety Pana Marka nie ma już wśród nas. Odszedł po długiej chorobie w pełni sił twórczych. Dziękuję także Panu Teodorowi Woronie.

Słowa podziękowania składam także nowej ekipie z Wydawnictwa NapoleonV, która podjęła się trudu przygotowania II wydania.

¹ Nazwa „Mazury” została wprowadzona przez władze pruskie w XIX w. Oznaczała tereny, na których mieszkała ludność wyznania ewangelickiego, posługująca się językiem polskim. Wcześniej ziemie te nazywano polskimi powiatami, a ludność pruskimi Polakami lub polskimi Prusakami, albo bardziej zawile - mieszkańcami polskiego języka. W XIX-wiecznej literaturze polskiej pojawiały się określenia Mazury Pruskie lub Mazowsze Pruskie (w odróżnieniu od Mazowsza Polskiego). Historia Mazur jest długa i skomplikowana.

² N. Stone, Eastern Front 1914-1917, Londyn 1975.

³ O. Leonow, I. Uljanow, Regularnaja piechota 1855-1918, Moskwa 1998.

⁴ A. Dieriabin, J. I. Dzys, Pierwaja mirowaja wojna 1914-1918. Kawalerija rossijskoj imperatorskoj gwardii, Moskwa 2000.

⁵ J. S. Proczko, Istorija razwittija artylerii, Sankt Petersburg 1994.

⁶ S. W. Wołkow, Russkij oficerskij korpus, Moskwa 1993; J. Gałuszko, A. Koliesnikow, Szkoła rosyjskiego oficerstwa, Moskwa 1993.

⁷ W. A. Zołotariew, Ruskij flot w pierwoj mirowoj wojnie, Sankt Petersburg 2002.

⁸ A. Utkin, Zabytaja tragedija. Rossija w pierwoj mirowoj wojnie, Smoleńsk 2000; Pierwaja mirowaja wojna. Prolog XX wieka, Moskwa 1998.

⁹ A. Kolenkowskij, Mirowaja wojna 1914-1918 g. Zimnjaja operacja w Wostocznoj Prussii w 1915 godu (s 10 schemami wnie tieksta), Moskwa 1927.

¹⁰ Do napisania rozprawy wykorzystana została publikacja: Der Weltkrieg 1914 bis 1918. Bearbeitet Reichsarchiw - militarischen Operationen zu Lande, t. VII, Berlin 1931. Książka ta opracowana została na podstawie materiałów archiwalnych II Rzeszy Niemieckiej. Wiele z tych materiałów zostało utraconych bezpowrotnie podczas nalotów alianckich na Poczdam w 1945 r. i pożaru Archiwum Armii (Heeresarchiv Potsdam), patrz: O. Bade, M. Borun, Wnioski i uwagi z kwerendy archiwalnej Fortyfikacji Świnoujścia dotyczącej obiektów powstałych w II połowie XIX wieku i I połowie XX wieku, przeprowadzonej w zbiorach sześciu archiwów polskich i niemieckich, Internet, 1 września 2010 r. http://borun.info/2004-10-08a.pdf; Materiały, które zebrano z innych archiwów, a dotyczyły one armii niemieckiej umieszczono w Bundesarchiv-Militararchiv we Freiburgu. Historyk polski Jerzy Gaul przejrzał grupy zespołów akt, m.in. Preussische Armee ab 1867 (do 1918). Wśród armii, które walczyły na ziemiach polskich w lutym 1915 r. nie odnotowuje on 10. Armii i 8. Armii niemieckiej i ich zespołów akt, J. Gaul, Polonika w Bundesarchiv-Militararchiv we Freiburgu, „Archeion”, Warszawa 2002, t. CIV, s. 226-233.

¹¹ CAW, WBH, I.341.1.493. Podróż historyczno-taktyczna 1938 r. Materiały do działań XX Korpusu rosyjskiego i 10. Armii niemieckiej, Wojskowe Biuro Historyczne (WBH), Warszawa 1938.

¹² I. Cholmsen, Mirowaja wojna. Naszi operacii na Wostoczno-Pruskomfrontie zimoju 1915 g. Wospominanija i mysli, Paryż 1935.

¹³ L. Mitkiewicz, Bitwa zimowa na Mazurach (6-21II1915 r.), Warszawa 1936. Książka ta opracowana została głównie w oparciu o wspomniane wcześniej solidne studium niemieckie, a szczególnie jego trzeci rozdział oparty na archiwaliach, a obejmujący walki na wschodzie od stycznia do końca kwietnia 1915 r. Der Weltkrieg 1914 bis 1918…

¹⁴ J. Dąbrowski, Wielka wojna 1914-1918, t. I (do s. 503), t. II (do s. 1026), Warszawa 1937.

¹⁵ Kamienskij, Gibiel XX korpusa. (Po archiwnym materiałam sztaba 10. Armii), s 10 schiemami, 2 kroki i 2 otczetnymim kartoczkami, Piotrogród 1921.

¹⁶ S. Czerep, Operacje wołyńskie ofensywy Brusiłowa 4 czerwca - 10 sierpnia 1916 r., Białystok 1999; idem, Bitwa pod Łuckiem. Walne starcie zbrojne kampanii 1916 roku na wschodnim teatrze wydarzeń militarnych pierwszej wojny światowej (4 czerwca - 10 lipca), Białystok 2003; idem, Łuck 1916, Warszawa 2002; Praca doktorska Piotra Marciniaka obroniona na Uniwersytecie Łódzkim: P. Marciniak, Operacja łódzka 1914, Łódź 2007; Ukazała się też solidna praca habilitacyjna: J. Snopko, Finał epopei Legionów Polskich 1916-1918, Białystok 2008.

¹⁷ M. Wrzosek, Polskie formacje wojskowe podczas pierwszej wojny światowej, Białystok 1997; idem, Polski czyn zbrojny podczas I wojny światowej, Warszawa 1990.

¹⁸ M. Zgórniak, 1914-1918. Studia i szkice z dziejów I wojny światowej, Kraków 1987.

¹⁹ Jedynie krótki artykuł zamieszczony został w opracowaniu zbiorowym: Z. Palski, Prusy Wschodnie w I wojnie światowej, [w:] Działania militarne w Prusach Wschodnich, red. nauk. W. Wróblewski, Warszawa 1998. Operacji mazursko-augustowskiej dotyczy podrozdział pt. Druga bitwa na jeziorach mazurskich, s. 256-265. W okresie po drugiej wojnie światowej problematyką operacji mazursko-augustowskiej nie zajmowano się też w historiografii radzieckiej, rosyjskiej ani też niemieckiej.

²⁰ J. Dąbrowski, op. cit.

²¹ J. Pajewski, Pierwsza wojna światowa 1914-1918, Warszawa 1991.

22  Woorużennyja siły Germanii po dannym k 1 maja 1907 goda. Izdanije Gławnogo Uprawlenija Generalnogo Sztaba, Petersburg 1907

²³ D. Sęp, Zarys organizacji armii niemieckiej, b.m.w., 1916.

²⁴ H. Kuhl, Germańskij generalnyj sztab, Moskwa 1922.

²⁵ E. O. Volkmann, Wielka wojna 1914-1918. Praca oparta na urzędowych źródłach Archiwum Rzeszy Niemieckiej. Z piątego wydania przetłumaczyli: kpt. Dygat, por. Frasunkiewicz, mjr Kara, mjr dr Merwin, mjr Porwit, Warszawa 1925.

26  Die Befreiung von Ostpreußen 1915. Winterschlacht in Masuren, Wolfenbüttel 2008.

²⁷ O. D. Markow, Russkaja armija 1914-1917, Sankt Petersburg 2001; idem, Russkaja armija 1914-1917 g. g. (sostaw, organizacija, dowolstwije), Sankt Petersburg 2011.

²⁸ A. A. Manikowskij, Wyposażenie bojowe wojska rosyjskiego w czasie wojny 1914-1918, Warszawa 1929.

²⁹ L. G. Bieskrownyj, Armia i fłot Rosji w naczale XX w. Oczerki wojennogo ekonomiczeskogo potencjała, Moskwa 1986.

³⁰ N. N. Gołowin, Wojennyja usilija Rossii w mirowoj wojnie, Paryż 1939.

³¹ W. Hurko, Russland 1914-1917, Berlin 1921.

³² A. Knox, With the Russian Army, t. I i II, Londyn 1921.

³³ A. Drygalski, Die Organisation der Russischen Armee, Lipsk 1902.

³⁴ W. Ordon (W. Jędrzejewicz), Zarys organizacji armii rosyjskiej, b.m.w., 1916

³⁵ A. A. Strokow, Istorija wojennogo iskusstwa, Moskwa 1967.

³⁶ M. Kulik, Polacy wśród wyższych oficerów armii rosyjskiej Warszawskiego Okręgu Wojskowego (1865-1914), Warszawa 2008.

³⁷ A. Dobroński, Dyslokacja wojsk rosyjskich w Królestwie Polskim przed I wojną światową, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, 1976, t. XX, s. 241-284; idem, Pobór do armii rosyjskiej i służba w niej żołnierzy z Królestwa Polskiego (1907-1914), „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1979, t. XXII; idem, Potencjał militarno-gospodarczy Królestwa Polskiego w latach 1907-1914, Warszawa 1976.

³⁸  A. Smoliński, Organizacja kawalerii i artylerii konnej gwardii oraz liniowej, kozackiej i ochotniczej armii Imperium Rosyjskiego w przededniu oraz w trakcie I wojny światowej [w:] Do szarży marsz, marsz…, t. I, pod redakcją Aleksandra Smolińskiego, Toruń 2010, s. 179-319.

³⁹  L. Madej, Armia rosyjska w XIX i na początku XX stulecia [w:] „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. XLVI, Białystok 2009.

⁴⁰  D. Radziwiłłowicz, Polskie formacje zbrojne we wschodniej Rosji oraz na Syberii i Dalekim Wschodzie w latach 1918-1920, Olsztyn 2009.

⁴¹ W. Caban, Służba rekrutów z Królestwa Polskiego w armii carskiej w latach 1831-1873, Warszawa 2001.

⁴² J. Odziemkowski, Leksykon bitew polskich 1914-1921, Pruszków 1998; idem, Leksykon wojny polsko-rosyjskiej, Warszawa 2004.

43  Strategiczeskij oczerk wojny 1914-1918, czast 3, pieriod s 12 (25) nojabria 1914 g. po 15 (28) marta 1915 g. Sostawił A. Nieznamow (s priłożenijem 13 schiem-kart), Moskwa 1922.

⁴⁴ W. E. Biełolipeckij, Zimnije diejstwija piechotnogo połka w Awgustowskich liesach 1915, Moskwa 1940.

⁴⁵ M. P. Kamienskij, op. cit. Kamienskij był członkiem Komisji Wojenno-Historycznej w Piotrogrodzie powołanej w 1918 r. do wyjaśnienia przyczyn unicestwienia XX Korpusu z 10. Armii rosyjskiej.

⁴⁶ Miał pełny dostęp do materiałów archiwalnych, ale wykorzystał tylko źródła wytworzone przez sztab 10. Armii rosyjskiej. Der Weltkrieg 1914 bis 1918…; Zimniaja opieracija w rajonie Mazurskich ozier, obrabotano po officjalnym istocznikam w 1917, połkownikom riezerwa Hansom v. Riediern. Izdano po poruczeniu Giermańskogo Gienieralnogo Sztaba Diejstwujuszczej Armii. Pieriewod s niemieckogo R. M. Modlina, pod redakciej giensztaba M. P. Kamienskogo, Piotrogród 1921.

⁴⁷ M. P. Kamienskij, op. cit., s. 7-8.

⁴⁸ M. Boncz-Brujewicz, Potieria nami w Galicji 1915 g., czast I: Czerez Karpaty w Wengriu zimoju 1915 goda, Moskwa 1926

⁴⁹ P. A. Budberg, Trietia Wostoczno-Prusskaja katastrofa 25.01.-08.02.15 g., San Francisco, b.r.w.

⁵⁰ N. Jepanczin, Na służbie triech impieratorow gienierał ot infanterii. Wospominanija, Moskwa 1996.

⁵¹ E. Ludendorff, Meine Kriegserinnerungen, Berlin 1919.

⁵² E. Falkenhayn, Niemieckie naczelne dowództwo w latach 1914-1916, Warszawa 1926.

⁵³ Suchomlinow, Wospominanija, Berlin 1924.

⁵⁴ A. Łukomskij, Wospominanija gienierała A. S. Łukomskogo, t. I, Berlin 1922.

⁵⁵ A. Guczkow, Aleksandr Iwanowicz Guczkow rasskazywajet, Moskwa 1993. Jest to wywiad przeprowadzony przez Mikołaja Bazilego z Aleksandrem Guczkowem przebywającym na emigracji

⁵⁶ P. N. Milukow, Wospominanija, Moskwa 1991.

⁵⁷ Aublet, lieutenant-colonel, La 10e armée russe et le désastre d’Augustovo, „Revue Militaire Française”, 1931, N0 XLII, s. 71-92, 171-193, 320-339.

⁵⁸ G. Gudaitis, Armeen Rußlands und Deutschlands im 1. Weltkrieg. Ein Vergleich, Eichstätt 2006.

59  Die Vergessene Front. Der Osten 1914/15. Ereignis, Wirkung, Nachwirkung, Padeborn 2006.

⁶⁰ Ritter, Kritika mirowoj wojny nasliedstwo grafa Moltke i Szliffena w mirowoj wojnie, pier. so 2-go niemieckogo izdanija A. Naumowa i A. Kajzera, pod red. M. Kamien-skogo, Piotrogród 1923.

⁶¹ E. A. Buat, Wojsko niemieckie podczas wojny światowej 1914-1918. Chwile wielkości i upadku, działania na liniach wewnętrznych, tłum. E. Waliszewski, Warszawa 1923.

62  Histories of Two Hundred and Fifty-One Divisions of the German Army which Participated in the War (1914-1918), Compiled from records of Intelligence section of the General Staff, American Expeditionary Forces, at General Head-Quarters, Chaumont, Francja 1919.

63  Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I-XV, Warszawa 1880-1902 (wersja elektroniczna), Internet 03.03.2010 http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/.

64  Spisok Generalnogo Sztaba. Isprawlien na 1 ijuna 1914, Petersburg 1914, Rossijskaja Gosudarstwiennaja Bibliotieka, Moskwa (RGB) 36/251; Spisok Generalnogo Sztaba. Isprawlien na 1 janwarja 1916, Piotrogród 1916; Spisok Generalnogo Sztaba. Isprawlien na 3 janwarja 1917, Pietrogród 1917, RGB Moskwa; Spisok kapitanam armiejskoj piechoty po starszinstwu. Sostawlien po 1 nojabrja 1913 goda, Petersburg 1914, RGB Moskwa, sygn. 503/25; Spisok połkownikam po starsziństwu. Sostawlien po 1 marta 1914, Petersburg.

⁶⁵ Stawka - Stawka Wierchownogo Gławnokomandujuszczego (Stawka Naczelnego Dowódcy) - organ naczelnego kierownictwa polowego wojskami i kwatera główna Naczelnego Dowódcy armii rosyjskiej na teatrze działań wojennych.

⁶⁶ Autorowi jako jednemu z nielicznych badaczy polskich udało się dotrzeć do cennych materiałów. Okazuje się, że archiwalia są solidnie przygotowane i przechowywane. Dzięki przejrzystym inwentarzom i sprawnej obsłudze dostęp do materiałów jest bardzo ułatwiony. Inwentarze, które służą do zamówienia „dieł”, znajdują się tylko w RGWIA w Moskwie. Inwentarze do akt Stawki, frontów i armii dostępne są w pracowni naukowej w bibliotece podręcznej. Dostęp do innych inwentarzy, a jest ich około 9 tys. jest utrudniony. Należy je zamawiać i otrzymuje się następnego dnia w maksymalnej ilości pięciu inwentarzy. „Putowoditiel”, zamieszczony w Internecie i inwentarze wydane drukiem dają tylko ogólne wskazówki. Rossijskij Gosudarstwiennyj Wojenno-Istoriczeskij Archiw. Putowoditiel w 4 tomach, tom 3, 2008, wskazuje materiały archiwalne dotyczące organizacji i działań militarnych armii rosyjskiej podczas pierwszej wojny światowej; Rossijskaja Gwardia 1700-1918. Sprawocznik Otw. sost. A. M. Walkowicz, A. P. Kapitonow, Moskwa 2005, 448 c. [RGWIA]; Fondy Rossijskogo Gosudarstwiennogo Wojenno-Istoriczeskogo Archiwa. Kratkij sprawocznik, Moskwa 2001. http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html7bid=140&sid=title.

⁶⁷ RGWIA, fond (f.) 2003, opis (o.) 1, dieło (d.) 192, list 1-122. Jeżedniewnyje doniesienia sztaba Siewiero-Zapadnogo Fronta o diejstwach i raspołożenii naszych wojsk i o protiwnikie 1 janwarja - 31 janwarja 1915 g.; RGWIA, f. 2003, o. 1, d. 193, Stawka Wierchownogo Gławnokomandujuszczego, Jeżedniewnyje doniesienia sztaba Siewiero-Zapadnogo Fronta o diejstwach i raspołożenii naszych wojsk i o protiw-nikie 1 fiewralja - 28 janwarja 1915 g., list 1-139. Sprawozdania te spisane były na kartach A3, łącznie stron (list) ponad 500. Numeracja stron nietypowa, bowiem jeden numer zamieszczany był dla dwóch stron.

⁶⁸ „W Zarządzie Komunikacji Wojskowej koncentrowały się sprawy eksploatacji wszystkich dróg kolejowych i kołowych, podział tych dróg między związki operacyjne, wykorzystanie dróg wodnych, rozbudowa ciągów komunikacyjnych oraz wykorzystanie dróg na zdobytych obszarach. W jego gestii był przydział stacji wyładowczych dla realizacji planów zaopatrywania wojsk, kierowanie działalnością służb transportowych i telefoniczno-telegraficznych” na swoim obszarze działań wojennych, J. Orzechowski, Dowodzenie i sztaby. Od schyłku XIX wieku do końca pierwszej wojny światowej, t. II, Warszawa 1975, s. 106-107. Opis funkcjonowania Zarządu Komunikacji Wojskowej dotyczy Stawki, ale „Zarząd” przy sztabie frontu był wiernym odbiciem „Zarządu” Stawki, tylko obejmował mniejsze terytorium będące w gestii danego frontu

⁶⁹ Zupełne rozczarowanie przeżywamy, kiedy zajrzymy do „dieła” nr 13. Nie znajdziemy tam żadnego dokumentu, który by nam pomógł rozszerzyć wiedzę o opisywanej operacji.

⁷⁰ Sztabskapitan - w armii rosyjskiej stopień oficerski pośredni między porucznikiem a kapitanem (rotmistrzem). W armii rosyjskiej nie było stopnia majora. Zlikwidowano go w latach 90. XIX w. W gwardii nie było stopnia podpułkownika. Kapitan od razu awansował do stopnia pułkownika i mógł dowodzić batalionem. Następny awans do stopnia generała upoważniał do dowodzenia pułkiem.

⁷¹ Najlepiej dokumentacja była prowadzona w formacjach pierwszego rzutu, czyli do 54. Dywizji Piechoty. Przepisy kancelaryjne i ich realizacja były dobre i plasowały Rosję pod tym względem w czołówce państw europejskich. Gorzej sytuacja przedstawia się z dywizjami drugiego rzutu, gdzie najprawdopodobniej zabrakło wyspecjalizowanych kadr. Dokumentacja w tych jednostkach prowadzona była źle.

⁷² W treści książki używane są nazwy miejscowości pochodzące z okresu operacji lutowej 1915 r. i jej współczesne odpowiedniki. Dla przejrzystości tekstu częściej będą stosowane nazwy współczesne, ich niemieckie odpowiedniki będą w nawiasach. W przypadku bardziej znaczących miejscowości będą w dalszej części książki przypominane obok nazw współczesnych ich odpowiedniki z tamtego okresu. Bardziej szczegółowe rozwinięcie nazewnictwa miejscowości na obszarze operacji mazursko-augustowskiej znajdzie Czytelnik w tabeli stanowiącej załącznik nr 6.

⁷³ Udział 108. Saratowskiego Pułku Piechoty w działaniach bojowych można było odtworzyć na podstawie pamiętnika spisanego przez dowódcę. Jego pułk został rozbity, a on sam tułał się przez kilkanaście dni na tyłach oddziałów niemieckich. Na ten okres ukrył swój pamiętnik w lesie. Jak Niemcy odstąpili, pamiętnik został odnaleziony i wysłany do Moskwy, gdzie po kilkunastu latach doczekał się publikacji, W. E. Biełolipeckij, op. cit.

⁷⁴ CAW, WBH, I.341.1.493, Podróż historyczno-taktyczna 1938…; CAW, WBH, I.400.2325, Wysszyj komandnyj sostaw w mirowuju wojnu, rękopis generała armii rosyjskiej P. Simanskiego, Warszawa 1936, k. 1-152; CAW, WBH, 2096, P. Simanskij, Razwitie russkoj woorużennoj siły w pierwyje gody mirowoj wojny (1915-1916), Warszawa 1936.

⁷⁵ L. Mitkiewicz, op. cit.

76  Der Weltkrieg 1914 bis 1918…; CAW, WBH, I.341.1.493, Podróż historyczno-taktyczna 1938.

ROZDZIAŁ I
CHARAKTERYSTYKA GEOGRAFICZNO-PRZYRODNICZA OBSZARU OPERACYJNEGO

ROZMIARY OBSZARU OPERACYJNEGO

Granice obszaru, na którym rozegrały się wydarzenia bojowe zimowej operacji mazursko-augustowskiej w lutym 1915 r., wyznaczały rzeki i jeziora. Na zachodzie Węgorapa i linia jezior mazurskich, na północy i wschodzie - Niemen, na południu Biebrza i Narew. Cały ten obszar tuż przed pierwszą wojną światową należał do Niemiec i Rosji¹.

W operacji tej największe znaczenie miały następujące naturalne przeszkody:

1. Linia mazurskich jezior z przedłużeniem jej po rzece Węgorapie i dalej na północ obszarami lesistymi do rzek Szeszupy i Niemna;

2. Ełcka grupa jezior z przedłużeniem w kierunku południowo-wschodnim do Rajgrodu;

3. Puszcza Augustowska z jej jeziorami i błotnistymi obszarami;

4. Rzeka Biebrza z jej błotnistą doliną.

Pojezierzem Mazurskim (Pojezierze Pruskie) nazwano pas między dolną Wisłą a środkowym Niemnem. Ogólna liczba jezior na tym obszarze wynosi 2561. Zajmują one powierzchnię 1417 km². W obrębie Pojezierza Mazurskiego rozróżnia się Pojezierze Iławskie (dorzecze dolnej Wisły) z największym w tym rejonie jeziorem Jeziorak; Pojezierze Olsztyńskie (dorzecze Pasłęki, Łyny i Omulwi) z jeziorami: Łańskie (11,1 km²), Dadaj (10,5 km²); Pojezierze Giżyckie (dorzecze Węgorapy i Pisy) z największymi jeziorami - Śniardwy (106,6 km²) i Mamry (104,5 km²) oraz Pojezierze Suwalskie (dorzecze Gołdapy, Ełku i Czarnej Hańczy) z jeziorami: Wigry (21,7 km²), Rajgrodzkie (16,2 km²), Selment Wielki (12,5 km²)². Spośród jezior Pojezierza Suwalskiego wyodrębnia się jeszcze często dodatkowo Pojezierze Ełckie³.

CHARAKTERYSTYKA OBSZARU MAZURSKIEGO I PÓŁNOCNEGO PODLASIA

Obszar Mazur (dawniej Mazurszczyzna Wschodnia)⁴ jest to kraina zupełnie bezładnie rozrzuconych wzniesień, fałd i garbów, obfitująca w wyraźnie odróżniające się od swego otoczenia wysokie pagórki. Między wyniosłościami zachowały się kotlinowate wgłębienia lub większe, często podmokłe, tereny płaskie, urozmaicone zwłaszcza na południu licznymi jeziorami o nieregularnych kształtach. Te wyniosłości dość łagodnie opadają na północ, mniej równomiernie na zachód i południe, na wschodzie zaś łączą się z podobnymi wyniosłościami Pojezierza Suwalskiego. Przeważająca część krainy pokryta jest wzniesieniami o wysokości bezwzględnej od 150 do 200 m. W części północnej tereny są wyższe i określało się je jako Wzgórza Gołdapskie, których odgałęzienie zwane po niemiecku Plickner Berge ciągnęło się aż do Gąbina. Najwyższa część Wzgórz Gołdapskich, zwana Wzgórzami Szeskimi, rozprzestrzenia się szerokim pasmem w kierunku południowym od Gołdapi i dochodzi prawie do Olecka (Marggrabowej). Najwyższe wzniesienia w tym łańcuchu to Góra Tatarska, nazywana wówczas Frydrychowską - 304 m n.p.m. i Góra Szeska - 309 m n.p.m.⁵.

Obserwację utrudniały większe kompleksy leśne, czyli Puszcza Romincka, Puszcza Borecka, Las Skaliski i Lasy Drygalskie. Zajmowały stosunkowo niewielki obszar i dlatego na pozostałym terenie usianym pagórkami widoczność była bardzo dobra. Sięgała ona przy sprzyjających warunkach atmosferycznych do kilkudziesięciu kilometrów we wszystkich kierunkach. Wzniesienia odgrywały istotną rolę podczas walk, wśród nich: „Mączna Góra, popularnie zwana Sztroc (Monker Berg - 188 m) - na południowy zachód od Ełku, Płowiecka Góra (Plowczer B. - 203 m) - w lasach oreckich, Wieżyca (Turmberg - 219 m) na północny zachód od Puszczy Boreckiej w tzw. Piłackiej Szwajcarii, obydwa wyżej wymienione szczyty wzgórz Szeskich oraz góra Gołdapska, zwana również Wysoką lub Kalendarzową (Goldaper B. - 272 m) na południe od Gołdapu”⁶.

Przy militarnej ocenie przeszkód terenowych krainę tę należy podzielić na linii Olecko - Węgorzewo (Angerburg) na dwie części - północną i południową. W części północnej na szczególną uwagę zasługuje Węgorapa. Szerokość rzeki wynosi od 20 do 40 m, miejscami nawet 70 m. Głębokość około 1 m, a dno piaszczyste lub żwirowe. W rzece występuje duża liczba kamieni, zwłaszcza w środkowym biegu. Jej nurt cechuje się tym, że jest bystry i zamarza tylko przy solidnych mrozach, i to nie na całej długości. Szerokość doliny, w której płynie rzeka, przy jeziorze Mamry, wynosi 2-3 kilometry, w biegu środkowym i dolnym zmniejsza się do 200-300 m, a również są miejsca, gdzie nie przekracza szerokości koryta. Krawędzie doliny osiągają wysokość 30 m, ale tylko w węższych miejscach. Zachodnia krawędź góruje nad wschodnią. Wysoki brzeg występował na długości 30-40 km w średnim biegu i 20-30 km w dolnym⁷. Niedostępna bezpośrednio po obfitych opadach letnich przez kilka dni, a wiosną i jesienią po kilka tygodni. Pozostałe rzeki i strumienie stanowiły przeszkodę tylko wiosną. Duże utrudnienie powodowała Puszcza Romincka⁸.

W części południowej główne przeszkody to jeziora. „Przeważnie powiązane ze sobą bagnistymi przepływami, tworzą one szereg pasm i grup, ułatwiających skuteczną osłonę kraju bez konieczności użycia w tym celu poważniejszych sił. Najważniejszymi z tych ugrupowań są dwa pasma, jedno od Węgorzewa poprzez Kruklanki (Kruglanken) i Ełk (Lyck) aż do Rajgrodu, drugie od Pisza (Johannisburga) po Świętajno (Schwentainen). Pasma te, spotykając się ze sobą w rejonie Stare Juchy (Jucha) - Ełk prawie pod kątem prostym, osłaniają, jak wyciągniętymi ramionami, linię wielkich jezior mazurskich, przecinając wszystkie biegnące w tym kierunku drogi z rejonów Augustowa, Grajewa i Szczuczyna”⁹.

Najtrudniejszymi do sforsowania były rzeki Ełk i Pisa. Osiągają one szerokość około 20 m, głębokość ponad 1 m. Dojście do nich najczęściej prowadzi przez zabagnioną dolinę¹⁰.

Mazury pokryte były gęstą siecią linii kolejowych i drogowych. Drogi gruntowe, ogólnie łatwe do przebycia dla lekkich zaprzęgów, w części środkowej i na północy sprawiały utrudnienia po obfitych opadach. Wówczas gliniasto-piaszczyste drogi zamieniały się w bajora trudne do przebycia. Najtrudniejsza sytuacja była w rejonie Kruklanek i Kut ze względu na drogi z dużą ilością głazów narzutowych. W okresie deszczu nie do przebycia były ciężkie gliniaste gleby na krawędziach dolin Węgorapy i Pisy¹¹.

Głównymi miastami w opisywanym rejonie były: Ełk, Giżycko (Lotzen), Gołdap (Goldap), Kętrzyn (Rastenburg), Mikołajki (Nikolajken), Mrągowo (Sensburg), Nidzica (Neidenburg/Nibork), Olecko, Ostróda (Osterode), Pisz, Ruciane-Nida (Rudczany), Szczytno (Ortelsburg), Węgorzewo.

Obszar mazurski od strony południowo-wschodniej sąsiaduje z Krainą Wielkich Dolin i częściowo z Podlasiem. Podlasie zajmuje obszar położony w widłach Narwi i Biebrzy oraz w środkowej części dorzecza Bugu. Wyznaczenie granic geograficznych Podlasia nie jest łatwe, ponieważ w terenie pogranicznym Podlasia i Niziny Mazowieckiej nie ma wyrazistych wzniesień lub innych cech krajobrazu, które umożliwiałyby zdecydowane rozgraniczenie tych dwóch obszarów¹². Nie jest też łatwo ująć historycznie granice Podlasia. Przed pierwszą wojną światową było ono rozczłonkowane i znalazło się w czterech guberniach. „Najmniejsza jego część w guberni Suwalskiej (Rajgród, Augustów), nieco większa w Łomżyńskiej (powiat Mazowiecki), znacznie większa w guberni Siedleckiej (Węgrów, Sokołów, Międzyrzec) i największa w guberni Grodzieńskiej (Goniądz, Knyszyn, Białystok, Bielsk, Siemiatycze, Mielnik, Drohiczyn)”¹³.

Na uwagę zasługuje przede wszystkim Nizina Północnopodlaska, a więc teren, który wybitny geograf Wacław Nałkowski nazwał Międzyrzeczem Podlaskim. Międzyrzecze Podlaskie to kraina położona między Narwią, Biebrzą, Kanałem Augustowskim, Niemnem, rzeką Świętą, Słuczą, Puszczą Białowieską, rzeką Leśną i Bugiem. Jest to kraina słabo urozmaicona pod względem ukształtowania powierzchni. W zachodniej części jednostajnie płaska, im dalej na wschód tym więcej wzniesień - od 150 do 200 m n.p.m. W części północnej spotyka się kilkanaście pagórków powyżej 200 m¹⁴.

W skład Niziny Północnopodlaskiej wchodzi osiem mezoregionów, z tego na trzech z nich: Wysoczyźnie Kolneńskiej, Kotlinie Biebrzańskiej i Dolinie Górnej Narwi, rozgrywały się opisywane wydarzenia bojowe¹⁵.

Ukształtowanie terenu zapewniało naturalną obronę. Opierała się ona głównie na rzekach i bagnach. Ważną rolę odgrywała linia Narwi. W okresie zimowym, kiedy wody zamarzały, obronność tego obszaru malała. Drogi na tym obszarze były złe, szos mało. Przebiegały one najczęściej po groblach, zwykle wśród lasów. Dostać się do miast i miasteczek można było przez mosty. W Łomży do mostu prowadziła kilometrowa grobla. W czasie wylewów lub zniszczenia dróg obszar ten był niedostępny. Dzięki tym właściwościom terenu mógł się bronić Osowiec, który był dostępny do natarcia tylko w niektórych porach roku. Przeprawy przez rzeki były chronione umocnieniami. Dlatego też obszar ten wymagał głębokiego obejścia, ponieważ trudny był do zwalczenia w ataku frontalnym¹⁶.

UKSZTAŁTOWANIE POWIERZCHNI

Charakterystyczne dla Mazur są liczne pagórki i obniżenia terenu, rozległe żwirowe lub piaszczyste równiny (sandry) oraz pojedyncze głazy narzutowe. Jeziora stanowią doskonałą zaporę oddzielającą obie walczące strony. Przybrały one różnorodne kształty. Rozróżnia się ich dwa rodzaje: rynnowe i morenowe¹⁷. Gleby Pojezierza Mazurskiego są średnio urodzajne, przede wszystkim bielicowe, brunatne, bagienne, czarne ziemie i mady rzeczne¹⁸. „A więc na samym południu - pisał Adam Pieńkowski - już poza właściwym Pojezierzem, mamy strefę czystych piasków. W miarę przemieszczania się na północ, sypkie grunty piaszczyste przechodzą w bardziej zwięzłe piaszczysto-gliniaste im dalej na północ, tym domieszka gliny staje się większa. Na ogół ciężka glina należy do rzadkości, a większe jej połacie znaleźć można jedynie w najbardziej na północ wysuniętej części wschodniej”¹⁹. We wszystkich tych pasmach występowały obszary wypełnione torfem lub bagnami. Największa ilość tych obszarów znajdowała się na krańcach północnych i południowych Prus Wschodnich. Była to 1/6 całego obszaru Prus Wschodnich²⁰.

Suwalszczyzna to północna część Pojezierza Suwalsko-Augustowskiego i przedłużenie ku wschodowi Pojezierza Mazurskiego²¹. Stanowiła ona jakby klin wciśnięty między Litwą a Prusami Wschodnimi. Suwalszczyzna to kraina wzgórz i jezior polodowcowych. Wysokość bezwzględna wzniesień wynosi do 300 m n.p.m., a względna 100 m. W niektórych miejscach okolice przypominają krajobraz podgórski. Najwyższe wzniesienie znajduje się koło Wiżajn - Rowelska Góra i wynosi 298 m n.p.m. Następnie jest Góra Gulbieńska, w połowie drogi między Suwałkami a Wiżajnami oraz Jesionowa Góra nad jeziorem Szelment²².

HYDROGRAFIA

Wody Krainy Wielkich Jezior należą do zlewiska Morza Bałtyckiego. Są one odprowadzane do Bałtyku na północy rzeką Pregołą, a na południu Wisłą. Zadecydowało o tym ukształtowanie terenu, który obniża się na północy w stronę Pregoły, a na południu w kierunku Wisły. Obszarem rozdzielającym dorzecza obu wymienionych rzek jest pasmo wzgórz ciągnące się z zachodu na wschód w rejonie Giżycka. Jeziora leżące na północ od tego miasta (Kisajno, Dargin, Dobskie, Mamry Północne, Święcajty) odprowadzają swoje wody poprzez dorzecze Pregoły. Na południe od Giżycka znajdują się pozostałe jeziora: Niegocin, Tajty, Dejguny, Tałty, Ryńskie, Mikołajskie, Bełdany, Roś, Śniardwy. Połączone są z rzekami Pisą i Narwią, stanowiącymi dorzecze Wisły. Wszystkie większe jeziora na Mazurach połączone są naturalnymi lub przekopanymi kanałami. Część z tych przesmyków odtwarzała dawne połączenia, które uległy zarośnięciu wskutek obniżenia się poziomu wody.

Ponad 7% dawnego obszaru Prus Wschodnich stanowią jeziora. Największa koncentracja wód jeziornych w Polsce występuje właśnie na Pojezierzu Mazurskim. Południowa jego część, stanowiąca wyżynny pas, skupia rekordową ich ilość. Mazury, które stanowią wschodnią część tego pasa, często określa się jako krainę tysiąca jezior. W rzeczywistości jest ich znacznie więcej. Szacuje się, że o powierzchni powyżej 1/3 km² jest około 2500 jezior. Nie są to odrębne akweny, ale występują w sposób zwarty. Stanowią znaczną przeszkodę²³.

Linia mazurskich jezior odegrała niezwykle istotną rolę podczas działań militarnych w Prusach Wschodnich. Rozdzielała siły stron walczących na odcinku 80 km od miejscowości Węgorzewo do miasta Pisz. Największa grupa jezior znajduje się na stosunkowo niedużym obszarze między Ełkiem - Oleckiem - Węgorzewem - Kętrzynem - Olsztynem (Allenstein) - Nidzicą - Szczytnem - Piszem²⁴. Na północ od Giżycka występują jeziora: Święcajty, Mamry (największe z nich), Dargin i Kisajno. Wymieniona grupa jezior tworzyła jeden wspólny akwen o długości 20 km i szerokości od 2 do 10 km. Przesmyk między jeziorami Kisajno i Niegocin zamykała twierdza Boyen w Giżycku²⁵.

Na południe od Giżycka znajduje się jezioro Niegocin o długości 7 km, z łagodnymi i odsłoniętymi brzegami. Dalej na południe linia jezior rozdwaja się²⁶. Następnie w dalszym ciągu południkowo ciągną się dwa łańcuchy jezior, wschodni do Pisza, a zachodni do Nidzicy z Jeziorem Nidzkim (Dolnym). Mazurska linia jezior wraz z rzeką Węgorapą wypływającą z jeziora Mamry w kierunku północno-wschodnim jest trudną przeszkodą. Zmusza potencjalnego przeciwnika do obejścia z dwóch stron, od północy na odcinku około 50 km między Węgorzewem a rzeką Pregołą, natomiast od południa przez Puszczę Piską. Przedłużeniem tej linii obronnej na południu były bagniste tereny między rzekami Pisą i Orzycem²⁷. Obrona tej linii nawet przy użyciu stosunkowo niewielkich sił była dość łatwa²⁸.

Pasma jezior ciągnęły się w kształcie „łańcuchów”, tworząc ze zwartymi kompleksami leśnymi naturalne linie obronne. Przesmyki biegnące między jeziorami wzmocniono redutami, blokhauzami²⁹. Najbardziej umocnione było Giżycko. Linie komunikacyjne prowadzące z Kongresówki na granicy z Prusami Wschodnimi również osłaniano umocnieniami. Na linii jezior mazurskich występowało około 11 pozycji ufortyfikowanych, a odległość między nimi dochodziła w niektórych miejscach do 4 km. Wspomniane umocnienia wiązały naturalne przeszkody złożone z jezior i lasów³⁰.

W Prusach Wschodnich nie brakowało też obszarów bagiennych, które zajmowały około 16% powierzchni. Na południowym obszarze Mazur występowały w powiatach: jańsborskim (piskim - 11,4%), niborskim (nidzickim - 6,3%); w rejonie Wielkich Jezior Mazurskich w powiatach: leckim (giżyckim - 11,7%), węgoborskim (węgorzewskim - 9%) i na północnym wschodzie - piłkałskim (7,1%)³¹.

Na Suwalszczyznie również licznie występują jeziora. Mają one wydłużone kształty, co jest związane z ich pochodzeniem jako jezior polodowcowych. Często bardziej przypominają rzeki niż jeziora. Cechuje je duża głębokość. Spośród nich należy wymienić: Wigry w kształcie litery „S” z wieloma wyspami, Szelment, Pomorze³². Najbardziej urozmaicone tereny pod względem różnorodności jezior są w okolicach Smolnik. Jeziora są położone na różnych wysokościach n.p.m. Różnice sięgają nawet do 100 m. Przykładowo jezioro Wigry leży na wysokości 132 m n.p.m., jezioro Pomorze koło Gib na wysokości 123 m n.p.m., jezioro Hańcza - 227 m n.p.m., a najwyżej znajduje się jezioro Wiżajny na wysokości 243 m n.p.m.³³.

Istotną przeszkodą była grupa jezior otaczających Augustów, ogólnie nazywanych jeziorami augustowskimi. Szesnaście z nich położonych blisko miasta ma powyżej 1 km2 powierzchni. Występują tutaj m.in. jeziora: Necko³⁴ z Rospudą, Białe (Krechowieckie), Sajno, Serwy, Studzieniczne, Kruglak, Blizno, Mikaszewo, Długie, Gorczyca. Odrębną częścią jeziora Necko jest zatoka w części północnej nazywana jeziorem Rospuda. Jest ono niezwykle wąskie. Wpada do niego od strony północnej rzeka o tej samej nazwie, płynąca ze strony Filipowa i Raczek. Dalej w kierunku wschodnim rozlokowane są jeziora Białe i Studzieniczne. Na północ od Jeziora Białego, w odległości 10 km na północny wschód od Augustowa, występuje bardzo wąskie jezioro Kalejty, zwane też Jeziorem Długim, o nieregularnej linii brzegowej. W kierunku południowo-wschodnim od Augustowa, w odległości 2 km, leży jezioro Sajno (7 km długości 1 km szerokości). Połączone jest z jeziorem Necko kanałem Bystrym. Rzeczka wypływająca z tego jeziora łączy się z Nettą i Kanałem Augustowskim. Linia kolejowa i droga oddzielają jezioro Sajno od położonego w odległości 1 km jeziora Sajenek, z którym od wschodu łączy się małe jezioro Staw, nazywane też Starosajenek. W odległości 16 km na północny wschód od Augustowa, bez łączności z pozostałymi akwenami, leży jezioro Serwy. Ciągnie się ono z północy na południe i zawiera dwie wyspy. Za pośrednictwem Suchej Rzeczki łączy się z Kanałem Augustowskim³⁵.

Niezwykle istotną rolę w działaniach bojowych odgrywają rzeki. Jedną z nich jest Niemen. Wypływa z południowo-wschodniej części Wyżyny Litewskiej w pobliżu Mińska – na wysokości 177 m n.p.m., i początkowo w górnym swym biegu aż do ujścia Kotry w rejonie Grodna kieruje swe wody w kierunku zachodnim. Płynie po terenie nizinnym, silnie meandrując, przez Białoruś, Litwę i Rosję (Obwód Kaliningradzki) i uchodzi do Morza Bałtyckiego. Środkowy Niemen o szerokości nawet do 400 m i przy małej liczbie brodów szczególnie nadawał się do organizowania obrony. Brzegi jego były wysokie, si gają nawet do 30 m. Koryto rzeki wypełnione było różnymi skałami wystającymi ponad powierzchnię wody. Niekorzystne z wojskowego punktu widzenia jest to, że rzeka dwukrotnie załamuje swój bieg, co ułatwiało zadanie przeciwnikowi na prawym skrzydle wojsk rosyjskich i w pobliżu prawego dopływu Niemna - Wilii. Dwie twierdze, Grodno i Kowno, wzmacniały linię obrony Niemna i znajdowały się jakby na jej skrzydłach³⁶.

Rzeki Suwalszczyzny są na ogół niewielkie. Rozchodzą się w różnych kierunkach. Największa z nich to Czarna Hańcza wypływająca z jeziora Hańcza, płynie przez Suwałki i jezioro Wigry, a następnie wpada do Kanału Augustowskiego, by swoimi wodami zasilić później Niemen. Rzeka Rospuda wpada do jeziora Rospuda i płynie przez wiele innych jezior, aż poprzez rzekę Nettę i Narew jej wody wpływają do Wisły. Przez północno-wschodnią część Suwalszczyzny płynie rzeka Szeszupa. Początek swój bierze wśród wzgórz, w rejonie Jeleniewa. Przepływa przez szereg jezior w okolicy Smolnik i skręca ku północy na Litwę³⁷. Nad rzeką Szeszupą leży jedno z najpiękniejszych miast Suwalszczyzny - Mariampol³⁸.

Newralgiczną rzeką opisywanego obszaru jest rzeka Narew. Bierze swój początek na wschodnich obrzeżach Puszczy Białowieskiej z tzw. Dzikiego Bagna (na wysokości 158 m n.p.m.). Wpada do niej Biebrza w pobliżu Wizny i Pisa pod Nowogrodem. Narew płynie na dnie szerokiej doliny, 4 - 5 km, wijąc się od jednego brzegu niecki do drugiego i wyodrębniając kilka koryt. Główne z nich osiąga rozmiary od 35 do 100 m szerokości. Największa głębokość występuje pod Różanem i Pułtuskiem. Ogólnie rzeka nie nadawała się do przejścia w bród. „Pod Tykocinem - charakteryzował Roman Umiastowski - rzeka płynie, jakby pękiem zdziczałych bezforemnych łożysk, którymi ciekną jej nurty przy wysokich wodostanach, a przy obniżeniu się poziomu wody zamieniają się z koryta na zagłuchłe, bezwyjściowe łachy”³⁹. Dno doliny w czasie roztopów na całej szerokości było zalane wodą. W niektórych miejscach, np. w pobliżu Wizny, ciągnął się obszar bagienny o szerokości 10 km⁴⁰. Podobna sytuacja wytworzyła się poniżej twierdzy Różan i przy ujściu Bugu do Narwi. Podczas wiosennych i jesiennych roztopów woda w dolinie Narwi opadała w ciągu 4 - 6 tygodni. Drogi zostały tak poprowadzone, żeby omijały dolinę Narwi, bo była ona niedostępna nawet przy niskim poziomie wód. Wysokie brzegi doliny sprzyjały obronie⁴¹.

Gęstość sieci rzecznej jest na Podlasiu stosunkowo wysoka i wynosi 6,25 km na 100 km². Największymi rzekami Podlasia są: Narew i jej prawobrzeżny dopływ - Biebrza. Rzeki te mają niewielki spadek, Biebrza w rejonie Osowca znajduje się na wysokości 108 m n.p.m., a jej ujście oddalone o 40 km na wysokości 101 m n.p.m. W sumie spadek Biebrzy wynosi 17,5 cm na 1 km. Narew na odcinku 258 km od ujścia Biebrzy do Wisły ma przeciętny spadek 12 cm na kilometr - 12%°⁴². Obie rzeki płyną więc „leniwie”, tworząc wiele zakoli i rozlewisk. Okres zamarzania rzek trwa od grudnia do kwietnia. W tym okresie są one łatwiejsze do sforsowania. Zdarzały się i przykre niespodzianki, kiedy w ciągu jednego dnia następowała odwilż⁴³.

Biebrza⁴⁴ wypływa ze Wzgórz Sokólskich na południe od Nowego Dworu. Długość rzeki wynosi 164 km, a od ujścia Netty jest włączona w szlak wodny Kanału Augustowskiego. Przeważająca część rzeki płynie w kotlinie określanej jako Biebrzańska. Przed pierwszą wojną światową rzeka ta stanowiła granicę między gubernią grodzieńską a Królestwem Polskim. Na terenie Królestwa również wyznaczała jakby granicę dwóch połączonych guberni - łomżyńskiej i suwalskiej. Na odcinku Osowiec - Lipsk była trudna do sforsowania. Istniały tutaj tylko trzy przejścia, a mianowicie w Sztabinie, Krasnymborze i Lipsku. W górnym biegu Biebrzy, od Lipska do Niemna, pod Grodnem, nie stanowi większej przeszkody, a wpadają do niej Popilia i Tatarka⁴⁵. Przy ujściu Biebrzy do Narwi w pobliżu Wizny, w zabagnionym terenie znajdowały się łąki i moczary, a wśród nich jakby wyspa piaszczysta, zwana Kępą Giełczyńską⁴⁶. Narew przecina równoleżnikowo Kotlinę Biebrzańską i po uzyskaniu wód Biebrzy płynie wzdłuż krawędzi Wysoczyzny Kolneńskiej ku południowemu zachodowi⁴⁷.

Poważną przeszkodą był również Kanał Augustowski, który łączy Biebrzę z Niemnem⁴⁸. Różnica poziomów między Biebrzą a Augustowem wynosi 15 m, a Niemnem i Augustowem - 41 m.

Dużą rolę miały odegrać twierdze Osowiec, Grodno⁴⁹ i Kowno. Bezpośrednio przed wybuchem wojny przystąpiono do ich rozbudowy. W połowie drogi między twierdzami Grodno i Kowno znajdowała się Olita wzmocniona przed wojną przyczółkiem mostowym. Połączona była linią kolejową przez Orany do Suwałk. Grodno spełniało ważną rolę na trasie Warszawa - Wilno. Newralgicznym punktem była twierdza w Kownie. Od niej odchodziła w stronę Prus Wschodnich linia Kowno - Insterburg (Wystruć)⁵⁰ - Królewiec (Königsberg). Istniało niebezpieczeństwo, że Niemcy będą mogli obejść Kowno przez dolny Niemen, wyruszając ze swego terytorium. Twierdze znad Niemna mogły ściągnąć na siebie znaczne siły niemieckie, ponieważ znajdowały się w niedużej odległości od granicy prusko-rosyjskiej. W ten sposób Niemcy mogli uzyskać możliwość odcięcia Rosjan od najważniejszych połączeń z resztą Imperium i tym samym skomplikować zaopatrzenie i uzupełnianie stanów osobowych obleganych twierdz. Bezpośrednie uderzenie na linię Niemna, bez wyjaśnienia sytuacji w Królestwie Polskim, niosło duże ryzyko dla Niemców. Mogło narazić ich na dotkliwe skutki uderzenia w prawe skrzydło od strony Królestwa Polskiego. Niemcy na północy mogli realizować trzy warianty planu uderzenia na Rosję⁵¹:

1. Przedostać się na drugą stronę Niemna między Grodnem a Kownem;

2. Okrążyć Kowno od strony północnej;

3. Obejść Niemen od południa.

Niemcy wybrali trzeci z wariantów, sądząc, że w okresie zimowym będzie najłatwiejszy do zrealizowania. Decydował tutaj pośpiech, ponieważ trzeba było pomóc sojusznikowi austro-węgierskiemu. Trzeci kierunek wbrew pozorom nie należał do łatwych. Trzeba było sforsować linię rzek Narwi i Biebrzy. Tereny nad tymi rzekami nie sprzyjały ruchom większych oddziałów wojskowych ze względu na wysokie zalesienie, zabagnienie i warunki zimowe. Poszczególne formacje zmuszone były do rozdzielania swoich sił na mniejsze „oddziałki”⁵².

Wprawdzie obrona naturalna Niziny Północnopodlaskiej opierała się na bagnach i rzekach, to w warunkach zimowych atrakcyjność obronna znacznie malała. Przeprawy przez rzeki chronione były umocnieniami i stąd była potrzeba zastosowania głębokiego obejścia. Drogi na tym obszarze były złe. Do niektórych miejscowości można było dostać się z wielkim trudem i to tylko groblą⁵³.

Dolina Biebrzy i Narwi oraz niżej położonego dorzecza Bugu i Narwi były doskonałą barierą naturalną, chroniącą tereny położone po południowej stronie tych rzek. Rzeki te były dostępne tylko w niektórych porach roku. Do ochrony dogodniejszych przejść wybudowano twierdzę Osowiec, dalej - osłony mostowe w Łomży, Ostrołęce, Różanie, Pułtusku i twierdze Modlin z Zegrzem. Przedłużeniem tej linii w kierunku południowym była Warszawa z Dęblinem, natomiast w kierunku wschodnim - fortyfikacje przy rzekach Niemen w Grodnie, Olicie i Kownie⁵⁴.

Kotlina Biebrzańska wraz z doliną rzeki Narew w naturalny sposób oddzielały obszar teatru wojennego położony na północnej stronie od teatru wojennego na stronie południowej tych rzek. W skomplikowanych warunkach terenowych, których ważność z punktu widzenia obronnego malała w okresie mrozów, szczególną rolę miały odegrać przeprawy, czyli mosty, promy, brody i groble na bagnach. Występowały one w kilku rejonach i przez to znaczenie tych obszarów było newralgiczne. „Najważniejsze przeprawy - pisał Leszek Bronisław Dorochowicz - skupiały się na Kanale Augustowskim w rejonie Augustowa, w górnym biegu Biebrzy przed połączeniem się z Kanałem w rejonie Lipsk - Kamienna - Sztabin, na Biebrzy poniżej zbiegu z Kanałem w rejonie Goniądz - Osowiec, na Narwi poniżej zbiegu z Biebrzą w rejonie Wizna - Łomża - Ostrołęka, Chełsty - Różan, Pułtusk - Wierzbica, następnie w rejonie Serock - Zegrze - Dębe i Modlin”⁵⁵.

Ogólnie ocenia się, że przez Kanał Augustowski, Biebrzę i Narew aż do jej ujścia do Wisły było 90 przepraw. Większość z nich nie mogła odegrać istotnej roli, ponieważ była położona z daleka od głównych kierunków operacyjnych. Analizując znaczenie przepraw na Kanale Augustowskim trzeba stwierdzić, że z 24 istniejących tylko niektóre mogły pełnić istotną rolę. Należały do nich: most w Saniczach, most i dwie śluzy w Gorczycy i Płaskiej. Ponadto pięć przepraw w rejonie Augustowa, do których zaliczamy: most w Augustowie i śluzy w Przewięzi, Klonownicy, Augustowie, Białobrzegach. Wymienione przeprawy były skupione w trzech strefach, co miało umożliwić ich osłonę⁵⁶.

Należy także wziąć pod uwagę fakt, że równolegle do Kanału Augustowskiego przebiegała następna przeszkoda wodna w postaci górnego biegu Biebrzy oraz jej wschodniego dopływu, rzeki Łosośna. W tej strefie występowało pięć dość wygodnych przejść, były to: most na Łosośnej oraz trzy mosty i jeden prom na Biebrzy w rejonie Lipska, Kamiennej i Sztabina⁵⁷.

Obszary Kotliny Biebrzańskiej od wiosny aż do jesieni przy obfitych opadach były trudno dostępne. Przez Biebrzę na odcinku od jej zetknięcia się z Kanałem Augustowskim do ujścia do Narwi prowadziło 11 przepraw. Były to dwa mosty, jeden prom i osiem brodów. Znaczenie operacyjne miało tylko pięć przepraw skupionych w dwóch miejscowościach, w Goniądzu i Osowcu. W Goniądzu znajdował się jeden prom i dwa brody, natomiast w Osowcu dwa mosty - kolejowy i drogowy. Pozostałe przeprawy nie miały większego znaczenia⁵⁸. Podstawowym rodzajem gleby w Kotlinie Biebrzańskiej jest torf. W okresie deszczowym utrudniał przedostanie się na drugi brzeg, a w niektórych przypadkach wręcz uniemożliwiał. Jedynie srogie mrozy mogły ułatwić poruszanie się po bagnach biebrzańskich, i to w przypadku, kiedy warstwa torfu zamarzała powyżej 50 cm. Najmniej przydatny do prowadzenia działań wojennych był teren położony wzdłuż górnego biegu Biebrzy. Występowały tutaj rozległe tereny zalane wodą i gleby torfowe⁵⁹.

Trzeba przyznać, że tereny położone nad Biebrzą i Narwią były dobrze rozpoznane przez Rosjan. Tutaj walczyli oni z Karolem XII podczas wojny północnej, z wojskami polskimi w 1792 i 1794 r., w okresie napoleońskim z Francuzami oraz w 1831 r. i w latach 1863-64 z powstańcami polskimi. Doświadczenia z walk zostały skrzętnie wykorzystane do umocnienia tych rejonów, które okazały się stosunkowo najłatwiejsze do sforsowania⁶⁰.

LASY

Lasy sprzyjały prowadzeniu walk obronnych. Z reguły na czele oddziałów wkraczających do lasu znajdowała się straż przednia. Jej zadaniem było rozpoznanie sił przeciwnika i terenu. Na czele maszerowała też awangarda mająca za zadanie ubezpieczenie sił od czoła. Ubezpieczenie z tyłu również istniało, natomiast straże boczne wydzielano w wyjątkowych sytuajach. Doświadczenie uczyło, że osłona boczna szła wolno i opóźniała przemarsz głównego oddziału. Wymagane było jednak zabezpieczenie strefy skrzydeł przed niespodziewanym uderzeniem przeciwnika. Istotną sprawą było zaopatrzenie w żywność, utrzymanie łączności i rozpoznanie⁶¹.

Z obszarów leśnych na terenach objętych walkami szczególne znaczenie odegrały cztery puszcze: Borecka, Piska, Romincka i Augustowska. Dwie pierwsze stanowiły wraz z mazurską linią jezior, trudną do przebycia barierę. Zmuszały one przeciwnika nacierającego do szerokiego ruchu okrężnego, i to zarówno od strony północnej jak i południowej⁶².

Puszcza Augustowska jest jednym z największych kompleksów leśnych tych polskich obszarów, które należały przed pierwszą wojną światową do Rosji. Obejmuje teren położony na pograniczu Równiny Augustowskiej i Kotliny Biebrzańskiej. Wypełnia strefę położoną między Suwałkami, Augustowem, Spoćkiniami i Lipskiem. W kierunku północnym lasy te już nie były tak zwartym masywem, docierały do linii Suwałki - Giby, a później dalej do rzeki Niemen w pobliżu Druskiennik. Od strony południowej granicę Puszczy Augustowskiej wyznacza rzeka Biebrza⁶³. Wraz z puszczami Litwy i Białorusi, bezpośrednio z nią sąsiadującymi, stanowiła ona jeden z największych zwartych obszarów leśnych Europy. Powierzchnia Puszczy Augustowskiej wynosiła ponad 1 100 km2. Przed pierwszą wojną światową rósł tutaj zwarty, wysokopienny las, w wielu miejscach bardzo gęsty. Wśród tych gęstwin występowały śródleśne polany. Najważniejsze z nich znajdowały się na południe od Bryzgla, w pobliżu Tobołowa - Kopanicy, Serw - Macharc, Gruszek i w rejonie Lipin⁶⁴.

W północnej części Puszczy występują liczne jeziora, miejscami także podmokłe łąki i torfowiska. Jeziora to: Wigry, Blizno, Tobołowo, Serwy, Sajno, Studzieniczne. Ich usytuowanie wymuszało rozdzielenie wojsk operujących w rejonie Suwałk w kierunku południowo-wschodnim. Obszar między jeziorami Blizno i Białym był niezwykle bagnisty i dostępny tylko dla niewielkich oddziałów bez artylerii. Te bagniste przestrzenie, głęboko wdzierające się w obszar Puszczy Augustowskiej, na południu łączą się z błotnistymi dolinami rzeki Biebrzy. W zasadzie Puszcza Augustowska w terenach niepodmokłych w okresie zimowym i o suchych porach roku dostępna była dla mniejszych jednostek. Dawała im taktyczną przewagę⁶⁵.

Obszar Puszczy pokrywają urozmaicone drzewostany (około 90% powierzchni), które w wielu fragmentach zachowały naturalny charakter. Dominowały bory, wśród których szczególną uwagę zwracały dobrze zachowane bory wilgotne i bory bagienne. Duże powierzchnie zajmowały olsy, miejscami występowały dobrze zachowane grądy.

Kanał Augustowski przecina Puszczę na część północną i południową. Ciągnie się od Augustowa równoleżnikowo na wschód do Niemna. Wraz z wieloma rzeczkami, rzekami, jeziorami tworzy skomplikowany system wodny. Główną rzeką jest Wołkuszanka, uchodząca przez Kanał Augustowski do Niemna⁶⁶. Wołkuszanka płynie w bagnistej dolinie, z południowego zachodu na północny wschód. Przecina wyjścia z Puszczy Augustowskiej w kierunku na Grodno i wzgórza w pobliżu Sopoćkiń - Hołynki. W odległości 2 - 3 km na wschód od Wołkuszanki znajdują się wzniesienia, na których umieszczono wysunięte pozycje obronne twierdzy Grodno. Odległość od nich do Grodna wynosiła 18 - 21 km⁶⁷.

W południowo-zachodniej części obszar obejmuje dolinę Rospudy. Tam, gdzie fragmenty Puszczy zostały wycięte bez ponownego zalesienia, występują użytki zielone. Do pierwszej wojny światowej Puszcza Augustowska znajdowała się na terenie dwóch guberni, suwalskiej i łomżyńskiej. W Puszczy można spotkać głazy granitowe jako efekt działania lodowca w dawnych czasach. W zależności od podłoża Puszczę porastają różne rodzaje drzew. Na terenie piaszczystym wyrosły sosny. Tam, gdzie występują gleby gliniaste, rosną świerki. Na obszarach bagnistych wyrastają olchy, a na miejscach mniej zabagnionych - brzozy, jesiony, dęby, osiki. Na skraju Puszczy rozmieszczone są miasta: Grodno, Augustów, Lipsk, Sopoćkinie. Przez Puszczę przepływają większe rzeki: Niemen, Czarna Hańcza, Biebrza i mniejsze - Netta, Rospuda, Jastrzębianka⁶⁸.

Przed pierwszą wojną światową stosowano w Puszczy Augustowskiej metodę dzielnicowo-przerębową. Polegała ona na tym, że wydzielano na niej 100-hektarowe połacie, na których rosły drzewostany o zbliżonym wieku. Część obszarów leśnych (dzisiejsze Nadleśnictwa Balinka, Płaska i Mikaszówka) ze względu na dużą bagnistość terenu i brak dróg dojazdowych była niewykorzystana⁶⁹.

Przez Puszczę przebiegały dwie szosy: Suwałki - Augustów i Sejny - Macharce - Augustów. Obydwie drogi były dosyć szerokie i dogodne do przemieszczania się wojsk. Ich mankament to rozległe uszkodzenia i duża ilość dziur. Dróg leśnych i przesiek było dużo więcej, ale nie tworzyły one jakiegoś przemyślanego systemu. Przy obfitych opadach śniegu większość z nich była zasypywana i nawet nie było możliwości, aby je udrożnić. Ponadto istniały jeszcze trzy drogi przebiegające z Suwałk do Grodna. Przecinały one rzekę Wołkuszankę w dolnym biegu w trzech miejscach, na odcinku ponad 10 km. Długość każdej z tych dróg wynosiła od 55 do 59 km⁷⁰.

Dla większych formacji Puszcza była trudną przeszkodą. Zmuszała przeciwnika uderzającego z zachodu do jej obejścia. Jeżeli Niemcy podjęliby taką próbę od strony zachodniej, to natrafiliby na znaczne przeszkody w postaci jezior augustowskich i bagnistej Kotliny Biebrzańskiej. Kierunek ofensywy po wschodniej stronie Puszczy był łatwiejszy do przeprowadzenia. Naturalną przeszkodą był jedynie Kanał Augustowski, a dalej otwarta przestrzeń, na której znajdowały się Lipsk, Sopoćkinie, Grodno. Istniała też możliwość zatarasowania wszystkich dróg wyjściowych przebiegających z Puszczy do Grodna. Puszcza mogła być doskonałą „bazą”, z której wyszłaby kontrofensywa wojsk rosyjskich⁷¹.

KLIMAT

W okresie pierwszej wojny światowej przeważał klimat kontynentalny. Najczęściej występowało upalne lato i ostre zimy⁷². Średnia temperatura roczna była niższa od 7°, a w rejonie Olecka i Suwałk poniżej 6°. Przeciętne temperatury stycznia były niższe od -4°, podczas gdy w zachodniej części kraju temperatury wynosiły -1° do -1,5° na tej samej szerokości geograficznej⁷³. W ciągu roku przymrozki średnio występowały przez 188 do 200 dni, przy czym szczególnie chłodne były tereny położone w okolicach Olecka i Suwałk. Zima rozpoczynała się w ostatniej dekadzie listopada i trwała ponad 120 dni. Od połowy stycznia do połowy marca przeważnie były najsilniejsze mrozy i wówczas jeziora zazwyczaj pokrywały się lodem. Warstwa lodu przeciętnie osiągała grubość od 30 do 40 cm, jednak zdarzały się i takie zimy, że grubość pokrywy lodowej wynosiła nawet 90 cm. Lód był tak wytrzymały, że mieszkańcy okolicznych miejscowości skracali sobie drogę do kościoła i przejeżdżali saniami przez środek jeziora. Okres utrzymywania się pokrywy lodowej na jeziorach mazurskich był przeciętnie dłuższy o 20 dni w ciągu roku niż na rzekach tego samego rejonu⁷⁴.

Najgłówniejszą przeszkodę stanowił nurt rzeczny. W okresie zimowym rzeki były ścięte lodem i wtedy były łatwiejsze do pokonania, szczególnie dla piechoty i kawalerii z lekkim sprzętem. Pokrywa lodowa średnio utrzymywała się przez 105 do 110 dni. Lód najbardziej nadawał się do przechodzenia przez 20 - 23 dni. Warstwa lodu ustępowała po 13 dniach odwilży. Najwyższy poziom wody utrzymywał się w marcu, najniższy w grudniu i styczniu. Zmiany wodostanów rzek były czasami raptowne w zależności od tego, czy woda przybierała wskutek gwałtownych opadów, czy też pod naciskiem fal powodzi⁷⁵.

Z punktu widzenia klimatycznego najlepsze warunki do podejmowania operacji wojennych panowały zimą i wczesną jesienią, a zwłaszcza we wrześniu. Organizowanie działań wojennych w innych porach roku wiązało się ze zwiększonym wysiłkiem niewspółmiernym do ewentualnych sukcesów⁷⁶.

Północna część Podlasia, czyli według dawnego nazewnictwa Międzyrzecze Podlaskie, należy do obszarów o najniższych wartościach temperatur zimowych. Porównywalne są one tylko z temperaturami na Pojezierzu Mazurskim oraz w Sudetach i Karpatach. Okres z przymrozkami trwa przeciętnie około 200 dni. Przymrozki jesienne pojawiają się w połowie października, a ostatnie na początku maja⁷⁷. Zlodzenie rzek augustowsko-suwalsko-kurpiowskich następuje w drugiej dekadzie grudnia. Uwalnianie się od lodu na tych rzekach zaczyna się najpóźniej w kraju, bo w drugiej dekadzie marca⁷⁸.

Niskie temperatury nie zawsze były najgroźniejsze z wojskowego punktu widzenia. Szkodliwe były ich wahania. Towarzyszyły im opady, zawieje i zamiecie śnieżne albo gwałtowne odwilże. Obfitość śniegu powodowała trudności w poruszaniu i maskowaniu się, pogarszała się orientacja w terenie⁷⁹, zmuszała w zasadzie do trzymania się głównych szlaków. Do tego dochodziły krótkie dnie i długie noce. Wymagało to szczególnego przygotowania się wojsk. Niezbędne było też wyposażenie w ciepłe mundury, buty, czapki, ubrania maskujące⁸⁰. Niskie temperatury na Wysoczyźnie Kolneńskiej i w Kotlinie Biebrzańskiej były istotnym utrudnieniem w porze zimowej⁸¹.

SIEĆ KOMUNIKACYJNA

Linie kolejowe były najdogodniejszym środkiem komunikacji. Niemcy miały najlepiej rozwiniętą sieć kolejową spośród mocarstw europejskich przed pierwszą wojną światową. Na każde 100 km2 przypadało 10,6 km linii kolejowej. Porównywalnie we Francj - 8,8 km, w Austro-Węgrzech - 6,4 km, w Królestwie Polskim 2,8 km⁸², a w Rosji zaledwie 1,1 km⁸³. Na 10 tys. mieszkańców przypadało linii kolejowych: Francja - 13 km, Belgia - 11,9 km, Niemcy - 9,5 km, Austro-Węgry - 9 km, Anglia - 8,3 km, Włochy - 5,1 km, Rosja - 4,8 km. Niemcy posiadały w liczbach bezwzględnych najdłuższą sieć kolejową w Europie⁸⁴.

Do granicy z Rosją od strony Niemiec prowadziło 30 odrębnych linii kolejowych. W Prusach Wschodnich i Zachodnich - 9 linii jednotorowych i 4 linie dwutorowe. W Wielkim Księstwie Poznańskim - 7 linii jednotorowych i 3 linie dwutorowe. Na Śląsku - 4 linie dwutorowe i 3 linie jednotorowe. Łącznie - 20 linii jednotorowych i 10 linii dwutorowych⁸⁵.

Wschodniopruski obszar przecinały liczne linie kolejowe. Były to:

1. Malbork (Marienburg) - Królewiec - Insterburg - Eydtkau (Ejtkuny, obecnie - Czernyszewskoje, Rosja) - linia dwutorowa;

2. Malbork - Morąg (Mohrungen) - Orneta (Wormdit) - Lidzbark Warmiński (Heilsberg) - Bisztynek (Bischofstein) - Kętrzyn (Rastenburg) - Węgorzewo, skąd kierowano jedną linię do Gołdapi, drugą do Olecko - jeden tor;

3. Toruń - Olsztyn - Korsze (Korschen) - Giżycko - Ełk - dwutorowa;

4. Fordon - Chełmża - Działdowo (Soldau) - Szczytno (Ortelsburg) - Pisz - Dłutowo - jednotorowa⁸⁶.

Wymienione cztery linie kolejowe na wschodniopruskim obszarze wojennym były połączone ze sobą liniami poprzecznymi mającymi liczne odgałęzienia:

1. Malbork - Iława (Deutsch Eylau) - Działdowo - dwutorowa;

2. Elbląg (Elbing) - Ostróda - Nidzica - jednotorowa;

3. Braniewo (Braunsberg) - Orneta - Olsztyn - Szczytno - jednotorowa;

4. Kobbelbude (obecnie Swietłoje, Rosja) - Zinten (obecnie Korniewo, Rosja) - Lidzbark Warmiński - Mrągowo (Ządzborg/Sensburg) - Pisz - jednotorowa;

5. Królewiec - Korsze - jednotorowa;

6. Insterburg - Gołdap - Olecko - Prostki - jednotorowa;

7. Linie kolejowe lokalne: Giżycko - Orzysz (1906 r. - około 29 km), Orzysz (Arys) - Pisz (1905 r. - około 25 km), Giżycko - Kruklanki - Węgorzewo (1905 r. - około 35 km). W 1908 r. powstało odgałęzienie z Kruklanek do Olecka⁸⁷.

Poza wyszczególnionymi liniami kolejowymi istniały ich odgałęzienia (bocznice), które zwiększały możliwości transportowe. Do granic Królestwa Polskiego dochodziły linie kolejowe w 14 miejscach. Średnia odległość między tymi punktami wynosiła 34 km. Cała sieć kolejowa była ściśle spleciona ze sobą dziewięcioma torami, z wielkim rozmachem ufortyfikowaną dolną Wisłą⁸⁸. Ważną rolę miały odegrać węzły komunikacyjne: Olsztyn, Iława, Ełk, Węgorzewo.

Przy tak znakomicie rozbudowanych liniach kolejowych i sprawnej organizacji transportu, Niemcy byli w stanie przerzucić z wewnątrz kraju 124 pociągi w ciągu doby, czyli swobodnie w rejonie jezior mazurskich mógł dotrzeć jeden korpus. Zbudowano też okazałe rampy w rejonie: Insterburg - Korsze - Czerwonka (Rothflies) - Pisz - Ełk - Gołdap - Stołupiany (Stalluponen, obecnie - Nesterow, Rosja). Do ochrony ważniejszych obiektów kolejowych na wymienionych liniach wzniesiono małe umocnienia.

Sieć kolejowa głównego obszaru operacyjnego na zachodzie Rosji, na prawym brzegu Wisły, była rozwinięta znacznie słabiej. O rozbudowie linii kolejowych na prawym brzegu Wisły zadecydowały głównie względy strategiczne, a zwłaszcza wysoka wartość pod względem wojskowym obszaru o kształcie czworoboku, którego boki tworzyły Bug, Narew, Biebrza, Wisła oraz Wieprz z Tyśmienicą⁸⁹.

Według opinii oficerów Stawki sieć kolejowa obszaru po prawej stronie Wisły była dobrze rozwinięta⁹⁰. Na interesującym nas obszarze rosyjski Front Północno-Zachodni obsługiwały następujące linie kolejowe:

1. Linia Warszawsko-Petersburska: Warszawa - Małkinia - Białystok - Grodno - Wilno - Dyneburg - Psków - Piotrogród⁹¹. Trasa ta miała odgałęzienie z Grodna przez Augustów - Suwałki - Olitę do Oran;

2. Warszawa - Siedlce - Czeremcha - Hajnówka - Wołkowysk - Lida - Mołodeczno - Połock;

3. Linia Terespolska: Warszawa - Łuków - Brześć - Baranowicze - Mińsk - Smoleńsk - Moskwa;

4. Moskwa - Briańsk - Pińsk - Brześć Litewski (łączyła się z linią poprzednią)⁹².

Między tymi liniami zbudowano poprzeczne połączenia:

1. Ostrołęka - Małkinia - Siedlce - Łuków;

2. Grajewo - Białystok - Brześć - Chełm;

3. Ostrołęka - Łapy;

4. Suwałki - Grodno;

5. Suwałki - Olita - Orany;

6. Szulakowo - Mariampol - Kozłowa Ruda (linia ta docierała do szlaku Kowno - Berlin i zabezpieczała połączenie z odcinkiem Suwałki - Orany)⁹³.

Jeżeli Niemcom udałoby się przeciąć którąś z wymienionych linii, to sytuacja wojsk Frontu Północno-Zachodniego byłaby niezwykle trudna. Zadaniem więc 10. Armii rosyjskiej było zabezpieczenie tych linii kolejowych i pokrzyżowanie zamysłów niemieckiego dowództwa Ober-Ost⁹⁴.

Droga kolejowa z Baranowicz przez Białystok do Ostrołęki miała połączenie z liniami kolejowymi z wewnątrz kraju rosyjskiego. Spełniała istotną rolę w przerzucaniu wojsk w pobliże nadnarwiańskiego obszaru wojennego. Można nią było dostarczyć dosyć szybko odwody z głębi Imperium Rosyjskiego. W celach wojskowych wybudowano linię Grodno - Suwałki - Olita - Orany. Ponadto przez obszar ten przebiegała krótsza linia, ale miała odegrać istotną rolę, Libawa - Landwarów⁹⁵.

Do granic z Prusami Wschodnimi i Austro-Węgrami od strony Rosji prowadziło 10 linii kolejowych. Jedna linia Suwałki - Orany doprowadzona była nie bezpośrednio do granicy, jednak na taką odległość, że można ją było wykorzystać do podwiezienia żołnierzy. Łącznie więc było 11 linii z 15 torami. Bardziej rozwinięta sieć linii kolejowych było po stronie przeciwnej. Niemcy i Austro-Węgry rozmieściły tam 38 linii kolejowych z 49 torami (w tym 5 wąskotorowych). Średnio na jedną linię kolejową po stronie rosyjskiej przypadały 3 linie po stronie przeciwnej. Jeszcze gorzej przedstawiała się proporcja dróg wewnątrz Rosji⁹⁶.

Mocarstwa posiadające szeroko rozbudowaną sieć linii kolejowych w czasie wojny znalazły się w sytuacji znacznie korzystniejszej od Rosji. Władze rosyjskie oprócz wielu powodów, którymi tłumaczyły szczupłość linii kolejowych w pobliżu granicy z Niemcami i Austro-Węgrami, wymyśliły jeszcze jeden - obawę przed wykorzystaniem tych linii przez przeciwnika w momencie, kiedy Rosja zajęta będzie mobilizacją⁹⁷.

W zasadzie bezpośrednio na zaopatrzenie armii wpływały cztery krótsze odcinki linii kolejowych: Kowno - Wierzbołowo (obecnie - Virbalis, Litwa), Grodno - Suwałki, Orany - Olita - Suwałki i Białystok - Grajewo. Najważniejszą rolę przy zaopatrywaniu głównych sił 10. Armii rosyjskiej miały dwa z wymienionych odcinki linii kolejowych: Grodno - Suwałki, Olita - Suwałki⁹⁸. Specjaliści rosyjscy na długo przed rozpoczęciem wojny stwierdzili, że głównie te linie spełniały swoją rolę przy zmaganiach obronnych, kiedy wojska rosyjskie były na swoim terytorium⁹⁹. Mankamentem całej przygranicznej rosyjskiej sieci kolejowej był brak linii doprowadzonych do odcinków frontu. „Dla przyśpieszenia zaś strategicznej koncentracji - pisał Kazimierz Rosen-Zawadzki - a tym samym i dla bezzwłocznego podjęcia przez Rosjan działań zaczepnych w wielkim stylu przeciwko Niemcom, właśnie dofrontowe linie posiadały znaczenie bodaj decydujące”¹⁰⁰.

W pobliżu linii kolejowych przebiegały drogi bite. Łączyły one twierdze i te szlaki komunikacyjne były najczęściej dobrze utrzymane. Pozostałe drogi były zaniedbane i złośliwie określane jako „polskie drogi”. Ogólnie tych dróg różnej jakości było stosunkowo dużo, jak na warunki rosyjskie. W porównaniu natomiast z innymi państwami sieć dróg w Rosji była niezwykle mała. W Królestwie Polskim na 1 tys. km2 przypadało 28 km torów kolejowych, a na sąsiadującym z Królestwem Górnym Śląsku - 111 km, czyli cztery razy więcej. Podobnie niekorzystny dla Królestwa Polskiego był stosunek pod względem długości szos¹⁰¹. W Królestwie 1 km dróg bitych przypadał na 14 km² (w guberni łomżyńskiej na 11,8 km², guberni suwalskiej na 14,3 km², guberni grodzieńskiej na 24,2 km²), a łączna długość traktów wynosiła 64 750 km, z tego w guberni łomżyńskiej 17 662 km, w suwalskiej - 7909 km, grodzieńskiej - 23 650 km¹⁰².

„Ilość szos w Rosji w strefach przygranicznych była minimalna, gdyż w okręgu wileńskim na 100 km² przypadało 1,4 km szosy, w warszawskim - 7,6 km. W tym samym czasie, według sprawozdań z roku 1900, w samych Prusach Wschodnich było 5788 km szos, a w Galicji i na Bukowinie - ponad 21 000 km, tj. około 25 km na 100 km²”¹⁰³.

W Prusach Wschodnich nie tylko sieć dróg szosowych, ale i gruntowych była gęsta. Istniały cztery rodzaje dróg: prowincjonalne (wojewódzkie), powiatowe, drogi utrzymane (niem. - Kiesschaussee) i drogi polne. Dwie pierwsze zaliczamy do szos. Szosy prowincjonalne osiągały szerokość 6 - 8 m, a niekiedy 12 m, by w osiedlach zmniejszyć się do 4 - 5 m. Były one gęsto obsadzone drzewami, których korony splatały się nad jezdnią i utrudniały obserwację powietrzną. Różnica poziomów na takich szosach była niewielka, dlatego nadawały się one do użytku dla najcięższych zaprzęgów. Szosy powiatowe były węższe od prowincjonalnych i nie tak wytrzymałe. Nawierzchnię stanowiła warstwa kamieni przysypana żwirem lub bruk. Stromizny na szosie były dość duże i dlatego ten rodzaj dróg nie nadawał się do przemieszczania ciężkiej artylerii. Drogi gruntowe były okopane rowami, obsadzone drzewami, a jezdnia o szerokości 3 - 4 m pokryta warstwą żwiru. Nadawały się dla lekkich zaprzęgów, i to tylko w porze suchej, w okresie deszczowym lub zimą przy odwilży były trudne do przebycia. Komunikacja na drogach polnych uzależniona była od rodzaju gruntu, po którym przebiegały i od warunków atmosferycznych¹⁰⁴.

Sieć dróg w Prusach Wschodnich była nierównomiernie rozmieszczona. W części zachodniej i środkowej było więcej dróg niż w części południowej i wschodniej. Nie było to jednak regułą gdyż były też tereny, na których ilość dróg była nie mniejsza od średniej krajowej. Należały do nich: Piłkały (Pillkallen, obecnie - Dobrowolsk, Rosja), Gąbin, Stołupiany, Gołdap, Ełk lub Nibork, a więc tereny, gdzie toczyły się walki¹⁰⁵.

Charakterystyczną cechą sieci dróg w Prusach Wschodnich było występowanie dużej ilości węzłów drogowych. Największym węzłem drogowym w Prusach Wschodnich był Królewiec skupiający 13 szos dużych i wiele dróg dojazdowych. Jego wartość jako węzła obniżało usytuowanie go na samym krańcu północnej części Prus Wschodnich. Wszystkie te węzły były w różny sposób osłaniane, m.in. Giżycko korzystało z przylegającej twierdzy Boyen i wielu umocnień wzniesionych na Równinie Mazurskiej. Pisz otoczony był mokradłami i ogromnymi obszarami Puszczy Jańsborskiej (Piskiej). Pozostałe węzły drogowe, m.in. Olecko, Orzysz, Szczytno, Mrągowo, Ełk położone są między jeziorami. Ponadto dużo dróg zbiegało się w Lasdenen (Lasdehnen, obecnie - Krasnoznamiensk, Rosja) (6), Piłkałach (8), Stołupianach (8), Darkiejmach (Darkehmen, obecnie - Oziersk, Rosja) (7), Gołdapi (9), Białej Piskiej (Bialla) (5), Wielbarku (Willenbergu)¹⁰⁶.

Na południowych obszarach Prus Wschodnich, w pobliżu granicy z Królestwem Polskim, występowała obfitość dróg. Wystarczy wspomnieć, że na odcinku około 65 km między Mieruniszkami (Mierunsken), a Prostkami znajdowało się 13 arterii dojazdowych, kierujących się w stronę rejonu przygranicznego. Między Białą Piską a szosą biegnącą z Pisza do Kolna na odcinku o długości 16 km biegły cztery drogi bite w stronę granicy. Z obu stron Wielbarku jedenaście dróg. Ta niezwykła troska Niemców o rejon przygraniczny nie była przypadkowa, tym bardziej, że te rejony były przeważnie słabo zaludnione¹⁰⁷.

Cechą charakterystyczną sieci drożnej Prus Wschodnich była ścisła zależność od rodzaju gleb. Bezdroża z reguły dotyczyły różnorodnych obszarów leśnych. Typowym przykładem jest Puszcza Piska. W ogromnym kompleksie leśnym zlokalizowanym na piaskach biegły tylko dwa szerokie trakty. Jeden od miejscowości Piecki (Peitschendorf) do Pisza, a drugi z Pisza do Turośli (Turoschlen/Mittelheide) - miejscowości znajdującej się w głębi lasów¹⁰⁸.

Lasy i jeziora wpływały na „rozrzedzenie” sieci dróg w Prusach Wschodnich. Przykładem była zachodnia część Puszczy Rominckiej (Rominten Heide). Podobnie na obszarach znajdujących się między Orzyszem i jeziorami Roś (Rosch), Zdedy (Sdeder See). Przebiegała tutaj tylko jedna droga bita prowadząca z Drygał do Wierzbin przez Lasy Grądowskie i Drygalskie. Porównywalne tereny o zbliżonym nasyceniu dróg znajdowały się na północny wschód od Białej Piskiej i południowy wschód od Ełku ku granicy z Królestwem Polskim¹⁰⁹.

Zaskakujące było to, że w Puszczy Rominckiej przebiegało kilka obszernych traktów. Podobnie na obszarze na północ od Piłkał, gdzie znajdował się kompleks leśny Schoreller Forst. Gorzej sprawa ta przedstawiała się w kompleksie leśnym między Gołdapią a Giżyckiem w skład którego wchodziły Lasy Boreckie (Borkener Heide), lasy Czerwonego Dworu (Rothebuder Forst) i Lasy Heydtwaldzkie. Przebiegały tamtędy dwie drogi bite z południowego wschodu, przecinające się pod kątem prostym. Na obszarze położonym między Gołdapią a Węgorzewem w Lasach Skalistych (Skalischer Forst) nie prowadziła żadna droga bita. Dostęp do tych lasów był jednak ułatwiony, ponieważ istniały drogi okalające cały ten obszar leśny¹¹⁰.

Drogi, którymi mogły się poruszać wojska niemieckie, a także mogło nastąpić wsparcie dla Rosjan z twierdz w Kownie, Olicie, Grodnie oraz z Białegostoku i obszarów wyjściowych - Władysławowa, Kalwarii i Suwałk, Augustowa, Szczuczyna, Myszyńca¹¹¹:

1. Władysławów - Piłkały - Królewiec,

2. Gąbin - Insterburg - Friedland - Elbląg,

3. Wierzbołowo - Gąbin - Królewiec,

4. Darkiejmy - Lidzbark Warmiński - Elbląg,

5. Suwałki - Gołdap - Królewiec,

6. Węgorzewo - Bisztynek (Bischofstein) - Zalewo (Saalfeld),

7. Suwałki - Olecko - Giżycko - Biskupiec - Ostróda,

8. Augustów - Ełk - Mikołajki - Mrągowo,

9. Szczuczyn - Pisz - Mrągowo,

10. Ostrołęka - Myszyniec - Szczytno - Biskupiec (Bischofsburg).

Główne drogi w systemie rzecznym Narwi i Biebrzy to trakt kowieński i szosa Warszawa - Białystok. Trakt kowieński prowadził z Warszawy do Ostrołęki - Łomży - Szczuczyna - Grajewa - Augustowa i Suwałk. Ten szlak komunikacyjny nie przedstawiał większej wartości przy prowadzeniu działań na osi północ - południe z dwóch przyczyn. Pierwsza - biegł prostopadle do ewentualnych kierunków natarcia. Druga - wyłączając odcinki Warszawa - Zegrze i Ostrołęka - Łomża przebiegał po północnej stronie Narwi i Biebrzy i mógł być w każdej chwili przerwany, zatem trudno było go wykorzystać nawet jako drogę rokadową. Ogromne znaczenie natomiast miała szosa Warszawa - Białystok - Grajewo¹¹².

Rozpatrując systemy obronne państw uczestniczących w wojnie, trzeba stwierdzić, że decydującą rolę odgrywały rzeki i jeziora. Przy nich budowano fortyfikacje, umacniano brzegi, odgradzając się od przeciwnika¹¹³.

Prusy Wschodnie miały także naturalne walory ułatwiające zadanie Niemcom. Duże zalesienie w połączeniu z licznymi jeziorami tworzyło teren poprzecinany i wymuszało na Rosjanach określone zachowania. Można było z góry przewidzieć kierunki przemieszczania się ich oddziałów. Rosja planowała wykorzystać do osłony przed przeciwnikiem rzeki: Narew, Bug, Niemen. Prusy Wschodnie opierały się o linię pojezierzy¹¹⁴. „Z punktu widzenia ukształtowania terenu - pisze Andrzej Aksamitowski - na zachodnich rubieżach cesarstwa rosyjskiego (tj. położonych w granicach Królestwa Polskiego) jedynymi znaczącymi przeszkodami naturalnymi dla prowadzenia działań wojennych były tereny zalesione, rzeki i strefy bagien. Nie mogły one zatrzymać armii maszerującej na wschód, mogły jednak znacznie utrudnić i czasowo wstrzymać marsz wojsk w tym kierunku”¹¹⁵.

Niemcy, które postawiły na rozbudowę sieci dróg kolejowych i dróg bitych, znalazły się w sytuacji znacznie korzystniejszej niż np. Rosja. W Cesarstwie Rosyjskim z powodu opóźnień cywilizacyjnych, a także z obawy przed ewentualnym wykorzystaniem linii kolejowych i dróg przez przeciwnika, zbagatelizowano ich budowę. Błędność takiego rozumowania potwierdziły dalsze działania¹¹⁶.

Od samego początku wojny zarząd kolejowymi przewozami, zgodnie z instrukcją „Położenije o polewom uprawlenji wojskami w wojennoje wremia” z 16 lipca 1914 r., koncentrował się w rękach Głównego Naczelnika Komunikacji Wojskowej przy sztabie naczelnego wodza. Kraj był sztuczne podzielony na dwie strefy - frontową i tyłową. W każdej z tych stref sieć kolejowa podlegała oddzielnym władzom, Stawce i Ministerstwu Komunikacji. Co więcej, każdy wyższy związek operacyjny, czyli front, otrzymał swojego własnego naczelnika komunikacji wojskowej. Sieć kolejowa była „przypisana” konkretnemu frontowi, tak że przeszkadzało to racjonalnemu wykorzystaniu taboru kolejowego w interesie innych wyższych związków operacyjnych, to znaczy frontów. Każdą częścią sieci kolejowej dysponowano w zależności od postanowień sztabu tego lub innego frontu¹¹⁷. W ten sam sposób początkowo była przyjęta zasada zarządu drogami, która nie sprawdziła się już w wojnie rosyjsko-japońskiej w latach 1904-1905. Utrzymała się ona aż do lata 1915 r. Wówczas Stawka zwróciła baczniejszą uwagę na niezwykłą ważność zarządu kolejami dla przebiegu operacji, przegrupowania i dowozu zaopatrzenia z wewnątrz kraju. Rozpoczęła też starania o usprawnienie zarządu nad komunikacją wojskową. Mimo to transport nie radził sobie z żołnierskimi przewozami. Na przewóz dywizji piechoty lub kawalerii potrzeba było 35 do 45 eszelonów, a korpusu armijnego - 128 eszelonów¹¹⁸.

WYBRANE ELEMENTY SPOŁECZNO-GOSPODARCZE

W wyniku walk stoczonych w 1914 r. Mazury bardzo ucierpiały. Niemiecka Komisja Szacunkowa Strat Wojennych powołana w 1914 r. ujawniła ogrom tych strat. Wiele miast i wsi zostało zniszczonych. Według wyliczeń szacunkowych około 320 tys. ludzi szukało schronienia na innych obszarach niemieckich niedotkniętych wojną. Dużo ludności cywilnej zostało wymordowanej przez wojska rosyjskie za rzekome szpiegostwo, a kilka tysięcy wywieziono na Syberię. Płody rolne zebrane w 1914 r. zostały zniszczone albo zarekwirowane przez Rosjan lub Niemców. Stanowiło to poważne zagrożenie egzystencji tych, którzy pozostali. Natomiast powracający uciekinierzy zastawali często zniszczone zabudowania i ogołoconą z zapasów najbliższą okolicę. Straty materialne wymieniona Komisja szacowała na 1,5 miliarda marek. W kwocie tej uwzględniono m.in. ubytek 135 tys. koni, 350 tys. krów i 200 tys. świń¹¹⁹.

Gubernia suwalska była przed pierwszą wojną światową najbardziej zacofanym obszarem w Królestwie Polskim. Występowała tutaj niska produkcyjność ziemi i niska dochodowość - najniższa w Królestwie. Elżbieta Kaczyńska wyjaśnia to zjawisko nie tylko wadliwą wewnętrzną strukturą ekonomiczną, ale stałym upośledzeniem w porównaniu z innymi, nawet najsłabszymi, guberniami. Gubernia suwalska w 1912 r. zaliczała się do najsłabiej zaludnionych w Królestwie. Średnia zaludnienia w Królestwie wynosiła 103 osoby na 1 km², a w guberni suwalskiej - 45¹²⁰. Słabe zaludnienie występowało zwłaszcza na obszarze między Suwałkami a Grodnem. Wynikało to m.in. z tego, że występowały tu obficie moczary i błota („pruskie błota”) oraz kompleksy leśne¹²¹.

Gubernia suwalska należała do najbardziej zniszczonych w Królestwie Polskim w początkowym okresie wojny. Marek Przeniosło na podstawie informacji zawartych w „Gazecie Świątecznej” ze stycznia 1915 r. pisze, że „dachu nad głową pozbawionych było około 30 000 osób”¹²². Duże straty w zniszczonych budynkach poniosła też gubernia łomżyńska. Na terenach wiejskich własność ziemian była zniszczona w 16,6%, a chłopska w 26,1%¹²³.

LUDNOŚĆ

Według spisu z 1910 r. w Prusach Wschodnich było 81,4% Niemców, 17,3% stanowili obcojęzyczni, a używający języka niemieckiego i innego 1,3%. Ludność polska, według badań Eugeniusza Romera, skupiała się na wsi, a żywioł niemiecki w miastach. W południowej części Prus Wschodnich od rzeki Drwęcy aż do granic z Suwalszczyzną przeważała ludność polska. Większość polska występowała w powiatach: ełckim, piskim (jańsborskim), mrągowskim (ządzborskim), szczycieńskim, nidzickim (niborskim). Ponadto E. Romer wykazał, że również w powiatach ostródzkim, giżyckim i oleckim przeważała ludność narodowości polskiej, a wśród ludności wiejskiej także w olsztyńskim¹²⁴. Urzędowa statystyka niemiecka z 1910 r., którą trudno osądzić jako życzliwą dla Polski, określa, że 80% ludności wiejskiej na Mazurach to Polacy, a ogólnie liczbę ludności polskiej w Prusach Wschodnich szacowało się na ponad 500 tys.¹²⁵.

Południową część dawnych Prus Książęcych od granic Prus Królewskich do granic guberni suwalskiej zamieszkiwali chłopi polscy wyznania ewangelickiego. Mazurzy zostali sprowadzeni tutaj jako koloniści w XVI i XVII w. W szczególności zajmowali oni ówczesne powiaty: nidzicki 71%, ostródzki 48%, szczycieński 77%, mrągowski 57%, giżycki 47%, piski 75%, ełcki 58% i olecki 38%. Ponadto niewielka liczba występowała w powiecie kętrzyńskim i węgorzewskim). Według statystyk niemieckich Mazurów było 280 tys.¹²⁶.

W Prusach Wschodnich zamieszkiwało w 1914 r. około 300 tys. Litwinów. Jednak przy spisie ludności tylko 93 tys. ujawniało swoje litewskie korzenie. Terytorium zamieszkane przez Litwinów ciągnęło się od Lubiawy nad morzem w kierunku wschodnim w okolice Wierzbołowa¹²⁷. Najważniejszymi ich ośrodkami były - Insterburg - 30 tys. mieszkańców (dane z 1914 r.) i Tylża (obecnie - Sowieck, Rosja) - 38 tys. mieszkańców, jako duchowe centrum Litwinów Pruskich, i Kłajpeda¹²⁸.

Ludność guberni suwalskiej w zdecydowanej większości zamieszkiwała na wsi, a tylko niewielki odsetek w miastach. Miasta Suwalszczyzny stanowiły 8,6% miast Królestwa, a ludność w nich zamieszkująca zaledwie 2,8% ludności miejskiej Królestwa. Struktura narodowościowa była niezwykle zagmatwana. Tylko w dwóch powiatach, augustowskim i suwalskim, przewagę mieli Polacy. Podstawową natomiast grupą narodowościową byli Litwini. Większą grupę narodowości „rosyjskiej” (Białorusini) spotykało się tylko w powiecie augustowskim, w innych powiatach należeli oni do rzadkości. Żydzi byli znaczącą grupą narodowościową. W miastach stanowili 70% ludności, a na wsi 9,5%. Było to znacznie więcej niż w pozostałej części Królestwa. Średnia w Królestwie wynosiła odpowiednio 50% w miastach i 8% na wsi. Dużo, bo aż prawie 7%, było Niemców, a ich liczba stale wzrastała. Najwięcej Niemców zamieszkiwało w powiecie wołkowyskim - 18%¹²⁹. Występowały też osady tatarskie, wsie zamieszkane przez protestanckich Mazurów oraz kolonie rosyjskich starowierców.

Na Suwalszczyźnie również utrzymywały się skomplikowane stosunki ludnościowe. Pisał o tym Ferdynand Antoni Ossendowski: „Nazwy wsi czysto polskie: Biała Woda, Krzywólka, Królewskie, Kazimierzówka i inne; na północy pojawiają się nazwy białoruskie: Uzdziejew, Wodiłki, Sidorówka, Daniłowce, Pokrowsk, dalej jeszcze i na wschodzie - wsie litewskie, im bliżej Sejn i Niemna tem coraz gęstsze: Posejnele, Degucie, Birżniki, Burniszki, a nawet… Kłajpeda, chociaż od morza odległa daleko. Wśród osad litewskich były też wsie białoruskie: Żegary, Suworowo, Wiatrołuża, Słoboda. Jeżeli takie nazwy, jak Bobrowisko, Turówka, Sobolewo, Rosochaty Róg, Zubranaja, Jeleniewo, świadczą o zwierzynie, którą ścigał myśliwiec przed XVII w., Cisówek zaś, Lipno, Klonowa Góra i Jasionowo mówią o wytrzebionych lub znikających gatunkach drzew”¹³⁰.

Na obszarze Międzyrzecza Podlaskiego - jak pisał Antoni Sujkowski - im dalej na wschód, tym częściej ludność mazurska zastępowana była przez Podlasiaków. W zachodniej części Międzyrzecza Podlaskiego gęstość zaludnienia wynosiła 70 osób na 1 km², na wschodzie natomiast wahała się od 55 do 60. Na północnym wschodzie, pomijając Białystok, w którym przewagę miała ludność żydowska, była duża domieszka ludności białoruskiej. Utrzymywały się tutaj skomplikowane stosunki społeczne. Stosunkowo dużo było drobnej szlachty, i to polskiego pochodzenia. Występowali też chłopi zarówno polscy jak i białoruscy. Żywioł polski stanowił tam co najmniej dwie trzecie ogółu mieszkańców¹³¹.

Rosjanie potrafili zrazić do siebie ludność zamieszkującą na terenach przygranicznych. Niektórzy z nich byli polskiego pochodzenia i trudnili się przemytem. Rosyjskie patrole postępowały bezwzględnie. Wyłapywały przemytników i rekwirowały im towar. Ci z kolei odwzajemniali się Rosjanom wrogą postawą, życząc przegranej¹³².

Ogólnie rzecz biorąc należy stwierdzić, że warunki geograficzne Prus Wschodnich sprzyjały obronie. „Jako obszar jezior, lasów - pisali K. Lenczowski i K. Krzewski - dający Niemcom wymarzone warunki do działania, zarówno dzięki mnóstwu naturalnych przeszkód i sztucznych umocnień, kanalizujących ruch przeciwnika tj. zmuszających go do korzystania z nielicznych dróg, łatwych jednak do zamknięcia minimalnymi siłami, jak i dzięki doskonale rozwiniętej strategicznej sieci kolejowej i drogowej oraz sieci łączności, umożliwiających obrońcy nie tylko bierne, ale i czynne prowadzenie obrony, stanowiły Prusy Wschodnie dla Rosjan już z samej natury zagadnienie trudne do rozwiązania. Metoda, jaką byli zmuszeni zastosować z chwilą wejścia w obszar pojezierza, metoda ordynarnego, czołowego forsowania przeszkód naturalnych i trudnych do zdobycia ciaśnin, wymagała kilkakroć silniejszego wyposażenia w artylerię, zwłaszcza w artylerię ciężką oraz dużego nakładu amunicji, a przede wszystkim uprzedniego skoncentrowania całości sił wraz z ich zakładami tyłowymi, bo tylko w ten sposób można było kusić się o zdobycie tej naturalnej twierdzy”¹³³.

¹ A. Kolenkowskij, Mirowaja wojna 1914-1918…, s. 8-9; S. Srokowski, Prusy Wschodnie. Studium geograficzne, gospodarcze i społeczne, Gdańsk - Toruń 1945, s. 211-254; B. Zawadzki, Dwa przykłady obrony operacyjnej, „Bellona” 1923, t. IX, z. 2, s. 113-129.

² Z. Mikulski, Zarys hydrografii Polski, Warszawa 1965, s. 213.

³ Pojezierze Ełckie jest obszarem zróżnicowanym. Rozciąga się pomiędzy Wydminami, Oleckiem i Ełkiem. Jego część północna stanowi wschodni skraj mazurskiego lobu lodowcowego. Wzniesienia tutaj występujące: Płowiecka Góra 205 m n.p.m. na północny zachód od Ełku, Góry Piłackie - 219 m n.p.m. na wschód od Węgorzewa. Oprócz Ełku w tym regionie znajdują się cztery miasta: na północnym wschodzie Olecko, na południowym zachodzie Biała Piska, na południu Prostki, zaś na południowym wschodzie Rajgród, J. Kondracki, Polska północno-wschodnia, Warszawa 1972, s. 222-223.

⁴ A. Pieńkowski, Prusy Wschodnie. Szkic wojskowo-geograficzny i statystyczny, „Bellona” 1930, t. XXXVI, s. 557.

⁵ Ibidem, s. 557-558.

⁶ Ibidem, s. 558.

7  Matieriały dlja wojennogo obozrenija Wostocznoj Prussii (sostawił gen. szt. podpołkownik Ogorodnikow), [w:] Sbornik wojennych obzorow zapadnoj Rossii i pogranicznych obłastiej Awstro-Wiengrii i Germanii, wypusk XIX, Petersburg 1902, s. 46-47.

⁸ A. Pieńkowski, op. cit., s. 558-559.

⁹ Ibidem, s. 559.

¹⁰ Ibidem, s. 339.

¹¹ Ibidem.

¹² A. Dylikowa, Geografia Polski. Krainy geograficzne, Warszawa 1973, s. 398.

¹³ Z. Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1900 (reprint z 1985 r.), s. 205-206.

¹⁴ A. Sujkowski, Geografia ziem dawnej Polski z 204 ilustracjami i 48 mapami, wyd. drugie, Warszawa - Poznań - Lwów - Lublin - Łódź - Wilno 1921, s. 315.

¹⁵ J. Kondracki, op. cit., s. 240-252.

¹⁶ R. Umiastowski, Terytorium Polski pod względem wojskowym, część wstępna i pierwsza, Warszawa 1921, s. 44

¹⁷ Jezioro rynnowe - ciągnie się najczęściej z północy na południe w kotlinie wąskiej i długiej, zazwyczaj jako przedłużenie podmokłych nizin. Krawędzie kotlin były trudno dostępne dla zaprzęgów konnych. Jeziora morenowe - w formie niecki o kształcie okrągłym, z dużą ilością zatok i roślinności wodnej. Głębokość zróżnicowana. W okresie zimy najsłabiej zamarznięte są miejsca odpływowe, A. Pieńkowski, op. cit., s. 553-554.

¹⁸ J. Kondracki, op. cit., s. 95.

¹⁹ A. Pieńkowski, op. cit., s. 553-554.

²⁰ Ibidem.

²¹ Do Suwalszczyzny tradycyjnie zalicza się ziemie położone na północ od Biebrzy, na północny wschód od rzeki Ełk oraz na wschód od linii Gołdap - Olecko - Ełk. Stolicą Suwalszczyzny są Suwałki. W 1914 r. Suwałki były stolicą guberni suwalskiej z 23 tys. mieszkańców. Miasto rozwinęło się z północy ku południowi wzdłuż drogi biegnącej z Warszawy do Kowna. Droga ta była główną ulicą miasta. Przy tej okazałej ulicy, nazywanej do 1915 r. Petersburską, znajdowały się wszystkie miejskie instytucje. Ulice boczne prezentowały się znacznie gorzej.

²² W. Świątkowski, Suwalszczyzna i okolice nadniemeńskie, Warszawa 1926, s. 18.

²³ A. Pieńkowski, op. cit., s. 553.

24 http://www.galindia.hg.pl/pisa/umocnienia.html, 2006.1.05, W. B. Łach, Umocnienia południowego odcinka Wielkich Jezior Mazurskich w Prusach Wschodnich w latach pierwszej wojny światowej.

²⁵ Kolenkowskij, Mirowaja wojna 1914-1918…, s. 9.

²⁶ M. Orłowicz, Przewodnik po ziemiach dawnej Polski, Litwy i Rusi, Kraków 1914, s. 164; Opis ziem zamieszkanych przez Polaków. Pod względem geograficznym, etnograficznym, historycznym, artystycznym, przemysłowym, handlowym i statystycznym, t. I: Ziemie polskie w Prusach, Warszawa 1904, s. 90. Między jeziorami Mamry i Śniardwy położona była niezwykle atrakcyjna Szwajcaria Mazurska. Obejmowała ona ówczesne powiaty: węgorzewski, ełcki, mrągowski i piski.

27 http://www.galindia.hg.pl/pisa/umocnienia.html, 2006.1.05, W. B. Łach, op. cit.

²⁸ S. Srokowski, op. cit., s. 45.

²⁹ Blokhauz - schron bojowy ze strzelnicami, służący do samodzielnej obrony z kilku stron.

³⁰ R. Umiastowski, op. cit., s. 58.

³¹ A. Pieńkowski, op. cit., s. 554-555.

³² W. Świątkowski, op. cit., s. 18.

33  Opisanie Królestwa Polskiego, cz. I: Przyroda kraju (z rysunkami i mapami), oprac. P. Sosnowski, Warszawa 1901, s. 18.

³⁴ Jezioro Necko ma 6 km długości i 1 km szerokości. Brzegi jeziora są pagórkowate i porosłe drzewami iglastymi. Najwyższe wzniesienia znajdują się na wschodnim brzegu jeziora. Szczególnie okazale prezentuje się Biała Góra, z doskonałym widokiem na całe jezioro. Obok wymienionego wzgórza wpływa rzeka Netta i płynie przez całe jezioro.

³⁵ M. Orłowicz, Przewodnik ilustrowany po województwie białostockim z ilustracjami, planami i mapami, Białystok 1937, s. 318-320.

36  Opisanie Królestwa Polskiego…, s. 77-78; W. Świątkowski, op. cit., s. 6.

³⁷ M. Orłowicz, Przewodnik ilustrowany…, s. 118-140.

³⁸ W. Świątkowski, op. cit., s. 23.

³⁹ R. Umiastowski, op. cit., s. 213.

⁴⁰ Tereny te osuszono, szczególnie w pobliżu miejscowości Grądy Woniecko.

⁴¹ R. Umiastowski, op. cit., s. 214.

⁴² Ibidem, s. 212-213.

⁴³ Tak było 8 lutego 1831 r., kiedy generał rosyjski Dybicz zamierzał atakować wojsko polskie. Nastąpiła gwałtowna odwilż. Stopniał śnieg, mniejsze rzeczki puściły. Dybicz zaskoczony niespodziewanymi roztopami zmuszony był wycofać się i przerwać działania na ponad dwa miesiące, R. Umiastowski, op. cit., s. 212.

⁴⁴ Rzeka Biebrza nazwę wzięła od dużej ilości bobrów zamieszkujących w jej wodach.

⁴⁵ L. Mitkiewicz, op. cit., s. 29.

⁴⁶ Z. Gloger, Dolinami rzek. Opisy podróży wzdłuż Niemna, Wisły, Bugu i Biebrzy, Warszawa 1903, s. 199.

⁴⁷ J. Kondracki, op. cit., s. 242.

⁴⁸ M. Orłowicz, Przewodnik ilustrowany…, s. 35.

⁴⁹ Najsłabiej z tych trzech twierdz pod względem obronnym prezentowała się twierdza Grodno. Jej budowa do momentu rozpoczęcia walk lutowych 1915 r. nie została ukończona. Ponadto załogę twierdzy tworzyła zaledwie brygada pospolitego ruszenia (6 drużyn). Dopiero od 15 lutego 1915 r. zaczęły przybywać drogą kolejową transporty oddziałów z Białegostoku - XV i II Korpusy; CAW, WBH, I.341.1.493, Podróż historyczno-taktyczna 1938…, s. 104.

⁵⁰ Wystruć (obecnie Czerniachowsk, Rosja) - ważny węzeł kolejowy, M. Orłowicz, Przewodnik po ziemiach…, Kraków 1914, s. 169

⁵¹ R. Umiastowski, op. cit., s. 49.

⁵² Ibidem.

⁵³ Ibidem, s. 44.

⁵⁴ L. B. Dorochowicz, Rola Narwi i Biebrzy w działaniach i planach wojennych XIX i XX wieku, Suwałki 1994, s. 158.

⁵⁵ Ibidem, s. 30-31.

⁵⁶ Ibidem, s. 31.

⁵⁷ Ibidem, s. 32.

⁵⁸ Ibidem, s. 32.

⁵⁹ A. Aksamitowski, Militarna rola Narwi w kampaniach wojennych XX wieku, Warszawa 2006, s. 82-83.

⁶⁰ W. S. Mikuła, Wpływ doświadczeń z walk na pograniczu mazowiecko-pruskim na kształtowanie się rosyjskich koncepcji ufortyfikowania linii Narwi. Twierdze i działania wojenne na ziemiach polskich w czasie I wojny światowej, Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej w ramach programu Ministerstwa Kultury i Sztuki „Ochrona i konserwacja architektury obronnej”, Osowiec Twierdza, 16-18 października 1998, Białystok - Przasnysz 2000, s. 19-24.

⁶¹ M. Plewczyński, Geografia wojenna Mazowsza, Siedlce 2005, s. 46-47.

⁶² M. Wrzosek, Rola kompleksów leśnych w niemiecko-rosyjskich działaniach militarnych na północno-wschodnich obszarach ziem polskich, [w:] Puszcze i lasy w działaniach wojennych, Materiały z ogólnopolskiej Konferencji Historyków Wojskowości poświęconej „Roli puszcz i dużych kompleksów leśnych w działaniach wojennych”, zorganizowanej w Białymstoku w dniach 16-18 września 1977 r., Białystok 1981, s. 96.

⁶³ L. Mitkiewicz, op. cit., s. 30.

⁶⁴ Ibidem, s. 31.

⁶⁵ A. Kolenkowskij, Mirowaja wojna 1914-1918…, s. 8-9.

⁶⁶ F. A. Ossendowski, Puszcze polskie, Poznań 1937, s. 54-59.

⁶⁷ A. Rozenszild-Paulin, Gibiel XX armejskogo korpusa w awgustowskich liesach V S., „Wojennyj sbornik obszczestwa rewnitelej wojennych znanij”, kn. 5, Belgrad 1924, s. 269-270.

⁶⁸ F. A. Ossendowski, op. cit.

⁶⁹ W. Góralik, Gospodarka leśna na terenie powiatu augustowskiego, [w:] Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, pr. zb. pod red. J. Antoniewicza, Białystok 1967, s. 653.

⁷⁰ A. Rozenszild-Paulin, op. cit., s. 269-270.

⁷¹ L. Mitkiewicz, op. cit., s. 31.

⁷² Posługiwanie się przeciętnymi temperatury jak i ilości opadów jest zwodnicze, ponieważ pogoda wielokrotnie „płatała figla” i zdarzały się takie przypadki: „Bywają zimy tak łagodne - pisał Adam Pieńkowski - że rzeki nie zamarzają zupełnie, a rolnik wychodzi w pole już w styczniu; bywają również i zimy wprost syberyjskie, a wiosna zaczyna się dopiero w maju. Jednego roku jest 230 dni opadowych z 1000 i więcej mm opadów, kiedy indziej znów ilości opadów spadają: pierwsza - do 140, druga - do 330 mm. Opieranie się wobec tego na wszelkich przeciętnych, obliczonych nawet na podstawie długoletnich obserwacji, przy planowaniu jakichkolwiek przedsięwzięć zwią-zanych z klimatem, wymaga w tym kraju wielkiej oględności”, A. Pieńkowski, op. cit., s. 582.

⁷³ J. Kondracki, op. cit., s. 192; Z. Mikulski, op. cit., s. 67. Średnie temperatury obliczone są z lat 1881-1930.

⁷⁴ M. Orłowicz, Przewodnik ilustrowany…, s. 341; J. Kondracki, op. cit., s. 60-62; Z. Mikulski, op. cit., s. 194-195, 229

⁷⁵ R. Umiastowski, op. cit., s. 101.

⁷⁶ L. B. Dorochowicz, op. cit., s. 35.

⁷⁷ A. Dylikowa, op. cit., s. 404-405.

⁷⁸ Z. Mikulski, op. cit., s. 194-195.

⁷⁹ S. Rowecki, Ćwiczenia zimowe w pułku piechoty, „Przegląd Piechoty” 1932, z. 12, s. 5.

⁸⁰ A. Bujak, Środowisko a działania bojowe na terytorium Polski, Toruń 2000, s. 120-125. Autor wylicza czynniki, które należy uwzględnić przy planowaniu działań wojennych zimą: niską temperaturę, lód, opady śniegu, zamiecie, szybko następujący zmierzch, więcej czasu na przygotowanie stanowisk i maskowanie.

⁸¹ M. Plewczyński, op. cit., s. 24.

⁸² W poszczególnych guberniach Królestwa występowało duże zróżnicowanie w długości linii kolejowych. Nas interesują gubernie, gdzie toczyły się działania wojenne w lutym 1915 r. - dane na 100 km²: w łomżyńskiej - 3,3 km, suwalskiej - 2 km, grodzieńskiej - 3,6 km; Tabela nr 264. Gubernie pod panowaniem rosyjskim. Długość linii kolejowych w r. 1911, [w:] A. Krzyżanowski, K. W. Kumaniecki, Statystyka Polski, Kraków 1915, s. 254

⁸³ K. Uszakow, Podgotowka wojennych soobszczenij Rossii k mirowoj wojnie, Moskwa 1928, s. 13.

⁸⁴ R. Koperski, Rozwój oraz przygotowanie kolei niemieckich do wojny światowej, „Bellona” 1931, t. XXXVII, s. 485-487.

⁸⁵ Ibidem, s. 512.

86  Studia z wojny światowej 1914-1918, t. I: Kampania jesienna w Prusach Wschodnich sierpień - wrzesień 1914 r., opr. B. Zawadzki, mjr Sztabu Generalnego, Warszawa 1924, s. 23; Bolesław Zawadzki podawał, że ta trasa kolejowa nie miała większego znaczenia operacyjnego ze względu na bliskość granicy z Rosją. Nie jest to takie oczywiste. Linia kolejowa Johannisburg (Pisz) - Dłutowo pozwalała na szybki przerzut wojsk i zaopatrzenia z twierdzy Boyen w pobliże granicy rosyjsko-niemieckiej, Internet 27.12.2006: Kolej na Mazurach, strona pod red. M. Kaweckiego i C. Markiela http://www.fortyfikacje.end.pl/.

⁸⁷ Internet 27.12.2006: Kolej na Mazurach…

⁸⁸ R. Umiastowski, op. cit., s. 59.

⁸⁹ Ibidem, s. 45.

⁹⁰ Była to opinia formułowana na wyrost. W stosunku do reszty ziem rosyjskich można uznać, że sieć komunikacyjna była nieźle rozwinięta, ale w stosunku do obszarów niemieckich pozostawała daleko w tyle. Charakterystyczną właściwością sieci kolejowej w zachodniej części Rosji było to, że linie kolejowe przebiegały głównie ze wschodu na zachód kraju. Prawie nie istniały linie biegnące równolegle do granicy (linie rokadowe), niezbędne do przewożenia transportów wojskowych wzdłuż frontu. Pod tym względem rosyjska sieć kolejowa przygraniczna prezentowała się niekorzystnie w stosunku do niemieckiej sieci przygranicznej, M. W. Oskin, Żelieznyje dorogi i snabrzenije fronta 1914-1917, „Wojenno-Istoriczeskij Żurnał”, Internet - priłożenije, Nr 2, 2007, http://www.mil.ru/info/1068/11278/11845/25231/15824/35396/index.shtml.

⁹¹ Linię tę Niemcy określali jako pierwszej klasy, Giermanskaja ocenka russkich żelaznych dorog, pier. gen. szt. podpołkownik Ogorodnikow, [w:] Sbornik wojennych obzorow…, s. 32.

⁹² A. Kolenkowskij, Mirowaja wojna 1914-1918…, s. 23; N. N. Gołowin, op. cit., s. 60.

⁹³ A. Aksamitowski, op. cit., s. 67-68.

⁹⁴ A. Kolenkowskij, Mirowaja wojna 1914-1918…, s. 24.

⁹⁵ R. Umiastowski, op. cit., s. 49.

⁹⁶ Ibidem, s. 62.

⁹⁷ Ibidem.

⁹⁸ L. Mitkiewicz, op. cit., s. 20.

99  Ukreplenije i oborona russko-germańskoj granicy, pier. gen. szt. podpołkownik Ogorodnikow, [w:] Sbornik wojennych obzorow…, s. 27.

¹⁰⁰ K. Rosen-Zawadzki, Sztabowe rozmowy i umowy Rosja - Francja 1912-1913, „Studia z dziejów ZSRR i Europy Środkowej” 1976, t. XII, s. 35.

¹⁰¹ R. Umiastowski, op. cit., 47.

¹⁰² A. Krzyżanowski, K. W. Kumaniecki, op. cit., s. 254.

¹⁰³ J. Pawlicki, S. Reklewski, Służba taborowa na froncie wschodnim w okresie 1914-1915 r. (II), „Bellona” 1931, t. XXXVIII, s. 585.

¹⁰⁴ A. Pieńkowski, op. cit., s. 577-578.

¹⁰⁵ S. Srokowski, Rozwój i znaczenie sieci drożnej Prus Wschodnich, „Bellona” 1930, t. XXXV, s. 579.

¹⁰⁶ Ibidem, s. 578.

¹⁰⁷ Ibidem, s. 583.

¹⁰⁸ Ibidem, s. 585.

¹⁰⁹ Ibidem, s. 586.

¹¹⁰ Ibidem, s. 589-590.

111  Studia z wojny światowej 1914-1918…, s. 27.

¹¹² L. B. Dorochowicz, op. cit., s. 37.

¹¹³ R. Umiastowski, op. cit., s. 63.

¹¹⁴ Ibidem.

¹¹⁵ A. Aksamitowski, op. cit., s. 43.

¹¹⁶ R. Umiastowski, op. cit., s. 62.

¹¹⁷ Trzeba zaznaczyć, że rozwiązanie o podporządkowywaniu organów komunikacji wojskowej szefowi zaopatrzenia frontu było krokiem w tył w rozwoju służb Zarządu Komunikacji Wojskowej i charakteryzowało krótkowzroczność dowództwa wojskowego. Niewydolność tego systemu była udowodniona przez praktykę i już w 1915 r. była potrzebna reorganizacja służb Komunikacji Wojskowej, A. W. Kiriczenko, I. W. Martinienko, Organizacja woinskich pierewozok w gody pierwoj mirowoj wojny, http://www.mil.ru/info/1068/11278/11845/25231/15824/35396/index.shtml.

¹¹⁸ M. W. Oskin, op. cit.; A. W. Kiriczenko, I. W. Martinienko, op. cit.

¹¹⁹ A. Kossert, Mazury - zapomniane południe Prus Wschodnich, tłum. B. Ostrowska, Warszawa 2004, s. 182-186; O deportacji cywilnej ludności niemieckiej z Prus Wschodnich interesujący artykuł napisał historyk rosyjski Sergiej G. Nielipowicz, Nasilenie okkupirowannych tieritorij rassmatriwałos kak rezerw protiwnika. Internirowanije czasti żitielej Wostocznoj Prussii Galicii i Bukowiny w 1914-1915, „Wojenno-Istoriczeskij Żurnał” 2000, nr 2, s. 60-69.

¹²⁰ E. Kaczyńska, Gubernia suwalska w świetle oficjalnych danych statystycznych 1866-1914, [w:] Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny, pr. zb. pod red. J. Antoniewicza, Białystok 1965, s. 283-286, 299.

¹²¹ S. Srokowski, Zarys geograf i fizycznej ziem polsko-litewsko-ruskich, Kijów 1918, s. 77.

¹²² M. Przeniosło, Chłopi Królestwa Polskiego w latach 1914-1918, Kielce 2003, s. 45-46.

¹²³ Ibidem, s. 47.

¹²⁴ S. Srokowski, Prusy Wschodnie. Studium…, s. 131-134.

¹²⁵ A. Pieńkowski, op. cit., s. 584-585.

¹²⁶ M. Orłowicz, Przewodnik po ziemiach…, s. 162; A. Kossert, op. cit., s. 9.

¹²⁷ W. Świątkowski, op. cit., s. 27. W Wierzbołowie znajdowała się komora celna na trasie Petersburg - Berlin. Pod koniec XIX w. przeniesiono ją do Kibart i od tego momentu nastąpiło stopniowe zubożenie miasteczka.

¹²⁸ M. Orłowicz, Przewodnik po ziemiach…, s. 168-169.

¹²⁹ E. Kaczyńska, op. cit., s. 292-295.

¹³⁰ F. A. Ossendowski, op. cit., s. 63-64.

¹³¹ A. Sujkowski, op. cit., s. 316.

¹³² A. Knox, op. cit., s. 87.

¹³³ K. Lenczowski, K. Krzewski, Kampania wschodnio-pruska - rozważania wstępne, „Bellona” 1933, t. XLI, s. 281-282.