© Copyright

Marcin Böhm

Oświęcim 2017

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

© All right reserved

Redakcja:

Michał Swędrowski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Recenzent:

prof. dr hab. Jakub Morawiec

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl
Dystrybucja: ATENEUM www.ateneum.net.pl

Sprzedaż detaliczna: www.napoleonv.pl

Numer ISBN: 978-83-65855-27-5

WSTĘP

Normandia to niezwykła kraina historyczna, leżąca nad kanałem La Manche. Ten skrawek ziemi odcisnął swoje piętno na historii Europy kilkakrotnie. Szczególnie mocno w XX w., gdy na tamtejszych plażach swoją daninę krwi złożyli Amerykanie i Brytyjczycy. II wojna światowa na dalszy plan zepchnęła wcześniejsze dzieje Normandii, a także dziedzictwo jej synów, którzy w średniowieczu zmienili oblicze naszego kontynentu. Dzisiaj jednak, dzięki modzie na wiedzę o wiekach średnich, połączoną z rekonstrukcją historyczną, kolejne pokolenia ludzi młodych kierują uwagę na odległe czasy, gdy Normanowie byli w Europie siłą zdolną rzucić wyzwanie każdemu. Ci potomkowie wikingów z Norwegii i Danii przybyli do Mezzogiorno w Italii już na początku XI stulecia, budując tam zrąb swojej niezależnej państwowości, która przekształciła się sto lat później w Królestwo Sycylii. Normanowie kierowali swoją uwagę również na północ, za Kanał, gdzie czekał na nich największy łup – Anglia, wraz z jej miastami i wioskami.

Udało się to Wilhelmowi (1028-1081), którego złośliwi podani przezwali Bękartem, a którego czyny sprawiły, że potomni nazwali go Zdobywcą. Na gruzach królestwa Anglosasów powstało nowe państwo, którego apetyt na ekspansję nie był jeszcze zaspokojony. Poprzez wojnę i konfiskatę mienia usunięto starą arystokrację, zmuszając ją do emigracji, zaś Normanowie stali się jej następcami. Czy godnymi i sprawiedliwymi, to już kwestia dyskusyjna. Na pewno Normanowie nie zamierzali bratać się na tym etapie z niżej stojącymi od nich (oczywiście w mniemaniu przybyszy) Anglosasami. Podbój Anglii był jednak dopiero początkiem niezwykłej epopei. Na północy i zachodzie czekał osiągalny łup w postaci celtyckich państw i państewek w Walii oraz Szkocji, które dla ciągle głodnych ziemi normańskich feudałów wydawały się dogodnym miejscem dla dalszego rozwoju ich ziemskiego stanu posiadania. Presja ze strony Normanów na te państwa była w XII w. znacząca, zaś opanowanie przyczółków na ich obszarze spowodowało, że przed potomkami przybyszów z Francji zamajaczył kolejny cel – Irlandia. Tym bardziej że po silnych rządach Zdobywcy i jego syna Henryka I (1068-1135) nastąpił okres konfliktów wewnętrznych, które wpływały zarówno na osłabienie władzy centralnej króla, jak i rosnącą niezależność tzw. marcher lordów, mających swoje włości na obszarze podbitej południowej Walii.

Ziemie w posiadaniu Normanów na terytorium Walii sięgały daleko na zachód, aż nad Morze Irlandzkie. Ci feudałowie nie podlegali prawu Anglii, bowiem Walia nie była jej częścią. Owi lordowie sami sprawowali własne sądy i nie raczyli zbyt łatwo ulegać nakazom prawa królewskiego. Irlandia, ogarnięta wojnami klanów, z ciągle aktywnymi na tym obszarze Skandynawami, którzy po poprzednich wiekach zachowali swoje przyczółki na wyspie, wymagała jednak wysondowania i rozpoznania jej możliwości militarnych. Normanowie wiedzieli doskonale, że wikingom, a właściwie powinniśmy powiedzieć Norwegom, nie udało się podporządkować tej wyspy w całości, ponieważ Iryjczycy okazali się dla nich zbyt silni¹. Irlandia dla Norwegów była ważnym zapleczem szkutniczym, a także wielkim targiem niewolników, z których wielu trafiło w późniejszym okresie na Islandię. Przez mądre umieszczenie swoich siedzib u ujścia kluczowych rzek czerpali również ogromne zyski z handlu, będąc oknem na świat dla Iryjczyków. To doprowadziło niektórych badaczy do wniosku, że podbój interioru Éire był Skandynawom niepotrzebny².

W XII w. Irlandia kusiła dalej, zaś toczące się na jej obszarze spory o dominację, które prowadzili między sobą poszczególni królowie, były doskonałą okazją, aby Normanowie mogli stać się tam trzecią siłą, wręcz przysłowiowym języczkiem u wagi. Dokonali tego normańscy najemnicy, którzy pojawili się tu w roli aliantów jednej ze stron. I jak się wkrótce okazało, nie mieli na tym poprzestać, gdyż do działań w Irlandii włączył się ich senior, król Anglii Henryk II (1133-1189), zwany FitzEmpress, który wobec wyspy miał własne plany, nie do końca zgodne z wizją zarówno owych feudałów, jak i miejscowych władców. Dlatego głównym celem niniejszej pracy będzie ukazanie procesu normańskiego podboju Irlandii w XII w., którego ramy czasowe rozciągają się na lata 1169-1186, a który na zawsze zmienił oblicze tej wyspy. Oczywiście uważny czytelnik zauważy natychmiast, że przecież w pierwszym rozdziale wyprowadzam historię Irlandii od początków średniowiecza. Czynię tak ze względu na chęć ukazania wcześniejszych relacji tej wyspy ze światem zewnętrznym, które wiązały się z próbami opanowania Irlandii, podejmowanymi przez Rzymian, Anglosasów, Norwegów i Duńczyków. Postaram się udowodnić dalej, w jaki sposób niewielka grupa nowych zdobywców – Normanów, była w stanie podporządkować sobie tak rozległe terytorium, że w ostatecznym rezultacie wspomniany wyżej król Henryk II musiał swoją interwencją zapobiec utworzeniu nowego, udzielnego królestwa normańskiego na Wyspach Brytyjskich. Ów proces może nie jest tak spektakularny jak podbój Anglii, południowej Italii czy wreszcie powstanie krzyżowego księstwa Antiochii, lecz jest prawie nieznany polskiemu czytelnikowi. Zapoznamy się z nim w oparciu o zachowany materiał źródłowy pochodzący zarówno z angielskiej, walijskiej, jak i irlandzkiej strony.

Na samym wstępie rozważań warto zaznaczyć, że ani same źródła angielskie, ani Irlandczycy nie nazywają zdobywców Szmaragdowej Wyspy Normanami, Anglonormanami czy Cambronormanami, lecz Sasami albo Anglikami³. Było to niezgodne z ówczesną rzeczywistością polityczną, bo jak powiedzieliśmy powyżej, Normanowie w początkowej fazie ekspansji (do połowy XII w.) nie starali się integrować z podbitymi ludami, zachowując swoją tożsamość etniczną i francuską tradycję językową⁴. Eliminowali Anglosasów z gry o łaskę królewską czy o posiadanie ziemi, widząc w nich zagrożenie dla siebie oraz potencjalne zarzewie buntu. Wyjątkiem była północ i pogranicze ze Szkotami, gdzie relikty anglosaskiej arystokracji były niezbędne do obrony tego terytorium. Dlatego to właśnie tam najszybciej obie grupy zaczęły się ze sobą mieszać⁵. Na południu jednak całkowicie dominowali Normanowie, stojący najwyżej na drabinie feudalnej. Nawet gdy dochodziło do zawarcia małżeństwa pomiędzy Normanem a Anglosaską, Walijką lub Irlandką, to nie następował proces asymilacji zdobywców, lecz raczej ich żon, które przyjmowały język i obyczaje ich małżonków⁶. Wpływ kobiet na wynarodowienie się wyższych warstw Normanów był zatem ograniczony. Normanowie mieszkający w Walii, a później w Irlandii, posiadali nazwiska rozpoczynające się od przedrostka Fitz (od łacińskiego filius, czyli syn)⁷. Tak zaczynające się rodowe miana w Normandii nosili w XI w. mniej znaczący rycerze, często pozbawieni nawet nadań ziemskich, co uniemożliwiało im przyjęcie nazwy rodowej od włości, jak to miało miejsce w wypadku bardziej wpływowych rodów. Tę tradycję Normanowie przenieśli na Wyspy Brytyjskie, gdzie szczególnie widoczne było to w XII w. w Walii, a później w Irlandii.

Normanowie stanowili tam zatem homogeniczną grupę, w dużym stopniu zamkniętą na swoich nowych poddanych. Do tego stopnia, że niektórzy z nich sprowadzali sobie z Anglii żony, wywodzące się z innych rodów, w celu zachowania własnej tożsamości⁸. Odróżniało to ich od pobratymców z Mezzogiorno, którzy w XII w. otworzyli się na miejscowych Longobardów, Greków, a nawet muzułmanów, tworząc multietniczne społeczeństwo, gdzie normański francuski był wypierany przez języki kobiet, z którymi zdobywcy się związali, bo takimi posługiwało się ich wspólne potomstwo. Sięgając do przykładu Normanów z Italii, można poszukać pewnych analogii wobec braku używania terminów Normanowie, Anglonormanowie czy Cambronormanowie przez ówczesne źródła historyczne. Wrogowie Italonormanów (bo taki termin powinniśmy stosować w odniesieniu do potomków migrantów z Normandii do południowej Italii) nazywali ich w XII w. Sycylijczykami (Σικελιών), nie zaś określeniem, które wskazywałoby na ich faktyczne pochodzenie etniczne⁹. Brak używania nazwy Normanowie przez źródła to schemat zatem uniwersalny, który zastępowało nawiązywanie do krainy geograficznej albo nazwy ludu zajmującego ją wcześniej, co było wygodne dla ówczesnych ludzi słowa, kronikarzy, poetów czy rocznikarzy. Współcześnie jednak używa się przytoczonych wyżej przeze mnie terminów, aby odróżnić od siebie poszczególne grupy Normanów. Żyjący w Irlandii Normanowie także otrzymali ze strony historyków nowe miano. Wobec ich potomków, którzy na obszarze Éire przetrwali jako zwarta grupa aż do XVI w., ukuty został termin Hibernonormanowie (od innego określenia Irlandii w średniowieczu, wywodzącego się z łaciny – Hibernia, ziemia zimy). W owym stuleciu Zielona Wyspa została podporządkowana protestanckim Tudorom, którzy znieśli miejscowe normańskie dynastie, które w tamtym czasie były już mocno zasymilowane z miejscową ludnością iryjską, ale zachowały język francuski jako swoją mowę ojczystą.

Naprzeciw zdobywców, świadomych swojej wartości i wyższości nad jakimkolwiek wrogiem, stali w XII w. Irlandczycy. Ci gorliwi chrześcijanie, którym w dużym stopniu zawdzięczamy w Europie Zachodniej tzw. renesans karoliński, zdążyli już zapisać się w historii świata poprzednich wieków. Prowadzili oni działania skierowane przeciw Rzymowi, poprzez rajdy piratów iryjskich zwanych Szkotami, które stały się następnie początkiem migracji do Kaledonii, na ziemie Piktów. Owi ludzie byli doświadczonymi żeglarzami i nie obawiali się morza, które było dla nich niczym otwarta księga. Później zaś spadł na Irlandię niszczący cios w postaci wikingów. Szczególnie Éire upodobali sobie zarówno Norwegowie, jak i Duńczycy. Do Irlandii ciągnęło ich z racji dogodnych portów, zaplecza szkutniczego, a także ludzi, których wyłapywano i sprzedawano na europejskich rynkach niewolników. Obcując z nimi, Iryjczycy ukuli dwa terminy, które odnosiły się być może do różnic w wyglądzie jednych oraz drugich – Dubgaill (ciemni obcokrajowcy) dotyczyło Duńczyków, a Finngaill (jaśni obcokrajowcy) Norwegów¹⁰. C. Downham interpretuje znaczenie tych określeń nieco inaczej, jako Nowych i Starych Przybyszy, a nie jako termin etniczny według współczesnego zrozumienia¹¹. Aktywność kolonizatorska Skandynawów na obszarze Éire ograniczała się jednak tylko do wybrzeża, gdzie w swoich rękach dzierżyli miasta i porty, takie jak Dublin. Na więcej nie pozwolił im opór samych Irlandczyków. W XII w. zamieszkujący Irlandię Skandynawowie mieli stać się jedną z pierwszych ofiar działań Normanów. Nowych przybyszy nazywano Gaill Glasa (szarzy obcokrajowcy) i pod tym mianem przeszli do historii Irlandii¹². Przezwisko to wiązano początkowo z kolorem ich kolczug, które chroniły normańskich rycerzy. Tłumaczy się również, że w ten sposób Celtowie chcieli odróżnić nowych przybyszy, nazywając ich świeżymi albo młodszymi, od poznanych dobrze Duńczyków i Norwegów¹³.

Normanowie, Anglonormanowie, Cambronormanowie czy wreszcie Gaill Glasa – wszystkie te terminy jeszcze nie raz zagoszczą na kartach niniejszej pracy, która składa się z czterech rozdziałów. Z oczywistych względów o podboju Anglii, który nastąpił po 1066 r., wspominać będziemy najmniej, bowiem tematyka ta w naszym kraju jest już bardzo dobrze znana. W pierwszym rozdziale została przedstawiona historia polityczna Irlandii od końca starożytności do początków XII w., ze szczególnym naciskiem na ukazanie roli Skandynawów w dziejach Éire. Ich ekspansja na Szmaragdową Wyspę, połączona z próbą podboju, odgrywała ważną rolę we wcześniejszych próbach zjednoczenia iryjskiego ludu pod berłem jednego arcykróla. Wikingowie odpowiedzialni są również za powstawanie pierwszych irlandzkich miast, w które przerodziły się ich osady, zwane longportami. Ich aktywność na tym obszarze była znacznie dłuższa niż w innych częściach ówczesnej Europy, bo trwała aż do samego przybycia Anglonormanów. W drugim rozdziale w pierwszej jego części przeszedłem do ukazania znaczenia Walii, stopniowo opanowywanej przez Normanów na przełomie XI i XII w. Opisuję tutaj rolę marcher lordów w normańskich relacjach z walijskim światem celtyckim, a także Irlandią. Drugi podrozdział jest już przejściem do meritum, bowiem czytelnik ma możliwość zapoznać się w nim z głównymi bohaterami naszej historii: irlandzkim królem Leinster Diarmaidem Mac Murchadem (Dermot MacMurragh, 1110-1171), jego normańskimi sojusznikami Ryszardem de Clare (1130-1176), znanym jako Strongbow, Robertem FitzStefanem (zm. 1183) i Maurycym FitzGeraldem (1105-1176). W rozdziale trzecim, pokazałem proces, w którym pierwsi normańscy najemnicy po swoim lądowaniu w Irlandii w 1169 r. wspierali Diarmaida, który dzięki temu był w stanie odzyskać utraconą pozycję. Planował także sięgnięcie po tytuł arcykróla. W kolejnym podrozdziale ukazana została wyprawa Strongbowa z 1170 r., który wystawił jeden z najliczniejszych kontyngentów. Opisano tu jego działania jako sojusznika Diarmaida Mac Murchada, wraz z ich wspólnym szlakiem bojowym. Pojawienie się Normanów zaowocowało zjednoczeniem się Irlandczyków z potomkami wikingów. Ludzie ci w 1171 r. przeszli do kontrofensywy, skutecznie niwecząc plany przybyszy i spychając ich do portowych miast: Dublina, Wexfordu i Waterfordu. Oblężenie Dublina przez Irlandczyków jest momentem przełomowym. Sukces Strongbowa, który rozbił wtedy wojska wroga, mógł zaowocować nawet koroną królewską dla niego. Jak jednak do tego nie doszło, pokazane zostało w podrozdziale trzecim i czwartym. Tutaj głównym bohaterem jest król Henryk II, który jesienią 1171 r. wyruszył do Irlandii, aby narzucić swoje zwierzchnictwo zarówno normańskim feudałom, jak i wojującym z nimi Celtom. Pojawienie się angielskiego monarchy, prowadzącego liczną armię, zmusiło do poddaństwa Normanów, a także wielu władców poszczególnych królestw irlandzkich. Ta nietrwająca nawet jednego roku wizyta Henryka II stała się też potwierdzeniem jego prawa do władzy nad Irlandią i nad irlandzkim Kościołem, który król zrównał z Kościołem angielskim, dzięki czemu papiestwo wreszcie było w stanie ściągnąć świętopietrze z wyspy.

Czwarty rozdział zawiera analizę dalszej ekspansji normańskiej, która nastąpiła po opuszczeniu wyspy przez Henryka II. Tutaj szczególną rolę odegrał nowy gracz: Hugon de Lacy (1135-1186), którego Henryk II uczynił lordem Meath. De Lacy imał się wszelkich środków, aby łamać karki upartych irlandzkich królów, niezadowolonych z jego nominacji. Towarzyszyli mu równie zdeterminowani feudałowie, przebywający tutaj od początku ekspansji – Strongbow i Rajmund FitzGerald. W tym rozdziale opisano też sukcesy Irlandczyków, którzy próbowali pozbyć się z Éire niechcianych przybyszy. Normanowie mieli jednak niebywałe szczęście, dzięki czemu byli w stanie wybrnąć z wszystkich kłopotów i przejść do kontrofensywy. Eskalacja walk na wyspie prowadziła do zmiany nastawienia Henryka II względem Irlandczyków. Angielski monarcha był współodpowiedzialny za zawarcie w 1175 r. umowy z arcykrólem Ruaidrí Ua Conchobair (Rory O’Connor, 1116-1198), zwanej traktatem windsorskim, która określała status quo włości Normanów wobec ziem podległych Celtom. Ostatnie dwa podrozdziały to opis wydarzeń, do których doszło po traktacie windsorskim. Wrogość Normanów wobec Irlandczyków nie uległa zmianie, mimo zawartego porozumienia oraz śmierci Strongbowa. Irlandią zarządzał w imieniu króla Wilhelm FitzAldelm. Jego rządy doprowadziły do wybuchu kolejnej wojny. Był to również moment (1177), w którym Henryk II mianował swego syna Jana bez Ziemi (1166-1216) władcą Irlandii. Polityka tego angielskiego monarchy względem Irlandii ciągle ewoluowała. Jej mocnym śladem było wyrażenie zgody w maju 1177 r. w Oxfordzie na prowadzenie dalszej ekspansji przez normańskich baronów w Desmond, Thomond, Connacht i wschodnim Ulsterze. Próba uczynienia Jana królem Irlandii spaliła jednak na panewce, czemu również się tutaj przyjrzeliśmy, na przykładzie fatalnej w skutkach wizyty tego królewicza w Irlandii w 1185 r., gdy poprzez błędy i niezrozumienie tamtejszych realiów zraził on do siebie zarówno miejscowych Normanów, jak i sprzyjających jego ojcu feudałów celtyckich. Na końcu niniejszej książki czytelnik znajdzie bibliografię oraz aneksy zawierające materiał ikonograficzny, mapy oraz listy królów Dublina i arcykrólów Irlandii.

***

O normańskim podboju Irlandii informują zarówno źródła pochodzenia irlandzkiego, jak i te związane ze zdobywcami lub z ich bezpośrednimi następcami. Warto rozpocząć od tej pierwszej grupy. Najważniejszym źródłem iryjskiej proweniencji są tzw. Kroniki Czterech Mistrzów lub Kroniki Królestwa Irlandii przez Czterech Mistrzów spisane (ang. The Annals of the Four Masters, irl. Annala Rioghachta Éireann)¹⁴. Jest to dzieło poświęcone średniowiecznej historii Irlandii, spisane w języku iryjskim, które jednak sięga w przeszłość znacznie dalej, do mitycznych początków aktywności Iryjczyków na tej wyspie w III tysiącleciu p.n.e., aż po początek XVII w. n.e. (ostatni jest wpis z 1616 r.). Wszystkie średniowieczne i późniejsze zapisy zebrane zostały w latach 30. XVII w. przez franciszkanów z hrabstwa Donegal. Wpisy dotyczące XII w. i działań Normanów w Irlandii zostały przepisane ze średniowiecznych iryjskich kronik klasztornych. Pierwszym autorem Annala Rioghachta był Michael O’Clery, franciszkanin, którego wsparli w pracy Peregrine O’Clery, Fergus O’Mulconry i Peregrine O’Duignan. Praca przetrwała w kilku manuskryptach, znajdujących się m.in. w Trinity College w Dublinie czy w Royal Irish Academy. Kroniki doczekały się przekładu na język angielski w pierwszej połowie XIX w. Autorem tego tłumaczenia był Owen Connellan, który wykorzystał kompletne edycje kronik od XI do XVII w. Praca Connellana, wydana w 1846 r., doczekała się kontynuacji w postaci pełnego przekładu połączonego z edycją tekstu w języku iryjskim, w opracowaniu historyka Johna O’Donovana. Ta właśnie edycja O’Donovana będzie wykorzystana w całej niniejszej książce, a szczególnie tej jej części, w której opisano działania Normanów i Henryka II¹⁵. Źródło to irlandzcy badacze z University College Cork’s zamieścili w Corpus of Electronic Texts (CELT), zbiorze iryjskich źródeł dostępnym online, gdzie opublikowano w elektronicznej formie niemal kompletną bazę źródłową do historii średniowiecznej Irlandii¹⁶.

Kolejnym iryjskim źródłem, do którego przyjdzie nam się tutaj odwołać, są Annals of Tigernach¹⁷. Roczniki te zostały spisane mieszaniną łaciny z średniowiecznym językiem iryjskim, a swoją nazwę zawdzięczają Tigernachowi Ua Braín (zm. 1088), opatowi Clonmacnoise, który spisywał je do swojej śmierci. Po nim zaś pojawiła się grupa kontynuatorów, która doprowadziła narrację roczników aż do 1178 r.¹⁸ Z tym źródłem związana jest również kolejna iryjska kronika, Chronicon Scotorum¹⁹. Nie obejmuje ona co prawda czasów najazdu Normanów na Irlandię, bo doprowadzona jest jedynie do 1150 r., ale zawiera cenne dane dotyczące sytuacji politycznej na Wyspach Brytyjskich w pierwszej połowie tego stulecia i wcześniej. Podobne znaczenie mają kolejne roczniki – Annals of Ulster²⁰. Zostały one wykorzystane przez twórców Kroniki Czterech Mistrzów, a z punktu widzenia niniejszej pracy najważniejszy jest dla nas tom I, który obejmuje lata 431-1201. Wiele miejsca poświęca się w nich zarówno Normanom, jak i królowi Henrykowi II.

Innymi iryjskimi rocznikami wykorzystanymi w niniejszej pracy są Annals of Inisfallen, skompilowane pod koniec XI w., a następnie uzupełniane o nowe wpisy aż do XV w.²¹ Roczniki te spisali mnisi z opactwa na wyspie Inisfallen znajdującej się na jeziorze Lough Leane, w pobliżu Killarney. Mnisi interesowali się sytuacją polityczną Irlandii doby przybycia Normanów, dlatego dane zawarte w ich rocznikach potwierdzają fakty, które znamy z innych iryjskich źródeł. W podobnym stylu skompilowane były roczniki, Annals of Loch Cé, z tym że zawarta w nich chronologia rozciąga się od XI do XVI stulecia²². Są one też mocno osadzone w historii Connacht (bo na tej ziemi leży jezioro Loch Cé), traktując wątki ogólnokrajowe nieco podrzędnie. Pojawiają się jednak w tych rocznikach informacje o Normanach, a także o irlandzkiej wyprawie księcia Jana, dlatego ich relacji nie możemy potraktować marginalnie. Następnym zbiorem iryjskich roczników średniowiecznych jest tzw. Księga Mac Carthaigha, dotycząca okresu 1114-1437²³. Została skompilowana przez Fínghina Mac Carthaigh Móra (1560-1640), irlandzkiego arystokratę, który spędził w niewoli u Anglików prawie 40 lat²⁴. Z kolei Annales Dominicani de Roscoman, 1163-1314²⁵, to odkryty przez irlandzkich badaczy manuskrypt, który został przygotowany przez dominikanów z miasta Roscoman. Zachowany w kopii z XVII w. w maleńkim stopniu uzupełnia dane pochodzące z innych roczników na temat działań Anglonormanów w Irlandii. Podobnie jest z Annals of Clonmacnoise²⁶. Źródło to, związane z klasztorem w Clonmacnoise, zaginęło w oryginalnej wersji, zaś to, co zostało z niego zachowane, jest angielskim odpisem z wczesnej epoki nowożytnej. Brakuje kluczowych fragmentów poświęconych normańskiemu podbojowi wyspy.

Wszystkie przytoczone tu roczniki są ważną bazą źródłową do poznania stanowiska Irlandczyków wobec nowych przybyszy, wobec króla Henryka II, jego syna Jana, a także zdrajców iryjskich, którzy z Normanami współpracowali. To w dużej mierze dzięki wiedzy zaczerpniętej z tych roczników powstała jedna z pierwszych historii Irlandii, którą napisał po iryjsku Seathrún Céitinn (1569-1644), znany Anglikom jako Geoffrey Keating²⁷. Większość z opisanych wyżej źródeł była dla mnie również bazą dla stworzenia pierwszego rozdziału, w którym ukazana została ewolucja Irlandii od okresu wczesnego średniowiecza, poprzez przybycie wikingów oraz relacje z Walią i Anglią do początków XII w. Trzeba także wspomnieć, że niektóre z iryjskich roczników pewne wydarzenia opisują z różnicą roku lub dwóch, ale wynika to najczęściej z faktu, że spisane były one pod koniec średniowiecza, gdy ów błąd chronologiczny przy przepisywaniu popełniał kopista. Dlatego znając faktyczną datację, zaczerpniętą z innych spisanych wcześniej źródeł, będziemy te wpisy umieszczali we właściwych miejscach chronologicznie.

Na drugim biegunie mamy źródła, o których śmiało możemy powiedzieć, że prezentują „opcje” normańską. Chyba najwybitniejszym kronikarzem, a przy tym wzbudzającym do dziś kontrowersje swoimi słowami, jest Gerald z Walii (1146-1223). Ów mnich, znany również jako Giraldus Cambrensis lub Gerald de Barri, jest autorem dwóch kluczowych dla nas dzieł: Topographia Hibernica (Topografia Irlandii) z 1187 r. i Expugnatio Hibernica (Podbój Irlandii) z 1189 r.²⁸ Gerald pochodził z rodziny normańsko-walijskiej i był synem Wilhelma FitzOdo de Barri i Angarady FitzGerald, córki Geralda FitzWaltera z Windsoru, konstabla Zamku Pembroke, dlatego był bezpośrednio spokrewniony ze zdobywcami Irlandii²⁹. Gerald pragnął zostać biskupem St. David, ale nie udało mu się to z powodu niechęci króla Henryka II, który zablokował jego kandydaturę, obawiając się wzmocnienia wpływów rodziny kronikarza w Walii³⁰. Król musiał być jednak pod wrażeniem jego intelektu, bo Gerald został jego kapelanem w 1184 r., a następnie pełnił funkcję mediatora w sporze z walijskim władcą Rhysem ap Gruffydd/Gruffudd (1132-1197), księciem Deheubarth. Później towarzyszył wyprawie księcia Jana w 1185 r. do Irlandii. Praca Topographia Hibernica to relacja z jego podróży do Irlandii. Stała się ona inspiracją dla opisania normańskiego podboju tej wyspy. Z kolei Expugnatio Hibernica ma ogromne znaczenie dla zrozumienia powodów normańskiej ekspansji na Zieloną Wyspę, a także jej przebiegu. Gerald z dumą podkreślał, że to jego krewni dokonali tego czynu, pokonując barbarzyńskich dzikusów z Irlandii. Jego praca pełna jest uprzedzeń wobec Iryjczyków, których widzi jako leniwych, tępych, rozwiązłych, a mimo to zdolnych do tworzenia wspaniałej muzyki³¹.

Drugim równie ważnym źródłem związanym z normańskim podbojem Irlandii jest Chanson de Dermot et du comte (ang. The Song of Dermot and the Earl)³². To źródło zostało spisane wierszem na początku XIII w. przez Morisa Regana, a jego narracja rozpoczyna się wraz z przybyciem Strongbowa do Irlandii w 1170 r. (to właśnie on jest tytułowym hrabią), by dalej skupiać swoją uwagę na późniejszym podporządkowaniu wyspy przez Henryka II. Dzieło to przetrwało od średniowiecza w formie pojedynczego manuskryptu, który został odnaleziony w jednym z londyńskich pałaców w XVII w. Wiarygodność tego źródła i jego chronologia, podobnie jak w wypadku Geralda z Walii, od dłuższego czasu jest przedmiotem analiz, szczególnie przez irlandzkich badaczy³³. Chanson de Dermot oraz Expugnatio Hibernica to źródła, które mimo swojej kontrowersyjności są podstawowym materiałem badawczym dla każdego historyka mającego ambicje i zamiar zmierzyć się z początkami aktywności Normanów w Irlandii. Dane w nich zawarte znacznie poszerzają fakty przekazane w rocznikach iryjskich, dotyczące Anglonormanów i ich irlandzkich sojuszników.

Kolejną kategorię źródeł stanowią kroniki, prace hagiograficzne i roczniki, które powstały w Anglii oraz na kontynencie europejskim w XII i XIII w. Jednym z pierwszych autorów z tej grupy jest Wilhelm z Newburgh/Newbury (1136-1198), znany też jako William Parvus³⁴. Jego najważniejszym dziełem są tzw. Historia rerum Anglicarum albo Historia de rebus anglicis, obejmujące okres 1066-1198, spisane w pięciu księgach. Z punktu widzenia niniejszej książki najwięcej wartościowych informacji dla nas znajdziemy w II i III księdze, sam podbój Irlandii ma dla autora jednak dość marginalne znaczenie. Kolejnym autorem jest Roger z Hoveden (przed 1174-1201)³⁵. Pozostawił on po sobie bogatą spuściznę prac historycznych, z których najważniejszą jest Gesta Regis Henrici Secundi et Gesta Regis Ricardi Benedicti abbatis³⁶. Jej autorstwo mylnie przypisano Benedyktowi z Peterborough, który później wplótł ją w treść swojej kroniki³⁷. Roger przedstawił dokładny opis pobytu Henryka II w Irlandii, wraz ze szczegółami dotyczącymi działalności króla Anglii względem iryjskiego Kościoła, a potem również przepisał w całości treść traktatu z Windsoru. Bardziej jednak tego autora, który przebywał w otoczeniu władcy, interesuje wielka polityka europejska prowadzona przez monarchów z dynastii Plantagenetów czy też przygotowania do krucjaty i jej przebieg.

Podobnie sytuacja wygląda u kolejnych angielskich ludzi pióra epoki Plantagenetów. Jeden z nich, Wilhelm z Canterbury, autor żywota i opisu cudów dokonanych przez zamordowanego na polecenie króla Henryka II arcybiskupa Tomasza Becketa (1120-1170), poważył się nawet na negatywną opinię o eskapadzie władcy Anglii na Zieloną Wyspę³⁸. Z Canterbury wywodzi się kolejny kronikarz, Gerwazy (1142-1210)³⁹. Ten mnich jest autorem kroniki lat 1100-1199, która opisuje także wyprawę Henryka II do Irlandii, a także przyczyny jego konfliktu z Ryszardem Strongbowem. Gerwazy był jednym z uczestników pogrzebu Becketa; poświęca mu też wiele miejsca w swojej pracy. Z Becketem związany był także kolejny z kronikarzy, Ralf Niger (Radulphus Niger albo Radulfus Niger, 1140-1217)⁴⁰. Razem z tym późniejszym świętym udał się na wygnanie do Francji, a po jego powrocie do Anglii i męczeńskiej śmierci porzucił Wyspy Brytyjskie na zawsze. Jego kronika w zamyśle miała obejmować okres od początków świata po 1199 r. W przeciwieństwie do wspomnianego wyżej Wilhelma z Canterbury w jego dziele znajdziemy informacje o relacjach Strongbowa i Henryka II. Następny autor to pochodzący z Normandii Robert z Torigni (Roburtus de Monte, 1110-1186)⁴¹. Ten opat klasztoru na Monte San-Michele poznał osobiście Henryka II, był obecny podczas chrztu jego córki Eleonory, jeździł także do Anglii, na dwór królewski⁴². Kronika spisana przez niego została poświęcona władcom Normandii, od czasów najdawniejszych po rządy króla Henryka II. Jako człowiek związany z dworem unikał on tematów niewygodnych dla Plantagenetów, nie przedstawił też zbyt dużej dawki nowych faktów dotyczących podboju Irlandii. Jego dzieło ma jednak duże znaczenie dla kształtu pierwszych rozdziałów tej pracy.

Prócz wyżej przytoczonych autorów wykorzystano tu szereg innych źródeł anglosaskiej, normańskiej i walijskiej proweniencji, które dostarczają nam ważnych informacji szczególnie do procesu adaptacji Normanów w Walii w XI i XII w., która stała się kuźnią kadr, a także sposobu działań wykorzystanego później wobec Celtów z Irlandii. Dane z tych źródeł zostały zawarte w większości w rozdziale drugim i następnych. Najważniejsze z tej kategorii są Annales Cambriae, Brut y tywysogion czy kronika z wyspy Man⁴³. Bez nich trudno byłoby nam zrozumieć znaczenie Walii w polityce anglo-irlandzkiej w XI i XII w. Kapitalną wartość dla ukazania tego procesu ma także The History of Gruffydd ap Cynan, źródło spisane w XII w., będące biografią jednego z największych bojowników antynormańskich w Walii przełomu XI i XII stulecia⁴⁴. Wiarygodność tych źródeł jest nie do przecenia, bowiem o wielu wydarzeniach dowiadujemy się tylko z nich. Ze zrozumiałego względu bywają one krytyczne wobec potomków przybyszy z Normandii.

Przechodząc do przeglądu literatury dotyczącej podjętego tematu badań, rozpocząć należy od tej wydanej w naszym kraju. Od lat 90. XX w. trwa w Polsce swego rodzaju moda na Irlandię, którą wzmocniły wyjazdy wielu naszych rodaków na Zieloną Wyspę w ostatnim dziesięcioleciu, co przekłada się na wzrost zainteresowania historią tej części świata. Dzięki temu tłumaczy się wiele prac historycznych, publikowanych przez brytyjskich czy irlandzkich historyków, socjologów, politologów. Prócz tego pojawiają się polskie prace poświęcone zarówno przedchrześcijańskim i chrześcijańskim wierzeniom, kulturze oraz sztuce iryjskich Celtów. Najczęściej jednak wydawane są syntezy historii Irlandii od czasów najdawniejszych po XX czy XXI w., skupiające się głównie na problemach dotyczących współczesnych relacji irlandzko-angielskich. Niestety problem normańskiego podboju wyspy jest w nich potraktowany dość marginalnie i opisany najczęściej w duchu antyangielskiego iryjskiego patriotyzmu.

Jedną z najważniejszych prac na temat Irlandii wydanych w Polsce jest tłumaczenie książki Dáibhí Ó Cróinín Early Medieval Ireland, 400-1200⁴⁵. Dzieło to zawiera obszerne rozdziały poświęcone tematyce zarówno wikingów, jak i Normanów, lecz z racji faktu, że jest to synteza, nie wyczerpuje ono w żaden sposób tych tematów. Prócz tej pracy sięgniemy do innych dzieł tego autora, poszerzających naszą wiedzę o dziejach Irlandii w dobie wielkiej ekspansji skandynawskiego świata. O wiele słabiej wypada na tym polu kolejna synteza historii Irlandii, której autorem jest John O’Beirne Ranelagh⁴⁶. Bardziej szczegółowa jest synteza dziejów Szmaragdowej Wyspy, która powstała pod redakcją T. Moody’ego i F.X. Martina⁴⁷. Dzięki temu, że przygotował ją zespół specjalistów, archeologów, historyków i geografów, zawiera ona w pierwszych ośmiu rozdziałach ważne dane dla kształtu naszej książki. Kilkadziesiąt lat temu powstała również synteza dziejów Irlandii autorstwa Polaka. Tym badaczem był Stanisław Grzybowski, którego wartościowa praca nasączona jest duchem iryjskiego nacjonalizmu, aczkolwiek zawiera odniesienia do aktywności w Éire zarówno wikingów, jak i Normanów⁴⁸. Kolejna praca, Państwa Wikingów. Podboje – władza – kultura wiek IX-XI, stanowi ciekawe, choć nie wolne od błędów wprowadzenie do interesującego nas zagadnienia⁴⁹. Autorzy tej syntezy poruszają się wokół losów wikingów na Wyspach Brytyjskich, ukazując związki pomiędzy Walią a Irlandią aż do końca XI w., w których Skandynawowie stanowili rolę pośredników. W wypadku prac poświęconych Normanom te wydane w Polsce zdają się nie dostrzegać znaczenia podboju Irlandii, bowiem ich autorzy większą uwagę poświęcają Wilhelmowi Zdobywcy i pokoleniom Normanom z XI w., których działania zapisały się w dziejach Europy, Afryki i Azji⁵⁰.

Literatura anglojęzyczna poświęcona temu tematowi jest znacznie bogatsza. Znajdują się w niej dzieła historyków angielskich i irlandzkich, dla których działania Henryka II w Irlandii z jednej strony były rozszerzaniem imperium andegaweńskiego o kolejne ziemie, z drugiej zaś pierwszym etapem zniewolenia Irlandii przez Anglików. Jedną z najważniejszych prac dotyczących systemu władzy w Irlandii, a zwłaszcza królów i arcykrólów jest dzieło F.J. Byrne’a Irish Kings and High-Kings⁵¹. Równie duże znaczenie ma cykl G.H. Orpena, poświęcony podbojowi Irlandii przez Normanów w XII w.⁵² Z tego monumentalnego dzieła, które liczy trzy tomy, dla naszego tematu najważniejsze są dwa pierwsze. Mimo upływu ponad stu lat praca Orpena ma dużą wartość, szczególnie z punktu widzenia wojskowości Normanów w Irlandii. Podobne znaczenie ma także o wiele starsza praca G.H. Supple’a, poświęcona temu samemu zagadnieniu⁵³. Jednak w tym wypadku autor mocno krytykuje Irlandczyków, którym „kaganek oświecenia” przynieść mieli Normanowie. Kilkadziesiąt lat temu powstała też praca R. Roche’a The Norman Invasion of Ireland⁵⁴. Książka ta po swoim ukazaniu się w Irlandii wywołała sporo kontrowersji w środowisku miejscowych badaczy, gdyż jej autorem nie jest zawodowy historyk. Mimo to stanowi ona ważny głos w dyskusji na ten temat, moim zdaniem niedoceniony w Éire. W szeregu prac poświęconych Plantagenetom wyróżnia się książka J.D. Hoslera, poświęcona osobie Henryka II jako żołnierza⁵⁵. Zawiera ona wiele cennych uwag związanych z wojskowością Normanów tego okresu średniowiecza.

Kończąc ten wątek, trzeba powiedzieć, że od 40 lat trwa pewna moda na dzieje irlandzkich Normanów. Irlandczyków interesują zmiany wprowadzone przez nich na obszarze Szmaragdowej Wyspy, a także wpływ przybyszy na relację Éire ze światem zewnętrznym. Anglicy skupiają się przede wszystkim na analizie wczesnoangielskiego imperializmu, który z powodzeniem realizował Henryk II w całej Europie Zachodniej. Walijczyków interesują zaś zarówno Normanowie, jak i wpływ ich rodaków na ekspansję marcher lordów na Zielonej Wyspie. Ponieważ wielu współczesnych autorów po obu stronach Morza Irlandzkiego nawiązuje w sposób bezpośredni do normańskiej epopei w Éire, można zgubić się nawale prac i artykułów. Najwartościowsze są te autorstwa J. Gillinghama, S. Duffy’ego, M.T. Flanagan, C. Downham, C. Veacha, do których będziemy się odnosić często w niniejszej pracy⁵⁶. Bardzo istotne znaczenie pomocnicze ma praca Medieval Ireland: An Encyclopedia, pod red. S. Duffy’ego, która ułatwia poruszanie się po zakamarkach średniowiecznej irlandzkiej historii⁵⁷.

W niniejszej książce zapis wielu imion i nazw miejscowych w Irlandii oraz Walii, z których wiele nie posiada polskich odpowiedników, starałem się oprzeć na oryginalnej formie, wspieranej od czasu do czasu przez określenia angielskie. Należy pamiętać, że w wypadku średniowiecznych źródeł irlandzkich także nie ma konsekwencji w stosowaniu jednej formy imienia i nazwy miejscowej, bowiem pojawiają się terminy gaelickie, walijskie, łacińskie czy wreszcie skandynawskie, co do pewnego stopnia wywołuje konfuzję u czytelnika niebędącego znawcą epoki. Dlatego pogrupowałem je w indeksie osobowym i miejscowym. W tekście zaś używam form zaczerpniętych z danego cytowanego źródła.

Na koniec słowa wstępnego pragnę wyrazić swoją wdzięczność recenzentowi niniejszej pracy prof. Jakubowi Morawcowi, koledze dr. Michałowi Faszczy, Fundacji Lanckorońskich, bez której wsparcia finansowego nie byłaby możliwa moja kwerenda źródłowa, oraz wydawcy Dariuszowi Marszałkowi za wszelką pomoc okazaną przy publikacji tej książki.

ROZDZIAŁ I

NA DRODZE DO PODBOJU. IRLANDIA DO POCZĄTKÓW XII WIEKU

I.1. IRLANDIA CHRZEŚCIJAŃSKA I PIERWSZA FAZA EKSPANSJI WIKIŃSKIEJ

Wyspa Irlandia nie jest pod względem geograficznym dużym obszarem lądowym. Liczy niespełna 85 tysięcy km², a otaczają ją wody Oceanu Atlantyckiego, Morza Irlandzkiego oraz Morza Celtyckiego, które wpływają na jej klimat – umiarkowany wilgotny morski. Nie ma na niej wysokich gór, bowiem Carrantuohill, najwyższy szczyt Macgillycuddy’s Reeks, ma ledwo ponad 1000 m wysokości. Większość obszaru wyspy to łagodne wyżyny i niziny, które przecinają zdatne do żeglugi rzeki, z tą największą, jaką jest Shannon. W Irlandii nie brakuje dużych jezior, torfowisk i bagien, które stanowią prawie 1/5 powierzchni tej wyspy. Ziemia iryjska ma również bardzo rozbudowaną linię brzegową, obejmującą liczne wyspy, półwyspy i estuaria rzek, gdzie można znaleźć dogodne miejsca na porty¹. Od najdawniejszych czasów wody i ziemie Irlandii obfitowały w zwierzynę. Przyciągało to myśliwych, od których rozpoczęła się akcja osadnicza na wyspie, w czasie gdy na południu Europy trwała rewolucja neolityczna. Ludzie ci pozostawili po sobie wiele śladów archeologicznych, ale i tak zostali odsunięci w niepamięć przez Celtów przybyłych na Zieloną Wyspę w okresie brązu. Ci bowiem narzucili wyspiarzom drogą pokojowej asymilacji swój własny język i kulturę².

Nie wiedzieć czemu Rzymianie postanowili nie zdobywać Irlandii, podobnie jak miało to miejsce z Kaledonią. Nie znaczy to jednak, że nie interesowali się tym, co działo się na wyspie i nie mieli żadnych planów z nią związanych. Irlandia pojawia się na mapach Ptolemeusza i w tekście Tacyta³. Ten ostatni wspomina, że w I w. n.e. w rzymskiej Brytanii przebywał jeden z iryjskich królów, oraz że Rzym liczył się z możliwością podbicia wyspy, do czego wystarczyć miał tylko legion wsparty oddziałami sojuszników⁴. Stało się jednak inaczej, bowiem Irlandia nie została podporządkowana Imperium Rzymskiemu w sposób bezpośredni. Zamiast tego trwała ożywiona wymiana gospodarcza, której potwierdzenie znajdujemy na tej wyspie w wydobytym materiale archeologicznym, pochodzącym z osad portowych czy cmentarzysk⁵. Irlandczycy sprzedawali sąsiadom zza morza m.in. swoje wspaniałe psy myśliwskie⁶. Za towarami szły idee i religia. Zanim jednak w Irlandii pojawił się św. Patryk (385/389-461/493), Irlandczycy mieli stać się dla swoich wschodnich sąsiadów utrapieniem. Gdy w 367 r. doszło do buntu stacjonujących na murze Hadriana oddziałów rzymskich, które wpuściły Piktów na obszar cesarskiej Brytanii, irlandzcy piraci zwani Scoti postanowili skorzystać z nadarzającej się okazji⁷. Choć zostali przepędzeni przez Teodozjusza, ojca późniejszego cesarza Teodozjusza I (347-395), przez następne dekady najeżdżali zachodnie wybrzeża Brytanii. Sąsiednia wyspa stała się dla owych piratów źródłem zarówno łupów, jak i niewolników⁸. W ten właśnie sposób do Irlandii trafił św. Patryk, którego w wieku 16 lat porwali iryjscy piraci z rodzinnej Walii⁹. Miał przebywać w Irlandii 6 lat jako niewolnik, po czym udało mu się zbiec do Galii, później zaś po wielu latach nauki powrócił jako misjonarz, aby nawracać swych dawnych ciemiężycieli¹⁰. Wielu współczesnych Irlandczyków zapomina jednak, że przed misją św. Patryka w Irlandii żyli już chrześcijanie, do których jako biskup wysłany został w 431 r. Palladius (408-457/461). Pochodził on z Galii i prowadził swoją działalność w Leinster, skąd został wypędzony przez miejscowego króla, po czym skierował się do Szkotów w Brytanii¹¹. Dlatego zapewne Patryk skupił uwagę na północy wyspy, na Ulsterze i Connacht, gdzie na swoją siedzibę wybrał miasto Armagh (iryj. Ard Macha), którego był założycielem w 457 r.¹²

Jego działalność misyjna zbiegła się z ukształtowaniem się pięciu królestw iryjskich: Ulaid (Ulster), Connachta (Connacht), Laigin (Leinster), Mumu (Munster) i Mide (Meath)¹³. Piąte stulecie to również moment, gdy do władzy arcykróla dochodzi rodzina Uí Néill, której półlegendarnym założycielem był żyjący na przełomie IV i V w. Niall Noígíallach (iryj. Od Dziewięciu Zakładników, zm. ok. 452 r.)¹⁴. Niall i jego synowie zdaniem historyków byli odpowiedzialni za upadek królestwa Ulaid, które zostało podzielone na Tír Chonaill, Tír Eógan i Airgíalle¹⁵. Upadek Ulaid pociągnął za sobą migrację części jego dawnych mieszkańców na tereny Hebrydów Wewnętrznych i Argyll, gdzie powstało później królestwo Dalriada¹⁶. Néillowie stali się jedną z wiodących rodzin panujących Irlandii, utrzymując swój status przez kilka kolejnych wieków. To również z Niallem i Uí Néillami należy wiązać ukształtowanie się tradycji władzy zwierzchniej arcykróla, którego siedzibą było leżące w Meath wzgórze Tara¹⁷. Na Tarze odbywały się wiece, które inaugurowały panowanie nowych władców, a także towarzyszyły ważnym wydarzeniom związanym z ich rządami.

Źródła nowożytne (Geoffrey Keating) i kompilacje roczników (Annála Rioghachta Éireann) wyprowadzają tytuł arcykróla znacznie dalej w przeszłość, bo aż do VIII w. p.n.e., ale obecnie wiemy, że wzmianki te opierały się na legendach opisanych w źródłach z Lebor Gabála Érenn¹⁸. Trudno tytuł arcykróla (iryj. Ard-Rí na hÉireann) tłumaczyć nawet jako władcę zwierzchniego całej Irlandii. Do czasu podboju wyspy przez Normanów nie istniała na wyspie taka stała struktura polityczna. Powinniśmy widzieć arcykróla bardziej jako naczelnika, który pełni funkcje sakralne, wywodzące się z czasów pogańskich, i któremu samodzielni królowie iryjscy (iryj. rí ruirech) płacili dobrowolną daninę¹⁹. Pamiętać należy, że każdy iryjski król rządził bezpośrednio jedynie w granicach własnego królestwa i zajmował się zbieraniem podatków, robotami publicznymi, obroną kraju. Posiadał władzę sądowniczą i prowadził samodzielną politykę zagraniczną swego kraju (w stosunku do pozostałych królestw Irlandii oraz sąsiadów z innych wysp)²⁰. Jemu podlegali rí tuaithe (naczelnicy klanowi) oraz ruiri (władcy zgromadzenia klanów w danej części prowincji), którzy płacili mu trybut, najczęściej w krowich skórach²¹.

Irlandię miało w średniowieczu zamieszkiwać 185 plemion²². To one tworzyły społeczeństwo iryjskie, równie podzielone. Najważniejszą grupę stanowili ludzie władzy, wraz z rodzinami, kapłanami i poetami; niżej stali wykwalifikowani rzemieślnicy różnych profesji, którzy byli na utrzymaniu warstwy pierwszej; dalej kolejno wolni chłopi posiadający bydło i ziemie oraz wolni chłopi pozbawieni obu tych rzeczy; na przedostatnim miejscu byli niewolni słudzy i niewolnicy, zaś wszystko zamykała grupa, której członkami były drużyny młodych wojowników – Fian, nieposiadających prawa do dziedziczenia ziemi, którzy służyli arystokracji²³. Władza iryjskich królów opierała się na tym fundamencie społecznym, który był podporą ich całkowitej samodzielności. Arcykrólowie podejmowali próby narzucenia swojej realnej władzy zwierzchniej innym iryjskim królestwom, ale najczęściej kończyły się one zdecydowanym oporem i przedłużającymi się wojnami. Nie istniały bowiem w prawie iryjskim żadne podstawy, aby arcykról mógł w taki sposób podporządkować sobie innych władców²⁴. Proces jednoczenia był w efekcie znacznie wolniejszy i nie pomagała w nim nawet postawa Kościoła iryjskiego, sprzyjająca zwierzchniej władzy świeckiej. Podobnych problemów nastarczał sposób dziedziczenia władzy arcykróla. Nie zawsze tron po ojcu przejmowali synowie, ponieważ często do gry o władzę włączali się inni krewni z licznie rozrośniętego rodu Uí Néillów, a później również z innych rodzin²⁵. To generowało kolejne podziały i dalsze konflikty.

Mimo starań Palladiusa i Patryka większość Iryjczyków pozostała przez dwa wieki po ich śmierci pogańska. Kościół wprowadził do Irlandii język łaciński, a także stał się propagatorem monastycyzmu, który w insularnym wydaniu miał w wiekach późniejszych odcisnąć swoje piętno na rozwoju kultury europejskiej. Pierwszym historycznym chrześcijańskim władcą iryjskim był Diarmaid mac Cerbaill, wywodzący się z Uí Néillów, który wystąpił przeciwko druidom²⁶. Po jego śmierci chrześcijaństwo miało zmienić oblicze Irlandii. Irlandia do czasów rozwoju iryjskich klasztorów pokryta była siecią umocnionych punktów obronnych, zbudowanych na planie koła. Te umocnienia nazywano ringfortami i to one stanowiły siedziby władzy klanowej czy regionalnej; w ich wnętrzu najczęściej znajdował się jeden budynek²⁷. Na całej wyspie znajduje się współcześnie około 40 tysięcy zidentyfikowanych ringfortów, ale archeolodzy sugerują, że mogło ich być 10 tysięcy więcej, zaś zamieszkiwało je około pół miliona ludzi²⁸. Istnienie tylu tych punktów obronnych pokazuje, jak niespokojne i niebezpieczne było życie na Zielonej Wyspie we wczesnym średniowieczu. Powstające licznie od VI w. skupiska klasztorne mogły się wydawać oazami bezpieczeństwa i dlatego wokół nich zaczęły powstawać osiedla, które powoli przybierały kształt małych miast²⁹. Klasztory, takie jak Derry w hrabstwie Londonderry, Durrow w hrabstwie Offaly, czy Kells w hrabstwie Meath, stały się także miejscami, w których powstawały prawdziwe arcydzieła, monumentalnie iluminowane i kaligrafowane księgi³⁰. Kultura monastyczna z tych ośrodków promieniowała na sąsiednie ziemie i poprzez wyspy na Kanale Północnym dotarła do Szkocji, do Dalriady, a potem dalej na kontynent europejski. Iryjskie szkolnictwo cieszyło się ogromnym poważaniem, także dzięki czynom takich świętych mężów-misjonarzy, jak Kolumba, opat z Hy (521-597) czy Kolumban Młodszy (540-615), którzy zakładając nowe klasztory, przynosili zachowaną spuściznę świata starożytnego, w postaci łaciny nieskażonej naleciałościami z języków germańskich czy galijskich³¹. Później z dorobku Iroszkotów na polu piśmiennictwa czerpał Karol Wielki, modernizując swoje wielkie imperium. Klasztory w samej Irlandii funkcjonowały w obrębie miejscowych stosunków polityczno-prawnych. Duża w tym była zasługa ich opatów, którzy pochodzili najczęściej z iryjskiej arystokracji i pewne jej cechy przenosili na rządzenie podległym im placówkom. To prowadziło niestety do tarć i konfliktów wewnątrz ruchu klasztornego, które czasem zamieniały się nawet w prawdziwe wojny³².

Wraz z falą działalności misyjnej prowadzonej przez Iroszkockich mnichów w VII w. Irlandia znów stała się źródłem militarnego zainteresowania swoich sąsiadów. Pod koniec owego stulecia pierwszy raz od czasów rzymskich nowe siły z Brytanii postanowiły wmieszać się w istniejące status quo w Irlandii. Król Egfryt z Nortumbrii (zm. 685) postanowił uderzyć na sąsiednią wyspę. Niestety nie znamy powodów tej decyzji. Wiadomo, że w 684 r. w rejon Brega w Irlandii został wysłany eardolman Berct wraz z wojskiem³³. Berct zniszczył klasztory i kościoły, a także wziął wielu jeńców, po czym powrócił na swoje okręty³⁴. Brega leży współcześnie pomiędzy hrabstwami Meath, Dublin i Louth. We wczesnym średniowieczu były to ziemie Uí Néillów, wraz ze wzgórzem Tara, miejscem proklamacji arcykróla. Egfryt zatem świadomie wysłał swoich ludzi, aby zniszczyli centrum władzy południowej linii Uí Néillów oraz ograbili liczne w tym rejonie klasztory. Był to rajd, który miał za zadanie sprawdzić możliwości obronne Iryjczyków i być może w zamyśle Egfryta miał być wprowadzeniem do dalszego podboju. Nawet gdyby ten plan był prawdziwy, król Nortumbrii nie zdążyłby go zrealizować, bo poległ w walkach z Piktami w następnym roku³⁵. Jednak kierunek wytyczony przez Egfryta mieli podjąć sto lat później nowi goście z Północy – Skandynawowie.

Irlandia w przededniu ich przybycia (koniec VIII w.) była już całkowicie chrześcijańską wyspą. Niestety, z dawnej pentarchii pozostało niewiele. Rodzina Uí Néillów ciągle dominowała nad wyspą, ale podzielona była na dwie linie: północą i południową. Ta pierwsza obejmowała obszar północno-zachodniej Irlandii, gdzie wykształciły się dwie jej odnogi: Cenél Conaill i Cenél nEógain. Cenél nEógain prowadziła ekspansję w kierunku królestwa Airgíalli, które sobie podporządkowała³⁶. Po sąsiedzku na wschodzie, na ziemiach dawnego Ulaid, istniały dwa królestwa: Dál Araidi i Dál Fiatach. Te niewielkie państewka walczyły o dominację w Ulsterze, a także starały się zatrzymać postępy Uí Néillów, zarówno z północnych linii, jak i z południowej. Ta ostatnia stworzyła królestwo Bregi, o którym była mowa wyżej. Sercem tego państwa były ziemie dawnego Mide. Na południe od nich rozciągał się Laigin, gdzie o pełnię władzy walczyły dwa kolejne klany: Uí Ceinnselaig i Uí Dúnlainge³⁷. W tej walce o dominację wspierały je miejscowe klasztory, podobnie poróżnione. Od dawnego Munsteru odpadło położone między dwoma rzekami Osraige. Tamtejsza lokalna dynastia Dál Birn usamodzielniła się VII w., nominalnie uznając zwierzchnią władzę królów Munsteru z rodziny Eoghanachta. Ta dynastia, która wyrosła na południowego konkurenta Uí Néillów w walce o pozycję arcykróla, traciła na znaczeniu od poprzedniego wieku, ciągle jednak w jej rękach znajdował się jeden z największych obszarów ziemskich na wyspie. Ponadto jej władcy byli często duchownymi. W tamtym czasie Uí Néillowie z północy i z południa wymieniali się tytułem arcykróla, starając się odciąć Eoghanachta od wpływów w kraju. Ostatnie z królestw Connachta, podobnie jak wykrojone z jego ziem państewko Breifne, znajdowało się pod rządami rodu Uí Briúin³⁸. Władcy z tej rodziny byli niezwykle konsekwentni w swojej współpracy z klasztorami, a także w dążeniu do obalenia hegemonii Uí Néillów³⁹.

W tej irlandzkiej Grze o tron pojawili się w końcu Skandynawowie (Normanowie), a ich bytność miała już na zawsze zamknąć złoty okres iryjskiego chrześcijaństwa⁴⁰. Ci gnani żądzą łupów przybysze z Norwegii i Danii, odkryli na Wyspach Brytyjskich swoiste eldorado. Klasztory, bogato wyposażone i hojnie wspierane przez wiernych, były u szczytu swojej potęgi politycznej i gospodarczej. Łupieżcom pomagał fakt, że Kościół iryjski w VIII w. był równie niezjednoczony jak władza świecka w Irlandii. Poszczególne klasztory pod koniec tego wieku zaczęły tworzyć federacje, którym podporządkowywano pomniejsze kościoły. Dysponowały one ogromnymi wpływami, wchodziły w sojusze militarne z królami, a co za tym idzie, posiadały własne oddziały wojskowe⁴¹. Jednak osady, które budowali mnisi i ich poddani, nie były otoczone murami, więc zdawały się łatwą zdobyczą⁴². Dlatego pierwsza fala najazdów całkowicie zaskoczyła Irlandczyków. Zgodnie z tym, co mówią Roczniki z Ulsteru, w 795 r. poganie spustoszyli Skye i spalili Rechru⁴³. Ten klasztor znajdujący się na wyspie Rathlin (ob. Lambay Island), leżącej koło północno-wschodniego wybrzeża Irlandii, był pierwszym, który padł łupem przybyszy z Norwegii. W 798 r. Skandynawowie skierowali się na południe, paląc Inis Pátraic (ob. St Patrick’s Island, w pobliżu Dublina) i niszcząc ołtarz w miejscowym kościele, a także wymusili na miejscowej ludności trybut w postaci bydła, po czym dalej atakowali Irlandię i Albę⁴⁴. Po kilkuletniej przerwie skierowali się na Ione, jeden z kluczowych ośrodków monastycyzmu iryjskiego, gdzie w 806 r. zabili 68 mnichów⁴⁵. Rok później poszli dalej, atakując Innsi Muirgdhaigh (Inishmurray) i Roiss Caim (Roscam)⁴⁶. Inishmurray było kolejnym spustoszonym klasztorem położonym na przybrzeżnej wyspie, na wodach północno-zachodniej Irlandii, podczas gdy Roscam to obszar leżący nad zatoką Galway, znacznie dalej na południowy zachód⁴⁷.

Irlandczycy nie zamierzali się jednak biernie przyglądać, jak nowy wróg niszczy ich małe ojczyzny. Pierwsi opór stawili ludzie z Ulsteru, którzy w 811 r. zmasakrowali Skandynawów⁴⁸. W 812 r. doszło do kolejnego najazdu. Ludziom z Umall (północno-zachodnia Irlandia) udało się pokonać wikingów, ale ci zdołali później wymordować obrońców położonego bardziej na południe Conmaicne⁴⁹. Dalsze ich postępy zatrzymano w Munsterze. Tamtejsi ludzie pod wodzą króla Cobtacha, syna Maele Duina, króla Locha Lein (wywodzącego się z Eoghanachta), rozbili ich rajd⁵⁰. Wikingów to jednak nie zniechęciło do penetracji militarnej zachodniego wybrzeża Irlandii. Wrócili w 813 r. i spustoszyli Umall, zabijając miejscowego króla⁵¹. W następnych latach skupili swoją uwagę na ziemiach leżących we wschodniej części wyspy. W 821 r. zaatakowali Etir (ob. Howth na przedmieściach Dublina), skąd uprowadzili wiele kobiet w niewolę⁵². Kilkanaście miesięcy później spustoszyli Daiminsi i Corcaighe (Cork) na południu⁵³. Kolejnym regionem, który zniszczyli, było Bennchur Mor (Bangor). Ziemię tę najechali dwukrotnie, w 823 i 824 r.⁵⁴ Drugi najazd był gorszy, bo ograbiono i zniszczono klasztor, a także zbezczeszczono relikwie św. Comgalla⁵⁵. Przybysze nie próżnowali też w kolejnym roku: spalili klasztor w Mag Bile (Moville), pogromili wojska Osraige, splądrowali Inis Daimle⁵⁶. Jedynie Ulster zdołał zadać im klęskę pod Mag Inis (północno-wschodnia Irlandia)⁵⁷. W następnych latach zniszczyli i spalili Lusce, najechali Ciannachte (południowa Irlandia), a w Leinster zdobyli obóz miejscowego władcy, którego zabili⁵⁸.

Nie zamierzali już opuścić Irlandii; źródła odnotowały prowadzony przez nich w 828 r. ubój morświnów, co miało miejsce na wybrzeżu Ard Cianachta (na pograniczu między Mide a Ulsterem)⁵⁹. Gromadzili zatem zapasy na dalsze działania skierowane przeciwko miejscowym. W Ard Cianachta w tym czasie ranili też śmiertelnie króla Cinaeda syna Cumuscacha⁶⁰. Irlandczycy próbowali się jednak bronić. Skandynawom stawiano opór na północy w Dál Araidi oraz w Leinster, gdzie zadano im dwie klęski⁶¹. Narastająca wrogość Iryjczyków nie zniechęciła wikingów, którzy w 831 r. napadali na Conaille, gdzie pojmali dla okupu króla Maol Brigde i jego brata Cananana⁶². W tym samym roku ludzie z Ard Macha próbowali stawić opór Skandynawom pod Aignig, ale bitwa zakończyła się porażką Iryjczyków, których wielu dostało się do niewoli⁶³. Sukces pod Aignig otworzył dla Norwegów dostęp do znajdujących się dalej w głębi lądu klasztorów i kościołów. Sam klasztor Ard Macha był plądrowany w przeciągu jednego miesiąca aż trzy razy, a w ślad za nim zniszczono i ograbiono inne placówki religijne w Lugbad, Mucnám, Uí Méith, Druim Ublae⁶⁴. Uí Néillowie, osłabieni ciosami zadanymi przez Skandynawów, zostali najechani przez biskupa Fedelmida mac Crimthainna z Eoghanachta, który na czele oddziałów z Munsteru i Leinster zniszczył Brege i Mide⁶⁵. Narastające zagrożenie ze strony wikingów spowodowało, że władza arcykróla wypadała z rąk dynastii Uí Néillów i przypadła w 838 r. najsilniejszemu iryjskiemu władcy, jakim był wspomniany Fedelmid⁶⁶. Ten utracił ją zresztą po paru latach w wyniku wojny z niechętnymi mu Uí Néillami, a w szczególności Niallem Caille.

Do drugiej połowy lat 30. IX w., jak słusznie zauważył D. Ó Corráin, najazdy Skandynawów na Irlandię były akcjami prowadzonymi przez małe grupy, których głównym celem było zdobycie łupów czy wzięcie niewolników⁶⁷. Najeźdźcami byli Norwegowie. Ci piraci przyjechali jedynie grabić i siać chaos, nie planowali akcji osadniczej, która wiązałaby się z długotrwałym podbojem. Przełomem miał okazać się 837 r., gdy do Irlandii przybyła flota licząca 120 okrętów. Rozdzielona została na dwie grupy po 60 okrętów w każdej, które operowały na rzekach Bóinin i Life. Splądrowały one Bregę i równinę nad rzeką Life⁶⁸. Uí Néillom z Bregi udało się ich odeprzeć i zabić 120 napastników⁶⁹. Przy ówczesnych realiach flota wikińska licząca 120 okrętów, jeśli potraktujemy dane podane przez źródła za wiarygodne, nie była wystawiona zapewne przez jednego z jarlów i raczej mamy tu do czynienia z wyprawą jakiegoś sojuszu kilku wodzów. Następne starcie z wikingami stoczone pod Inber na mBarc, pomiędzy brzegiem rzeki Shannon a morzem, skoczyło się dla Uí Néillów rzezią ich wojsk, ale królom z tej rodziny udało się ujść cało⁷⁰. Poganie, jak ich nazywają źródła iryjskie, zniszczyli w dalszym toku wyprawy wszystkie kościoły z Loch Éirne (północno-zachodnia Irlandia), w tym Cluain Eóis i Daiminis, a także ograbili Inis Celtra⁷¹. Według Roczników Ulsterskich miał też polec jakiś wódz ludzi północy, o imieniu Saxolb⁷². Chronicon Scotorum informuje zaś, że w tym samym roku ci obcy zdobyli Áth Cliath (Dublin)⁷³.

Tą flotyllą przybyszy być może dowodził Turgesius (Thorgest)⁷⁴. O jego życiu nie dowiemy się prawie nic z sag Skandynawów. Najwięcej informacji dostarcza nam na jego temat Gerald z Walii w swojej Topographia Hibernica oraz niezastąpione roczniki iryjskie. Na samym początku należy wspomnieć, że źródła nie są zgodne co do jego pochodzenia. Snorri Sturluson widzi w nim norweskiego arystokratę, Þorgísla, który wraz z Frodim miał najechać Szkocję i Brytanię, by później jako pierwszy wśród Norwegów zostać władcą Dublina⁷⁵. Zdaniem Snorriego Sturlusona Frodi został otruty, podczas gdy Þorgísl panował długie lata jako król Dublina, aż do momentu zdrady Irlandczyków, po której poległ⁷⁶. Gerald z Walii relacjonuje, że Turgesius zdołał sobie podporządkować całą Irlandię, oraz że miał wznosić w całym królestwie zamki, które były zabezpieczone trzema liniami obronny⁷⁷. Jego zgubą w opinii tego kronikarza okazała się kobieta, w której sidła miał wpaść i stracić życie⁷⁸. Gerald dalej opowiada, że Turgesius chciał poślubić córkę króla Meath, którą ten miał wysłać wraz z 15 damami dworu na wyspę na Loch Rí. Tam w otoczeniu wybranych przez siebie podwładnych Turgesius postanowił przywitać swoją wybrankę. Okazało się jednak, że był to podstęp i w przebraniu kobiecym znajdowali się młodzieńcy, którzy gdy Skandynawowie chcieli powitać wybrankę ich wodza, zasztyletowali ich wraz z nim⁷⁹. Czy ta półlegendarna historia jest wiarygodna? Na pewno jest w niej jakieś ziarno prawdy, wskazujące choćby na to, jak zginął Turgesius. Ów wódz jednak nie wznosił zamków, tak jak tego chce Gerald z Walii, a raczej budował umocnione forty wikińskie, przyczółki do dalszego podboju. Loch Rí było właśnie takim przyczółkiem.

Źródła iryjskie opisują działania sił Turgesiusa w kolejnych latach następująco. W 839 r. część jego ludzi przebywała na jeziorze Loch nEchach (ob. Lough Neagh w Irlandii Północnej), skąd grabili okoliczne kościoły i miejscowych ludzi⁸⁰. Powstała tam baza, z której w 840 r. uderzono na Lugbad, skąd uprowadzono biskupa, księży i nauczycieli⁸¹. Skandynawowie utrzymali się w tym miejscu także w roku następnym⁸². Prócz Loch nEchach wikińskie porty powstały w Linn Duachaill (ob. Annagasan, płn. Irlandia) i Dublinie⁸³. Posiadając punkty oparcia i porty, w których można było przezimować, Skandynawowie mogli myśleć o podboju i trwałym utrzymaniu swoich zdobyczy. W 842 r. operujący z Linn Duachaill wikingowie zniszczyli Cluain Moccu Nóis, podczas gdy ci z Dublina – Biror i Saiger⁸⁴. Zgodnie z relacją Roczników Ulsterskich oraz Chronicon Scotorum jedna flota wikingów operowała na rzece Boyne, mając nowy przyczółek pod Linn Rois, podczas gdy druga działała z Linn Duachaill, a trzecia z Linn Sailech w Ulaid⁸⁵. Jednak na tym nie kończy się opanowywanie przez Skandynawów kluczowych punktów na obszarze Irlandii. W 844 r. mieli już bazę na Loch Rí leżącym w górze rzeki Shannon⁸⁶. Stąd Turgesius rok później poprowadził swoich ludzi na Connacht i Mide oraz spalił klasztory w Cluain Moccu Nóis, Cluain Ferta Brénainn, Tír dá Glas i Lothra⁸⁷. Jego szczęście nie trwało długo. Dostał się bowiem w ręce Mael Sechnailla, który utopił go w Loch Uair⁸⁸. Turgesius skończył zatem swoje życie w dość brutalny sposób, nieco odbiegający od przytoczonych wyżej relacji sag i Geralda z Walii. Jako pierwszy jednak zdołał zjednoczyć drużyny poszczególnych jarlów i połączyć je w znaczną siłę, która konsekwentnie przejmowała kontrolę nad kluczowymi punktami na wybrzeżu czy w interiorze Irlandii.

Iryjscy królowie po owym sukcesie nad Turgesiusem postanowili rozprawić się z wikingami, którzy pojawiali się na ich terytorium. Mael Sechnaill w 848 r. pokonał ich pod Forach, gdzie 700 z nich poległo⁸⁹. Kilka miesięcy później król Munsteru Ólchobor wraz z ludźmi z Leinster wygrał bitwę pod Sciath Nechtain, gdzie poległ jarl Tomrair, desygnowany na następcę króla Laithlinn, wraz z 200 swoimi ludźmi⁹⁰. W tym samym roku Norwegów rozgromili również: Tigernach, który w lesie dębowym Dísert Do-Chonna (gdzieś na wschodnim wybrzeżu Irlandii) zabił ich 1200, oraz Eóganacht z Caisel (król Áilgenán mac Donngaile), który rozpędził ich siły pod Dún Maíle Tuile, gdzie poległo 500 tych pogan⁹¹. Potem przyszła kolej na Dublin. Pod tę osadę pociągnęły w 849 r. siły Mael Sechnailla i Tigernacha, które zaatakowały miasto⁹². O sukcesach Irlandczyków w walce z Normanami poinformowano też króla Karola Łysego (823-877)⁹³. Czy dane podane przez źródła iryjskie w kwestii strat poniesionych przez Skandynawów możemy traktować jako wiarygodne? Na pewno był to dotkliwy cios dla potencjału militarnego Norwegów w Irlandii, którzy stracili kolejnego z jarlów, a także znaczną liczbę swoich towarzyszy. Niestety nie mamy żadnego punktu odniesienia co do liczebności Skandynawów przebywających w Éire w tym okresie, co nie pozwala nam jednoznacznie obalić lub zaakceptować liczb podanych przez Irlandczyków. Zakładając, że załogi 120 okrętów, które w 837 r. przybyły do Irlandii, składały się z 30-60 ludzi każda, otrzymamy liczbę od 3600 do 7200 ludzi. Wielu z nich poległo w ciągu owego dziesięciolecia i nie mamy wiedzy o tym, czy na miejsce zabitych przybywali nowi. Nie wiemy także, ilu ich pozostało w Irlandii. Utrata 2600 ludzi byłaby dla populacji Skandynawów dotkliwym ciosem. Śmierć Turgesiusa, który był główną siłą sprawczą tej fazy podboju, a także owe porażki wcale nie zakończyły obecności wikingów w Irlandii. Ich placówki, takie jak Dublin czy Linn Duachaill, zapewniały osłonę przed morzem, zimą, a przede wszystkim wrogimi Irlandczykami.

Wkrótce prócz Norwegów do gry o władzę nad Irlandią włączyli się kolejni przybysze, Duńczycy. Już w 849 r. przybyło 140 okrętów wysłanych przez króla obcych (w domyśle Skandynawów), które wiozły wojowników mających za zadanie podporządkować temu władcy wcześniej przybyłych do Irlandii Normanów⁹⁴. Możemy przypuszczać, że byli to już Duńczycy, choć jako tacy nie pojawiają się wtedy w źródłach. Duńczycy (Dubgennti) najechali w 851 r. Dublin, gdzie wymordowali jego jasnowłosych mieszkańców (Fhinngallaibh – Norwegów), splądrowali osadę i port, po czym skierowali się do Linn Duachaill, skąd zostali odparci z dużymi stratami⁹⁵. Znacznie barwniejszy opis starcia pod Dublinem przedstawiają Fragmentary Annals of Ireland. Zdaniem tego źródła morscy zwiadowcy Norwegów mieli dostrzec wcześniej nadciągającą flotę, ale sprzeczali się o to, czy są to okręty ich pobratymców, czy Aunites – Duńczyków. Wysłano zatem jeden okręt, który miał rozpoznać sytuację. Na pytanie norweskiej załogi o kraj pochodzenia przybyszy odpowiedzią był deszcz strzał, którym zasypano pokład tej jednostki, po czym Duńczycy przeszli do abordażu. Załogę wycięto, po czym duńska flota zaatakowała okręty Norwegów znajdujące się w pobliżu wybrzeża. W czasie bitwy Duńczycy mieli zabić trzy razy tylu Norwegów, ilu było ich samych. Po zwycięstwie wprowadzili swoje i zdobyte okręty do portu, gdzie zagarnęli łupy zdobyte na Irlandczykach przez Norwegów, a także weszli w posiadanie kobiet Norwegów⁹⁶. W następnych miesiącach tego roku Norwegowie zyskali nowego sojusznika. Sprzymierzył się z nimi Cinaed, syn Conainga, rex Ciannachtae, który zbuntował się przeciw Mael Sechnaillowi i korzystając ze wsparcia Skandynawów, spustoszył ziemie Uí Néillów od Shannon do morza, a także spalił klasztor znajdujący się na Loch Gabor⁹⁷. Mael Sechnaill i Tigernach połączyli przeciw niemu siły, pokonali go, po czym utopili nieszczęśnika w jeziorze⁹⁸.

Norwegowie nie zamierzali oddawać inicjatywy w ręce Duńczyków. Zgromadzili flotę liczącą 160 okrętów i udali się pod Snám Aignech (852 r.) walczyć z Dubgennti. Bitwa miała trwać trzy dni i noce, i to Duńczycy w niej wygrali oraz zdobyli okręty Norwegów. Z wodzów d’Finngentibh jeden został ścięty (Iercne), a drugi zbiegł (Stein)⁹⁹. Znowu odmienny obraz bitwy przedstawiają Fragmentary Annals of Ireland. Informują one bowiem o tym, że dwóch wodzów Norwegów, Zain (Stein) i Iargna (Iercne), zgromadziło z całej Irlandii wielką armię i 70 okrętów, na czele których udali się pod Snám Aignech, gdzie przebywali Duńczycy. Doszło tam do bitwy, w której początkowo zwyciężyli Norwegowie, którzy musieli zaskoczyć osłabionego zarazą przeciwnika. Duńczycy zdołali się jednak przegrupować, przeszli do kontrataku i rozbili przeciwnika atakującego ich z trzech stron. Znowu zdobyli obóz Norwegów, a w nim kolejne łupy, kobiety i jeńców. Źródło dalej wspomina, że Duńczycy mieli po bitwie wykorzystać ciała pokonanych wrogów jako opał, na którym przygotowali posiłek¹⁰⁰. Na konflikcie między wikingami skorzystali Irlandczycy. Jeszcze w 852 r. w ciągu jednego miesiąca pobili przybyszy na wyspach we wschodniej części królestwa Bregi oraz pod Ráith Alláin¹⁰¹.

Po raz kolejny źródła iryjskie dostarczają nam informacji o liczebności flot skandynawskich, zarówno tych należących do Norwegów, jak i do Duńczyków. Liczby wahające się od 70 do 160 jednostek świadczą, że obie strony zaangażowały w Irlandii wiele swoich drużyn. Norwegowie mimo znajomości wód otaczających wyspę, realiów iryjskiej polityki, a także posiadania swoich portów nie byli w stanie – nawet dysponując przewagą liczebną – sprostać Duńczykom. Iryjscy duchowni, którzy byli autorami poszczególnych roczników, bardziej sympatyzują w swoich krótkich relacjach z Duńczykami, może w myśl zasady, że wróg mojego wroga jest moim przyjacielem. Nie możemy nawet wykluczyć, że wcześniej doszło do jakiegoś porozumienia między wodzem tych przybyszy a iryjskimi królami, które było skierowane przeciw Norwegom i ich siedzibom w Irlandii. Mimo narastającego oporu iryjskich władców i wojny pomiędzy Duńczykami a Norwegami Irlandia ciągle była atrakcyjnym miejscem dla grup wojowników wywodzących się z Półwyspu Skandynawskiego. Jednym z nich był Amlaíb (Olaf), jakoby syn króla Lochlann (Norwegów), który przybył do Irlandii w 853 r. Podporządkowali mu się wszyscy obcy znajdujący się na wyspie, oddając zakładników, zaś iryjska ludność płaciła mu trybut, po czym miał on opuścić Irlandię¹⁰². Wkrótce nim miał przybyć jego brat Imar (Ivar)¹⁰³. Nie wszystkim iryjskim wikingom (n-Gall-Ghoidhelaib) odpowiadała nowa sytuacja polityczna, wykształcona po przybyciu Duńczyków, więc część z nich sprzymierzyła się z Maelem Sechnaillem w walce ze swymi pobratymcami¹⁰⁴. Fragmentary Annals of Ireland wspominają, że jakiś król Norwegów (zapewne Imar) został zaproszony przez tego iryjskiego władcę na ucztę, gdzie złożył mu przysięgę wierności, którą i tak złamał, najeżdżając ziemie Mael Sechnailla¹⁰⁵. Ten wyrósł w ciągu ostatnich lat na głównego przywódcę iryjskiego oporu wobec Skandynawów. Wspomniany wyżej Amlaíb wraz z Imarem w 857 r. spustoszył Munster, gdzie miejscowy władca Caittil Find wystawił przeciw niemu swoich Gall-Gaedelaibh, którzy zostali przepędzeni¹⁰⁶. Imar (Iomar) powraca później w źródłach, gdy wraz z Cerballem, królem Osraige, stacza bitwę w pobliżu granicy z Ara Tíre z Gall-Gaoidhealaibh z Leithe Cuinn (dosłownie z północnej Irlandii), gdzie zabito 6400 ludzi¹⁰⁷. Amlaíb pojawia się ponownie w 859 r., gdy z Imarem i Cerballem prowadzi armię do Mide, na królestwo Mael Sechnailla¹⁰⁸. Wielkim sukcesem Irlandczyków było w 860 r. zdobycie longportu (longphuirt) w Rothlaib przez Cennétiga (Cinda Éittidha), syna Gaíthína, władcę Laois (środkowa Irlandia)¹⁰⁹.

W następnych latach jeszcze przed śmiercią Mael Sechnailla (862 r.) następuje odwrócenie sojuszy. Wikingowie z Dublina rozpoczynają współpracę z władcami Mide. To zapewne w tym okresie Cerball pokonuje Rodolba, który najechał ze swoimi drużynnikami Áth Muiceda¹¹⁰. W 860 r. Cerball dał pod Achad mic Erclaige (okolice dzisiejszego Waterfordu) odpór siłom z dwóch flot Norwegów, które wylądowały i plądrowały Osraige¹¹¹. Ten sam władca związał się później sojuszem z Duńczykami przeciwko Norwegom¹¹². Jego owocem było wspólne zwycięstwo duńsko-iryjskie nad Norwegami w lesie w pobliżu Cruachan na ziemi dynastii Eóganacht¹¹³. Dwa lata później znów pokonał świeżo przybyłą z Norwegii flotę Rodolba, a w 863 r. gromi obcych pod Fertae Cairech¹¹⁴. Po tych sukcesach Norwegowie sprzymierzyli się władcami Leinster i najechali ziemie Cerballa. To zmusiło go do ponownego związania się z nimi, co potwierdził wspólny najazd na Munster¹¹⁵.

Amlaíb także nie próżnował w dobie wzrostu potęgi Cerballa. Budował z iryjskimi władcami własne sojusze. Norweg związał się z Áedem, synem Nialla, poprzez małżeństwo z jego córką, dzięki czemu wspólnie najechali w 862 r. Mide¹¹⁶. W 863 r. jego Norwegowie przeszukali i okradli grobowce Achad Aldai, Cnodba i Boadán’s Mound nad Dubad, czego zdaniem kronikarza nie robili do tej pory¹¹⁷. Później trzej królowie: Amlaíb, Ímar i Auisle, w towarzystwie Lorcána syna Catala, króla Mide, splądrowali ziemie należące do Flanna, syna Conainga¹¹⁸. Ten pokonał jakąś część sił agresorów (Lochlannachaib) i zmasakrował ją¹¹⁹ Kolejny rok przyniósł królestwu Mide jakieś wewnętrzne perturbacje, które skończyły się śmiercią drugiego z władców, Conchobora, syna Donnchada, który został utopiony w wodach Cluain Iraird przez Amlaíba, króla obcokrajowców¹²⁰. Amlaíb wraz z Auisle na krótko w 866 r. opuścili Irlandię. Dwaj wikingowie wraz ze swoimi drużynami skierowali się z łupieżczym rajdem na ziemie Piktów, skąd wywieźli wielu jeńców¹²¹. Ten drugi wódz niezbyt długo cieszył się łupami z tej wyprawy. Roczniki Ulsterskie wspominają, że Auisle, jeden z trzech królów pogan, został zabity przez swoich pobratymców w wyniku zdrady w 867 r.¹²² Fragmentary Annals of Ireland podaje historię tej zdrady. Auisle zapragnął jednej z żon Amlaíba, córki ich zmarłego przed laty tragicznie sojusznika Cináeda. Postanowił zatem się z nim wymienić. Niestety dla Auisle, Amlaíb zabił go w akcie zazdrości, po czym wraz ze swoimi ludźmi wymordował drużynę przeciwnika oraz spustoszył jego obóz¹²³. Na ile ta historia jest prawdziwa, to już kwestia dyskusyjna. Ewidentnie powinniśmy widzieć w tej relacji jakiś narastający konflikt w łonie najwyższej grupy Norwegów przebywających na Zielonej Wyspie. Może u jego podstaw leżała nie kobieta, a inne czynniki.

Podczas nieobecności dwóch norweskich królów w Éire ich dawny sojusznik Áed, syn Nialla, pobił ich siły pod Loch Febail w północnej Irlandii (866 r.)¹²⁴. Prócz tego spustoszył placówki Norwegów znajdujące się w Cenél Eógain oraz Dál Araidi; zagarnął też należące do nich bydło¹²⁵. Za zwycięstwem Áeda poszło kolejne odniesione pod Mendroichet przez Cennétiga, syna Gaíthína, którego wspierały wojska z północnego Osraige¹²⁶. Do tego wódz Skandynawów operujących z Corku Gnimbeol został zabity przez lud Desi¹²⁷.

Amlaíb musiał być zaskoczony zaistniałą sytuacją i dalszymi postępami Irlandczyków. To zapewne z jego inspiracji ruszyła w 866 r. wyprawa odwetowa na Munster. Niestety dla Norwegów, Cennétig, syn Gaíthína, okazał się twardym przeciwnikiem i zmusił wrogów do odwrotu, rozbijając nawet operującą w Munsterze jazdę wikingów¹²⁸. Uderzenie odwetowe Irlandczyków pod wodzą Cennétiga i Mael Ciaráina zdobyło w 867 r. należące do Amlaíba umocnienia w Cluain Dolcain (ob. część Dublina). Zabili tam oni setki wodzów (duces) Skandynawów tego samego dnia¹²⁹. Nie był to koniec kłopotów Amlaíba. To zapewne jego ludzie, jako sojusznicy, brali udział w przegranej przez Uí Néillów z Bregi bitwie pod Cill Oa n-Daighri, gdzie miało polec kolejnych 300 wikingów¹³⁰. To wszystko musiało jakoś wpłynąć na postawę Amlaíba wobec jego iryjskich sojuszników. W 869 r. Amlaíb najechał Ard Macha, którą ograbił i wywiózł z tego miejsca 1000 jeńców¹³¹. Ludzie ci trafili zapewne do odbudowanego Dublina. Amlaíb wraz z Imarem skierował później swoją uwagę na twierdze Ailech Cluathe (Dumbarton Rock w Szkocji), które zdobył po 4 miesiącach oblężenia¹³². W 871 r. Amlaíb powrócił wraz z Imarem do Dublina z wyprawy do Brytanii, skąd przywiózł na 200 okrętach wielu jeńców saskiego, piktyjskiego i szkockiego pochodzenia¹³³. Dublin miał się stać od tej pory wikińskim miastem-państwem. Amlaíb po powrocie z tej wyprawy krótko przebywał w Irlandii, po czym udał się do Norwegii wesprzeć swojego ojca¹³⁴. Pozostawiony samemu sobie w Dublinie Imar miał wolną rękę w działaniach wymierzonych w Irlandczyków i między 871 a 872 r. splądrował całe wybrzeże wyspy¹³⁵. Ten pierwszy samodzielny król Dublina opuścił ziemski padół w 873 r. Dobrze poinformowani iryjscy kronikarze tytułują go królem wszystkich Normanów w Irlandii, a nawet w Brytanii¹³⁶. Jeśli Irlandczycy liczyli na chwilę ulgi po jego śmierci, to srodze się zawiedli, bo następcy Imara najechali Munster¹³⁷.

Działalność Amlaíba i Imara w Dublinie jest drugą falą skandynawskiej ekspansji na obszar Irlandii, tym razem zmierzającej do stałego osadnictwa. Norwegom sprzyjało to, że Zielona Wyspa była w IX w. areną ciągle trwających walk pomiędzy poszczególnymi władcami iryjskimi, których przyczyn było wiele, od żądzy posiadania ziemi po rywalizację o status arcykróla. Poszczególni arcykrólowie, jak np. Mael Sechnaill czy Áed, syn Nialla, potrafili stawiać Norwegom skuteczny opór, którego jednak rezultaty były marnotrawione przez prosty fakt, że pomoc tych obcych była niezbędna w wojnach z sąsiadami lub członkami innych gałęzi rodu Uí Néillów. Norwegowie potrafili umiejętnie wygrywać te niesnaski na swoją korzyść. Opanowane przez nich punkty w Dublinie, w Ulsterze czy w Osraige nie były jednak ostojami bezpieczeństwa. Iryjscy władcy potrafili je zdobywać, podobnie jak kolejni przybysze ze świata wikingów, wywodzący się ze Skanii i Półwyspu Jutlandzkiego. Monarchowie panujący w poszczególnych regionach Irlandii nie potrafili należycie wykorzystać pomocy owych Duńczyków, którzy jedynie na krótko byli w stanie zdestabilizować postępy swoich konkurentów z innej części Skandynawii. Wynikało to po prostu stąd, że Irlandia była mniejsza i mniej zaludniona aniżeli sąsiednia wyspa, zaś jej mieszkańcy (poza opływającymi w zasoby klasztorami) byli nędzarzami, którzy dodatkowo potrafili twardo bronić swego skrawka ziemi. Duńczycy w miarę swoich postępów w Anglii i Szkocji, zaczynali jednak spoglądać na Éire jako na miejsce, gdzie również oni mogą coś dla siebie uszczknąć.

W 877 r. ich flota pod wodzą Albana pojawiła się na wodach Loch Cuan w północnej Irlandii, ale została szybko rozgromiona przez Finngenti, co przywódca Duńczyków przypłacił życiem¹³⁸. Osiadli w Irlandii Norwegowie mieli już nowego władcę; był nim syn Imara, Barita (Bardr). Ów Norsmen odpowiedzialny był za najazd na klasztor w Ciannán w 881 r., po którym zdaniem kronikarzy został ukarany przez Boga i patrona świętego miejsca nagłą śmiercią¹³⁹. Jego śmierć była zapewne sygnałem dla jego następców do szukania jakiegoś nowego partnera politycznego. Stał się nim Flann, syn Mael Sechnailla, pod którego komendą uderzyli w 882 r. na północ na Ard Mache, przy okazji biorąc zakładników z Cenél Conaill i Cenél Eógain¹⁴⁰. Sojusz ten okazał się jednak niezbyt trwały, bo już w 888 r. Skandynawowie z Dublina zadali klęskę połączonym siłom Flanna i jego sojuszników z zachodniej Irlandii¹⁴¹. Od tego momentu zaczęli lawirować pomiędzy władcami północnej i południowej Irlandii. W 889 r. wraz z Domnallem, synem ich kolejnego wroga Aeda, zaatakowali południowych Uí Néillów¹⁴². Dekady obcowania z wiecznie skłóconymi ze sobą Celtami odcisnęły piętno także na samych Skandynawach z przyszłej stolicy Irlandii. Władza dynastii Imara została zachwiana w 893 r., gdy jeden z jarlów, Sigfrid, otrzymał poparcie jednej połowy wikingów z Dublina, zaś syn Imara – drugiej¹⁴³. Tym synem okazał się kolejny Amlaíb. Został on wygnany z Dublina i wrócił do Irlandii dopiero w 894 r.¹⁴⁴ To on poprowadził swoich ludzi w kolejnym rajdzie na Ard Mache, skąd uprowadzono w 896 r. 700 ludzi do niewoli¹⁴⁵. Zginął parę lat później, zabity wraz z 800 swoimi ludźmi przez Iryjczyków¹⁴⁶.

Przytaczane powyżej źródła iryjskie dostarczają nam danych związanych zarówno ze stratami ponoszonymi przez obie strony konfliktów, jak i z liczbą niewolników, których w drugiej połowie IX w. wywozili i przywozili wikińscy władcy Dublina. Nie możemy być pewni, że informacje (m.in. liczba okrętów) podane w relacji rocznikarzy są nieprzesadzone w jedną ze stron. Dublin jednak rozwijał się, jako jedno z kluczowych miast Irlandii. Ów gród stał się ośrodkiem, który wpływał ekonomicznie na świat skandynawski, bo był tam ulokowany jeden z najważniejszych targów żywym towarem w Europie Zachodniej. Dublin i wikińskie osady we wschodniej Irlandii były również ważnym elementem w sieci stoczni, które działały na potrzeby Norwegów, zarówno z ich ojczyzny, jak i z całych Wysp Brytyjskich. Tutaj dostarczano skóry i tłuszcz ssaków morskich (szczególnie morsów) żyjących na wybrzeżu Islandii, które były niezbędne do wykonywania lin czy konserwacji desek poszycia oraz zabezpieczenia ich przed świdrakiem okrętowym, niezwykle uciążliwym małżem, który atakował okręty szczególnie na wodach wokół Irlandii¹⁴⁷. W zamian za te niezbędne morskiej kulturze produkty na północ eksportowano niewolników, których rola w zasiedleniu Islandii była równie ważna jak ich skandynawskich panów¹⁴⁸. Norwegów do Irlandii pchało również to, że w ich ojczyźnie król Harald Pięknowłosy (872-932), jednocząc kraj, eliminował po kolei wszelką opozycję wobec swej władzy i zajmował ziemie kolejnych lokalnych dynastii. Pozbawieni ziemi Norwegowie udawali się na zachód na wyspy, a potem do Irlandii, która dla wielu była przystankiem przed nową epopeją, którą było trwałe zasiedlenie Islandii.

¹ W. Duczko, Moce Wikingów. Światy i zaświaty wczesnośredniowiecznych Skandynawów, Warszawa 2016, s. 44.

² B. Birgisson, Czarny wiking. Fascynujący portret Geirmunda Heljarskinna i epoki, w której żył, przekł. K. Michniewicz-Veisland, M., Sibińska, Poznań 2016, s. 197-213.

³ Nazwy te nadali Normanom badacze, nawiązując do krain geograficznych, które opanowywali. T. Bartlett, Ireland: A History, Cambridge 2010, s. 34; M.T. Flanagan, Anglo-Norman Invasion, [w:] S. Duffy, Medieval Ireland: An Encyclopedia, New York 2005, s. 17-18; J. Gillingham, The English in the Twelfth Century: Imperialism, National Identity, and Political Values, The Boydell Press 2000, s. 151-153; S. Duffy, The Welsh conquest of Ireland, [w:] Clerics, Kings and Vikings: essays on medieval Ireland in honour of Donnchadh Ó Corráin, ed. E. Purcell, P. MacCotter, J. Nyhan, J. Sheehan, Dublin 2015, s. 103.

⁴  H.M.Thomas, The English and the Normans: Ethnic Hostility, Assimilation, and Identity 1066-c.1220, Oxford 2005, s. 112.

⁵ Ibidem, s. 115-118.

⁶ Ibidem, s. 139.

⁷ D. Harper, Fitz, Dictionary.com. Online Etymology Dictionary, http://www.dictionary.com/browse/fitz [dostęp: 22 XII 2016].

⁸  H.M.Thomas, The English, s. 147-148.

⁹ Eustathios of Thessaloniki, The Capture of Thessaloniki, ed. J.R. Melvile Jones, Canberra 1988, s. 58-59.

¹⁰ C. Downham, Hiberno-Norwegians and Anglo-Danes: anachronistic ethnicities and Viking-Age England, Mediaeval Scandinavia 19 (2009), s. 139; A.P. Smyth, The Black Foreigners of York and the White Foreigners of Dublin, Saga-book of the Viking Society 19 (1974-77), s. 1.

¹¹ C. Downham, Hiberno-Norwegians, s. 155-156.

¹² A.P. Smyth, The Black Foreigners, s. 117.

¹³ Ibidem.

¹⁴  Annála Rioghachta Éireann. Annals of the Kingdom of Ireland by the Four Masters, from the earliest period to the year 1616, Edited from MSS in the Library of the Royal Irish Academy and of Trinity College Dublin with a translation and copious notes, ed. i tłum. J. O’Donovan, 7 volumes, Royal Irish Academy, Dublin 1848-1851, Second edition 1856; N. Ó Muraíle, The autograph manuscripts of the Annals of the Four Masters, Celtica 19 (1987), s. 75-95; W. O’Sullivan, The Slane manuscript of the Annals of the Four Masters, Ríocht na Mídhe: Journal of the County Meath Historical Society 10 (1999), s. 78-85.

¹⁵ W szczególności tom 2 i 3: Annála Rioghachta Éireann. Annals of the Kingdom of Ireland by the Four Masters, t. 2 i 3, Dublin 1856.

¹⁶ http://celt.ucc.ie/publishd.html [dostęp: 23 XII 2016].

¹⁷  Annals of Tigernach, ed. i tłum. W. Stokes, Revue Celtique 16-18 (1895-1897). (= Vol. 16 (1895), s. 374-419; 17 (1896), s. 6-33, 116-263, 337-420; 18 (1897), s. 9-59, 150-197, 267-303, 390-391).

¹⁸ T.M. Charles-Edwards, Ua Braín, Tigernach (d. 1088), Oxford Dictionary of National Biography, http://www.oxforddnb.com/index/20/101020439 [dostęp: 23 XII 2016]; P. Walsh, The annals attributed to Tigernach, Irish Historical Studies 2 (1940-41), s. 154-159.

¹⁹  Chronicum Scotorum. A Chronicle of Irish Affairs, from the earliest times to A.D. 1135, with a supplement containing the events from 1141 to 1150, ed. i tłum.W.M. Hennessy, Roll Series 46, London 1866; Chronicon Scotorum, ed. i tłum. G. Mac Niocaill, http://www.ucc.ie/celt/published/G100016 [dostęp: 23 XII 2016].

²⁰  Annala Uladh: Annals of Ulster otherwise Annala Senait, Annals of Senat: a chronicle of Irish affairs from A.D. 431 to A.D. 1540, ed. i tłum. B. Mac Carthy, 4 vols, Dublin 1895; D.N. Dumville, Latin and Irish in the Annals of Ulster, AD 431-1050, [w:] In Ireland in early medieval Europe: studies in memory of Kathleen Hughes, ed. D.Whitelock, R. McKitterick, D.N. Dumville, Cambridge 1982, s. 320-341; D.N. Dumville, On editing and translating medieval Irish chronicles: The Annals of Ulster, Cambridge Medieval Celtic Studies 10 (1985), s. 67-86; D.P. Mc Carthy, The original compilation of the Annals of Ulster, Studia Celtica 38 (2004), s. 77-84; idem, The chronological apparatus of the Annals of Ulster AD 82-1029, Peritia 16 (2002), s. 256-283; idem, The chronological apparatus of the Annals of Ulster AD 431-1131, Peritia 8 (1994), s. 46-79; idem, The chronology of the Irish annals, Proceedings of the Royal Irish Academy C 98 (1998), s. 203-255.

²¹  Annals of Inisfallen, ed. S. Mac Airt, tłum. B. Färber, http://www.ucc.ie/celt/published/G100004/index.html [dostęp: 22 XII 2016]; N. Evans, The Present and the Past in Medieval Irish Chronicles, Studies in Celtic History 27, Woodbridge 2010, s. 12-13.

²² Annals of Loch Cé, part 1, tłum. W.M. Hennessy, ed. CELT, http://www.ucc.ie/celt/published/T100010A/index.html [dostęp: 22 XII 2016]; B.W. O’Dwyer, The Annals of Connacht and Loch Cé and the Monasteries of Boyle and Holy Trinity Proceedings of the Royal Irish Academy. Section C: Archaeology, Celtic Studies, History, Linguistics, Literature 72 (1972), s. 83-101.

²³  Mac Carthaigh’s Book, tłum. S. Ó hInnse, ed. B. Färber, P. Bambury, http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html [dostęp: 21 XII 2016].

²⁴ Patrz wstęp do: S. Ó hInnse, Miscellaneous Irish Annals (A.D. 1114-1437), Dublin 1947.

²⁵  Annales Dominicani de Roscoman, 1163-1314, ed. B. Hazard, K.W. Nicholls, http://www.ucc.ie/celt/published/L100015A/index.html [dostęp: 21 XII 2016].

²⁶  The Annals of Clonmacnoise, ed. D.Murphy, Dublin 1896; Na temat samego klasztoru patrz W. Falarski, Podróże po Irlandii monastycznej, Warszawa 2006, s. 39-48.

²⁷ Geoffrey Keating, Foras Feasa ar Éirinn: the history of Ireland, ed. D. Comyn, PS. Dineen, vol. I-II, London 1908.

²⁸ Giraldi Cambrensis, Topographia Hibernica, et Expugnatio Hibernica, ed. J.F. Dimock, Roll Series V, London 1867; F.X. Martin, Gerald of Wales, Norman Reporter on Ireland, Studies: An Irish Quarterly Review 58/231 (1969), s 279-292.

²⁹  The Complete Peerage of England, Scotland, Ireland, Great Britain and the United Kingdom, Extant, Extinct or Dormant, ed. G.E. Cokayne, H.A. Vicary Gibbs, Doubleday, G.H. White, D. Warrand, H. de Walden, New ed., 13/14 1910-1959, Reprint in 6 volumes, Gloucester 2000, t. VII, s. 200.

³⁰ A.J. Duggan, Henry II, the English Church and the Papacy, 1154-76, [w:] Henry II: new interpretations, ed. Ch. Harper-Bill, N.Vincent, Woodbridge 2007, s. 179; M.A. Faletra, Wales and the Medieval Colonial Imagination. The Matters of Britain in the Twelfth Century, Palgrave Macmillan 2014, s. 136.

³¹ T. Wright, The Historical works of Giraldus Cambrensis, London 1913, s. 126-127.

³²  The deeds of the Normans in Ireland. La geste des Engleis en Yrlande: a new edition of the chronicle formerly known as The song of Dermot and the Earl, ed. E. Mullally, Dublin 2002; The Song of Dermot and the Earl: an Old French Poem from the Carew Manuscript no. 596 in the Archiepiscopal Library at Lambeth Palace, ed. i tłum. G.H. Orpen, Oxford 1892; Song of Dermot and the Earl, ed. G.H. Orpen, electronic ed. D. Ó Corráin, T. Ó Corráin, Second draft, Cork 2009, http://www.ucc.ie/celt/published/F250001-001/ [dostęp: 21 XII 2016].

³³ J.F. O’Doherty, Historical Criticism of the Song of Dermot and the Earl, Irish Historical Studies, Vol. 1, No. 1 (1938), s. 4-20.

³⁴  Ex Willelmi Neuburgensis Historia anglicana, ed. G.H. Pertz, MGH Scriptores 27, Hannover 1885; Historia Rerum Anglicarum of William of Newburgh, Chronicles of the Reigns of Stephen, Henry II and Richard I, ed. R. Howlett, Rolls Series 82, vol. I-II, London 1884-1885.

³⁵  Chronica magistri Rogeri de Houedene, ed. W. Stubbs, vol. II-III, Rolls Series, London 1869-1870.

³⁶  Gesta regis Henricis secundi Benedicti abbatis. The Chronicle of Regins of Henry II and Richard I A.D. 1169-1192, ed. W. Stubbs, vol. I, London 1867.

³⁷ D. Corner, The Earliest Surviving Manuscripts of Roger of Howden’s ‘Chronica’, The English Historical Review 98 (1983), s. 297-310; D.M. Stenton, Roger of Howden and Benedict, The English Historical Review 68 (1958), s. 574-582.

³⁸  Vita et Passio S. Thomae, auctore Willelmo, monacho Cantuariensi, Materials for the history of Thomas Becket, archbishop of Canterbury, ed. J.C. Robertson, vol. I. London 1875, s. 364-365.

³⁹ Gervasii Cantaurensis, Opera Historica, Chronicles of the Reigns of Stephen, Henry II and Richard I, ed. W. Stubbs, vol. I, London 1879; M.P. Gelin, Gervase of Canterbury. Christ Church and the Archbishops, Journal of Ecclesiastical History 60 (2009), s. 449-463.

⁴⁰  Radulfi Nigri Chronica. The Chronicles of Ralph Niger, ed. R. Anstruther, London 1851.

⁴¹  Chronique de Robert de Torigni, abbé du Mont-Saint-Michel, ed. L. Delisle, vol. I-II, Rouen 1872-1873.

⁴²  The Church Historians of England, ed. J. Stevenson, vol. IV, part II, London 1856, s. x.

⁴³  Annales Cambriae, ed. J.W. Ab Ithel, London 1860; Brut y tywysogion or the Chronicle of Princes, ed. J.W. Ab Ithel, London 1860; The Chronicle of Man and the Sudreys, ed. i tłum. P. A. Munch, vol. I, Douglas, Isle of Man 1874.

⁴⁴  The History of Gruffydd ap Cynan, ed. i tłum. A. Jones, Manchester 1910.

⁴⁵ D. Ó Cróinín, Early Medieval Ireland, 400-1200, New York-London 1995 [polskie wydanie: Irlandia średniowieczna (400-1200), tłum. J. Szaciłło, Warszawa 2010].

⁴⁶ J. O’Beirne Ranelagh, Historia Irlandii, tłum. K. Baczyńska-Chojnacka, P. Chojnacki, Warszawa-Gdańsk 2003.

⁴⁷  Historia Irlandii, red. T. Moody, F.X. Martin, tłum. M. Goraj-Bryll, E. Bryll, Poznań 1998.

⁴⁸ S. Grzybowski, Historia Irlandii, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1977.

⁴⁹ A. Forte, R. Oram, F. Pedersen, Państwa Wikingów. Podboje – władza – kultura wiek IX-XI, tłum. M. Nowak-Kreymer, Warszawa 2010.

⁵⁰ R.A. Brown, Historia Normanów, tłum. J. Jarniewicz, Gdańsk 1996; M. Morris, Podbój normański, tłum. N. Rataj, M. Józefowicz, Kraków 2016; P. Johnson, Historia Anglików, Gdańsk 1995.

⁵¹ F.J. Byrne, Irish Kings and High-Kings, Dublin 1973.

⁵² G.H. Orpen, Ireland under the Normans, vol. I-III, Oxford 1911; idem, The Effects of Norman Rule in Ireland, 1169-1333, The American Historical Review 19/2 (1914), s. 245-256.

⁵³ G.H. Supple, History of the invasion of Ireland by the Anglo-Normans, Dublin 1856.

⁵⁴ R. Roche, The Norman Invasion of Ireland, Anvil Books 1995.

⁵⁵ J.D. Hosler, Henry II A Medieval Soldier at War, 1147-1189, Leiden-Boston 2007.

⁵⁶ Odniesienia bibliograficzne do tych prac znajdują się w tekstach poszczególnych rozdziałów i zakończenia.

⁵⁷  Medieval Ireland: An Encyclopedia (dalej jako MIE), ed. S. Duffy, New York-London 2005.

¹ J.H. Andrews, Spojrzenie geografa na historię Irlandii, [w:] Historia Irlandii, red. T. Moody, F.X. Martin, tłum. M. Goraj-Bryll, E. Bryll, Poznań 1998, s. 19-31; S. Grzybowski, Historia Irlandii, s. 8.

² L.M.Cassidy, R. Martiniano, E.M. Murphy, M. Teasdale, J. Mallory, B. Hartwell, Neolithic and Bronze Age migration to Ireland and establishment of the insular Atlantic genome, PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences) 113/2 (2016), s. 368-373; D. Ó Hógáin, Celtowie. Dzieje, przekł. M. Zwoliński, Warszawa 2009, s. 120-122.

³ P. Freeman, Ireland and the Classical World, University of Texas Press 2001, s. 64-84.

⁴ Tacyt, Żywot Juliusza Agrykoli, [w:] Tacyt, Dzieła, przekł. S. Hammer, Warszawa 2004, XXIV, s. 635-636; R.B. Warner, Tuathal Techtmar: A Myth or Ancient Literary Evidence for a Roman Invasion?, Emania 13 (1995), s. 23-32; J. Waddell, The Prehistoric Archaeology of Ireland, Dublin 1998, s. 374; D. Ó Hógáin, Celtowie, s. 216.

⁵ D. Bateson, Roman material from Ireland: a reconsideration, Proceedings of the Royal Irish Academy 73C (1973), s. 21-97.

⁶ T. Cahill, Jak Irlandczycy ocalili cywilizację: nieznana historia heroicznej roli Irlandii w dziejach Europy po upadku Cesarstwa Rzymskiego, przekł. A. Barańczak, S. Barańczyk, Poznań 2009, s. 107.

⁷ Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie t. II, przeł. I. Lewandowski, Warszawa 2002, ks. XXVII, 8, s. 77; J.E. Fraser, From Caledonia to Pictland: Scotland to 795, Edinburgh 2009, s. 56-61; D. Ó Hógáin, Celtowie, s. 230-231.

⁸ T. Cahill, Jak Irlandczycy, s. 45-46.

⁹ Saint Patrick, Confessio, [w:] Clavis Patricii II libri Epistolarum Sancti Patricii episcopi, ed. L. Bieler, Dublin 1993, s. 56-57. Życie tego świętego stało się w Polsce przedmiotem wielu opracowań i artykułów, patrz m.in.: Św. Patryk, Pisma i najstarsze Żywoty, tłum. K. Panuś, A. Strzelecka, wstęp i oprac. J. Strzelczyk, Kraków 2003; M. Kaźmierczak, Kiedy żył Św. Patryk? Rozważania nad chronologią życia Apostoła Irlandii, Vox Patrum 24/46-47 (2004), s. 537-545; eadem, Św. Patryk – misyjne trudności i sukcesy Apostoła Irlandii, Nowy Filomata 9/2 (2005), s. 145-154; D. Ó Hógáin, Celtowie, s. 238-239.

¹⁰ Saint Patrick, Confessio, s. 70-71; T. Ó Fiaich, Początki chrześcijaństwa, [w:] Historia Irlandii, red. T. Moody, F.X. Martin, tłum. M. Goraj-Bryll, E. Bryll, Poznań 1998, s. 65-66; S. Grzybowski, Historia Irlandii, s. 53-54.

¹¹ D. Ó Cróinín, Who was Palladius, ‘first bishop of the Irish’? Peritia 14(2000), s. 205-237; idem, Irlandia średniowieczna, s. 45-46; idem, Palladius, MIE, s. 360-361; S. Grzybowski, Historia Irlandii, s. 52-53.

¹² Armagh leży w Irlandii Północnej, obecnie części Zjednoczonego Królestwa. M457.3, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 143; H. Jefferies, Armagh, MIE, s. 28.

¹³ E. MacNeill, Phases of Irish History, Dublin 1920, s. 98-132; G.H. Supple, History, s. 19; G.H. Orpen, Ireland, vol. I, s. 21.

¹⁴ M379.1-M405.1, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 127; Annal CS385, Chronicon Scotorum, s. 18; Geoffrey Keating, Foras Feasa, s. 65; D. Ó Hógáin, Celtowie, s. 238-239; G. MacNiocaill, Ireland before the Vikings, Dublin 1972, s. 9-10; P. Byrne, Ui Neill, MIE, s. 489; E. Curtis, A History of Ireland, New York 1950, s. 5.

¹⁵ T.F. O’Rahilly, Early Irish History and Mythology, Dublin 1946, s. 222-232; F.J.Byrne, Irish Kings, s. 76-78.

¹⁶ Powstanie Dalriady jest szczególnie dzisiaj tematem licznych sporów archeologów i historyków. Ewan Campbell udowodnił, że nie ma żadnych dowodów archeologicznych czy onomastycznych we współczesnej Szkocji na podbój czy migrację Celtów z Ulaid. Autor ten sugeruje, że powstanie tego królestwa było związane z wcześniejszym istnieniem morskiej prowincji Ulaid składającej się z Argyll (Szkocja) i Antrim (Irlandia). E. Campbell, Were the Scots Irish? Antiquity 75 (2001), s. 285-292. Koncepcja tego autora jest jednak dość kontrowersyjna, gdyż nie można całkowicie negować istnienia danych związanych z podbojem lub uznawać informacji źródłowych jedynie za wymysły późniejszych kronikarzy czy rocznikarzy. Dane w źródłach historycznych wskazują na podbój, np. z Annals of Tigernach: Feargus Mor mac Earca cum gente Dal Riada partem Britaniae tenuit, et ibi mortuus est. T501.3, Annals of Tigernach, s. 124. Inną hipotezę wysnuł Alex Wolfe. Uważa on, że Dalriada (Cruithni) było to preceltykie plemię, które w czasach wspominanego przez nas Ptolemeusza wyemigrowało częściowo do Ulaid ze Szkocji. To tłumaczy zdaniem tego badacza związki obu tych obszarów i odmienność mieszkańców tego królestwa od pozostałych ówczesnych Irlandczyków. A. Wolfe, Ancient Kindred? Dál Riata and the Cruthin’, https://www.academia.edu/1502702/Ancient_Kindred_Dal_Riata_and_the_Cruthin [dostęp: 2 I 2017]; D. Ó Cróinín, Irlandia średniowieczna, s. 78-80; D. Ó Hógáin, Celtowie, s. 294; B. Yorke, Britain and Ireland c. 500, [w:] A Companion to the early Middle Ages. Britain and Ireland, c.500-c.1100, ed. P. Stafford, Oxford 2009, s. 46.

¹⁷ P.W. Joyce, Irish Names of Places, vol. I, Dublin 1869, s. 294-295. Do dnia dzisiejszego to wzgórze jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Irlandii. C.Newman, Misinformation, disinformation and downright distortion: the Battle to Save Tara 1999-2005, [w:] Uninhabited Ireland. Tara, the M3 and Public Spaces in Galway. Two essays by Conor Newman and Ulf Strohmayer, Galway 2007, s. 59-102; S. Duffy, Ireland in the Middle Ages. British History in Perspective, Basingstoke 1997, s. 32; J. O’Beirne Ranelagh, Historia Irlandii,s. 26; J. Bradley, Tara, MIE, s. 445-446.

¹⁸  Lebor Gabála Érenn, ed. i tłum. R.A. Stewart Macalister, D. Litt, part I-V, Irish Texts Society, vol. 34, 35, 39, 41, 44, London 1938-1956. Keating i Annála Rioghachta Éireann przedstawiają listę arcykrólów jeszcze wcześniejszych, bo panujących od czasów epoki brązu, lecz te dane nie są w żaden sposób wiarygodne i współcześnie odbierane są jako wytwór fantazji oraz propagandy szerzonej przez wczesnośredniowiecznych arcykrólów iryjskich.

¹⁹ F.J. Byrne, Irish Kings, s. 40-47; K. Simms, From Kings to Warlords: The Changing Political Structure of Gaelic Ireland in the Later Middle Ages, London 2000, s. 11; S. Grzybowski, Historia Irlandii, s. 29-30; G.H. Orpen, Ireland, vol. I, s. 21.

²⁰ D. Ó Corráin, Nationality and Kingship in Pre-Norman Ireland, http://www.ucc.ie/celt/nation_kingship.html [dostęp: 1 I 2017]; D. Ó Cróinín, Irlandia średniowieczna, s. 155.

²¹ F.J. Byrne, Irish Kings, s. 41; D. Ó Corráin, Nationality; idem, Irlandia średniowieczna, s. 155-156.

²² G.H. Orpen, Ireland, vol. I, s. 25.

²³ N. Mcloud, Society, Grades of Gaelic, Medieval Ireland: An Encyclopedia, ed. S. Duffy, New York-London 2005, s. 438-441; D. Ó Cróinín, Irlandia średniowieczna, s. 106, 131, 155, 158; Geoffrey Keating, Foras Feasa, XLV, s. 327-328; D. Wyatt, Slaves and Warriors in Medieval Britain and Ireland, 800-1200, Leiden-New York 2009, s. 68-81; F.J. Byrne, Społeczeństwo wczesnej Irlandii I-IX w., [w:] Historia Irlandii, red. T. Moody, F.X. Martin, tłum. M. Goraj-Bryll, E. Bryll, Poznań 1998, s. 53-55; S. Grzybowski, Historia Irlandii, s. 25-29.

²⁴ D.A. Binchy, Celtic and Anglo-Saxon kingship, Oxford 1970, s. 33; idem, The fair of Tailtiu and the feast of Tara, Ériu 18 (1958), s. 113-138.

²⁵ D. Ó Cróinín, Irlandia średniowieczna, s. 105-106.

²⁶ T560.1, Annals of Tigernach, s. 144; U561.2 Annals of Ulster, s. 81; F.J. Byrne, Irish Kings, s. 90; G. MacNiocaill, Ireland, s. 26.

²⁷ N. Edwards, The Archaeology of Early Medieval Ireland, Routledge 2006, s. 12; S. Ó Ríordáin, R. De Valera, Antiquities of the Irish countryside, Dublin 1979, s. 30; T.B. Barry, The Archaeology of Medieval Ireland, London 2003, s. 17-19.

²⁸ D. Ó Corráin, Ireland c.800: Aspects of Society, [w:] A New History of Ireland: Prehistoric and early Ireland, ed. D. Ó Cróinín, vol. I, Oxford 2005, s. 550; T. O’ Keefee, Rular settlement and cultural identity in Gaelic Ireland, 1000-1500, Rularia I: suplement nr 5 (1996), s. 143.

²⁹ D. Ó Corráin, Ireland c.800, s. 550-553.

³⁰ K. Sidwell, Reading Medieval Latin, Cambridge 1995, s. 70. Najsłynniejsza jest Book of Kells, która znajduje się obecnie w zbiorach Trinity College Library w Dublinie. F. Henry, The Book of Kells: Reproductions from the Manuscript in Trinity College, Dublin, New York 1974, s. 150-152; E. Sullivan, The Book of Kells, London-Paris-New York 1920, s. 2-5.

³¹ Najlepszy portret tego procesu pokazał w wydanej parę lat temu pracy prof. Jerzy Strzelczyk. Patrz: J. Strzelczyk, Iroszkoci w kulturze średniowiecznej Europy, Poznań 2008; J. O’Beirne Ranelagh, Historia Irlandii, s. 37; T. Ó Fiaich, Początki chrześcijaństwa, s. 75-76; S. Grzybowski, Historia Irlandii, s. 66-68; J. Blair, The Church in Anglo-Saxon Society, Oxford 2005, s. 44; E. Curtis, A History of Ireland, s. 13.

³² K. Hughes, The church in Irish society, 400-800, [w:] A New History of Ireland:Prehistoric and Early Ireland, ed. D. Ó Cróinín, vol. I, Oxford 2005, s. 301-330.

³³  ANNO dominicae incarnationis DCLXXXIIII. Ecgfrid rex Nordanhymbrorum, misso Hiberniam cum exercitu duce Bercto, uastauit misere gentem innoxiam, et nationi Anglorum semper amicissimam, ita ut ne ecclesiis quidem aut monasteriis manus parceret hostilis. At insulani et, quantum ualuere, armis arma repellebant, et inuocantes diuinae auxilium pietatis, caelitus se uindicari continuis diu inprecationibus postulabant. Venerabilis Beda presbyter (672/3-735 A.D.), Historiam Ecclesiasticam Gentis Anglorum, 4, 26, http://www.thelatinlibrary.com/bede.html [dostęp: 22 XII 2016]. Saxones Campum Breg uastauerunt, et eclesias pluriamas, in mense Iuní. T.685.2, Annals of Tigernach, s. 208; U685.2: Saxones Campum Bregh uastant & aeclesias plurimas in mense Iuni. Annala Uladh, vol. I, s. 148. B. Yorke, Królowie i królestwa Anglii w czasach Anglosasów, tłum. M. Wilk, Warszawa 2009, s. 123.

³⁴ M683.2: Fásughadh Muighe Bregh la Saxoibh, etir ecclais & tuaith, h-i mí Iun do h-sonnradh, & rugsat braigdi iomdha leo as gach ionadh h-i farcaibhset ar fud Maighe Bregh, mailli re h-eadaloibh iomdhaibh oile, go n-dechsat iaromh dochum a long. Annála Rioghachta Éireann, I, s. 289-290.

³⁵ B. Yorke, Królowie, s. 128; B. Yorke, Kings and kingship, [w:] A Companion to the early Middle Ages. Britain and Ireland, c.500-c.1100, s. 81.

³⁶ Królestwa owe leżały w północno-zachodniej Irlandii.

³⁷ Południowo-wschodnia Irlandia.

³⁸ Zachodnia Irlandia.

³⁹ Szerzej proces walki o hegemonię nad Irlandią tuż przed przybyciem wikingów przedstawił w swoim artykule D. Ó Corráin: Vikings & Ireland, http://www.ucc.ie/celt/General%20Vikings%20in%20Ireland.pdf [dostęp: 7 I 2017], s. 1-4.

⁴⁰ Podstawowymi źródłami dla badania wczesnej epoki wikingów w Irlandii są Roczniki z Ulsteru oraz Chronicon Scotorum, z których informacje zostały następnie skompilowane w Annála Rioghachta Éireann, dlatego w tej części rozdziału to do nich będziemy odwoływać się najczęściej.

⁴¹ D. Ó Corráin, Vikings & Ireland, s. 5-7.

⁴² C. Doherty, The Vikings impact upon Ireland, [w:] Vikings in Ireland, ed. A.-Ch. Larsen, Roskilde 2001, s. 31-32.

⁴³ U795.3, Annala Uladh, vol. I, s. 250; D. Ó Corráin, Vikings & Ireland, s. 9-10; S. Grzybowski, Historia Irlandii, s. 71; D. Hadley, Viking raids and conquest, [w:] A Companion to the early Middle Ages. Britain and Ireland, c.500-c.1100, s. 196.

⁴⁴ U798.2, Annala Uladh, vol. I, s. 253; D. Ó Corráin, Vikings & Ireland, s. 10; The Annals of Clonmacnoise, s. 128.

⁴⁵ U806.8, Annala Uladh, vol. I, s. 262; CS806, Chronicon Scotorum, s.102; L. De Paor, Wiek wojen z Wikingami IX-X w., [w:] Historia Irlandii, red. T. Moody, F.X. Martin, tłum. M. Goraj-Bryll, E. Bryll, Poznań 1998, s. 94.

⁴⁶ U807.8, Annala Uladh, vol. I, s. 263; CS807, Chronicon Scotorum, s. 102.

⁴⁷ D. Ó Corráin, Vikings & Ireland, s. 10.

⁴⁸ U811.6, Annala Uladh, vol. I, s. 266; CS811, Chronicon Scotorum, s. 104.

⁴⁹ U812.8, Annala Uladh, vol. I, s. 266; CS812, Chronicon Scotorum, s. 104.

⁵⁰ U812.11, Annala Uladh, vol. I, s. 266; CS812,Chronicon Scotorum, s. 104; Cogadh Gaedhel Re Gallaibh: The War of the Gaedhil with The Gaill, ed. J.H. Todd, Rolls Series, London 1867, IV, s. 5.

⁵¹ U813.4, Annala Uladh, vol. I, s. 268; CS813, Chronicon Scotorum, s. 104.

⁵² U821.3: Orggan Etir o genntibh; pred mor di mnaibh do brid ass. Annala Uladh, vol. I, s. 276; D. Hadley, Viking, s. 198.

⁵³ CS822, Chronicon Scotorum, s. 108.

⁵⁴ U823.8 i U824.2, Annala Uladh, vol. I, s. 278-280; CS823 i CS824, Chronicon Scotorum, s. 108-110.

⁵⁵ U824.2, Annala Uladh, vol. I, s. 280.

⁵⁶ U825.10, U825.12, U825.15, Annala Uladh, vol. I, s. 282; CS825, Chronicon Scotorum, s. 110.

⁵⁷ U825.11, Annala Uladh, vol. I, s. 282; CS825, Chronicon Scotorum, s. 110.

⁵⁸ U827.3 i U827.10, Annala Uladh, vol. I, s. 284.

⁵⁹ U828.3, Annala Uladh, vol. I, s. 284.

⁶⁰ U828.4, Annala Uladh, vol. I, s. 284.

⁶¹ U828.5 i U828.6, Annala Uladh, vol. I, s. 284; CS828, Chronicon Scotorum, s. 112.

⁶² U831.6, Annala Uladh, vol. I, s. 286; CS831, Chronicon Scotorum, s. 114.

⁶³ U831.7, Annala Uladh, vol. I, s. 286.

⁶⁴ CS832, Chronicon Scotorum, s. 114; The Annals of Clonmacnoise, s. 132-133.

⁶⁵ CS832, Chronicon Scotorum, s. 114.

⁶⁶ AI838, Annals of Inisfallen, s. 128.

⁶⁷ D. Ó Corráin, Vikings & Ireland, s. 11-12.

⁶⁸ U837.3: Longas tre-fhichet long di Norddmannaibh for Boinn; longas.ii. tre-fhichet long for abaind Liphi. Ro slatsat iarum in di longais-sin Magh Liphi & Magh m-Bregh eter cealla & dune & treba. Roiniudh re feraib Bregh for Gallaibh ec Deoninni i Mughdornaibh Bregh conid-torchradar se fichit diibh. Annala Uladh, vol. I, s. 294; Longas tri.xx. lóng do Normaindibh for Boinn. Longus oile tri.xx. long for abainn Liffe. Ro lasad an dana longais sein Magh Life et Magh mBregh edir cella et tuatha. CS837, Chronicon Scotorum, s. 116-118; Roczniki z Clonmacnoise powtarzają dane przytoczone w dwóch powyższych źródłach, podając przy tym błędną datę przybycia Skandynawów – 834 r. The Annals of Clonmacnoise, s. 136-137; D. Ó Corráin, Vikings & Ireland, s. 12; A. Forte, R. Oram, F. Pedersen, Państwa Wikingów. Podboje – władza – kultura wiek IX-XI, tłum. M. Nowak-Kreymer, Warszawa 2010, s. 68.

⁶⁹ U837.3, Annala Uladh, vol. I, s. 294; CS837, Chronicon Scotorum, s. 116; M836.10: Cobhlach trí fichit long do Nortmannibh for Bóinn. Lucht trí fichit long oile for Abhainn Liphthe. Ro airgset & ro ionnraisset an dá mhór-chobhlach sin Magh Liphthe, & Magh Bregh, eitir cealla & congbhala, daoine & deighthrebha, crodh & cethra. Annála Rioghachta Éireann, I, s. 454.

⁷⁰ U837.4, Annala Uladh, vol. I, s. 294; CS837, Chronicon Scotorum, s. 118.

⁷¹ U837.5 i U837.6, Annala Uladh, vol. I, s. 294.

⁷² U837.9, Annala Uladh, vol. I, s. 294. Inne źródło datuje jego śmierć na 834 r. The Annals of Clonmacnoise, s. 137; P. Parker, Furia ludzi północy. Dzieje świata Wikingów, tłum. N. Radomski, Poznań 2016, s. 112.

⁷³ CS837, Chronicon Scotorum, s. 118; The Annals of Clonmacnoise, 138.

⁷⁴ Według Geralda z Walii miał on pojawić się ze swoją flotą w Irlandii w 838 r. Giraldi Cambrensis, Topographia Hibernica, III, XXXVII, s. 182.

⁷⁵ Snorri Sturluson, Heimskringla volume I: The Beginnings to Óláfr Tryggvason, tłum. A. Finlay, A. Faulkes, London 2016, s. 80.

⁷⁶ Ibidem.

⁷⁷ Giraldi Cambrensis, Topographia Hibernica, III, 37, s. 182-183.

⁷⁸ Ibidem, s. 183.

⁷⁹ Ibidem, III, XL, s. 184-185.

⁸⁰ U839.7, Annala Uladh, vol. I, s. 296; CS838, Chronicon Scotorum, s. 118; M838.10, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 458.

⁸¹ U840.1: Orggain Lughmaidh di Loch Echdach o genntibh qui episcopos & praespiteros & sapientes captiuos duxerunt & alios mortificauerunt.Annala Uladh, vol. I, s. 298; CS840, Chronicon Scotorum, s. 118; M839.10, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 460.

⁸² U841.1: Longport oc Linn Duachaill asar orta tuatha & cealla Tethbai. Longport oc Duiblinn as-rorta Laigin & Oi Neill etir tuatha & cealla co rice Sliabh Bledhma, Annala Uladh, vol. I, s. 298; Longport og Lind Duachaill as ar loitedh tuatha et cealla Teabtha. Longport og Duibhhnn as ar loitedh Laighin et h. Néill eidir tuathaibh et cellaibh co Sliab Bladma. CS841, Chronicon Scotorum, s.120.

⁸³ U841.4,Annala Uladh, vol. I, s. 298; CS841, Chronicon Scotorum, s. 120; M840.03 i M840.04, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 460; D. Ó Corráin, Vikings & Ireland, s. 13; C. Downham, Vikings’ Settlements in Ireland Before 1014, [w:] Celtic-Norse Relationships in the Irish Sea in the Middle Ages 800-1200, ed. J.V. Sigurðsson, T. Bolton, Leiden-Boston 2014, s. 4-5; D. Hadley, Viking, s. 199; H.B. Clarke, Dublin, MIE, s. 135. Na temat genezy słowa longport patrz D.H. Steinforth, Die skandinavische Besiedlung auf der Isle of Man. Eine archäologische und historische Untersuchung zur frühen Wikingerzeit in der Irischen See, Berlin-Boston 2015, s. 17.

⁸⁴ U842.7, Annala Uladh, vol. I, s. 298; CS842, Chronicon Scotorum, s. 120; D. Ó Corráin, Vikings & Ireland, s. 13.

⁸⁵ U842.8: Longas Nordmannorum for Boinn, for Linn Roiss. Longas Nordmannorum oc Linn Sailech la Ultu.Annala Uladh, vol. I, s. 300; Loinges Normaindech for Bóinn oc Linn Roiss. Loinges ele occ Linn Duachaill. Coeman abb Linde Duacháill do goin et do losccadh do gentibh. Annal CS842, Chronicon Scotorum, s. 120; M841.12: Longas Nortmaoinorum for Bóinn occ Linn Rois. Longus oile díobh occ Linn Saileach la h-Ulta. Longus oile díobh occ Linn Duachaill. Annála Rioghachta Éireann, I, s. 460.

⁸⁶ U844.4, Annala Uladh, vol. I, s. 302; CS844, Chronicon Scotorum, s. 120; Cogadh Gaedhel Re Gallaibh, XI, s. 13; A. Forte, R. Oram, F. Pedersen, Państwa Wikingów, s. 68.

⁸⁷ U845.3: Dunadh di Gallaibh.i. la Tuirgeis for Loch Ri coro ortadur Connachta & Midhe, & coro loscaiset Cluain M. Nois cona dertaigibh, & Cluaen Ferta Brenainn & Tir Da Glass & Lothra & alaile cathracha. Annala Uladh, vol. I, s. 302; Dún la Turges do Gallaiph for Loch Ribh goro loitetor Connachta(?) et Mide et cor loisccsiot Cluain Muc Nois cona dertighibh et Cluain Ferta Brenuinn et Tír da Glass et Lotra et catracha iomdha. CS845, Chronicon Scotorum, s. 122; The Annals of Clonmacnoise, s. 139; Cogadh Gaedhel Re Gallaibh, XI, s. 13; M843.13, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 466; D. Ó Corráin, Vikings & Ireland, s. 14.

⁸⁸ U845.8, Annala Uladh, vol. I, s. 302; CS845, Chronicon Scotorum, s. 122; Cogadh Gaedhel Re Gallaibh, XIV, s. 15; M843.15, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 466; D. Ó Hógáin, Celtowie, s. 263; A. Forte, R. Oram, F. Pedersen, Państwa Wikingów, s. 69; S. Grzybowski, Historia Irlandii, s. 76; B. Jaski, Mael-Sechnaill I, MIE, s. 309; E. Curtis, A History of Ireland, s. 23.

⁸⁹ U848.4, Annala Uladh, vol. I, s. 306; Annal CS848, Chronicon Scotorum, s. 124; E. Curtis, A History of Ireland, s. 23.

⁹⁰  Chronicon Scotorum podaje liczbę 1200 zabitych po stronie Skandynawów. U848.5, Annala Uladh, vol. I, s. 306; CS848, Chronicon Scotorum, s. 124; C. Downham, Viking Kings of Britain and Ireland: The Dynasty of Ívarr to A.D. 1014, Edinburgh 2007, s. 12-13.

⁹¹ U848.6 i U848.7, Annala Uladh, vol. I, s. 306; CS848, Chronicon Scotorum, s. 124.

⁹² CS849, Chronicon Scotorum, s. 124.

⁹³  Scotti super Nordmannos iruentes, auxilio domini nostri Iesu Christi victores, eos a subis finibus propellunt. Annales Bertiniani,ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica V, Hannover 1883, s. 36.

⁹⁴ U849.6: Muirfhecht.uii.xx. long di muinntir righ Gall du thiachtain du tabairt greamma forsna Gaillu ro badur ara ciunn co commascsat h-Erinn n-uile iarum. Annala Uladh, vol. I, s. 308; Muirfecht seacht ffcit long do muintir righ Gáll do tiachdain do tabairt greama for na Gallaibh battur ar a ecinn commescsat hÉrinn uile iarum. CS849, Chronicon Scotorum, s. 124.

⁹⁵ U851.3, Annala Uladh, vol. I, s. 310; CS851,Chronicon Scotorum, s. 126; D. Ó Corráin, Vikings & Ireland, s. 18; M849.09 i M849.10, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 480-482; A. Forte, R. Oram, F. Pedersen, Państwa Wikingów, s. 69; P. Parker, Furia ludzi, s. 114.

⁹⁶ FA 233, Fragmentary Annals of Ireland, ed. i tłum. J. Radner, ed. online M. Fomin, E. Purcell, http://www.ucc.ie/celt/published/G100017.html [dostęp: 8 I 2017], s. 88-90.

⁹⁷ U850.3, Annala Uladh, vol. I, s. 308; CS850, Chronicon Scotorum, s. 126.

⁹⁸ U851.2, Annala Uladh, vol. I, s. 310; CS851, Chronicon Scotorum, s. 126; FA 234, Fragmentary Annals of Ireland, s. 90.

⁹⁹ U852.3, Annala Uladh, vol. I, s. 310; CS852, Chronicon Scotorum, s. 128. Roczniki Czterech Mistrzów datują to starcie na 850 r. M850.16, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 484; D. Ó Cróinín, Irlandia średniowieczna, s. 319.

¹⁰⁰ FA 235, Fragmentary Annals of Ireland, s. 90-92.

¹⁰¹ U852.8, Annala Uladh, vol. I, s. 310; FA 236, Fragmentary Annals of Ireland, s. 90.

¹⁰² U853.2, Annala Uladh, vol. I, s. 312; CS853,Chronicon Scotorum, s. 128; FA 239 i FA 259, Fragmentary Annals of Ireland, s. 94, 102; Roczniki Czterech Mistrzów datują jego przybycie na 851 r. M851.15, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 486. Tezę o tym, że był synem króla Norwegów, zdecydowanie odrzuca C. Downham, Viking Kings, s. 16; A. Forte, R. Oram, F. Pedersen, Państwa Wikingów, s. 69; P. Parker, Furia ludzi, s. 114; D. Hadley, Viking, s. 201.

¹⁰³ FA 239, Fragmentary Annals of Ireland, s. 96; C. Downham, Viking Kings, s. 14.

¹⁰⁴ U856.3, Annala Uladh, vol. I, s. 314; CS856, Chronicon Scotorum, s. 130; C. Downham, Viking Kings, s. 17.

¹⁰⁵ FA 243, Fragmentary Annals of Ireland, s. 96.

¹⁰⁶ U857.1, Annala Uladh, vol. I, s. 314; CS857, Chronicon Scotorum, s. 130. Bitwa jest również datowana przez źródła iryjskie na 858 r. FA 263, Fragmentary Annals of Ireland, s. 104.

¹⁰⁷ CS858, Chronicon Scotorum, s. 130; C. Downham, Viking Kings, s. 18.

¹⁰⁸ U859.2, Annala Uladh, vol. I, s. 316; FA 265, Fragmentary Annals of Ireland, s. 104.

¹⁰⁹ M860.11, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 496.

¹¹⁰ FA 249, Fragmentary Annals of Ireland, s. 98.

¹¹¹ FA 277, Fragmentary Annals of Ireland, s. 108.

¹¹² FA 251, Fragmentary Annals of Ireland, s. 98.

¹¹³ FA 254, Fragmentary Annals of Ireland, s. 98.

¹¹⁴ FA 308 i 310, Fragmentary Annals of Ireland, s. 114.

¹¹⁵ FA 314, Fragmentary Annals of Ireland, s. 116.

¹¹⁶ FA 292, Fragmentary Annals of Ireland, s. 112; C. Downham, Viking Kings, s. 19.

¹¹⁷ U863.4, Annala Uladh, vol. I, s. 318; FA 309, Fragmentary Annals of Ireland, s. 114; M861.8, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 496; D. Ó Cróinín, Irlandia średniowieczna, s. 318.

¹¹⁸ U863.4, Annala Uladh, vol. I, s. 318; M861.7, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 496.

¹¹⁹ FA 326, Fragmentary Annals of Ireland, s. 116.

¹²⁰ U864.2, Annala Uladh, vol. I, s. 320; CS864, Chronicon Scotorum, s. 134; FA 317, Fragmentary Annals of Ireland, s. 116; P. Parker, Furia ludzi, s. 115.

¹²¹ U866.1, Annala Uladh, vol. I, s. 320; A. Forte, R. Oram, F. Pedersen, Państwa Wikingów, s. 71; D. Hadley, Viking, s. 201.

¹²² U866.7, Annala Uladh, vol. I, s. 320; C. Downham, Viking Kings, s. 22.

¹²³ FA 347, Fragmentary Annals of Ireland, s. 126; D. Ó Cróinín, Irlandia średniowieczna, s. 319.

¹²⁴ FA 327, Fragmentary Annals of Ireland, s. 118; U866.4, Annala Uladh, vol. I, s. 320.

¹²⁵ U866.4, Annala Uladh, vol. I, s. 320.

¹²⁶ FA 329, Fragmentary Annals of Ireland, s. 118; C. Downham, Viking Kings, s. 21.

¹²⁷ M865.16, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 504; C. Downham, Viking Kings, s. 21.

¹²⁸ FA 338, Fragmentary Annals of Ireland, s. 122-124.

¹²⁹ U867.8, Annala Uladh, vol. I, s. 322; FA 349, Fragmentary Annals of Ireland, s. 128; M865.12, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 502.

¹³⁰ U868.4, Annala Uladh, vol. I, s. 322; CS868, Chronicon Scotorum, s. 136; Annal FA 366, Fragmentary Annals of Ireland, s. 130-134; M866.9, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 504.

¹³¹ U869.6, Annala Uladh, vol. I, s. 324; CS869, Chronicon Scotorum, s. 136; Annal FA 374, Fragmentary Annals of Ireland, s. 136.

¹³² U870.6, Annala Uladh, vol. I, s. 326; P. Parker, Furia ludzi, s. 115.

¹³³ U871.2, Annala Uladh, vol. I, s. 326; FA 393, Fragmentary Annals of Ireland, s. 144; CS871, Chronicon Scotorum, s. 138.

¹³⁴ FA 400, Fragmentary Annals of Ireland, s. 144.

¹³⁵ FA 401, Fragmentary Annals of Ireland, s. 144.

¹³⁶ U873.3, Annala Uladh, vol. I, s. 328; CS873, Chronicon Scotorum, s. 138; M871.15, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 518; B. Hudson, Viking Pirates and Christian Princes: Dynasty, Religion, and Empire in the North Atlantic, Oxford 2005, s. 19; A. Forte, R. Oram, F. Pedersen, Państwa Wikingów, s. 73; D. Hadley, Viking, s. 202.

¹³⁷ CS873, Chronicon Scotorum, s. 138.

¹³⁸ U877.5, Annala Uladh, vol. I, s. 332; CS877, Chronicon Scotorum, s. 140; M874.18, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 520.

¹³⁹ U881.3, Annala Uladh, vol. I, s. 336; CS881, Chronicon Scotorum, s. 142; C. Downham, Viking Kings, s. 25.

¹⁴⁰ U882.1, Annala Uladh, vol. I, s. 336; CS882, Chronicon Scotorum, s. 142.

¹⁴¹ CS888, Chronicon Scotorum, s. 146; M885.14, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 536.

¹⁴² CS889, Chronicon Scotorum, s. 146.

¹⁴³ U893.4, Annala Uladh, vol. I, s. 336.

¹⁴⁴ U894.4, Annala Uladh, vol. I, s. 348.

¹⁴⁵ U895.6, Annala Uladh, vol. I, s. 348.

¹⁴⁶ W tym samym roku zamordowany zostaje przez własnych rodaków również jego brat Sitriuc. U896.3 i U896.7, Annala Uladh, vol. I, s. 348-350; CS896, Chronicon Scotorum, s. 148; M891.15 i M891.17, Annála Rioghachta Éireann, I, s. 520; C. Downham, Viking Kings, s. 26.

¹⁴⁷ B. Birgisson, Czarny wiking, s. 138.

¹⁴⁸ Ibidem, s. 245-246.