Kapelusz prezydenta

Tytuł oryginału francuskiego Le Chapeau de Mitterrand

Copyright © Flammarion, Paris 2012

Copyright © Nowela, Poznań 2023

Copyright © for the translation by Adriana Celińska

Redaktor serii Emilia Zwoniarska

Redakcja Joanna Świercz

Opracowanie graficzne i skład JNK Graftekst Justyna Nowaczyk

Druk i oprawa Drukarnia POZKAL

ISBN 978-83-67029-85-8

Wydawnictwo Nowe

Nowela sp. z o. o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

www.wydawnictwonowe.pl

redakcja@wydawnictwonowe.pl

Dział handlowy (+48 61) 847 40 40

zamowienia@nowela.pl

Spis treści

Strona redakcyjna

Kapelusz prezydenta

Kapelusz na głowie sprawia, że ten, kto go nosi, cieszy się niekwestionowanym autorytetem wśród tych, którzy go nie mają.

Tristan Bernard

Daniel Mercier wspinał się pod prąd po zatłoczonych schodach dworca Saint-Lazare, torując sobie drogę wśród napływających z naprzeciwka mężczyzn i kobiet o zatroskanych obliczach. Niektórzy zaciskali dłonie na teczkach, inni taszczyli walizki, wszyscy jednak zręcznie go wymijali. Choć mogli go równie dobrze stratować, przecież spieszyli się i panował niemały ścisk, ale nie, nikt nawet go nie popchnął, wręcz przeciwnie, zgrabnie przed nim ustępowali. Szczęśliwie więc dostał się na górę, minął poczekalnię i wyszedł na perony. Tam również kłębił się gęsty tłum, a z wagonów wylewał się nieprzerwany ludzki potok, Daniel dotarł jednak bez problemów aż do tablicy przyjazdów. Pociąg wjeżdżał na peron dwudziesty trzeci. Wystarczyło przebiec jeszcze kilkadziesiąt metrów, by znaleźć się w pobliżu kasowników.

Za kwadrans dziesiąta pociąg numer 78654 wjechał z piskiem na stację i uwolnił pasażerów. Daniel wyciągając szyję, rozglądał się za żoną i synem. Najpierw zauważył Véronique, która pomachała do niego, po czym narysowała w powietrzu okrąg wokół własnej głowy; na jej twarzy malowało się zdziwienie. Jérôme zręcznie prześliznął się do ojca i wpadł w niego z impetem, niemal ścinając go z nóg. Po chwili dołączyła do nich zdyszana Véronique i teraz bacznie przyglądała się mężowi.

– Co to za kapelusz?

– To kapelusz Mitterranda.

– Tak, widzę, że to kapelusz Mitterranda.

– Nie – zaoponował Daniel – chciałem powiedzieć, że to naprawdę kapelusz prezydenta.

*

Wtedy na stacji, gdy powiedział, że to „naprawdę kapelusz prezydenta”, Véronique spojrzała na niego, przechylając głowę, z tym charakterystycznym lekkim grymasem, który zdradzał, że próbuje odgadnąć, czy za tymi słowami kryje się drugie dno. Miała identyczną minę, kiedy Daniel poprosił ją o rękę, a nawet na pierwszej randce, kiedy zaproponował, żeby poszli na wystawę do Rafinerii, jak niektórzy żartobliwie nazywali Centre Georges Pompidou. Krótko mówiąc, wyglądała uroczo i między innymi z tego powodu się w niej zakochał.

– Możesz to wyjaśnić? – poprosiła, wciąż nie dowierzając.

– Masz kapelusz samego Mitteranda, tato?

– Tak – potwierdził Daniel, biorąc od nich bagaż.

– Jesteś więc prezydentem?

– Tak, jestem prezydentem – odpowiedział rozbawiony do łez dziecinną sugestią.

W samochodzie Daniel odmówił podania jakichkolwiek szczegółów.

– Wszystko opowiem w domu.

Véronique nalegała, ale na próżno. Kiedy wjechali na szesnaste piętro budynku w piętnastej dzielnicy, Daniel zaskoczył ich, mówiąc, że przygotował kolację. Widok talerza wędlin, kurczaka, sałatki z pomidorów z bazylią i deski serów wywołał u Véronique pełne zachwytu westchnienie – mężowi zdarzało się samodzielnie przygotować posiłek tylko kilka razy w roku. Najpierw jednak napili się aperitifu.

– Usiądź – poprosił Daniel, wciąż w kapeluszu na głowie.

Véronique posłusznie zajęła miejsce przy stole, a obok niej przycupnął Jérôme, wtulając się w matkę.

– Za nas – wzniósł toast pan domu, uroczyście stuknęli się kieliszkami, a chłopiec naśladował gesty rodziców szklanką z napojem pomarańczowym Banga.

*

Daniel zdjął kapelusz i podał go Véronique. Wzięła go ostrożnie, przesunęła palcem po filcu, Jérôme natychmiast chciał pójść w jej ślady.

– Umyłeś ręce? – zapytała, trochę przestraszona.

Potem odwróciła kapelusz, a jej wzrok natychmiast padł na wewnętrzną skórzaną opaskę. Wytłoczono na niej pozłacane inicjały: „F. M.”. Véronique podniosła wzrok na męża.

Dzień wcześniej Daniel zaparkował golfa za skrzyżowaniem. Wyłączył radio, bo akurat leciała piosenka, w której młoda kobieta ogłaszała wszem i wobec, że ze wszystkich materiałów najbardziej lubi watę. Najnowszy przebój z nieco ślamazarnym, lecz wpadającym w ucho refrenem. Zaczynał go już mieć po dziurki w nosie. Pomasował obolały bark, próbując odblokować zesztywniałą szyję, ale bez większego powodzenia. Nie miał żadnych wiadomości od żony i syna, którzy wyjechali na kilka dni do teściów mieszkających w Normandii. Może po powrocie do domu okaże się, że zostawili mu nagranie na automatycznej sekretarce. Kaseta wykazywała oznaki zużycia i od kilku dni maszyna miała problemy z przewijaniem. Trzeba kupić nową. Jak sobie radziliśmy wcześniej, bez automatycznych sekretarek? – zamyślił się Daniel. Telefon dzwonił w pustym mieszkaniu, nikt nie odpowiadał, więc dzwoniło się jeszcze raz, później. Proste.

*

Perspektywa zrobienia zakupów, a następnie samodzielnego przygotowania posiłku w pogrążonym w ciszy mieszkaniu przytłaczała go, i nagle około czwartej po południu, kiedy sprawdzał ostatnie rachunki z delegacji pracowników Sogetec, w jego głowie pojawił się obraz restauracji, przytulnej brasserie. Od roku nie stołował się na mieście. Ostatni raz wybrał się razem z Véronique i Jérôme’em, który miał wtedy sześć lat i był bardzo grzecznym chłopcem. Zamówili królewski półmisek owoców morza, butelkę pouilly-fuissé i kotlet mielony z purée ziemniaczanym dla chłopca, który ku wielkiemu ubolewaniu ojca oświadczył, że nie zamierza nawet spróbować ostryg.

– Ani jednej?

– Ani jednej – odpowiedział, kręcąc głową.

– Ma jeszcze czas – wstawiła się za nim Véronique.

To prawda, Jérôme miał jeszcze czas. Była już ósma, chłodne powietrze przesycała woń zbliżającej się zimy, a zgiełk miasta i hałas drogowy były ogłuszające. Nieraz przejeżdżał tamtędy samochodem. Krążąc po omacku między głównym bulwarem a boczną uliczką, w końcu ją zauważył. Dobrze zapamiętał, właśnie w tej brasserie wtedy jedli: pracownik otwierający ostrygi na zewnątrz, szerokie czerwone markizy i kelnerzy w białych fartuchach.

Zje sam, bez żony i syna. Sam, jak przed ślubem. Choć wtedy zarobki nie pozwalały mu na stołowanie się w aż tak wykwintnych lokalach. Ale nawet z najskromniejszych miejsc, w których bywał, zawsze wychodził zadowolony i nigdy nie narzekał na brak towarzystwa podczas delektowania się kiełbasą andouillette, sztuką mięsa czy talerzem trąbików. Czekała go kolacja w pojedynkę w gasnącym świetle zimowego popołudnia, jak za kawalerskich czasów. Wyrażenie przypadło mu do gustu. Tak, jak za kawalerskich czasów, powtórzył, trzaskając drzwiami golfa. Niespodziewanie poczuł potrzebę „odnalezienia się”, by zacytować psychoterapeutkę, która wystąpiła w programie telewizyjnym emitowanym w Antenne 2. Napisała książkę o stresie w pracy i właśnie promowała ją w mediach. Koncept spodobał się Danielowi. Pofolguje sobie, a gastronomiczna odmiana od codziennej rutyny pozwoli mu się odnaleźć, wyrzucić z głowy napięcie nagromadzone w ciągu całego dnia, dane księgowe i ostatnie scysje związane z reorganizacją działu finansowego. Niedawno szefem został Jean Maltard; Daniel był jego zastępcą i uznał, że ta nominacja nie wróży dobrze. Ani jemu, ani firmie. Przechodząc przez ulicę, postanowił definitywnie przegonić ponure myśli. Gdy tylko pchnie ciężkie drzwi lokalu, nie będzie Jeana Maltarda, nie będzie dokumentów Sogetec, nie będzie zestawień wydatków ani podatku VAT. Będzie tylko królewski półmisek i on.

Kelner w białym fartuchu poprowadził go wzdłuż rzędu stolików, przy których pary, rodziny i turyści rozmawiali, uśmiechając się lub kiwając głowami, z pełnymi ustami. Przed nimi stały talerze, a na nich piętrzyły się owoce morza, befsztyki z ziemniakami czy steki z polędwicy wołowej w sosie bearneńskim. Kiedy wszedł do środka, maître d’hôtel, mężczyzna o eliptycznej budowie ciała, z eleganckim wąsem, zapytał go, czy ma rezerwację. Na krótką chwilę Daniela zdjął strach, że plany na wieczór spełzną na niczym.

– Nie miałem czasu – odpowiedział bezbarwnym tonem.

Kierownik sali uniósł lewą brew, uważnie przeglądając listę rezerwacji na ten dzień. Podeszła do niego młoda dziewczyna o jasnych włosach.

– Dwunastka jest wolna, odwołano pół godziny temu – poinformowała go, wskazując na pozycję w terminarzu.

– I nikt nie raczył mnie powiadomić? – odezwał się urażony kierownik.

– Myślałam, że Françoise ci przekazała – wyjaśniła spokojnie dziewczyna i odeszła. Maître d’hôtel zamknął na chwilę oczy, bolesny grymas na twarzy zdradzał, że zbiera w sobie siły, by powstrzymać wybuch furii, którą wzbudziła tak przyziemna gafa.

– Kelner zaprowadzi pana do stolika – zwrócił się do Daniela, unosząc brodę w kierunku podwładnego, który natychmiast do nich podszedł.

*

W brasserie obrusy zawsze są kredowobiałe, jakby wybielone, rażą w oczy niczym śnieg podczas uprawiania sportów zimowych, a kieliszki i srebrne sztućce migoczą. Ten jedyny w swoim rodzaju blask, jaki roztacza się wokół stołów w wykwintnych brasseries, w oczach Daniela był synonimem luksusu. Kelner wrócił z menu i kartą win. Daniel rozłożył czerwoną okładkę ze sztucznej skóry i zatopił się w lekturze. Ceny znacznie przewyższały jego wyobrażenia, ale postanowił zbyć ten szczegół. „Królewski półmisek owoców morza” napisano na środku strony schludną kaligrafią: ostrygi fines de claire, ostrygi pacyficzne i europejskie z Bretanii, połówka kraba, mule, krewetki pospolite, homarzec, trąbiki, krewetki zwyczajne, małże palourdes, małże wenus, małże atłasowe, pobrzeżki. Daniel sięgnął po kartę win, żeby sprawdzić, czy mają pouilly-fuissé lub pouilly-fumé. Znów okazało się, że wino było droższe, niż założył. Mimo to zamówił wymarzony półmisek i jeszcze pół butelki pouilly-fuissé.

– Przykro mi – powiedział kelner – ale wino sprzedajemy tylko na butelki.

Daniel nie chciał wyjść na skąpca.

– W takim razie proszę butelkę – oświadczył, zamykając kartę win.

Przy stołach siedziały głównie pary. Mężczyźni byli ubrani podobnie do niego, w garnitury i szare krawaty, choć ich zostały kupione w prestiżowych domach mody, a nawet, być może, były szyte na miarę. Czterech pięćdziesięciolatków bez wątpienia świętowało koniec ciężkiego dnia i podpisanie intratnej umowy. Popijali wino, które z pewnością było doskonałe. Wszyscy mieli na twarzach ten spokojny, pewny siebie uśmiech ludzi, którym się w życiu powiodło. Przy jednym ze stolików pod dużymi lustrami elegancka ciemnowłosa kobieta w czerwonej sukience towarzyszyła siwowłosemu mężczyźnie, którego twarzy Daniel nie widział, bo siedział do niego plecami. Słuchała go wyraźnie roztargniona, a jej wzrok od czasu do czasu błądził po sali, po czym wracał na rozmówcę. Wyglądała na znudzoną. Sommelier umieścił na stojaku srebrne wiaderko, z którego wystawała zanurzona w kostkach lodu butelka pouilly, następnie chwycił za korkociąg i odprawił rytuał otwierania, przesuwając korek pod nozdrzami. Daniel skosztował, tak, było dobre. Nie należał do tych uduchowionych pasjonatów, którzy wyczuwali subtelne różnice między rocznikami i potrafili dyskutować o nich w wielce wyrafinowany sposób. Sommelier czekał z nieco protekcjonalną miną, charakterystyczną dla pracowników eleganckich lokali, na aprobatę klienta. Daniel zdecydował się skinąć lekko głową, czym chciał zasugerować, że posiada niebywałą erudycję w materii białych burgundów. Z półuśmiechem na ustach sommelier napełnił kieliszek i odszedł. Kilka chwil później kelner położył na obrusie okrągłą podstawkę – niezaprzeczalny znak, że już wkrótce pojawi się półmisek owoców morza. Obok stanął kosz z kromkami ciemnego pieczywa, kokilka z octem winnym posypanym drobno siekaną szalotką i maselniczka. Daniel posmarował masłem kawałek chleba i dyskretnie zanurzył go w sosie. Rytuał, któremu oddawał się za każdym razem, gdy jadł owoce morza w restauracji. Zmył smak octu łykiem lodowatego wina. Westchnął z satysfakcją. Tak, odnalazł się.

*

Przyniesiono talerz z owocami morza smakowicie ułożonymi według gatunków, na kruszonym lodzie. Daniel sięgnął po ostrygę, a drugą ręką podniósł ćwiartkę cytryny i delikatnie ścisnął ją nad małżem, kropla spadła na cienką błonę, która natychmiast się cofnęła. Ze wzrokiem zatopionym w opalizujących refleksach trzymanej muszli, na peryferiach pola widzenia dostrzegł, że sąsiedni stolik właśnie został przesunięty. Podniósł wzrok na wąsatego kierownika sali, który uśmiechał się do nowo przybyłego gościa. Mężczyzna zdjął czerwony szalik, potem płaszcz i kapelusz, po czym wślizgnął się na miejsce obok Daniela.

– Czy odnieść płaszcz do szatni? – zapytał natychmiast maître d’hôtel.

– Nie, dziękuję, nie trzeba. Tu na ławce będzie dobrze. Nie przeszkadza to panu?

– Nie – wyszeptał Daniel ledwo słyszalnym głosem. – Proszę – dodał na bezdechu.

Obok niego usiadł François Mitterrand we własnej osobie.

Naprzeciwko głowy państwa zajęli miejsce dwaj mężczyźni. Przysadzisty okularnik o kręconych włosach, a drugi szczupły, z elegancko zaczesanymi do tyłu siwymi włosami, które ułożyły się na kształt fali. Chudzielec obdarzył Daniela przelotnym, życzliwym uśmiechem, który ten spróbował odwzajemnić z resztką naturalności, jaka mu pozostała. Widział już wcześniej tego mężczyznę o przenikliwych oczach i wąskich ustach. Właśnie przypomniał sobie, jak się nazywa i jakie zajmuje stanowisko. Roland Dumas. Były minister spraw zagranicznych. Kiedy osiem miesięcy temu partia Mitterranda przegrała wybory parlamentarne, ustąpił miejsca swojemu następcy. Jem kolację obok prezydenta Francji, powtarzał sobie w głowie kilka razy, żeby w pełni objąć rozumem to, co właśnie się działo, choć przecież wydawało się zupełnie nierzeczywiste. Nie poczuł nawet smaku pierwszej ostrygi, bo nowy sąsiad w całości pochłonął jego uwagę. Uzmysłowiwszy sobie osobliwość okoliczności, w jakich się znalazł, pomyślał, że zaraz się obudzi we własnym łóżku, a dzień jeszcze się nie zaczął. Spojrzenia pozostałych klientów restauracji wędrowały teraz bezwiednie w okolice jego stolika. Sięgając po drugą ostrygę, dyskretnie zerknął w lewo. Prezydent założył okulary i studiował menu. Daniel sycił siatkówkę hieratycznym profilem znanym ze zdjęć w czasopismach i z telewizji, który oglądał przez ostatnie pięć lat, od czasu zaprzysiężenia na urząd, każdego trzydziestego pierwszego grudnia. Teraz widział go na żywo, człowieka z krwi i kości, jak to się mówi. Wystarczyłoby wyciągnąć rękę, żeby go dotknąć. Kelner wrócił, prezydent zamówił tuzin ostryg i łososia, grubas – pasztet z borowikami i krwisty befsztyk, a Roland Dumas to samo, co prezydent, czyli owoce morza i rybę. Kilka minut później sommelier wrócił ze srebrnym wiaderkiem na stojaku, w którym chłodziła się unosząca się na lodzie butelka pouilly-fuissé. Z wdziękiem wyciągnął korek i nalał odrobinę złocistego trunku do prezydenckiego kieliszka. François Mitterrand skosztował i wyraził aprobatę prawie niedostrzegalnym skinieniem głowy. Daniel dolał sobie wina, które wychylił niemal jednym haustem, po czym łyżką nałożył na ostrygę czerwony ocet winnny z dodatkiem posiekanej szalotki.

– Powiedziałem to Helmutowi Kohlowi w zeszłym tygodniu…

Głos François Mitterranda towarzyszył przeżuwaniu małża i Daniel zrozumiał, że od teraz już zawsze podczas jedzenia ostryg z octem winnym będzie słyszał to zdanie: „Powiedziałem to Helmutowi Kohlowi w zeszłym tygodniu…”.

Kelner postawił małą karafkę czerwonego stołowego wina przed przysadzistym okularnikiem, który natychmiast napełnił swój kieliszek, a potem do stolika zbliżył się kolejny pracownik brasserie z przystawkami. Grubas spróbował pasztetu, którego smak najwyraźniej przypadł mu do gustu, bo z zadowoleniem wymalowanym na twarzy przytoczył anegdotę o terrine ze smardzami. Prezydent przełknął ostrygę, a Daniel wyciągnął szpilkę z korka owiniętego sreberkiem, bo zamierzał teraz zaatakować pobrzeżki.

– W swojej piwniczce Michel zgromadził istne cuda – zdradził konspiracyjnym szeptem Roland Dumas.

Prezydent podniósł na niego wzrok, a „Michel” od razu zaczął się rozwodzić nad piwniczką w posiadłości na prowincji, gdzie trzymał cygara z całego świata, ale też świetne kiełbasy. Bo obie rzeczy cenił w równym stopniu.

– Kolekcja kiełbas, to nawet zabawne – skomentował François Mitterrand, ściskając kawałek cytryny.

Przełknąwszy dziesiątego pobrzeżka, Daniel ponownie rzucił okiem w lewo. Prezydent skończył ostatnią ostrygę i właśnie wycierał usta nieskazitelnie białą serwetą.

– Zanim zapomnę… – zaczął, zwracając się do Rolanda Dumasa – numer telefonu do naszego przyjaciela.

– Tak, oczywiście – mruknął były minister, sięgając do kieszeni marynarki.

Prezydent obrócił się do swojego płaszcza, podniósł kapelusz i odłożył go za mosiężną poręczą wieńczącą oparcie ławy. Wyciągnął z kieszeni skórzany notes, ponownie założył okulary i zaczął go przeglądać.

– Na dole strony – poinstruował Dumasa, podając mu adresownik.

Były minister spraw zagranicznych wziął go i w milczeniu przepisał nazwisko oraz dane kontaktowe do własnego notesu, po czym zwrócił prezydentowi jego własność. François Mitterrand wsunął notes z powrotem do kieszeni płaszcza. „Michel” zaczął rozprawiać na temat człowieka, którego imię nic Danielowi nie mówiło. Dumas słuchał towarzysza, mrużąc oczy, a François Mitterrand pozwolił sobie na pół-uśmiech.

– Surowo go oceniasz – zauważył, nie bez ironii, zachęcając go w ten sposób, by kontynuował.

– Być może, być może, ale na pewno nie kłamię, byłem tam! – zarzekał się grubas, rozsmarowując resztę pasztetu na kromce chleba.

Daniel wysłuchał historyjki do końca. Odniósł wrażenie, jakby połączyła go z nimi osobliwa zażyłość. Pozostali klienci brasserie zniknęli. Byli tylko oni, we czwórkę. „A ty, Danielu, co o tym myślisz?” Daniel z przyjemnością odpowiedziałby głowie państwa, wyraziłby opinię, która szczerze zainteresowałaby François Mitterranda. Prezydent skinąłby głową, a potem Daniel zapytałby Rolanda Dumasa, jakie on ma zdanie w tej kwestii. Dumas by się z nim zgodził, a Michel dodałby szyderczym tonem: „No, oczywiście, Daniel jak zwykle ma rację!”.

– Piękna kobieta… – odezwał się cicho François Mitterrand.

Daniel podążył za jego spojrzeniem. Prezydent podziwiał brunetkę w czerwonej sukience. Dumas wykorzystał pojawienie się kelnera z zamówieniem, by dyskretnie rzucić na nią okiem. Grubas również się odwrócił.

– To prawda, piękna – przytaknął.

– Potwierdzam – szepnął Dumas.

Daniel zauważył, jak wiele go łączy z głową państwa. François Mitterrand zamówił to samo wino, a teraz zwrócił uwagę na tę samą kobietę. Mieć identyczny gust z najważniejszym z Francuzów to nie bagatela. Półsłówka wymieniane na temat urody płci przeciwnej, padające w jowialnej atmosferze, scementowały niejedną męską przyjaźń i Daniel zaczął sobie wyobrażać, że jest czwartym gościem przy prezydenckim stoliku. Też miał notes w czarnej skórzanej oprawie, z którego były minister z przyjemnością przepisywałby dane kontaktowe. Piwniczka grubasa nie miałaby przed nim tajemnic, bo regularnie by tam zaglądał na degustację kiełbasek, przed wypaleniem jednego z najlepszych cygar na świecie. Ale przede wszystkim towarzyszyłby prezydentowi w jego spacerach po Paryżu, nad brzegiem Sekwany, wzdłuż straganów bukinistów, i obaj, z rękami założonymi za plecami, gawędziliby o kierunku, w jakim zmierza świat, lub, nieco skromniej, o zachodzie słońca nad Pont des Arts. Przechodnie oglądaliby się za ich dobrze znanymi sylwetkami, a wszyscy jego znajomi szeptaliby pod nosem: Daniel pozostaje w poufałych stosunkach z François Mitterrandem…

– Wszystko w porządku?

Kelner wyrwał go z zamyślenia. Tak, doskonale, półmisek z owocami morza musi mu wystarczyć na tyle, na ile okaże się to konieczne. Nawet gdyby musiał zostać do zamknięcia lokalu, za nic nie wstałby z miejsca pierwszy, przed prezydentem. Wytrwa przez wzgląd na siebie i innych, by móc w przyszłości opowiadać: w listopadzie 1986 roku jadłem kolację w brasserie obok samego François Mitterranda, który siedział tuż przy mnie, dokładnie tak, jak ty teraz. W głowie Daniela formowały się zdania, które miał nieraz powtarzać w nadchodzących dekadach.

Minęły dwie godziny i siedem minut. François Mitterrand w towarzystwie byłego ministra i grubasa właśnie rozpłynął się w mroku nocy, wcześniej maître d’hôtel uroczystym gestem otworzył przed nimi drzwi. Wszyscy trzej zamówili na deser crème brûlée. Grubas wyjął cygaro ze skórzanego etui, bo zamierzał zapalić je na zewnątrz, podczas krótkiego spaceru. Dumas zapłacił banknotem pięćsetfrankowym. Idziemy? – zapytał prezydent. Były minister wstał, pojawiła się dziewczyna z szatni i pomogła włożyć płaszcz najpierw jemu, a następnie „Michelowi”, który skarżył się na ból w dole pleców; prezydent ubrał się sam, owinął czerwony szalik wokół szyi. Wykorzystał to, by obrócić się w kierunku brunetki, a wtedy ich spojrzenia się spotkały. Posłała mu delikatny uśmiech, który Mitterrand z pewnością odwzajemnił, ale tego Daniel nie mógł zobaczyć. Następnie cała trójka skierowała się do wyjścia. Na sali wszyscy nachylili się ku sobie, rozmowy ucichły na kilka sekund. I to był koniec. Nie zostało nic prócz paru pustych talerzy, brudnych sztućców, kieliszków, nieznacznie pogniecionych białych serwetek. Stolik jakich wiele, pomyślał Daniel. Za kilka minut naczynia zostaną sprzątnięte, obrus wymieniony, a kolejny klient usiądzie tam i złoży zamówienie, nie podejrzewając nawet przez sekundę, że nie upłynęła godzina, od kiedy w tym samym miejscu siedział prezydent Francji.

Danielowi została ostatnia ostryga, nieco tłustawa, która czekała na swoją kolej na topniejącym lodzie przez dobre dwadzieścia minut. Polał ją łyżką czerwonego octu winnego i włożył do ust, charakterystyczny smak mięczaka zmieszał się na języku z pieprzną goryczką octu: „Powiedziałem to Helmutowi Kohlowi w zeszłym tygodniu”. Tak, odtąd będzie słyszał to zdanie już do końca życia. Upił ostatni łyk pouilly i odstawił kieliszek na obrus. Kolacja okazała się doprawdy wyjątkowa – a przecież wieczór mógł się potoczyć zupełnie inaczej: gdyby postanowił wrócić do domu i sam sobie przygotować posiłek, gdyby wybrał inną brasserie, gdyby kierownik sali nie miał wolnego stolika, gdyby rezerwacja właśnie na ten stolik nie została odwołana… Najważniejsze wydarzenia w ludzkim życiu zawsze są wynikiem przypadkowego splotu banalnych, zupełnie nieistotnych szczegółów. Zawirowało mu w głowie, kiedy to sobie uświadomił, i nie wiedział, czy przypisać to głębi refleksji, czy siedmiuset pięćdziesięciu mililitrom pouilly--fuissé. Z westchnieniem zamknął na kilka sekund oczy, poruszył ramieniem, próbując naciągnąć obolałą szyję, i w tym celu wyprostował lewą rękę, aż dotknął nią mosiężnej poręczy, dłoń napotkała zimny metal i… coś jeszcze. Coś elastycznego, miękkiego, co właśnie cofnęło się jak ostryga skropiona sokiem z cytryny. Daniel obrócił twarz w stronę oparcia i zobaczył kapelusz. Odruchowo spojrzał w stronę wyjścia. Prezydent zniknął kilka minut wcześniej. Przy drzwiach nie było nikogo. Daniel w pierwszym odruchu chciał poinformować kelnera o zgubie, ale akurat w sali, w zasięgu jego wzroku, nie było żadnego pracownika brasserie. François Mitterrand zapomniał kapelusza. W jego głowie zdanie powoli nabierało kształtów. To jest kapelusz prezydenta. Leży tuż obok. Jest dowodem na to, co się wydarzyło dziś wieczorem, namacalnym dowodem na to, że to wszystko prawda. Daniel ponownie spojrzał na kapelusz, starannie odłożony w przestrzeni pomiędzy poręczą a lustrem. Za czarnym filcem w tafli odbijało się całe pomieszczenie. Zamiast wezwać kierownika sali, posłać mu porozumiewawcze spojrzenie i powiedzieć: „Mój sąsiad chyba zapomniał kapelusza”, by usłyszeć uniżone podziękowania, uległ irracjonalnemu impulsowi. Przez moment miał wrażenie rozdwojenia jaźni, bo drugi Daniel Mercier, stojący na środku restauracji, był uważnym świadkiem prostego, lecz brzemiennego w skutki gestu, który miał nastąpić w ciągu następnych kilku sekund. Był jednocześnie aktorem i widzem, widział więc siebie, jak podnosi rękę w kierunku mosiężnej sztaby, chwyta filcowe rondo czarnego kapelusza, unosi go delikatnie, a następnie przesuwa w dół czerwonego aksamitu, by ukryć go na kolanach. Choć trwało to nie dłużej niż trzy i pół sekundy, wydało mu się, że czas niewiarygodnie zwolnił, a kiedy wrócił do niego panujący w restauracji gwar, przypominało to zaczerpnięcie powietrza po bardzo długim bezdechu. Krew pulsowała mu w skroniach, a serce łomotało w piersi. A jeśli ktoś wróci po zgubę? – pomyślał w nagłym napadzie paniki. Ochroniarz? Sam prezydent? Co robię, co powiem? Jak wytłumaczę, że kapelusz leży teraz na moich kolanach? Daniel bił się z myślami.

Przywłaszczył przecież cudzą własność. Ostatni raz coś ukradł, gdy był nastolatkiem i dał się namówić przyjacielowi. W centrum handlowym w Courbevoie. Poszli tam po szkole i wynieśli płytę Aline Christophe’a. Od tamtego popołudnia w 1965 roku nic, czysta kartoteka. Czyn, który właśnie popełnił, był nieskończenie poważniejszy niż kradzież winylu do odtwarzania z prędkością czterdziestu pięciu obrotów na minutę. Daniel zamarł, jego wzrok ślizgał się po klientach brasserie. Nie, nikt tego nie zauważył, był pewien. Z tej strony nie ma żadnych powodów do obaw, ale trzeba jak najszybciej wyjść, zanim wydarzy się coś nieprzewidzianego, zanim prezydent zadzwoni do restauracji z pytaniem o zgubiony kapelusz, zanim kelnerzy zaczną się krzątać wokół jego stolika, pod gniewnym spojrzeniem kierownika sali. Daniel poprosił o rachunek. Zapłacę kartą, dodał. Kelner wrócił z terminalem płatniczym, Daniel ledwie popatrzył na kwotę, nic się nie liczyło. Wpisał pin, urządzenie zapiszczało i wydrukowało potwierdzenie. Sięgnął do kieszeni, żeby zostawić napiwek na srebrnym talerzyku, kelner skinął głową w ramach podziękowania i odszedł. Teraz, pomyślał Daniel. Nalał sobie szklankę wody, bo poczuł suchość w ustach, wypił ją jednym haustem, po czym delikatnie uniósł obrus i włożył na głowę kapelusz prezydenta. Pasował idealnie. Jeszcze tylko płaszcz i ruszył w stronę wyjścia, choć nogi miał jak z waty. Czy maître d’hôtel będzie próbował go powstrzymać: Przepraszam… proszę pana! Ten kapelusz, proszę pana…? Nic takiego się nie wydarzyło. Daniel zostawił piętnaście franków napiwku, kelnerzy spuszczali głowy, kiedy przechodził, nawet kierownik pozwolił sobie na delikatny uśmiech, od którego zjeżyły mu się cienkie wąsy. Przytrzymano dla niego drzwi, Daniel wyszedł na mróz panujący na zewnątrz, podniósł kołnierz i skierował się do samochodu. Mam na głowie kapelusz prezydenta, pomyślał. Kiedy już usiadł za kierownicą, przechylił lusterko wsteczne i przez dłużą chwilę kontemplował w ciszy nakrycie głowy. Miał wrażenie, że jego mózg pławi się w orzeźwiającej aspirynie, bąbelki tlenu pobudzały obszary, które od dawna pozostawały w odrętwieniu. Przekręcił kluczyk w stacyjce i powoli ruszył w noc.

*

Długo krążył po ulicach Paryża, kilka razy objechał swoją okolicę, zanim zatrzymał się na piątej kondygnacji parkingu. Mógłby tak błąkać się w nieskończoność, nie myśląc o niczym. Spłynęła na niego fala pewności, a to rozkoszne uczucie przypominało zanurzenie w gorącej kąpieli. W pustym salonie usiadł na kanapie i patrzył na własne odbicie pod światło, na szarym ekranie wyłączonego telewizora; widział sylwetkę siedzącego mężczyzny w kapeluszu, powoli kiwającego głową. Trwał tak przez dobrą godzinę, upajając się tym widokiem, wypełniony niemal mistyczną błogością. Dopiero o drugiej nad ranem wysłuchał wiadomości pozostawionej przez żonę. U Véronique i Jérôme’a wszystko w porządku, wracali z Normandii następnego dnia pociągiem, który przyjeżdżał na stację Saint-Lazare za kwadrans dziesiąta wieczorem. Rozebrał się, a ostatnim elementem garderoby, który zdjął, był kapelusz; na czarnej skórzanej taśmie wewnątrz Daniel ze zdumieniem odkrył złote inicjały: „F. M.”

W relacji z pamiętnego wieczoru pozwolił sobie tylko na jedną drobną modyfikację: półmisek z owocami morza składał się tylko z dwudziestu czterech ostryg, połowy kraba i pobrzeżków. Wiedział, że gdyby szczerze podzielił się szczegółami wybornej kolacji, Véronique mogłaby skupić uwagę wyłącznie na kosztach wytwornego posiłku. Uwagi typu: „No cóż, potrafisz o siebie zadbać podczas naszej nieobecności” lub nawet: „No proszę, jak to się rozpieszczamy w samotności!” skalałyby narrację o niecodziennej przygodzie. Opowieść Daniela o spotkaniu z głową państwa nabrała biblijnej powagi, a zdanie wypowiedziane nad ostrygą w occie – „Powiedziałem to Helmutowi Kohlowi w zeszłym tygodniu” – wybrzmiało jak boskie przykazanie wygłoszone z przepastnych głębin nieba.

– Mimo wszystko jestem w szoku.

– Dlaczego? – zdziwił się Daniel.

– Przywłaszczyłeś sobie cudzą własność, to do ciebie niepodobne.

– To nie do końca tak, jak myślisz – sprzeciwił się, zirytowany zarzutem, który najwyraźniej sam sobie czynił. – Powiedzmy, że go nie oddałem.

Tym argumentem trafił w sedno. W końcu udało mu się przekonać Véronique, że w ostatecznym rozrachunku dobrze zrobił, zabierając kapelusz, ponieważ mógł go zatrzymać dla siebie wąsaty kierownik sali, a nawet gorzej, gdyby nic nie zauważył, inny klient wziąłby go, nie mając bladego pojęcia, kim był jego znakomity właściciel. Po zjedzeniu szybkiej kolacji, Jérôme położył się do łóżka, a oni wrócili do salonu, Véronique delikatnie podniosła kapelusz i pogładziła go opuszkami palców, jakby ogarnięta nagłą melancholią. Żałowała, że Daniel nie zauważył zguby wcześniej, mógłby wtedy zawrócić wychodzącego prezydenta i wręczyć mu go z uśmiechem.

– Pozwoliłoby to na nawiązanie z nim nici porozumienia – skwitowała z żalem.

– To prawda, ale był już daleko – zauważył Daniel, prawdę powiedziawszy bardziej zadowolony z rzeczywistego przebiegu wydarzeń, dzięki którym zdobył prezydenckie nakrycie głowy.

– W ogóle się z panem nie zgadzam, panie Maltard – powiedział Daniel, kręcąc głową. Dotknął kapelusza, który położył przed sobą na dużym stole konferencyjnym.

Jean Maltard i dziesięciu pozostałych pracowników działu finansowego obecnych na zebraniu z godziny jedenastej spojrzeli na niego ze zdumieniem. Daniel, z dostojnym uśmiechem wyższości na ustach, pozwolił, by upłynęło kilka chwil w milczeniu, po czym usłyszał, jak punkt po punkcie obala argumenty wysuwane przez swojego nowego szefa. Z niewiarygodną pewnością siebie, ze zręcznością delfina rozbijającego fale, wznosił się na wyżyny dyplomacji. Kiedy skończył wywód, zapadła grobowa cisza. Bernard Falgou spojrzał na niego z na wpół otwartymi ustami. Michèle Carnavan odkaszlnęła, a następnie, w obliczu tchórzostwa kolegów, zabrała głos:

– Moim zdaniem Daniel perfekcyjnie podsumował nasze obawy.

– Tak, bezbłędnie – wtrącił natychmiast Bernard Falgou, jakby lekko porażony prądem.

Maltard patrzył na Daniela z niewzruszonym wyrazem twarzy.

– Panie Mercier, gratuluję genialnej strategii – skwitował lodowatym tonem.

*

Jean-Bernard Desmoine, główny dyrektor finansowy Sogetec, który specjalnie przyszedł na zebranie poświęcone prezentacji nowych celów stawianych przed oddziałem Paris-Nord, ani na chwilę nie spuścił z Daniela oczu. Ledwie zdążył nabazgrać kilka słów w notatniku, kiedy Mercier wyjaśnił w klarowny sposób, przytaczając na poparcie swoich słów niepodważalne dane liczbowe, że działu finansów nie da się z dobrym skutkiem podzielić na trzy odrębne ośrodki, lecz co najwyżej na dwa.

– Dziękuję wszystkim za obecność – powiedział na koniec Jean-Bernard Desmoine – możecie wracać na swoje stanowiska. – Chciałbym z panem porozmawiać, panie Maltard.

Ten ostatni skinął głową z fałszywym, służalczym uśmiechem, po czym łypnął na Daniela. Tylko Bernard Falgou dostrzegł zimną nienawiść płonącą w spojrzeniu, jakie nowy przełożony rzucił swojemu zastępcy. Po wyjściu z sali konferencyjnej Falgou natychmiast ujął Daniela pod ramię.

– Wykończyłeś Maltarda! Znokautowałeś go! – podsu-mował.

– Nie, no coś ty… – zaprzeczył błyskawicznie Daniel.

– Ależ tak – wtrąciła Françoise – jest skończony. – To właśnie usłyszy od Desmoine’a, obaliłeś wszystkie jego argumenty.

Koledzy otoczyli go ciasnym kręgiem, podekscytowani odkryciem w osobie kolegi cichej siły, która potrafiła lepiej bronić ich interesów niż najbardziej radykalni związkowcy lub niejeden prawnik krasomówca. Chwalili jego spokój, pewność siebie i ten niesamowity sposób, w jaki z największym taktem wydobył kilka niewygodnych faktów.

– To się dopiero nazywa klasa – skomentowała Michèle Carnavan.

*

Po powrocie do biura Daniel usiadł na obrotowym krześle, pogłaskał kapelusz, który położył przed sobą, i rozkoszował się spokojem panującym w pomieszczeniu. Zamknął oczy. Ani razu nie ujawniły się przytłaczające napady lęku, które towarzyszyły mu od najwcześniejszych lat dzieciństwa, wręcz przeciwnie ogarnął go krzepiący błogostan. Jeszcze kilka dni temu sama myśl o konfrontacji z Jeanem Maltardem podniosłaby mu ciśnienie, a po ostatnim przełkniętym kęsie posiłku pojawiłaby się zgaga. Przez całe popołudnie, napięty jak struna, bez końca odtwarzałby w głowie wymianę zdań, do której by między nimi doszło, ganiąc się za użycie niezdarnego zwrotu, takiego czy innego wyrażenia, powołanie na ten czy inny punkt, przez który z pewnością przegrałby w starciu z przełożonym. Wyszedłby z pracy zmasakrowany, wykrwawiony. Teraz jednak nic takiego się nie działo. Czuł się tak dobrze, jakby wypoczywał nad morzem i spacerował po miękkim piasku późnym letnim popołudniem. Cała sytuacja była co najmniej zaskakująca. Jakby prawdziwy Daniel Mercier w końcu wyszedł z cienia, a poprzedni był tylko niedokończonym prototypem, rodzajem szkicu. Podniósł żaluzje w oknie, pozwalając promieniom zimowego słońca wpadać do środka, po czym zabrał się za dokumenty Sogetec.

*

Chwilę po wybiciu godziny siódmej Jean Maltard, bez pukania, pchnął szklane drzwi gabinetu swojego zastępcy.

– Nie idziesz do domu? – zapytał oschle. – Jest już dawno po godzinach, ale nie spodziewaj się dodatkowego wynagrodzenia.

Daniel posłał mu niewzruszone spojrzenie.

– Skończę tylko Sofrem i już mnie nie ma.

– Zajmiesz się tym jutro – przerwał mu Maltard – dość na dziś, nikogo już nie ma, weź z nich przykład.

Daniel bez słowa odłożył długopis Parker z wygrawerowanymi inicjałami, prezent od żony na piątą rocznicę ślubu. Wstał, wyłączył komputer, zgasił ekran minitela i włożył na głowę filcowy kapelusz. Kapelusz na głowie sprawia, że ten, kto go nosi, cieszy się niekwestionowanym autorytetem wśród tych, którzy go nie mają, pomyślał. I rzeczywiście Jean Maltard nagle wydał mu się mały. Jakby nagle skurczył się w oczach. Przypominał insekta, nie wyższego od włosia wykładziny, wściekle brzęczącego i machającego skrzydełkami; wystarczyłoby, żeby Daniel postawił na nim podeszwę buta.

– Nie masz co się łudzić! – odezwał się niespodziewanie Maltard. – Czekasz, aż Desmoine do ciebie zadzwoni, co? – dodał z jadowitym uśmiechem.

– On… już do mnie zadzwonił… – To wyznanie lekko zszokowało jego przełożonego, który na chwilę oniemiał i tylko patrzył na Daniela.

– Desmoine do ciebie zadzwonił? – powtórzył, cedząc słowa przez zęby.

– Tak – potwierdził lakonicznie Daniel, wkładając płaszcz.

– Czego chciał? – zapytał Maltad.

– Umówić się ze mną na śniadanie. W piątek.

– Na śniadanie? Z tobą? – zdumiał się Maltard. Mówił szeptem, jakby to była kabalistyczna formuła, której nie należy wymawiać zbyt głośno, bo groziłoby to katastrofą.

– Tak, zaprosił mnie. – Daniel pochylił się nad teczką, żeby wsunąć do środka dokumenty.

Zapadła długa cisza, którą przeciął głuchy dźwięk zamykanych zatrzasków, metaliczny zgrzyt był sygnałem do wyjścia. Obaj bez słowa zjechali windą i rozdzielili się przed wyjściem z budynku, bez podania sobie ręki na pożegnanie. Maltard patrzył na odchodzącego chodnikiem Daniela, po czym wszedł do pierwszej kawiarni i zamówił sobie podwójny rum. Sylwetka zastępcy w płaszczu i czarnym kapeluszu będzie go prześladować przez większą część nocy.

Sekretarka przyniosła croissanty i jajka w ocieplaczach. Daniel domyślił się, że szydełkowane czapeczki miały na celu utrzymanie skorupki w cieple. Koniecznie musi o tym powiedzieć Véronique. Jean-Bernard Desmoine siedział naprzeciwko; obaj spoczęli w dużych fotelach z białej skóry, na osiemnastym piętrze siedziby Sogetec, przy oknie, z którego roztaczał się widok na Paryż. Człowiek, którego gabinet znajdował się tyle metrów nad ziemią, na pewno czuł się ważny.

– Smacznego – powiedział Desmoine, ściągając czepek z jajka. – Jestem maniakiem, jeśli chodzi o czas gotowania – dodał z uśmiechem.

A więc o to chodziło, pomyślał Daniel, który w porę przypomniał sobie, że nie rozbija się skorupki jajka nożem, jak zwykł to robić w domu, tylko łyżeczką. Zdjął czapeczkę i postukał w skorupkę.

– Danielu, nie zamierzam owijać w bawełnę. Twoja analiza kondycji działu finansowego zrobiła na mnie ogromne wrażenie. – Daniel chciał udzielić najbardziej skromnej odpowiedzi, jaka tylko przyszła mu do głowy, ale nie zdążył. – Nic nie mów – ciągnął Desmoine – żadnej fałszywej skromności, między nami to zbędne. Kawy?

Dyrektor finansowy podał mu filiżankę. Gdyby kilka dni wcześniej powiedziano mu, że sam Desmoine naleje mu kawę… Zazwyczaj zadowalał się czekaniem na opadnięcie plastikowego kubeczka w automacie na siódmym piętrze. Desmoine zanurzył czubek rogalika w filiżance i przeżuwając, roztoczył przed Danielem wizję jego przyszłości lepiej niż profesjonalny jasnowidz.

– Znam się na ludziach – zapewnił z poczuciem pewności tych, których gabinety znajdują się na wyższych kondygnacjach biurowców. – Na ludziach i prowadzeniu firmy – dodał z zamyśleniem. – W naszej branży niespodzianki są rzadkością, po pierwszym roku wiadomo, z kim ma się do czynienia, potem pracownik wolno ewoluuje lub nie, ale bez zaskakujących zwrotów, rozumiesz mnie? – Z pełnymi ustami Daniel skinął głową na znak, że tak, że rozumie. Desmoine z wrodzonym autorytetem nalał mu kolejną filiżankę. – Kawa to podstawa – dodał – Balzac wypijał całe litry kawy, oczywiście czytałeś Balzaca.

– Oczywiście, czytałem – przytaknął Daniel, który nigdy nie czytał Balzaca.

– Masz głowę na karku, dlaczego więc nie miałbyś pełnić ważniejszej funkcji w Sogetec? Potrzebujesz stanowiska na miarę twoich umiejętności.

– Stanowiska – mruknął Daniel – ma pan na myśli to…

– Maltard jest durniem – wszedł mu w słowo Desmoine – to nie podlega dyskusji, ale z powodów, które ciebie nie dotyczą i których osobiście nie pochwalam, muszę go zatrzymać. Z drugiej strony wolałbym, żebyś to ty był kierownikiem działu finanso-wego. – Daniel spojrzał na szefa, z croissantem zawieszonym nad filiżanką. – Danielu, proponuję ci zarządzanie działem finansowym Sogetec, ale poza stolicą. Wiem, że mieszkasz w Paryżu, ale to jedyna propozycja, jaką mogę ci złożyć. Pierre Marcoussi, który pełnił tę funkcję w Rouen, odchodzi z powodów zdrowotnych, to jeszcze nie jest oficjalne. Zacząłbyś w styczniu.

*

Kapelusz. Tak, kapelusz. Kapelusz był odpowiedzialny za ostatnie wydarzenia, które zaburzyły bieg jego życia. Daniel był tego pewien. Wystarczyło, że leżał na jego głowie, a natychmiast uodparniał go na trudy codzienności. Co więcej, wyostrzał umysł i popychał do podejmowania ważnych decyzji. Bez niego nigdy nie odważyłby się zwrócić do Maltarda tak, jak to zrobił na zebraniu. Nigdy nie znalazłby się na osiemnastym piętrze, jedząc jajka na miękko z Desmoine’em. Przeczuwał podskórnie, że coś z prezydenta pozostało w kapeluszu, w niematerialnej postaci, może na poziomie mikrocząsteczek, jakby oddech przeznaczenia.

– Dziękuję – mruknął Daniel, zwracając się zarówno do kapelusza, jak i przełożonego.

– Zatem zgadzasz się? – zapytał Desmoine, przełykając ostatni kęs croissanta.

– Tak, zgadzam się – odparł Daniel, patrząc mu prosto w oczy.

– Wyśmienicie – ucieszył się dyrektor finansowy, wyciągając rękę do uścisku. Potem pochylił się nad jajkiem bez czapeczki. – Takiego nie masz – dodał z uśmiechem. Następnie postukał je u góry rączką łyżeczki, zrobił małą dziurkę i powtórzył operację u podstawy jajka, po czym przechylił głowę, żeby przełknąć zawartość. – Codziennie z rana surowe jajko. To moja mała przyjemność… – wyznał Jean-Bernard Desmoine, niemal przepraszającym tonem.

Niecały miesiąc później Daniel, Véronique i Jérôme znów znaleźli się na peronie stacji Saint-Lazare, tym razem czekali na przyjazd pociągu numer 06781 do Hawru, przez Rouen. Pięć walizek pękało w szwach, a meble powierzone firmie przeprowadzkowej Déménageurs bretons tłukły się ciężarówką. Daniel, w czarnym kapeluszu mocno wciśniętym na głowę, patrzył na ciągnące się w oddali tory, wyczekując przybycia wagonów, które miały ich zawieźć w nowe miejsce. Véronique ze wzruszenia ściskała go za ramię, a Jérôme dąsał się, bo musiał się pożegnać z kolegami z klasy.

W podróży Daniel wspominał paryskie lata, które spędził na trzecim piętrze Sogetec. W ramach pożegnalnego prezentu koledzy podarowali mu roczną subskrypcję Canal+. W ciągu ostatnich dwóch lat pojawienie się „płatnej telewizji” było głównym tematem burzliwych biurowych dyskusji. Daniel zauważył, jak nagle Canal+ zyskał na znaczeniu wśród pracowników działu księgowego. Posiadanie kanału to był „mus”, jak to określiła Florence, dyrektorka ds. komunikacji. Michèle Carnavan i Bernard Falgou wymyślali sobie, sypiąc jak z rękawa cytatami z filmów, które dla Daniela wciąż pozostawały zakodowane. Przed ekspresem do kawy rozmowy toczyły się wokół hitów filmowych, które zaledwie rok wcześniej wyświetlano w kinach. Ci, którzy mieli Canal+, głośno komentowali, reszta grzecznie słuchała, w krępującym milczeniu.

– Nie widziałeś? – pytała sekta subskrybująca nowy kanał telewizyjny.

– Nie mam Canal+… – padała smutna odpowiedź, niczym wyznanie bezsilności, przyznanie się do pewnego rodzaju bolesnego nieszczęścia.

Od teraz Daniel też będzie miał Canal+. Otrzymał już list powitalny – z hasłem w nagłówku: „Canal+, więcej niż telewizja” – od platformy, która z radością powitała go w gronie swoich odbiorców. Teraz musiał tylko udać się do jednego z ich autoryzowanych punktów sprzedaży w Rouen, a po przedstawieniu niniejszego listu i podaniu numeru abonenta, otrzyma sławetny dekoder. Będzie mógł rozmawiać przy ekspresie do kawy ze swoimi nowymi kolegami o programach z poprzedniego dnia lub komentować premierowe filmy wyświetlane o dwudziestej trzydzieści. Może nawet pozwoli sobie na drobny przytyk do niektórych: Nie masz Canal+? Zastanów się, bo warto…

Z tego, co mu powiedziano, nowe mieszkanie powinno mieć o dwa pokoje więcej niż to w piętnastej dzielnicy, w którym spędzili ostatnie dwanaście lat. Właścicielka zaprotestowała na wieść o ich rychłej wyprowadzce, podobnie zresztą jak dyrektorka szkoły Jérôme’a. Za każdym razem Daniel tłumaczył: „Przykro mi, ale czasem w życiu tak się zdarza… pewne okoliczności zmuszają nas…”, a potem zawieszał wymownie głos. Niedopowiedzenie niczym czarna dziura skutecznie zasysało wszystkie zarzuty, jakie mógłby wytoczyć przeciwko niemu rozmówca. Co powiedzieć człowiekowi, który musi nagiąć całą swoją dotychczasową egzystencję do zmiany równie tajemniczej, co koniecznej? Nic, rzecz jasna.

*

Po przyjeździe do stolicy Normandii Daniel podał taksówkarzowi adres w centrum miasta. Dopiero po kwadransie spędzonym w samochodzie Véronique obróciła się w stronę męża. Spojrzała na niego, marszcząc brwi, z miną, którą tak uwielbiał.

– Słuchaj… a gdzie twój kapelusz? – zapytała.

Czas dla Daniela stanął w miejscu. Przeszedł go długi lodowaty dreszcz, jakby przez ciało przeniknęło widmo. Z surrealną jasnością zobaczył kapelusz leżący na plecionej półce na bagaż w pociągu. Na półce naprzeciwko, nie na tej, na której ustawili walizki. Kapelusz w sieci. Jego kapelusz. Kapelusz prezydenta. W pośpiechu wysiadania, jeszcze nieprzyzwyczajony do filcowego nakrycia głowy, zapomniał o nim. Popełnił ten sam błąd co Mitterrand.

– Proszę zawrócić – wyszeptał martwym głosem. – Proszę zawrócić, szybko! – wrzasnął w kierunku taksówkarza.

Peugeot 305 skręcił i przyspieszył w drodze powrotnej na stację. Daniel wbiegł na peron. Nic nie pomogło. Pociąg już odjechał. Nikt nie zostawił kapelusza w przechowalni bagażowej na dworcu w Rouen. Przez wiele dni, tygodni, miesięcy Daniel dzwonił do biura rzeczy znalezionych kolei. Kiedy w końcu nauczył się ich numeru na pamięć, uświadomił sobie, że już nigdy więcej nie zobaczy kapelusza prezydenta.

Tego samego wieczoru Fanny Marquant wsiadła do pociągu jadącego z Hawru do Paryża, na dworzec Saint-Lazare, i położyła walizkę na półce na bagaże nad siedzeniem numer osiemdziesiąt osiem. Naprzeciwko niej, na miejscu numer osiemdziesiąt sześć, siedział długowłosy młodzieniec w okularach przeciwsłonecznych, ze słuchawkami walkmana na uszach. Na skórzanej kurtce miał przypinki z wizerunkami rozczochranych piosenkarzy o blond włosach, również w czarnych skórach. Ze słuchawek otulonych pomarańczową pianką rozbrzmiewał refren przeboju grupy Europe The Final Countdown. Fanny zdecydowanie bardziej lubiła Mylène Farmer, która niedawno zadebiutowała na scenie muzycznej. Treść piosenek i świat młodej rudowłosej dziewczyny o niespokojnym spojrzeniu przemawiały do niej o wiele mocniej niż hardrockowe solówki na gitarze elektrycznej wygrywane przez dryblasów w tlenionych fryzurach. Mylène Farmer wyglądała na osobę kulturalną, która czyta Edgara Allana Poe i Baudelaire’a, co szczególnie urzekło Fanny, bo wręcz uwielbiała książki, a poza tym sama pisywała.

Wyjęła z torby notes Clairefontaine w różowej okładce, którego trzy pierwsze strony zostały gęsto wypełnione tekstem o lakonicznym tytule Édouard. Laureat Nagrody Balbec za najlepsze opowiadanie dostawał trzy tysiące franków, a jego dzieło było publikowane w lokalnym dodatku „Ouest--France”. Zwycięzcę ogłaszano w marcu na gali w Grand Hôtel w Cabourgu. Fanny pisała, od kiedy pamięta, najpierw prowadziła pamiętnik zamykany na kłódkę, potem spróbowała sił w opowiadaniach, które przez długi czas chowała do szuflady, aż do dnia, kiedy odważyła się wysłać jedno na konkurs. Bukiet kwiatów wygrał. Zwycięzca nie dostawał nagrody pieniężnej, ale Fanny nigdy wcześniej nie doświadczyła podobnego uznania ani nigdy wcześniej nie wypełniła jej podobna duma. Zmiana adresu zdobyła trzecie miejsce w innym lokalnym konkursie, a Popołudnie w porcie zostało wybrane do publicznego odczytania na festiwalu teatralnym w Hawrze. Tegoroczne hasło przewodnie konkursu o Nagrodę Balbec brzmiało: „Historia z życia wzięta”, dlatego Fanny próbowała opisać dla potomności swój związek z Édouardem. Pracowała na etat jako sekretarka w urzędzie podatkowym w Hawrze, a od dwóch lat, pięciu miesięcy i czternastu dni spotykała się z Édouardem Lanierem. On mieszkał w Paryżu i był dyrektorem w Chambourcy – firmie produkującej słynne jogurty, które zawładnęły przestrzenią reklamową na ulicach i małym ekranie. Édouard był żonaty, miał dzieci. Ale na początku romansu nierozważnie obiecał: „Kocham cię, dla ciebie się rozwiodę”. Urojenia wciąż jeszcze młodego człowieka, który wierzył, że żar miłości pozwoli mu sterować życiem wedle własnego widzimisię. Świadomy zawrotnego wyłomu, do jakiego właśnie doprowadził w ich związku, Édouard dodał jednak, że to wymaga czasu. Odtąd nieustannie wytaczał ten koronny argument: „Potrzebuję czasu… Daj mi jeszcze trochę czasu… To tylko kwestia czasu…”. Zdania te przeszły wszystkie warianty. W ciągu ostatnich dwóch lat Édouard dostał wręcz obsesji na tym punkcie, stał się bardziej wymagający niż szwajcarski zegarmistrz. Sławetny czas, którego potrzebował na rozmowę z żoną, żeby zrozumiała i pozwoliła mu otworzyć nowy rozdział, zatruł ich początkowo rozkoszny romans.

Odtąd w pokoju hotelowym w dzielnicy Batignolles, gdzie spotykali się jeden, a nawet dwa razy w miesiącu, Édouard, po łóżkowych igraszkach, zawiązywał krawat w półmroku zamkniętych okiennic, przybierał zbolałą minę, czekając na nieśmiało zadawane przez Fanny pytanie: „Rozmawiałeś z żoną?”. Jego twarz tężała, ledwo słyszalne westchnienie przecinało powietrze: „Wiesz przecież, że potrzebuję na to czasu”, odpowiadał, potrząsając głową.

Fanny wciąż jednak kochała Édouarda. Kochała go od chwili, w której odłożył teczkę w przedziale pociągu relacji Hawr – Paryż. Wysoki, szczupły, o szpakowatych włosach, z dołeczkiem w brodzie, pod każdym względem odpowiadał fizycznym kryteriom Fanny, co sprawiło, że jej świat wywrócił się do góry nogami. Nie umknęła jej uwadze obrączka ślubna na jego lewej dłoni, a tym bardziej jej zniknięcie kilka chwil później. Na skórze pozostał ślad, wąski odcisk wokół podstawy palca serdecznego, który zanikał w miarę zmniejszania dystansu między Normandią a stolicą. Czasopismo upada na ziemię, Édouard pochyla się, żeby je podnieść, a potem wręcza jej z uśmiechem – to przypieczętowało początek namiętnej przygody. Wystarczyło zamknąć powieki i powracał ten przelotny splot wydarzeń, który odmienił bieg jej życia. Scena rodem z reklamy męskich perfum: mężczyzna wchodzi do pociągu, w przedziale siedzi atrakcyjna kobieta, która czyta gazetę, pociąg rusza, czasopismo upada, mężczyzna pochyla się i je podnosi, wymieniają wymowne spojrzenia, dociera do niej męski zapach zmieszany z wonią perfum. Omdlewający wzrok kobiety. Los podarował jej jeden z tych kiczowatych momentów, które widuje się tylko na ekranach telewizorów i w niektórych epizodach amerykańskich komedii romantycznych. Od tego czasu Fanny nauczyła się trasy Hawr – Paryż na pamięć, choć okazjonalnie spotkali się też w Rouen czy Trou-ville na krótkie zbliżenia. Średnio czterdzieści pięć podróży rocznie, zawsze opłacanych przez Édouarda, nie licząc świąt wielkanocnych, letnich wakacji i ferii zimowych, które oczywiście spędzał z dala od niej, z rodziną. W wieku dwudziestu siedmiu lat Fanny dorobiła się statusu kochanki. Ewentualny awans do roli oficjalnej partnerki pozostawał w zawieszeniu, podobnie było na polu zawodowym, gdzie miała ambicje, by zostać osobistą sekretarką dyrektora urzędu skarbowego. W drugim przypadku sprawa była w toku, a jej kandydaturę na pożądane stanowisko „brano pod uwagę”. Perspektywa życiowej zmiany znajdowała się na identycznym etapie, Édouard też „brał ją pod uwagę”, z opieszałością charakterystyczną dla rozpatrywania spraw urzędowych.

– Ten układ za bardzo ci odpowiada, nigdy nie odejdziesz od żony, wiem o tym – wypomniała mu pewnego dnia w złości.

– Nieprawda – odparował – kocham cię i nie zamierzam spędzić z nią reszty życia, nie potrafiłbym. Już się z nią nie kocham. Nic między nami nie ma.

– W takim razie odejdź!

Édouard z przygnębioną miną potrząsnął głową, zanim powiedział to, co zawsze:

– Potrzebuję więcej czasu.

Fanny opadła z powrotem na poduszki, po czym wbiła wzrok w sufit pokoju hotelowego. Nic nie możemy razem zrobić, pomyślała nie po raz pierwszy, patrząc na niego, nasza przeszłość sprowadza się do spotkania w pociągu, a teraźniejszość do pokoju hotelowego i nie mamy przed sobą żadnej przyszłości. Fanny miała rację. Nic im nie pozostawało oprócz seksu. Nie mogli spacerować ulicami, trzymając się za ręce, ani robić razem zakupów. Kiedy raz spędzili cały weekend w Trouville, Édouard wmówił sobie, że wszyscy jego znajomi, feralnym zrządzeniem losu, zmaterializują się akurat w tym momencie, na chodniku obok. Kolega z pracy, bliski przyjaciel lub co gorsza przyjaciółka żony spędzająca urlop w niewielkim normandzkim porcie. Co by było, gdyby ktoś ich przyłapał? Podobnie rzecz miała się z jedzeniem na mieście. Nigdy nie wyszli poza granice Batignolles, bo nie mieszkał tam żaden znajomy Édouarda. Ale sama myśl, że kolega mógłby wybrać na kolację ten sam lokal co oni, kazała mu odwrócić się na pięcie, gdy tylko otworzyły się przed nim frontowe drzwi restauracji.

Kiedy spotykali się w Paryżu, Édouard okłamywał żonę, że wyjeżdża służbowo poza stolicę, a nawet za granicę. Chcąc, żeby jego kłamstwo miało ręce i nogi, pilnował rozkładów jazdy pociągów, był na bieżąco w sprawie ewentualnych strajków linii lotniczych, a także zapoznawał się ze świątecznymi i lokalnymi wydarzeniami w miejscowościach, w których rzekomo miał bawić, bo uwzględnienie tych szczegółów zapewniało wiarygodność. Fanny uświadomiła sobie, że skrupulatne przestrzeganie terminów bardzo ją męczy; ona przecież nie musiała się przed nikim tłumaczyć. W domu nikt na nią nie czekał oprócz minitela, za pomocą którego umawiali się na spotkania, czasem też wysyłali sobie w nocy wiadomości. Jakby urządzenie zostało wynalezione specjalnie dla kochanków.

*

Kontaktowanie się z Édouardem za pośrednictwem domowego telefonu było niemożliwe, a do biura trudno było się dodzwonić, więc umawiali się w serwisie randkowym Minitela, 3615 Aline. Kilka razy w miesiącu ich pseudonimy wyświetlały się na liście użytkowników, w migoczących kolumnach po lewej stronie czarnego ekranu. On nazywał się Alpha75, a ona Choupette. Zauważywszy wolny termin w kalendarzu, Édouard wysłał wiadomość do Choupette, a korespondencja trafiała do jej skrzynki odbiorczej. „Jestem wolny z dwudziestego drugiego na dwudziestego trzeciego, co ty na to?” „Będę w umówionym miejscu” – odpowiadała Choupette. Zdarzało im się spotykać nocą na serwerze, ale z rzadka. Édouard wstając z małżeńskiego łóżka, zachowywał się jak czerwonoskóry z plemienia Siuksów, szedł jak najostrożniej, żeby deski podłogi nie zaskrzypiały, włączał ekran, czekał na sygnał połączenia i o ustalonej godzinie kontaktował się z Choupette. Wymieniali słowa miłości i obietnice. U góry ekranu wyświetlał się komunikat: „Nowa wiadomość”. Czasami Choupette dostawała nieprzyzwoite propozycje od innych mężczyzn, ale nigdy nie reagowała. Alpha 75 także czasami otrzymywał wiadomości od mężczyzn z pytaniem, czy jest dziś wolny i czy szuka prawdziwych wrażeń, czy tylko rozmowy. Romantyzm skutecznie przedzierał się przez zacinające się połączenia elektroniczne.

Fanny utknęła w letniej powszedniości romansu, w której ukochaną osobę widuje się tylko kilka razy w miesiącu i to na krótko. Chciałaby znaleźć w sobie odwagę na zerwanie z Édouardem przy następnym spotkaniu, ale nie potrafiła się przemóc. Nie po raz pierwszy wypełniła ją bezradność wymieszana z tchórzostwem. Jeśli nic się nie zmieni, ich związek w niezmienionej postaci będzie ciągnął się latami. Nie znajdując w sobie żadnej inspiracji do pisania, Fanny zamknęła różowy notes, schowała długopis i zasnęła. Dwie godziny później otworzyła oczy i wyjrzała na zewnątrz. Pociąg zbliżał się do Paryża, a deszcz coraz mocniej walił w okno. Westchnęła, bo nie miała parasola, a wtedy jej wzrok padł na czarny kapelusz na siatkowej półce na bagaże. Rozejrzała się dookoła. W wieczornym pociągu zostało tylko pięciu pasażerów, wszyscy siedzieli daleko od niej. Kapelusz nie mógł więc należeć do żadnego z nich. Fanny wstała, gdy pociąg hamował, chwyciła kapelusz i włożyła go na głowę. Przez chwilę wpatrywała się w swoje odbicie w zaciemnionej nocą szybie. Pasował na nią jak ulał, poza tym stanowił idealną ochronę przed deszczem.

Czarna krawędź filcu tworzyła jakby przyłbicę, która zacieśniała przestrzeń wokół niej, ograniczając ją do precyzyjnie wytyczonej linii horyzontu. W Batignolles jakiś mężczyzna obrócił się na jej widok. Jaki obraz prezentowała w świetle księżyca? Na obcasach, w dżinsowej minispódniczce, srebrnej kurtce i czarnym kapeluszu? Dziewczyny z lat osiemdziesiątych, modnej, wolnej i seksownej, wręcz łatwej… Przyglądała się sobie w lustrze ustawionym w witrynie sklepu z ubraniami. Kapelusz nadawał niezwykłej szlachetności rysom jej twarzy, a żeby dobrze leżał, upięła włosy w kok. Może od teraz powinna zawsze je tak czesać i zawsze nosić na głowie czarny filcowy męski kapelusz. Miała wrażenie, że napełnia ją nową mocą, na podobieństwo markowych ciuchów, które rzadko sobie kupowała. Identycznie czuła się w spódnicy od Saint Laurenta i w czółenkach od Rykiel. Wystarczyło włożyć ciuch z logo YSL, a człowiek natychmiast czuł się piękniejszy i bardziej uwodzicielski. Tak samo działały buty od Rykiel, które kosztowały prawie jedną czwartą jej miesięcznej pensji: wsuwała je na stopy, zawiązywała paseczki i od razu czuła się wyższa, wyprostowana, bardziej stabilna. Jej chód się zmieniał, szła pewniejszym niż zazwyczaj krokiem i tylko ona znała sekretną moc szpilek. Deszcz przestał padać, Fanny zdjęła kapelusz. Na wewnętrznym skórzanym pasku odszyfrowała dwie pozłacane litery. F. M. Czy los był jej aż tak przychylny? Przecież to jej inicjały. Fanny Marquant. A więc tak…

– Nie zgubię cię, będę cię zawsze nosić – mruknęła, głaszcząc filc, po czym znowu spięła włosy w kok, nakryła głowę i ruszyła ulicą, stąpając z jeszcze większą pewnością siebie.

*

Dzielnica Batignolles była opustoszała, tylko kilka niewyraźnych sylwetek rysowało się w oddali, by po chwili wtopić się w mrok budynku. Hotel nie był daleko, a Édouard czekał na nią w pokoju. Rozłożony na łóżku oglądał telewizję albo czytał „Le Monde’a”. Po wejściu Fanny minęła pracownika recepcji. Skinął jej na powitanie głową, z porozumiewawczym uśmiechem. Fanny nienawidziła tego mężczyzny, który wiedział wszystko o ich romansie. Z tymi jego obleśnymi uśmieszkami i kiwaniem głową; wyobrażała sobie, że po zmroku krąży po korytarzach, przytyka ucho do drzwi i nasłuchuje westchnień kochanków, którzy z braku innych możliwości byli skazani na ten hotel. Ruszyła po schodach, ciągnąc za sobą torbę podróżną, skłonna się założyć, że recepcjonista patrzy na jej nogi. Drugie piętro, pokój dwadzieścia sześć. Kiedy dotarła pod drzwi, usłyszała, że telewizor jest włączony. Trwała ożywiona dyskusja, w której głosy rozmówców nakładały się na siebie w pełnej napięcia polemice. Był to na pewno program Droit de réponse, który Édouard często oglądał. Zaproszeni goście palili, krzyczeli, oburzali się i za każdym razem wydawało się, że debata – pod rozbawionym spojrzeniem Michela Polaca, który spokojnie pykał z fajki, złośliwe mrużąc oczy – przerodzi się w bójkę. Fanny zapukała w momencie, gdy na ekranie pojawiło się ilustrowane podsumowanie tygodnia: rysunki Siné, Plantu, Wolinskiego i Cabu nawiązywały do bieżących wydarzeń. Aktorka Monique Tarbès komentowała je szyderczym głosem i zawsze kończyła słowami: „Widzimy się za tydzień!”, które często się słyszy na placach targowych. Wejdź, otwarte. Rozłożony na łóżku Édouard usiadł na poduszkach i wodził wzrokiem za Fanny.

– A co to za kapelusz?

– Może najpierw „dobry wieczór” – odparła, pochylając się, by go pocałować.

Odwzajemnił czule pocałunek, przesuwając dłonią po jej szyi, w pieszczocie, którą Fanny szczególnie lubiła. Już miał wsunąć palce między jej włosy i strącić nakrycie głowy, kiedy się cofnęła.

– Nie dotykaj mojego kapelusza.

– Twojego kapelusza? – zapytał z ironią, kładąc nacisk na zaimek dzierżawczy. – Skąd w ogóle go wytrzasnęłaś?

– To tajemnica, ale tak, zgadza się, to mój kapelusz.

Na ekranie telewizora mężczyzna z cygarem w ustach wygłaszał fundamentalne prawdy, a drugi z zaproszonych gości, mały i łysy, aż podskoczył, biorąc na świadka Michela Polaca. Gospodarz programu po raz kolejny wyglądał na zachwyconego tym, że dyskusja wymyka się spod kontroli.

– To męski kapelusz – zauważył Édouard. Następnie wstał i poszedł ściszyć telewizor.

– I co z tego? – zapytała Fanny, poprawiając go na głowie.

– Dał ci go mężczyzna – ciągnął Édouard, świdrując ją wzrokiem. Fanny uśmiechnęła się przekornie.

– Jesteś zazdrosny?

– Być może, w końcu przychodzisz do naszego pokoju z prezentem od innego…

*

Atmosfera uległa nagłej zmianie. Fanny z uwagą spojrzała na Édouarda. Kochała jego ciało, dłonie, twarz, głos i włosy. Przez dwa i pół roku kochała go całego. Była zazdrosna o żonę- -widmo, której nigdy nie poznała i która była przeszkodą uniemożliwiającą ułożenie sobie życia u boku ukochanego. Nigdy aż do teraz nie był o nią zazdrosny; podejrzliwość pełzała po jego twarzy. Jak daleko mogła się posunąć w tej cynicznej gierce ze znalezionym kapeluszem, który według Édouarda był prezentem od innego? Oczywiście, że do końca, pomyślała w przebłysku jasności, która ją zaskoczyła. Filcowy kapelusz w kilka chwil stał się dla niej wsparciem, na które od dawna czekała. Tchórzostwo, które nie pozwalało jej na podjęcie poważnej rozmowy z Édouardem, a może nawet definitywne zerwanie, wyparowało jak kamfora. Teraz lepiej rozumiała postawę Michela Polaca: naciskać do oporu, aż nastąpi eksplozja, a potem z satysfakcją patrzeć na zniszczenia. Fanny przeszedł dziwny dreszcz, strach, ale osobliwie przyjemny. Cofnęła się, oparła pośladki o stół i przechyliła głowę, nie odrywając wzroku od Édouarda. Szykowała się do skoku w nieznane, a rozkosz, która ją wypełniała, okazała się lepsza niż jakakolwiek łóżkowa pozycja prowadząca do orgazmu.

– Tak, kapelusz to prezent – skłamała słodkim głosikiem.

*

– Od kogo? – pytanie otworzyło przed Fanny przepaść.

– Od mężczyzny – usłyszała własną odpowiedź. – Od mężczyzny, którego spotkałam w pociągu.

– Tak jak mnie? – Édouard uniósł się pychą, dosłownie i w przenośni, ponieważ instynktownie naciągnął białe prześcieradło na klatkę piersiową.

– Tak, tak jak ciebie.

– Ile ma lat? To kapelusz starca! – wykrzyknął Édouard głosem zbyt donośnym jak na tak późną porę (chociaż zza ścian pogrążonego w nocy Batignolles nie rozległ się żaden protest).

– Zgadza się, jest starszy od ciebie – zaczęła Fanny, ze wzrokiem utkwionymi w pustce – ale to nie ma znaczenia. Jest przystojny, ale zupełnie do ciebie niepodobny, poza tym taktowny, elegancki i mnie kocha, chce ze mną zamieszkać. Pożyczyłam od niego kapelusz dla zabawy, nosiłam go po ulicach Hawru, a raz nawet włożyłam go, kiedy się kochaliśmy, miałam go na głowie, kiedy sprawił, że doszłam… – Édouard spojrzał na nią przerażony. – Więc kupił mi ten, podobny do swojego, i kazał wygrawerować na nim moje inicjały, dał mi go, żebym o nim myślała. – Fanny zdjęła kapelusz i rzuciła go miękkim ruchem w kierunku Édouarda, który wywrócił nakrycie głowy, żeby sprawdzić. – Nigdy nie zostawisz żony i na zawsze byłabym tylko dziewczyną z hotelu i na weekendy, dlatego odchodzę, Édouardzie. Jak w piosence Gainsburga: Je suis venu te dire que je m’en vais (Przyszłam ci powiedzieć, że odchodzę).

Słowa wychodziły z jej ust z zatrważającym spokojem, choć Fanny była oszołomiona. Édouard wziął głęboki wdech, nie odrywając od niej wzroku, zawahał się, niepewny, jak najlepiej zareagować, ale ona wyglądała na zdeterminowaną, więc miał ograniczony wybór. Przegrał. Stracił ją.

– No cóż – skwitował ponuro – nie musiałaś w tym celu marnować mi weekendu i ściągać mnie tutaj. Mogłaś mi dać znać przez minitela.

Wstał z łóżka, sięgnął po ubranie. Fanny spojrzała na niego, miała wrażenie, że jest gdzieś bardzo daleko, jakby był tylko migającą w słońcu sylwetką na samym końcu plaży. Włożył spodnie, ze złością zapiął koszulę, zaplątując się w małych guziczkach z masy perłowej.

– Czekałaś do wpół do pierwszej w nocy, żeby mi to powiedzieć… – mruknął, rzucając jej nienawistne spojrzenie. – Chcesz mnie zostawić, ale to ja odchodzę! – krzyknął, zanim wzuł mokasyny stojące przy nogach łóżka.

Miał wrażenie, że podłoga zajęła się ogniem, jakby zaraz cały pokój miał stanąć w płomieniach. Pomimo wściekłości wypełniała go ulga. Skończą się pytania o żonę i jego lakoniczne odpowiedzi, tłumaczenia, że potrzebuje więcej czasu. Był zmęczony prowadzeniem czczej dyskusji z Fanny. Tak, zerwanie, nawet jeśli to on został porzucony, zdjęło z jego ramion ogromny ciężar. Był tchórzem i, wkładając marynarkę, musiał sobie to przyznać: był jednocześnie upokorzony i wdzięczny. Być może to właśnie było najbardziej bolesne.

– Nawet nie spróbujesz o mnie zawalczyć?

– Nie – odparł Édouard bez zastanowienia. – Nie, zdradziłaś mnie, zrywasz ze mną, więc odchodzę. – Zapiął metalową bransoletę kwarcowego zegarka marki Kelton i stanął przed Fanny. – Żegnaj – powiedział sucho – pokój jest opłacony do jutrzejszego popołudnia. – Potem chwycił za torbę podróżną.

– Gdzie pójdziesz? – zapytała cicho, chociaż wcale jej to nie interesowało.

– Może pojadę do Lyonu, tam właśnie miałem być – stwierdził, otwierając drzwi, które chwilę później się za nim zatrzasnęły.

Oparta o stół Fanny wsłuchiwała się w oddalające się na hotelowym korytarzu kroki Édouarda, po czym zamknęła oczy. Trochę kręciło jej się w głowie. Bardzo powoli zdjęła kurtkę, spódnicę, stanik i czółenka, wreszcie majtki, w łazience spojrzała na siebie, nagą z kapeluszem na głowie. Z torby podróżnej wyjęła buteleczkę perfum Solstice i spryskała nią poduszki, żeby pozbyć się zapachu Édouarda. Zdjęła kapelusz, położyła go na łóżku i zgasiła światło. Wślizgnęła się pod kołdrę i zamknęła oczy. Na leżący obok na pościeli kapelusz padała księżycowa poświata. Zanim Fanny zasnęła, przesunęła dłonią po miękkim filcu.

Zimowe słońce przebijało się przez zasłony, tworząc świetlne plamy na piersiach Fanny, która leżała z na wpół otwartymi oczami. Wydarzenia z poprzedniego wieczora wracały do niej łagodnie, urywkami, w przeciwieństwie do snów, które znikają zaraz po przebudzeniu. Owinięty prześcieradłem jak togą Édouard słucha. Édouard gwałtownie zrywa się z łóżka. Édouard patrzy na inicjały na kapeluszu. Potem odgłos trzaskających drzwi i jeszcze: „Nie musiałaś w tym celu marnować mi weekendu”. Cichnący stukot butów Édouarda na korytarzu. A więc koniec. Nie był to sen, naprawdę się skończyło. Nigdy więcej Fanny nie wróci do pokoju w Batignolles, nigdy więcej nie będą organizować potajemnych spotkań w Paryżu ani w normandzkim porcie, nigdy więcej nie wstanie w nocy, żeby włączyć minitel w poszukiwaniu Alpha75 na liście użytkowników serwisu 3615 Aline. Koniec. Jak to możliwe, żeby tak łatwo zniknąć z czyjegoś życia? W ostatecznym rozrachunku chyba równie łatwo, jak się do niego wkroczyło. Zrządzenie losu, krótka rozmowa i coś się zaczyna. Zrządzenie losu, krótka rozmowa i coś się kończy. Wcześniej próżnia. Później pustka. Co jej zostało po Édouardzie? Nic. Nawet jednego drobiazgu, jakkolwiek banalnego, wzbudzającego emocje, które trzeba by stłumić. Nic. Ani zapalniczki, ani breloczka, ani apaszki, ani tym bardziej wspólnego zdjęcia czy listu napisanego jego ręką. Nic. Leżała tak przez długi czas, plamy słoneczne ogrzewały jej piersi i brzuch, po czym obróciła głowę w lewo. Spoczywający na kołdrze kapelusz wciąż był tam, gdzie go zostawiła. Przypomniała sobie, że nie powinno się odkładać kapelusza na łóżko, co było głupim przesądem, podobnie jak przechodzenie pod drabiną czy czarne koty. Fanny nie wierzyła w takie bzdury. I to wszystko przez kapelusz, pomyślała. Kim był F. M.? Nawet nie wyobrażał sobie, jaki ciąg wydarzeń uruchomił jego kapelusz… Próbowała odtworzyć w głowie twarz mężczyzny, którego wymyśliła zeszłej nocy – wspaniałego kochanka, który podarował jej kapelusz podobny do własnego i kazał wygrawerować jej inicjały w ramach miłosnego hołdu. Żaden ze znanych jej mężczyzn nie byłby do tego zdolny, nie wykrzesałby z siebie równego rozmachu, nie miał w sobie dość galanterii. Czy był wysoki, szczupły, czy średniego wzrostu? Miał brązowe, blond czy siwe włosy? Nie potrafiła wyobrazić sobie jego twarzy. Skłamała, pierwszy raz od tak dawna, a kłamstwo odniosło skutek. Ani razu Édouard nie oburzył się, nie powiedział: „Nie wierzę ci! Kłamiesz”. Nie. Myśl, że Fanny łgała jak z nut, nawet nie zaświtała mu w głowie. Zresztą nigdy nie czytał żadnego z jej opowiadań, właśnie to sobie uświadomiła i przypomniała sobie hasło przewodnie konkursu: „Historia z życia wzięta”. Historia z Édouardem się skończyła. Z powodu kapelusza. Musiała o tym napisać.

Odkąd usiadła przy stoliku w małej kawiarni na place Félix-Lobligeois, jej pióro niestrudzenie fruwało nad kartką. Okrągłym pismem, z małymi kółeczkami nad każdym „i”, zapełniała strony różowego notesu. Tekst opowiadał o zerwaniu z Édouardem, nieporozumieniu z kapeluszem i uczuciach, które w niej buzowały: uldze, udręce, smutku, nostalgii. Prawie na końcu napisała: „Kapelusz już mi się nie przyda, spełnił swoją rolę i chociaż miał moje inicjały, postanowiłam zostawić go w Paryżu”. Zostawić kapelusz? Fanny przygryzła czubek wiecznego pióra. Pomysł wydał jej się szalenie romantyczny. Porzucenie kapelusza w stolicy przed odjazdem pociągu pozwoliłoby dochować wierności faktom, aż do samego końca, a być może to poświęcenie przyniosłoby jej szczęście. Wahając się, podniosła wzrok znad kartki i zobaczyła zbliżającą się do niej Cygankę z córką. Fanny uśmiechnęła się do nich i delikatnie odwróciła głowę.

– Dziękuję, nic nie chcę – powiedziała.

– Potrafię przewidzieć przyszłość, zdradzę ci, co cię czeka – kusiła ją brunetka z włosami upiętymi w kok pod czerwoną chustą. Miała tatuaż między oczami i zmarszczkę pod dolną wargą.

– Nie, dziękuję – powtórzyła Fanny, uśmiechając się – naprawdę dziękuję – po czym spojrzała na dziecko, które dziwnie się na nią gapiło.

– Ależ tak, powiem ci wszystko. – Fanny potrząsnęła głową i schowała ręce. Kobieta oparła dłoń o śniadej, cienkiej jak pergamin skórze, na kapeluszu, ale natychmiast ją oderwała, jakby filc poparzył ją w palce. – To nie jest twój kapelusz. – Jej spojrzenie się zmieniło, jakby się przeraziła. Zawiesiła rękę tuż nad filcem. – Należy do mężczyzny, który ma ogromną władzę – rzuciła jeszcze.

– Hej, tam! Zostaw w spokoju moich klientów! – przepędził ją kelner z siwą bródką.

– Nic się nie stało – wyjaśniła Fanny.

– Ależ stało się, młoda damo, ja tu rządzę i sobie nie życzę.

– Kim jest ten człowiek? – chciała wiedzieć Fanny.

– Znasz go, wszyscy go znają.

– Nie – zaprzeczyła Fanny – mylisz się, nie wiem, kim jest.

– Na pewno go znasz.

– Powiedz mi więc, jak się nazywa.

– Nic za darmo. To będzie kosztowało dwadzieścia franków.

– Nie, nie wydam na to dwudziestu franków.

– Piętnaście.

– Nie, przykro mi.

– Już was tu nie ma. – Cyganki odeszły, uciekając przed nadbiegającym kelnerem, który machał serwetą, jakby przeganiał koty. – Gadają bzdury, a nim klient się spostrzeże, nie ma portfela… tak było… tydzień temu – burknął.

Fanny patrzyła na znikające za rogiem kobietę i dziewczynkę. Znasz go. To było głupie, skąd niby miała wiedzieć, kim jest właściciel przypadkowo znalezionego kapelusza? Nie może się rozpraszać, musi skończyć opowiadanie stanowiące zwieńczenie dwuipółletniego romansu. Gdyby zdobyła Nagrodę Balbec za ten tekst, byłaby to najlepsza rekompensata za złamane serce.

*

Godzinę i kwadrans później Fanny zaczęła dochodzić do wniosku, że w parkach publicznych nigdy nie dzieje się nic ciekawego. Już dawno zostawiła za sobą Batignolles, a pod długim spacerze dotarła aż na boulevard de Courcelles, przed bramę prowadzącą do parku Monceau. Weszła, minęła parkową faunę złożoną głównie z dzieci i seniorów. Przed główną alejką i ciągnącym się wzdłuż niej rzędem ławek wpadła na pomysł, żeby właśnie tam zostawić kapelusz. Czwarta ławka była pusta, więc dyskretnie go tam odłożyła i usiadła naprzeciwko, żeby obserwować, co się wydarzy. Nikt nie zwrócił uwagi na to, co zrobiła, więc po prostu czekała. Ale żaden przechodzień nie zatrzymał się ani nawet nie spojrzał na filcowe nakrycie głowy, czarne i samotne. Skończyło się na tym, że zwątpiła w zasadność swojego poetyckiego gestu, w końcu kapelusz należał do niej, miał nawet jej inicjały, poza tym, jakie to miało znaczenie, jeśli się dobrze nad tym zastanowić, że zakończenie opowiadania rozminie się z prawdą? Kiedy już miała wstać, żeby go podnieść, przed ławką zatrzymał się brodaty mężczyzna w dżinsach i kurtce kanadyjce. Zawahał się, ale potem usiadł. Nosił okrągłe okulary w czarnych oprawkach i musiał mieć około sześćdziesiątki. Obrócił głowę w stronę kapelusza, popatrzył na niego, jakby był cichym zwierzęciem, którego obecności w tym miejscu nie można było nijak wytłumaczyć. Sięgnął po kapelusz i obrócił do góry dnem. Potem, co dziwne, podniósł go do nosa i przez chwilę wdychał jego zapach. Uśmiechnął się, spojrzał na zegarek, po czym wstał, odłożył kapelusz, znów się zawahał, nagle wyciągnął rękę i go ze sobą zabrał. Fanny śledziła go wzrokiem. Trzymał kapelusz w dłoni, nie włożył go na głowę. Zniknął za parkową bramą.

Fanny wyjęła wieczne pióro i napisała: „Mężczyzna z siwą brodą wziął kapelusz. Kim był? Nigdy się nie dowiem”. Ogarnęło ją wielkie zmęczenie. Być może dopiero teraz w pełni zdała sobie sprawę z tego, że na dobre rozstała się z Édouardem. Zawirowało jej w głowie, ale nie miała siły opisać tego w notatniku. Wreszcie wstała z ławki i ruszyła tą samą drogą co mężczyzna, który zabrał kapelusz. Przeszła przez kutą żelazną bramę i zatrzymała się na chodniku. Ma ogromną władzę, powiedziała Cyganka na odchodnym. Znasz go, wszyscy go znają. Fanny nie mogła oderwać wzroku od okładki „Nouvel Observateur” w kiosku z gazetami, która przedstawiała François Mitterranda w ciemnym płaszczu, czerwonym szaliku na szyi i czarnym filcowym kapeluszu na głowie. Oczy prezydenta skierowane prosto w obiektyw aparatu psotnie połyskiwały, a Fanny odniosła nieodparte wrażenie, że głowa państwa patrzy na nią.

Sycylijska cytryna, bergamotka, zielona mandarynka, tangerynka, cyprys, bazylia, jagody jałowca, kminek, drzewo sandałowe, białe piżmo, ylang-ylang, paczula, ambra i wanilia. L’Eau d’Hadrien, perfumy stworzone przez Annick Goutal w 1981 roku. Pierre Aslan natychmiast je rozpoznał. Ale na kapeluszu był też inny zapach, świeższy: bergamotka, róża jaśminowa, opoponaks, wanilia, irys i fasola tonka. Pierre, nawet obudzony w środku nocy, mógłby bezbłędnie wyrecytować wszystkie składniki drugiej kompozycji. Tworzyły legendarne perfumy Solstice. Jego perfumy. Jego, Pierre’a Aslana, słynnego „nosa”.

Nie potrafiłby wyjaśnić, dlaczego zabrał kapelusz z ławki. Od pewnego czasu nawet nie próbował tłumaczyć dziwacznych zachowań, które najczęściej pogrążały go w wszechogarniającym chaosie. Ponownie podniósł kapelusz do nozdrzy: nie pomylił się, mieszały się zapachy dwóch perfum: męskich L’Eau d’Hadrien i damskich Solstice. Pierwsze wniknęły głęboko we włókna filcu, natomiast drugie tworzyły bardziej wierzchnią warstwę. Pierre Aslan, który nie stworzył żadnego nowego zapachu od ośmiu lat, nie znalazł się w parku Monceau przez przypadek. Od pięciu lat spacerował tam w samotności przez mniej więcej kwadrans, raz w tygodniu, zawsze gdy szedł na sesję do swojego psychoanalityka, doktora Fremenberga. Od pięciu lat Pierre wydawał sześćset franków tygodniowo, niestety z miernym rezultatem. Za niecałe dziesięć minut rozpocznie się kolejne ciche spotkanie. Fremenberg prawie nigdy się nie odzywał, był zagorzałym freudystą i wierzył w skuteczność płynnej uwagi, techniki słuchania, która budzi w pacjencie wrażenie, że jego psychoanalityk myśli o czymś innym, a wręcz, że zasnął.

Sesja trwała już od dziesięciu minut. Leżący na zielonej aksamitnej kanapie w stylu Napoleona III Pierre wpatrywał się jak zwykle w afrykański artefakt stojący we wnęce po lewej stronie okna. Ciemny drewniany posążek przedstawiał mężczyznę o wydłużonej twarzy, podobnej do tej z Krzyku Muncha, nienormalnie drobne ciało zdobił penis w erekcji, który rzucał olbrzymi cień na ścianę naprzeciwko. Fremenberg uwielbiał sztukę prymitywną, statuetki, fetysze, laski. W gabinecie znajdowało się kilkanaście drewnianych rzeźb wystruganych przez plemiona odprawiające magiczne i niepokojące rytuały od zarania dziejów. Stały niczym trofea na nowoczesnych cokołach z matowej stali lub czarnego pleksi. Pierre zawsze uważał je za wyrwane z kontekstu i na dodatek za absolutnie przerażające. Nie tyle chodziło mu o same dzieła, ile o fakt umiejscowienia ich w mieszczańskim kontekście haussmanowskiej kamienicy przy rue Rembrandt, co wydobywało z nich grozę. Wyglądały, jakby cierpiały, i z tego powodu jako byty przeklęte wieszczyły nieszczęście. Éric, jego syn, który świata nie widział poza deskorolką i listą przebojów, uznałby je za „upiorne”. I miałby całkowitą rację, pomyślał Pierre, kiedy Fremenberg odchrząknął, po czym znowu zamilkł.

Na początku tych spędzanych w bezruchu spotkań Pierre starał się angażować.

– Chodzisz tam, żeby z nim rozmawiać… – wytknęła mu żona. – Mów więc, powiedz mu, co jest nie tak.

Pierre zatem mówił. Opowiadał o perfumach, które okazały się klapą, o nutach zapachowych, które się nie krystalizowały, zwłaszcza o tej ochrzczonej przez niego „nutą anioła”, przez analogię do „podatku aniołów”, czyli kilku decylitrów alkoholu z wiekowej i nigdy nieotwieranej butelki wina albo koniaku, które wyparowały przez korek, a czasem nawet wosk. Według Pierre’a nutę anioła czuło się, choć nie wchodziła w skład perfum. Był to zapach nieobecny na liście składników, mimo to istniał. Jego zwierzenia powitała przepastna cisza. Rozczarowany brakiem zainteresowania swoim życiem zawodowym, Aslan spróbował innego podejścia i przeszedł na płaszczyznę osobistą. Rozpoczął od opowieści o żonie, Esther Kerwitcz, słynnej pianistce, znanej z wybitnych wykonań Bacha, która występowała na koncertach na całym świecie. Twarz i zielone oczy Esther Kerwitcz pojawiały się w czasopismach daleko wykraczających poza muzyczną prasę specjalistyczną. W „Elle”, „Vogue’u”, „Le Figaro Madame”, „Vanity Fair”, a nawet na łamach „Égoïste”, gdzie Herb Ritts uwiecznił ją z dłońmi połączonymi nad klawiszami. Wyznania zderzyły się z identyczną ciężką ciszą. W kolejnych tygodniach opowiadał o wczesnym dzieciństwie i odkryciu zapachów w ogrodzie dziadka, właściciela gospodarstwa rolnego na południu Francji. Ani pieprzowa woń unosząca się z rozcieranych między palcami liści pomidora, ani jedwabisty, otulający aromat mięty niestety nie wzbudzały większej ciekawości psychoanalityka. Kiedy wspomniał o swoim synu Éricu i obawach o jego przyszłość, Fremenberg również nie raczył zareagować.

Od trzech i pół miesiąca nie słyszał głosu swojego analityka, który zadowalał się powitaniem pacjenta możliwie najbardziej powściągliwym uściskiem dłoni, jaki można sobie wyobrazić, i niemym skinieniem głowy. W głuchej ciszy nie padało ani „dzień dobry”, ani „dobry wieczór”. Pod koniec sesji dwa banknoty, jeden pięćset, a drugi stufrankowy, wywoływały niewielką, ostrą zmarszczkę między oczami Fremenberga, jak gdyby dopełniał bolesnego, acz niestety koniecznego rytuału. Pewnego dnia Aslan przyszedł na sesję, choć zupełnie nie miał na to ochoty, i z grymasem wyciągnął się na kanapie:

– Ostrzegam, źle spałem – zaczął.

Ciszę w gabinecie przerwał głęboki głos:

– Jakieś sny?

Pierre odniósł wrażenie, że takie pytanie mógłby zadać kelner proponujący deser na zakończenie posiłku, z charakterystyczną nutą szacunku i autorytetu, która zobowiązuje adresata do udzielenia jak najszybszej odpowiedzi.

Pierre opowiedział sen, który niepokoił go w nocy. Mięso-żerna roślina wyłoniła się z fortepianu żony i czołgała po mieszkaniu, aż dotarła do organów perfumeryjnych w jego gabinecie. Łodygi i liście potrącały buteleczki z cennymi olejkami, w końcu jedna upadła na ziemię. Rozbiła się, lecz Pierre nic nie poczuł, żadnego zapachu. Podniósł odłamki i przyłożył je do nosa. Nic. Zaczął gorączkowo otwierać kolejne fiolki, które jak się okazało zawierały tylko wodę. Mięsożerna roślina zaczęła krwawić i więdnąć na podłodze. Zdjęty nagłą trwogą Pierre pomyślał, że musi ją uratować, bo inaczej całe mieszkanie spłonie. Obudził go trzask płomieni dochodzący zza drzwi gabinetu. Kiedy skończył, popatrzył na Fremenberga, który kończył robić notatki w zeszycie piórem Montblanc Mei-sterstück. Na niemal perfekcyjnie gładkiej twarzy analityka pojawił się cień uśmiechu. Od bardzo dawna Pierre nikogo tak bardzo nie uszczęśliwił, więc to natychmiast podniosło go na duchu.

– Widzisz, Fremenberg jest wyjątkowy, wszyscy potwierdzą, że jest świetnym terapeutą, pomoże ci… już ci lepiej… wyglądasz, jakby ci się poprawiło – zauważyła Esther.

Tak, tego wieczoru Pierre czuł się lepiej.

Kilka tygodni później powróciły długie sesje milczenia. Pierre już więcej nie śnił. Czuł się winny, że zawiódł psychoanalityka. Karcąca obecność Fremenberga uwierała go, gdy leżał na kanapie. Powrót do punktu wyjścia pogrążył go w jeszcze większym wewnętrznym chaosie. „Zawieść kogoś” to był najgorszy czasownik, jaki istniał w słowniku, a Pierre nabierał przekonania, że egzystencja, którą aktualnie wiódł, stanowiła jego doskonałą ilustrację. W młodości był płonącą nadzieją francuskiego przemysłu perfumeryjnego, od dziewiętnastego do czterdziestego czwartego roku życia przeszedł przez wszystkie szczeble kariery. Zaczynał od stażu w laboratorium, a w niecałe trzy lata później został „nosem”, zadziwiając kolegów brawurowymi mieszankami i encyklopedyczną pamięcią do zapachów. Potrafił rozpoznać i wymienić ich ponad dziesięć tysięcy, wręcz wynalazł nowy język dla ich określania, prawdziwe indywidualne własne esperanto: słowo kerakak oznaczało zapach mokrego, palonego drewna, warbina – nagrzanych słońcem skał wapiennych, pergaz – wodorostów wyrzucanych o zmierzchu na plażę… Stworzył siedem perfum, a potem jego wyobraźnia osłabła. Zawiódł. Zawiódł zleceniodawców, którzy nie odnajdowali już w jego wytworach „geniuszu” twórcy Solstice, Alby czy Sheraza. Zawiódł żonę, która była zmuszona do życia z mężczyzną błąkającym się jak widmo bez ładu i składu po mieszkaniu, między sypialnią a salonem. Przede wszystkim zaś Pierre zawiódł samego siebie. To kryzys twórczy, zawyrokowali producenci ekskluzywnych marek, którzy wcześnej płacili fortuny, żeby pochylić się nad papierkami do testowania zapachów w jego pracowni, to wróci. Ale nie wróciło. Po ośmiu latach, w ciągu których nie stworzył zupełnie nic nowego, nikt już nie miał złudzeń, tym bardziej sam zainteresowany. Pierre Aslan przestał istnieć.

Od czasu do czasu, by utrzymać dobre relacje z psychoanalitykiem, Pierre wymyślał sny. Ponieważ nic nie pamiętał z nocnych obrazów, przed sesjami wymyślał niedorzeczne historyjki, które serwował Fremenbergowi. Ostatnim razem na przykład opowiedział o fioletowym nietoperzu, który latał po piwnicy i wpadał na jutowe worki pełne gnijących płatków róż. Fremenberg był usatysfakcjonowany. Rzadziej, w fantasmagorycznych przelotnych przebłyskach, widział, jak uderza analityka albo powala go jednym z jego obscenicznych fetyszy. Tym razem, odkąd położył się na kanapie, nic mu nie przychodziło do głowy. Dla zabicia czasu delikatnie pogłaskał leżący na kolanach kapelusz. Ruch palców na filcu, który powtórzył, przywiódł mu na myśl scenę z dzieciństwa: Alladyn pocierający mosiężną lampę, pojawienie się dobrego dżinna i jego gotowość do spełniania życzeń. Może to skojarzenie związane z kapeluszem znalezionym w parku zainteresuje Fremenberga. Ostatecznie jednak postanowił nic mu nie mówić.

W drodze powrotnej Pierre, przechodząc przed ławką, zawahał się. Czy powinien odłożyć kapelusz tam, gdzie go znalazł? Właściciel przecież mógł wrócić w nadziei na odnalezienie zgubionej własności. Młoda kobieta pchająca wózek zatrzymała się, a upewniwszy się, że dziecko spokojnie śpi, usiadła i otworzyła „Télé-Poche”, którego okładkę zdobił kiczowaty portret Joan Collins. Trudno byłoby teraz niepostrzeżenie podejść do ławki, położyć na niej nakrycie głowy i oddalić się bez słowa wyjaśnienia, żeby nie wyjść na wariata czy wręcz maniakalnego fetyszystę. Zagajenie młodej kobiety – która z pewnością była au pair, a może nawet cudzoziemką – i opowiedzenie jej historii o kapeluszu, który znalazł godzinę wcześniej, a teraz odłożył na ławkę, wydało mu się ponad jego siły. Nie, zdecydowanie lepiej będzie go zatrzymać, przynajmniej na razie. Pierre ponownie spojrzał na wewnętrzną stronę kapelusza, na dwie złote litery, które przywiodły mu na myśl modulację częstotliwości, radiowe FM – osobliwe skojarzenie, które być może wzbudziłoby ciekawość Fremenberga – po czym włożył go na głowę i przestrzenią między kciukiem a palcem wskazującym powoli wygładził czarną krawędź. Minęło sporo czasu, odkąd jego opuszki ślizgały się w ten właśnie sposób po grubym filcu, rysując wyimaginowaną linię przed oczami.

Zatopiony we wspomnieniach Aslan ruszył przed siebie. Przypominał sobie swój pierwszy kapelusz: szary, filcowy, z krótkim rondem. Kupił go w Harrodsie w 1967 roku po ostrej wymianie zdań z Tonym Curtisem, który wcześniej odłożył go obok innych modeli, a wtedy Aslan sięgnął po ten właśnie kapelusz, by go przymierzyć. Aktor zaprotestował, bo jak twierdził, zamierzał go kupić, ale Pierre był nieugięty: kapelusz w końcu leżał na półce, a skoro Amerykanin rozważał zakup, powinien zatrzymać go w dłoni. Scena rozgrywała się pod udręczonym spojrzeniem szefa działu, który jąkając się w przeprosinach, nie wiedział, jak udobruchać gwiazdora i wynagrodzić mu stratę – w całym sklepie pozostał tylko jeden egzemplarz rzeczonego kapelusza. Słowna potyczka zamieniła się w farsę, kiedy Curtis i Aslan kolejno stawali przed lustrem, by zdecydować, na którym z nich prezen-tuje się lepiej.

– It’s you, definitely – uciął dyskusję aktor, który w wielkodusznym geście zdecydował się na szczodrość.

Aslan nie chciał pozostać dłużnym, więc udał się do działu Scent and beauty, gdzie kupił flakonik perfum, które rozpoznał na aktorze, i teraz go nimi obdarował.

– As the saying goes in French: jesteśmy kwita – powiedział, uchylając kapelusza na pożegnanie.

Wiele lat później wpadł na aktora na gali w Los Angeles.

– You’ve forgotten your hat, mister the nose… – usłyszał głos za swoimi plecami, a potem obaj z rozbawieniem wspominali scenę z Harrodsa.

W tym czasie Aslan bywał, zdjęcia są tego dobitnym dowodem. Wkładał smoking, wsuwał pąk róży w butonierkę, a Esther nosiła długie suknie. Co im zostało z tamtych szykownych czasów? Nic. Sześć lat temu zapuścił brodę, przycinał ją co trzy miesiące, a zamiast nieskazitelnych antracytowych garniturów nosił starą, wytartą kanadyjkę, której nie powstydziliby się parkowi ogrodnicy. W apogeum depresji postanowił zrobić porządki w szafie. Do sprawy podszedł radykalnie. Armia Zbawienia wzbogaciła się o garnitury, płaszcze, kurtki i kapelusze, które w oczach jednych wyglądały na znoszone, lecz dla innych były w stanie idealnym. Jedynym dodatkiem, który Pierre wtedy zachował, był kapelusz Tony’ego Curtisa, jak zwykł go nazywać, ale zgubił go w samolocie kilka lat temu.

Faktycznie niezbyt chyba pasuje do brody. O trzeciej nad ranem sięgnął po okulary leżące na nocnej szafce i wstał z łóżka, nie budząc Esther. Wcześniej, kiedy wrócił po sesji z psychoanalitykiem, grała pierwszą część Toccaty c-moll Bacha, zaczynała, przerywała i wracała do początku, raz za razem szlifując pierwsze takty. Pierre przeszedł przez mieszkanie, kierując się dźwiękiem Steinwaya. Pchnął drzwi salonu i zobaczył żonę siedzącą do niego plecami, z wysoko upiętymi włosami, skupioną na klawiszach. Motyw muzyczny Bacha powtórzył się jeszcze kilka razy, cztery czy pięć nut, które w jego uszach zawsze brzmiały identycznie, ale dla niej niewystarczająco dobrze. Kwestia nacisku palca czy długości dźwięku, prawdopodobnie mikrosekundy opóźnienia. Ich zawody łączył właśnie ten wymóg absolutnej perfekcji. Drobny uwierający szczegół, który obraca nas nad przepaścią, a spokój można odnaleźć tylko, gdy go okiełznamy. Powtarzanie nut mogło trwać kilka minut lub ciagnąć się przez całe popołudnie. Perfumy można skomponować w kilka tygodni, ale też po kilku miesiącach czy nawet latach poszukiwań i eksperymentów. Na przykład skład perfum Shalimar jest dziełem przypadku. Jacques Guerlain, w ramach eksperymentu, wlał kilka kropli syntetycznej wanilii do butelki Jicky i tak właśnie powstał Shalimar. Perfumy 1000 Jean Patou wymagały wielu lat badań i nie mniej niż tysiąca testów, stąd właśnie ich nazwa. Esther potrafiła zagrać problematyczną frazę tysiąc razy, gdyby to okazało się konieczne. Chciał zawrócić, by pozwolić jej w spokoju pracować, lecz zaskrzypiała deska podłogowa. Esther obróciła się w jego stronę.

– Przestraszyłeś mnie… Co to za kapelusz?

– Zwykły, czarny – odpowiedział Pierre.

– Widzę, że czarny. Gdzie go kupiłeś?

– W tym małym sklepiku na boulevard de Courcelles.

– Wydawało mi się, że mają tam tylko damskie ubrania

– Mnie też, ale leżał na wystawie, prawdziwa okazja.

Pierre główkował na szybko, jego żona dostatecznie źle znosiła starą kanadyjkę i wyświechtane dżinsy Girbaud, więc noszenie znalezionych w parku dodatków znacznie przekroczyłoby próg jej tolerancji. Po drodze do Fremenberga mijał sklep Des Marques et vous, kłamstwo brzmiało zatem dość wiarygodnie, mógł przecież pchnąć drzwi i wejść do środka, by przyjrzeć się męskiemu kapeluszowi wystawionemu za szybą.

– Dawno nie nosiłeś kapelusza – zauważyła Esther, przyglądając mu się uważnie – jest ładny… ale – przechyliła głowę, marszcząc brwi – niezbyt chyba pasuje do brody, wyglądasz w nim nieco…

– Nieco… jak?

– Dziwnie.

Pierre podszedł do lustra zawieszonego nad kominkiem i doszedł do wniosku, że wcale nie. Esther wróciła do pasażu Bacha, a potem zapytała, jak było na sesji u Fremenberga.

– Dobrze – odpowiedział Pierre, bez wchodzenia w szczegóły. W tym właśnie momencie, spłynęło na niego nieodparte wrażenie, że mógłby tak trwać przez całe życie: oparty o kominek, z kapeluszem na głowie, kontemplując odbicie żony grającej Bacha. Ciągle powtarzany motyw wypełniał go poczuciem kojącej nieprzemijalności. Wszystko zaczynałoby się od nowa w tej samej niezmiennej kolejności i życie toczyłoby się bez końca, w nieprzerwanej i doskonałej pętli.

*

Niezbyt chyba pasuje do brody. Światło księżyca przesączało się przez zasłony w salonie, Pierre prawie wpadł na niski stolik, ale szybko odnalazł drogę, biorąc za punkt odniesienia ciemną bryłę sofy. Przestąpił przez próg, przeszedł przez korytarz, mijając drzwi do pokoju syna, po czym wszedł do łazienki i zamknął się w środku na klucz. Świetlówka najpierw zamigotała, a potem w pełni rozbłysła. Przymknął obolałe oczy i szybko ją zgasił. Świece. Są w schowku na miotły. Oślepiony rażącym światłem wciąż odciśniętym na siatkówce, wyszedł z łazienki i po omacku skierował się do schowka. Trzymali w nim pudełko świec razem z zapalniczką Bic na wypadek awarii prądu. Tak, teraz jest o wiele lepiej, pomyślał, zapalając pierwszą świecę, którą postawił na szafce pod lustrem. Potem drugą i trzecią. Otworzył szufladę, wyjął małe złote nożyczki, podszedł do lustra i kciukiem oraz palcem wskazującym rozciągnął skórę na policzku. Siwe i czarne włoski spadały drobnym deszczem do umywalki. Po dobrych dwudziestu minutach, gdy został mu tylko krótki, wyglądający na pięciodniowy zarost, odkręcił kran i spryskał dolną część twarzy ciepłą wodą. Zwilżył pędzel pod gorącym strumieniem i zaczął nim pocierać kostkę mydła do golenia, małymi okrężnymi ruchami. Biała piana gęstniała, aż uformowała się w krem, który Pierre nakładał zamaszystymi pociągnięciami włosia. Na policzkach, podbródku, ustach i szyi. Na końcu ściągnął kciukiem białą warstwę z warg. Umieścił ostrze na wysokości połowy ucha, wstrzymał oddech i przesunął je do podstawy szyi. Pojawiła się czysta i gładka skóra. Rozpuszczająca się piana przyprószona szarością i czernią znikała w otworze odpływowym. Pierre wytarł zaparowane lusterko, skończył lewy policzek, potem zabrał się za prawy, szyję, wąsy i podbródek, napiął skórę pod dolną wargą przed wprowadzeniem ostatnich poprawek. Na twarzy zostało tylko kilka białych linii, wąskich smug po mydle. Chwycił ręcznik, włożył go pod gorącą wodę i ukrył w nim twarz. Stał tak przez dobrą minutę z zamkniętymi oczami, ciesząc się wilgotnym ciepłem, po czym delikatnie odsunął ręcznik, by odsłonić twarz w lustrze. W jego tafli odbijało się znajome oblicze, jakby należące do przyjaciela, z którym przed laty rozeszły nam się ścieżki życiowe, a na którego niespodziewanie wpadamy na ulicy. Oblicze człowieka, który wyglądał jak Pierre Aslan.

*

Pod wpływem promieni słonecznych wdzierających się do gabinetu psychoanalityka mieniła się patyna na starych maskach zawieszonych na białej ścianie.

– Ogoliłem się – powiedział Pierre. – Ogoliłem się i mam kapelusz – dodał. Jak zwykle tylko cisza powitała jego uwagę. – Gdybym nie dodał kropli opoponaksu, Solstice pachniałyby inaczej. Gdybym nie znalazł kapelusza, nie ogoliłbym się – zauważył głośno.

Wywód wydał mu się bardzo logiczny, niczym jedno z tych prostych, błyskotliwych matematycznych twierdzeń, które w kilku równaniach objaśniają naturę wszechświata. Esther pokręciła głową na widok gładko ogolonej twarzy męża, a potem uśmiechnęła się, łzy napłynęły jej do oczu.

– Dlaczego płaczesz? – zapytał Pierre, biorąc ją w ramiona.

– Bez powodu – pociągnęła nosem – cieszę się, bo powoli cię odzyskuję.

*

Wyjechała kilka dni później na serię koncertów w Nowym Jorku, potem syn też spakował walizkę, wybrał się na narty z przyjaciółmi do Les Arcs. Pierre został sam na ostatnie dni roku. Żona na pożegnanie zasypała go uwagami, jakby był małym dzieckiem. Postaraj się wstawać rano – jeszcze nie tak dawno potrafił spać do pierwszej po południu i pić kawę w szlafroku przed dziennikiem telewizyjnym prowadzonym przez Yves’a Mourousi i Marie-Laure Augry. Nie wahaj się poprosić Marię o przygotowanie posiłków, które lubisz, na przykład rosołu, jest idealny na tę porę roku. A przede wszystkim nie zapomnij pójść na piątkową sesję z doktorem Fremenbergiem. W dużym mieszkaniu przy avenue de Villiers znów zapadła cisza, jak za każdym razem, gdy Esther wyjeżdżała w trasę, tym razem nie było też Érica. Nie żeby często ze sobą rozmawiali; pięćdziesięciodwuletni mężczyzna nie zawsze wie, co powiedzieć piętnastoletniemu chłopcu i vice versa. Za kilka lat to się zmieni i znajdą wspólne tematy, ale na razie Éric zachowywał się wobec rodziców jak typowy zamknięty w sobie nastolatek, podejrzewali więc, że dobrze się bawił i śmiał tylko w towarzystwie tajemniczych przyjaciół, których nigdy nie widywali.

*

– Gosposia powiedziała, że wyglądam dziesięć lat młodziej – ciągnął Aslan z ciszy kanapy. – To znaczy, że wyglądam na czterdzieści dwa lata, bo z brodą podobno wyglądałem na swój wiek… Choć mogło to też oznaczać, że z brodą brano mnie za sześćdziesięciolatka.

– Rzeczywiście, sam założyłem, że właśnie tyle ma pan lat – wtrącił Fremenberg.

Psychoanalityk tak rzadko się odzywał pełnym zdaniem, że każde niezmiennie wzbudzało u Aslana lekkie przyspieszenie pracy serca. Poczekał, aż wzburzona krew się uspokoi i podniósł na niego oczy.

– Uważał pan, że mam sześćdziesiąąt lat? – zapytał stanowczym tonem Pierre.

Fremenberg w odpowiedzi tylko tępo się na niego patrzył, dopóki Pierre nie odwrócił wzroku. Do końca sesji nie zamienili ze sobą ani słowa więcej.

Podczas tych samotnych dni Pierre żył w spokojnym rytmie rekonwalescenta, wstawał około dziesiątej, golił się z największą starannością, a potem przychodził czas na telewizyjne wiadomości Yves’a Mourousi; następnie zjadał obiad przygotowany przez Marię. Dzień mijał na czytaniu czasopism i spacerach po okolicy, bo wychodził z domu pod najrozmaitszymi pretekstami – by kupić baterie do pilota, zapasowe żarówki, wkładki do butów. Właścicielka drogerii Renovex przy rue de Levis powiedziała mu, że wygląda lepiej, dodała też, że zgolenie brody było świetnym pomysłem, a kapelusz jest bardzo elegancki. Pod wpływem nieoczekiwanych komplementów poczuł, że na nowo zaczyna istnieć w oczach innych. Nie był już tym niemym, przemykającym chyłkiem wzdłuż ścian człowiekiem, z którym nikt nie rozmawiał. Subtelna metamorfoza zaczęła się od włożenia kapelusza na głowę. Filcowe nakrycie nawiązywało do czasów jego chwały, a kiedy je znalazł, to było tak, jakby dawny Pierre Aslan dał znak rozczarowanemu człowiekowi, którym się stał. Filcowy kapelusz był jedyną rzeczą od dłuższego czasu, którą Pierre faktycznie sam wybrał, chyba że to on został przez niego wybrany? Leżał przecież na ławce, każdy mógł go wziąć. Tak w ogóle, to jak długo tam na niego czekał? Nigdy się nie dowie, kim był tajemniczy F. M., pierwotny właściciel kapelusza, ale nie miało to żadnego znaczenia, bo teraz należał do niego.

*

Drugą zmianą w codziennym ubiorze, którą narzuciło pojawienie się kapelusza, było porzucenie starej kanadyjki. Pewnej niedzieli, po obejrzeniu odcinka Magnum, i to z żywym zainteresowaniem, które nawet jego samego zaskoczyło, Pierre zdecydował się na spacer po parku. Było to złamanie ustalonego schematu, według którego do parku chodził tylko w piątki przed spotkaniem z Fremenbergiem. Powietrze było mroźne i suche, zapowiadało śnieg, który z dużym prawdopodobieństwem miał spać w poniedziałek, tak przynajmniej powiedział w prognozie pogody Yves Mourousi. Z rękami w kieszeniach i kapeluszem na głowie przechadzał się po prawie opustoszałych alejkach, mijając tylko kilka grupek biegaczy, którzy poruszali się w zgodnym rytmie, jeden przy drugim, z zaciśniętymi szczękami, walkmanami i słuchawkami na uszach. Minął lodowisko, na którym zuchwała dzieciarnia ścigała się i unikała upadków, łapiąc się za rampę, gdy nagle w nozdrza uderzył go kerakak – zapach palonego drewna – i zaprowadził na zakazany obszar. Wstęp wzbroniony. Tylko dla personelu. Zza krzaka unosił się słup dymu.

*

Pierre zbliżył się i zobaczył ogrodnika, który widłami dorzucał do ognia zeschłe liście, gałęzie. Mężczyzna rzucił okiem na Pierre’a.

– Tu nie wolno wchodzić – zwrócił mu uwagę.

– Przepraszam, przyciągnął mnie zapach palonego drewna.

– Pan też go lubi? Niech więc pan zostanie i tak dzisiaj nikogo nie ma, a jutro ma spaść śnieg.

– Jest pan tego pewny?

Ogrodnik skinął głową i poklepał się dłonią po plecach:

– Czuję to w kościach, najlepszy barometr!

Potem podniósł widłami kawałek suchego drewna i wrzucił go do ognia. Obaj trwali w niemej kontemplacji przed spektaklem trzaskających płomieni i słupa białego dymu, który unosił się wielkimi kłębami.

– Czy mogę pana o coś zapytać? – odezwał się Pierre.

– Jasne.

– Czy mógłby wrzucić do ognia moją kanadyjkę?

– Słucham?

– Czy kurtka by spłonęła, jak pan uważa?

– Dlaczego chce pan spalić własne ubranie?

– Bo… muszę.

Po krótkich negocjacjach i wyciągnięciu banknotu pięćdziesięciofrankowego, Pierre opróżnił kieszenie i położył kurtkę na gałęziach. Pomyślał o hinduskim rytuale palenia ciał na stosach, aż zostanie z nich tylko popiół. Dym spowił materiał, zgęstniał i włókna zaczęły się żarzyć, aż wreszcie w środku buchnął płomień. Ogrodnik dorzucił dwie łopaty zeschłych liści, kątem oka obserwując swego dziwnego gościa. Pierre zdjął kapelusz i trzymał go obiema rękami na wysokości kolan, patrząc z czcią na pracę ognia pochłaniającego kurtkę, która wiernie mu służyła przez sześć zim z rzędu.

*

Po powrocie do mieszkania otworzył szafę w małżeńskiej sypialni, szukając czarnego garnituru od Yves’a Saint Laurenta, ale nigdzie go nie było – na pewno oddał go Armii Zbawienia razem z pozostałymi. Znalazł inny garnitur – antracytowy lanvin, który przetrwał wiosenną czystkę. Może to Esther go zatrzymała, nic mu o tym nie mówiąc. Biała koszula, której nie nosił od lat, leżała na najwyższej półce. W szufladzie komody znalazł złote spinki z masą perłową. Rozebrał się, rzucił niedbale zwinięte w kłębek dżinsy na fotel z aksamitnym obiciem, a potem włożył spodnie od garnituru, koszulę, marynarkę. Dobrą minutę trudził się ze spinkami do mankietów. Przyglądał się sobie w dużym lustrze szafy: bez zarostu, w ciemnym garniturze, z białym kołnierzykiem. Garnitur był trochę przyciasny w talii, ale to nie miało znaczenia. Zamknął drzwi szafy, przeszedł przez mieszkanie, nakrył głowę kapeluszem i wyszedł.

Czy wciąż będzie potrafił? Już od dobrych paru lat tego nie robił. Ostatnim razem, wiosną 1982 roku, wytyczył trasę od wejścia do ogrodów Tuileries aż do łuku triumfalnego na place du Carrousel. Przeszedł przez cały ogród, od wschodu na zachód. Dotarłszy przed Luwr, usiadł na ławce na małym placyku, na którym za kilka lat stanie piramida ze szkła i stali. Już po mnie, pomyślał wtedy, nie rozpoznałem ponad jednej czwartej perfum. Trudno było przewidzieć, jak sobie poradzi z wyzwaniem, które teraz sobie narzucił, ale zebrał się na odwagę, by mu sprostać – zamierzał zidentyfikować zapachy wszystkich napotkanych po drodze ludzi. Wziął głęboki oddech i zamknął powieki. Jakby był pogrążonym w hipnozie człowiekiem, którego powoli przywraca się do rzeczywistości, policzył: pięć, cztery, trzy, dwa… jeden, pstryknął palcami, po czym otworzył oczy, wygładził brzeg kapelusza i ruszył przed siebie w linii prostej. Zatrzymywanie się i obracanie głowy było zabronione. W jego kierunku szła ciemnowłosa kobieta, ubrana w czarny kostium, z równo przyciętymi włosami, w okularach Emmanuelle Khanh. Zrównała się z nim i go minęła. Jedna, dwie sekundy; powiew powietrza, który wytwarza się za każdą istotą w ruchu, owionął nozdrza Pierre’a. Fidji, wyszeptał. Nie zmieniając tempa, odczekał, aż mężczyzna z teczką przejdzie obok niego. Był ubrany w szary garnitur w kratkę, a włosy miał związane w kucyk. Dwie regulaminowe sekundy poprzedzające echo węchowe. Paco Rabanne Pour Homme. Teraz zbliżała się do niego grupa trzech kobiet po trzydziestce. Zgodnie z zasadami, które sam sobie narzucił, nie wolno mu było się zatrzymać ani odwracać za obiektem, ale dozwolone było zastępowanie drogi.

– Przepraszam – powiedział, zmuszając kobiety do rozdzielenia się, by pozwoliły mu przejść między sobą.

Musnął brunetkę o półdługich włosach (Van Cleef & Arpels First), koński ogon jej jasnowłosej przyjaciółki smyrgnął go po marynarce (L’Air du Temps), wreszcie minął trzecią, niską blondynkę z krótkimi włosami, która wyszeptała pod jego adresem:

– Co za dziwak! (Eau de Rochas).

Potrójne zwycięstwo, pogratulował sobie w duchu Pierre, gdy tymczasem w jego stronę już pędziła młoda dziewczyna w dżinsach i czerwonym berecie. Poison. Mężczyzna w sztruksach i zamszowej kurtce, w biegu czyszczący okulary, przeciął mu na ukos drogę. Żadnych perfum. Tylko woda po goleniu na bazie wiciokrzewu i mentolu, zmieszana z zapachem papierosów. Na czerwonym świetle Pierre stał obok biegacza, który truchtał w miejscu, żeby nie wybić się z rytmu. Pot, ale też Eau Sauvage. Po przejściu ulicy, minął parę po pięćdziesiątce – prawdopodobnie turystów – którzy próbowali odnaleźć swoje położenie na mapie. Kobieta – Shalimar, mężczyzna – zapach lakieru do włosów Elnett. Podkrada jej kosmetyki, żeby zrobić sobie fryzurę, domyślił się Pierre, ale nie miał czasu dłużej rozwodzić się na tym szczegółem, bo jego drogę przecięła Arpège na kobiecie z warkoczem, ubranej w szary kostium, a potem Habanita na niebieskookiej blondynce. Było jeszcze kilka Poisons, kolejny L’Air du Temps, dwa Solstices, potem Lacoste Pour Homme, Montana Montana, Quartz Molyneux, Anaïs Anaïs, Caron Poivre, Saint Laurent Rive Gauche, Lancôme Sikkim, Joy, a na koniec, jakże adekwatnie – Épilogue Coryse Salomé.

*

Kiedy doszedł do place Saint-Augustin, usiadł na ławce, zdjął okulary i kapelusz. Kręciło mu się w głowie. Sukces. Krążący po kawiarnianym ogródku kelner podszedł do niego.

– Wszystko w porządku, proszę pana?

– Guy Laroche, Drakkar noir – odpowiedział mu Pierre.

Śnieg zaczął padać, początkowo pojedynczymi, rzadkimi płatkami, ale szybko rozpętała się prawdziwa śnieżyca. Wrócił do domu przemoczony do suchej nitki, z kapeluszem pokrytym białym puchem. Postukał w niego, żeby strząsnąć kryształki lodu, i odłożył go na kaloryfer w salonie.

18 kwietnia 1982 roku odstawił stojak na blottery, zamknął pięć ostatnich fiolek, które wcześniej otworzył, i umieścił je z powrotem na przypisanych im miejscach na organach perfumeryjnych. Wyszedł z pokoju, przekręcił klucz w zamku, a potem wrzucił go do pierwszej szuflady kredensu, zanim się upił whisky Bowmore 1967. To był koniec. Symboliczne zamknięcie drzwi było zwieńczeniem dwudziestu lat pracy twórczej. Nikt nigdy nie odważyłby się tknąć klucza, instrukcje były jasne: nie wolno tam wchodzić, nad „biurem” ciążyło fatum. Nie wolno otwierać pod żadnym pretekstem, nawet żeby odkurzyć. Przez ostatnie cztery lata i osiem miesięcy drzwi pozostawały zamknięte. Pomieszczenie stało się grobowcem jego talentu, sekretnym pokojem Sinobrodego, w którym drzemały organy perfumeryjne. Aslan sam zaprojektował ten półokrągły mebel, wyposażony w półki o różnej wysokości, na których stało prawie trzysta buteleczek wypełnionych olejkami. Stolarzowi z Faubourg Saint-Antoine wykonanie ich, z najcenniejszego drewna, zajęło prawie półtora roku. Syrena zdobiąca mebel była dziełem artysty rzeźbiarza. Mityczna kobieta z rybim ogonem lewą dłoń położyła nad sercem, a drugą unosiła nad głową przypominający małe drzewko o trzech konarach stojak na blottery. Niczym koronę. Syrena była herbem Aslana, jego sygnaturą, muzą, jej wizerunek widniał na zapieczętowanych woskiem kopertach i firmowej papeterii.

*

Sylwestra zamierzał spędzić we własnym towarzystwie. Esther i Éric zadzwonili wcześniej, a wieczorem Pierre zasiadł przed telewizorem. Ostatnie godziny 1986 roku poświęcił na oglądanie skrótu najważniejszych wydarzeń, które odcisnęły piętno na życiu Francuzów w ciągu ostatnich dwunastu miesięcy: styczeń, Thierry Sabine i Daniel Balavoine1 zginęli w katastrofie helikoptera na trasie rajdu Paryż–Dakar, prom kosmiczny Challenger rozpadł się kilka minut po starcie, co było relacjonowane na żywo. W marcu Jacques Chirac objął urząd premiera, inaugurując pierwszą koabitację w historii politycznej Francji, a eksplozja bomby w galerii Point Show na Champs Élysées zabiła dwie osoby i raniła dwadzieścia dziewięć2. W kwietniu wybuchł reaktor w elektrowni atomowej w Czarnobylu, szczęśliwie dzięki antycyklonom radioaktywna chmura ominęła Francję. W czerwcu w wypadku motocyklowym na małej drodze na południu kraju zginął Coluche3. We wrześniu ataki terrorystyczne pogrążyły w żałobie stolicę: poczta w Hôtel de Ville, pub Renault, prefektura na Île de la Cité, rue de Rennes. W listopadzie organizacja terrorystyczna Action directe zamordowała Georges’a Besse’a, szefa zarządu Renaulta, zginął przed własnym domem, a strzał padł z bliskiej odległości. W tym samym miesiącu zmarł komik Thierry Le Luron. A trzydziestego pierwszego grudnia Marcel Carton, Marcel Fontaine, Jean-Paul Kaufmann i Jean-Louis Normandin, francuscy zakładnicy w Libanie, wciąż pozostawali w niewoli.

Aslan otworzył szampana brut Canard-Duchêne, oficjalnego dostawcy wysokiej rangi oficerów armii francuskiej – przy wyciąganiu korka rozległo się delikatne pyknięcie – i napełnił kieliszek. Wyciągnął go w stronę telewizora, wznosząc, jak to miał w zwyczaju, kawaleryjski toast, na który Esther zawsze przewracała oczami: „Za nasze kobiety! Za nasze konie! I za tych, którzy je dosiadają!”. Przełykając pierwszy musujący łyk, patrzył na oświetlony nocą dziedziniec Pałacu Elizejskiego na ekranie odbiornika, w tle sączyła się muzyka klasyczna. Pojawił się napis żółtymi literami: „Życzenia prezydenta Republiki François Mitterranda”, po czym obraz zniknął w eleganckim zaciemnieniu i pojawiła się głowa państwa. Prezydent siedział za biurkiem na tle złoceń i francuskiej flagi, na pierwszym planie stał kunsztowny pozłacany kałamarz. „Drodzy rodacy, jestem wdzięczny tradycji, która pozwala mi po raz szósty życzyć wam szczęśliwego nowego roku – w tym momencie kamera wykonała powolne zbliżenie na twarz polityka – i w waszym imieniu przekazać życzliwe słowa tym, którzy żyją w ubóstwie, są bezrobotni, chorzy czy samotni lub którzy tak długo i z taką udręką czekają na powrót ukochanej osoby. Życzenia, które do was kieruję, pozostają niezmienne – dodał z porozumiewawczym, acz dobrodusznym uśmiechem – życzę wam, żeby Francja potrafiła się zjednoczyć, kiedy to konieczne, żeby wiedziała, jak trwać w demokracji i ją pielęgnować, życzę wam, by bez trudu pokonywała wyzwania stawiane przez współczesny świat. Wydarzenia z tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego szóstego roku pokazały, że potrzeba bezwzględnego przeciwstawienia się terroryzmowi jest naszym obowiązkiem, a także, że musimy bardziej niż kiedykolwiek zmobilizować się przeciwko bezrobociu; pokazały, że musimy…”. Głos prezydenta stopniowo zanikał w odległym echu. Leżąc nieruchomo na sofie, Pierre już nie słuchał, jego oczy niespiesznie błądziły po pokoju, wanilia i kerakak… ale także jaśmin. Uniósł twarz i zamknął oczy… opopanaks… a do tego subtelna woń skóry… W powietrzu unosił się nowy zapach. Mieszanka, która nie przypominała niczego znanego. Połączenie o niepojętej subtelności jak na zapach mieszkania, niezwykłe zestawienie, którego komponenty wzajemnie się równoważyły, docierając się z każdą mijającą sekundą. Pierre otworzył oczy. Perfumy nie były wytworem jego wyobraźni, istniały naprawdę, były tam, w pokoju. Obrócił głowę w stronę kaloryfera. Kapelusz suszył się na rozżarzonym żeliwie. On tak pachniał.

*

Wstał powoli, ostrożnie, by żadnym gwałtownym ruchem nie zaburzyć cząsteczek powietrza. Podszedł na paluszkach. Eau d’Hadrien i Solstice połączyły się z wilgocią śniegu, a także wątłą wonią palonego drewna z parku Monceau. „Drodzy rodacy – kiedy widzę, na jakie wyżyny wspina się tak wielu Francuzów i to w tak różnorodnych dziedzinach, osiągamy mistrzostwo na polu nauki, sztuki, przemysłu, sportu; kiedy widzę wspaniałą pracę naszych robotników, menedżerów, rolników; kiedy widzę, jaką rolę Francja odgrywa na arenie międzynarodowej, jestem pewny naszych możliwości i naszych szans. Wystarczy jeszcze dodać wolę zwycięstwa i razem odniesiemy sukces. Szczęśliwego nowego tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego siódmego roku, niech żyje Republika, niech żyje Francja!” Trzy zapachy mieszały się i harmonizowały ze sobą w cieple mieszkania. Idealne połączenie, doskonały sojusz. Pierre wstrzymał oddech, po czym przyłożył twarz do filcu – czas się zatrzymał i ogarnęło go przemożne wrażenie, że zaraz zemdleje. Wysublimowana, immanentna, perfekcyjna równowaga pomiędzy Solstice, Eau d’Hadrien i wonią palonego drewna. Wyjątkowy zapach o krystalicznej maestrii. Nuta anioła. Dłonie zaczęły mu drżeć. Od ośmiu lat jej nie poczuł. Jego sekretna muza uśmiechnęła się do niego raz jeszcze, w ostatnich minutach roku. Zamknął powieki i mocno wdychał powietrze, by niematerialna esencja wniknęła w jego ciało, dotarła do krwi, wypełniła żyły, zmieszała się z krwinkami, a następnie wznosiła, wypełniając całą jego istotę, wskrzeszając Bibliotekę Aleksandryjską, którą w sobie nosił i która spłonęła pewnego wieczoru pod koniec lat siedemdziesiątych, unosząc w podmuchu żaru geniusz Pierre’a Aslana. Ściany mieszkania zniknęły, a po nich obrazy, dywany, telewizor, podłoga, cały budynek, rząd kamienic, okolica, samochody, ludzie, chodniki, drzewa, miasto, a nawet śnieg. Wszystko wyparowało. Nie było nic. Nie było roku 1986, nie istniały godziny ani minuty. Z wytrzeszczonymi oczyma i rozszerzonymi źrenicami Pierre widział tylko przesuwające się przed jego oczami kolumny tysięcy nazw: dawki i kwiaty, korzenie i proszki, alkohole i destylacje, a potem rozbłysła czysta, przejrzysta formuła tak wyrazista, jak wyrażony w liczbach i słowach wybuch bomby atomowej. Formuła perfum, które wyrastają z dwóch bazowych linii i pewnego dnia wyruszają na podbój epoki, mody, kobiet.

*

Ręce wciąż mu się trzęsły, kiedy wsuwał klucz w zamek. Pierre położył kapelusz na organach perfumeryjnych, jakby był reliktem z zamierzchłych, biblijnych czasów. Usiadł na dużym, czarnym, skórzanym fotelu, podniósł rozogniony wzrok na syrenę, po czym sięgnął po stojak na blottery i zdmuchnął z niego kurz.

1 Thierry Sabine – francuski motocyklista, fundator i założyciel rajdu Paryż–Dakar. Daniel Balavoine – francuski piosenkarz i kompozytor (wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki).

2 Za zamachem stała komórka terrorystyczna o nazwie Komitet Solidarności z Arabskimi i Bliskowschodnimi Więźniami Politycznymi (CSPPA).

3 Francuski komik i aktor.

Kiedy ubrani na szaro mężczyźni, siedzący w dużym pokoju z wykuszowymi oknami, dostali buteleczkę, milczeli. Minęło dużo czasu, odkąd po raz ostatni widzieli odbitą na wosku syrenę z koroną nad włosami. Aslan od dawna nie dawał znaku życia. Ile minęło? Trzy lata? Sześć lat? Jeden wzruszył ramionami na znak, że nie ma bladego pojęcia… Nie kontaktuje się teraz z nami telefonicznie, tylko za pośrednictwem poczty, zauważył wyraźnie urażony kolejny uczestnik spotkania. Siwo-włosy mężczyzna złamał woskową pieczęć, która skruszyła się na szklany blat stołu konferencyjnego, po czym otworzył pudełko. W środku była buteleczka, także opatrzona pieczęcią. Spoczywała na małej aksamitnej poduszeczce. Żadnej etykiety, żadnego listu z wyjaśnieniami, żadnej listy składników. Siwowłosy mężczyzna chwycił stalowy nożyk do listów z logo słynnej marki i postukał w szkło. Opadły kolejne odłamki wosku. Kiedy otworzył flakon, wszyscy podeszli bliżej.

*

Zamknął oczy, po czym na wzór dziwnej komunii przesunął buteleczkę ku nozdrzom pięciu mężczyzn i trzech kobiet, którzy stali przed nim. Przez długą minutę nikt nie odezwał się ani słowem. Potem wszyscy spojrzeli po sobie, a napięcie elektryczne przeszło przez pokój z taką siłą, jakby łuk o napięciu dwunastu tysięcy woltów przeciął powietrze.

– Zadzwońcie do niego – odezwał się cicho siwowłosy mężczyzna. – Szybko! Zanim zaoferuje je Chanel czy Saint Laurentowi – dodał.

Potem spojrzał na buteleczkę pod światło i uśmiechnął się tym uśmiechem biznesmenów, którzy muszą polegać na artystach i sami nie mogą w to uwierzyć. Że miliony franków, które zamierzali zainwestować w perfumy, ich skład, opakowania, cały łańcuch przemysłowy i finansowy, a nawet notowania giełdowe, są zależne od wyobraźni jednego człowieka. Od idei, która pewnego ranka zaświtała jednemu osobnikowi w głowie. Była to wielka tajemnica przemysłu i finansów, która łączyła je z czymś nieuchwytnym, niematerialnym, krótko mówiąc niemal mistycznym…

Kelner w białym fartuchu prowadził ich między rzędami stolików, przy których pary, rodziny i turyści rozmawiali z pełnymi ustami, uśmiechając się lub kiwając głowami. Aslan miał czas zauważyć półmiski z owocami morza, befsztyki z ziemniakami, steki z polędwicy wołowej z sosem berneńskim. Kilka dni po podpisaniu umowy na nowy zapach Pierre postanowił zabrać żonę i syna na kolację. Kiedy weszli, maître d’hôtel, mężczyzna o krótkich, siwych włosach, zapytał, czy mają rezerwację, po czym sprawdził nazwisko Aslana w terminarzu. Kelner zaprowadzi państwa do stolika, powiedział, a temu stwierdzeniu towarzyszył ruch brody w kierunku podwładnego, który natychmiast do nich podszedł. Rozłożyli menu oprawione w czerwoną sztuczną skórę i zaczęli je studiować. „Królewski półmisek owoców morza (dla 3 osób)” – napisano na środku strony schludną kaligrafią: ostrygi fines de claire gillardeau, krab, mule, figi morskie, homarce, trąbiki, krewetki pospolite, małże palourdes, jeżowce, pobrzeżki. Aslan sięgnął po kartę win, w której odszukał chevalier-montrachet. Sommelier nieco spuścił z lekko protekcjonalnego tonu, jakim posługiwali się wszyscy jego koledzy po fachu, i z uznaniem przyznał:

– Doskonały wybór… proszę pana.

Kilka minut później wrócił z butelką, chwycił za korkociąg i odprawił rytuał otwierania, wsuwając korek pod nozdrza. Aslan skosztował trunek i skinął głową. Sommelier uśmiechnął się z aprobatą, napełnił kieliszki i odszedł. Perfumiarz zauważył, że niektóre spojrzenia wędrowały w stronę ich stolika, to z pewnością melomani rozpoznali Esther.

– Fremenberg na pewno ci pomoże – powiedziała. – Może nie powinieneś tak nagle przerywać sesji.

– Musiałem – zaprotestował łagodnie Pierre.

Sesje zakończyły się tego samego wieczoru, w którym Aslan otworzył drzwi gabinetu i usiadł przed organami perfumeryjnymi. W następny piątek powiedział Esther, że jest zbyt zajęty, by iść do Fremenberga. Daj spokój, Pierre, od sześciu lat nie opuściłeś ani jednej sesji, zauważyła z przerażeniem. Aby nie dać się wciągnąć w jakąkolwiek dyskusję, która przeszkodziłaby w komponowaniu cennych mikstur, Aslan podszedł do niej, spojrzał na nią w milczeniu, po czym złożył pocałunek na jej czole i bez słowa wrócił na swój fotel. Esther uległa. Tydzień później umówił się na próbną destylację w laboratorium dokładnie o tej porze, kiedy powinien być u psychoanalityka. W kolejne piątki sylwetka Aslana nie przecinała parku Monceau. Pewnego ranka odebrał telefon od ponurej sekretarki, która oznajmiła, że już od czterech miesięcy nie pojawił się w gabinecie Fremenberga.

– Jeśli zamierza pan wrócić, będzie trzeba zapłacić za wszystkie sesje, na które się pan nie stawił – dodał kobiecy głos.

Pierre nie żywił szczególnej sympatii do Fremenberga, więc tym bardziej nie przypadł mu do gustu chytry zabieg domagania się zapłaty za usługę, której nie wykonano. Sprawa była jednak kontrowersyjna. Z jednej strony niedogodność spowodowana niestawieniem się w umówionym terminie mogła uzasadniać pewne roszczenia jako formę rekompensaty, z drugiej strony było to trochę tak, jakby się zapomniało o anulowaniu rezerwacji w restauracji. Czy wtedy przy następnej wizycie kelner z zarozumiałą miną mógłby wręczyć klientowi podwójny rachunek do uiszczenia? Co zawdzięczał Fremenbergowi? Nic. Długie ciche sesje nie zaowocowały żadnym postępem w ciągu ostatnich sześciu lat. Wyszedł z depresji tylko dzięki kapeluszowi. Gdyby go nie znalazł, nic z tego by się nie wydarzyło. Pierre zbudował sobie całą teorię na ten temat, według niego istniało „alternatywne życie”, w którym nie podniósł kapelusza z ławki w parku Monceau, żona nie skomentowała jego brody, nigdy jej nie zgolił i oczywiście kapelusz nigdy nie wylądował na kaloryferze w salonie trzydziestego pierwszego grudnia. W tym „alternatywnym życiu” nadal nosił starą kanadyjkę, długi zarost, nie otwierał drzwi do gabinetu i wciąż chodził w każdy piątek do psychoanalityka. To, co Aslan nazywał „alternatywnym życiem”, było jedynie doskonałą ilustracją działania mechaniki kwantowej i zastosowania odkryć na jej polu w teorii prawdopodobieństwa, wyrastającej z założenia, że każdy wybór, jakiego dokonujemy, tworzy nowy wszechświat, który jednak nie anuluje poprzedniego. Ludzkie życie przypomina drzewo skrywające las równoległych żywotów, w których nie jesteśmy ani tacy sami, ani zupełnie inni. W niektórych nie poślubiamy tej samej osoby, nie mieszkamy w tym samym miejscu, wykonujemy inny zawód… Całkowite zaprzeczenie roli, jaką Fremenberg odegrał w jego uzdrowieniu, nie było jednak w pełni uzasadnione: bez cotygodniowych spotkań z psychoanalitykiem nigdy nie usiadłby na ławce w parku Monceau, obok kapelusza. Dlatego postanowił obliczyć, ile sesji opuścił, i uregulował należność czekiem. Nie otrzymał odpowiedzi, ale czek o numerze CIC 4567YL został obciążony już następnego dnia.

– Jak wino? – zapytał z powagą żonę i syna.

– Wyborne – odpowiedziała Esther, a Éric uznał, że „fajne”.

Kilka chwil później przyszedł kelner i położył na obrusie okrągłą podstawkę; to była zapowiedź, że zaraz pojawi się półmisek z owocami morza. Jeszcze wcześniej ustawił kosz z ciemnym pieczywem, kokilkę z octem z dodatkiem szalotki oraz maselniczkę. Aslan posmarował masłem kawałek chleba i dyskretnie zanurzył go w sosie. Éric natychmiast poszedł w ślady ojca, a Esther tylko zmarszczyła brwi. Wreszcie przyniesiono danie główne, owoce morza zostały elegancko ułożone według gatunków na kruszonym lodzie. Aslan podniósł ostrygę, do której zbliżył ćwiartkę cytryny, delikatnie wycisnął z niej sok. Kropla spadła na cienką błonę, która natychmiast się cofnęła.

*

Dziewczyna w szatni podała mu kapelusz i pomogła włożyć płaszcz, po czym zakryła ramiona Esther szyfonową narzutką, popatrzyła na nią i zamarła.

– Byłam w Pleyel… na pani koncercie w marcu – szepnęła. – To było… niezapomniane preludium, fuga a-moll… – dodała z roziskrzonym spojrzeniem.

– Dziękuję – odpowiedziała Esther z zakłopotanym uśmiechem, podziw fanów zawsze ją lekko peszył. Były to jedyne chwile, kiedy Aslan widział przelotny cień nieśmiałości przemykający po twarzy żony. – Bardzo mi miło, naprawdę – dodała, ujmując ją za ręce, a dziewczyna spąsowiała.

Pierre wsunął jej dziesięciofrankówkę, szatniarka posłała mu przelotny uśmiech, nie spuszczała jednak oczu z Esther. A kiedy wyszli, był pewien, że będzie śledzić ją wzrokiem, dopóki cała trójka nie rozpłynie się w mroku nocy.

*

W taksówce Pierre, Éric i Esther ścisnęli się z tyłu, ponieważ miejsce z przodu zajął mały owczarek. Dość rzadko za kierownicą taksówki spotykało się kobietę, zwłaszcza w nocy, pies więc nie tyle dotrzymywał jej towarzystwa, ile odstraszał potencjalnych chuliganów. Aslan z uśmiechem na ustach obserwował miasto przemykające za szybą samochodu, tymczasem jego syn podniósł czarny filcowy kapelusz, który ojciec trzymał na kolanach, od kiedy usiadł w środku.

– Kim jest B. L.?

– Słucham?

– B. L., tu są inicjały, przecież to nie ty?

– Twój tata kupił go w sklepie z używaną odzieżą.

Aslan ostrożnie odebrał od syna kapelusz i spojrzał na wewnętrzną skórzaną opaskę. Był to czarny filcowy kapelusz tej samej marki, też miał wydrukowane złote inicjały w tym samym miejscu, ale litery były inne. Dwóch mężczyzn w tej samej restauracji, dwa identyczne kapelusze, dziewczyna w szatni się pomyliła.

Szanowny Panie,

na samym wstępie, by nie wzbudzić przedwczesnej radości, która równie szybko musiałaby zgasnąć, pragnę uprzedzić, dla pełnej jasności sytuacji, że nie jestem w stanie zwrócić Panu przedmiotu z ogłoszenia. Mimo wszystko chciałam do Pana napisać, bo kapelusz, którego Pan szuka, nie jest mi obojętny, nosiłam go przez prawie pełną dobę – a dokładnie jeden wieczór, a potem poranek i wczesne popołudnie następnego dnia.

W ogłoszeniu wspomina Pan o pociągu numer 06781 z Paryża do Hawru, a ten, którym podróżowałam, miał inny nu-mer – 67854, bo jechałam nim z Hawru w przeciwnym kierunku, stąd pewnie zmiana. Wsiadłam do wagonu na dworcu w Hawrze o 21:25 tego samego wieczoru, kiedy zgubił Pan kapelusz, i znalazłam go na półce na bagaż naprzeciwko miejsca numer 88. Zauważyłam go dopiero po przyjeździe do Paryża. Padało, więc postanowiłam go zabrać dla ochrony przed deszczem. Od razu włożyłam go na głowę. Ten banalny z pozoru gest odmienił bieg mojego życia. Pański szykowny, czarny filcowy kapelusz ma inicjały wygrawerowane na skórzanym pasku wewnątrz i akurat tak się złożyło, że są identyczne z moimi. Uznałam ten szczegół za pomyślny znak, powiedzmy, że potraktowałam kapelusz jak talizman, który miał mnie odtąd chronić. W dalszej części listu poruszę tematy bardziej osobiste, czym, mam nadzieję, Pana nie urażę. Wieczorem w dniu, w którym znalazłam Pański kapelusz, byłam umówiona na spotkanie z kochankiem. Na kolejne z wielu, powinnam dodać. Proszę nie zrozumieć mnie źle, nie otacza mnie kohorta zalotników, a tym bardziej nie handluję wdziękami! Podkreślam, że kolejne z wielu, bo nie było to nasze pierwsze spotkanie. Nocna schadzka przypominała poprzednią, poprzednia jeszcze wcześniejszą i tak dalej. Przez ponad dwa lata utrzymywałam romans z żonatym mężczyzną, który obiecał rozpocząć ze mną nowe życie, nie dotrzymał jednak danego słowa… Od dawna podejrzewałam, że nasz związek nie ma przyszłości, a im więcej spotkań piętrzyło się w moim kalendarzu, tym szybciej zbliżaliśmy się do końca. Rozciągnięty w czasie romans traci cały swój urok, który bierze się z jego przelotnego charakteru, a pragnienie utrzymania relacji na siłę często przynosi jedynie zawód i rozczarowanie. Zbaczam jednak z tematu. Pański kapelusz, tamtej nocy w Batignolles – gdzie umówiłam się z kochankiem, ponieważ dzielnica leży blisko dworca Saint-Lazare i znana jest ze sporego wyboru tanich hoteli – Pański kapelusz przypieczętował koniec mojej historii z Édouardem i pozwolił mi uświadomić sobie, że wcale mu na mnie nie zależało… Nie będę teraz rozdrabniać się nad okolicznościami naszego rozstania, zamiast tego zachęcam do przeczytania mojego opowiadania Kapelusz, które ukazało się na łamach „Ouest-France” w marcu i którego kserokopię załączam, oczywiście o ile znajdzie Pan czas oraz ochotę na lekturę. Wszystko, co w nim napisałam, jest prawdą, zarówno wydarzenia, jak i miejsca.

Édouard zniknął więc z mojego życia dzięki Pańskiemu kapeluszowi. Piszę „zniknął”, ponieważ już więcej się do mnie nie odezwał. Kilka dni po naszym zerwaniu sprawdziłam automatyczną sekretarkę w nadziei, że zmienił zdanie lub przynajmniej poprosi o dalsze wyjaśnienia. Nie zostawił żadnej wiadomości. Do tej pory Édouard nie dał znaku życia i na pewno już nigdy się ze mną nie skontaktuje. Za sprawą Pańskiego kapelusza napisałam również opowiadanie, dzięki któremu zdobyłam prestiżową Nagrodę Balbec. Może Pan tego nie wiedzieć, ale wręcza się ją w marcu, a dokładnie w równonoc wiosenną, co dwa lata, w hotelu w Cabourgu, mieście uwiecznionym jako Balbec przez Marcela Prousta. Jury składa się z wybitnych osobistości, lokalnych autorów i dziennikarzy. W zgromadzonym tłumie, wśród kieliszków szampana i tac z przystawkami, od razu zauważyłam pewnego mężczyznę. Miał oprószone siwizną włosy, białe skronie, był elegancko ubrany w perłowoszary garnitur, ale moją uwagę przede wszystkim przykuł jeden szczegół: trzymał w dłoni filcowy kapelusz tego samego koloru. Moje niedawne spotkanie z kapeluszem od razu sprawiło, że natychmiast wyłowiłam wzrokiem jedyny obecny wśród zaproszonych gości. Okłamałam Édouarda, twierdząc, że nawiązałam romans ze starszym od niego mężczyzną, który nosi kapelusz i dlatego dał mi podobny. Z pewnością wyda się to Panu dziwne, ale nie pierwszy raz fikcja, będąca wytworem mojej wyobraźni, stała się rzeczywistością. Na przykład Zmianę adresu (trzecie miejsce w konkursie „Słowa – miejscowości” z 1984 roku) napisałam cztery miesiące przed niespodziewaną przeprowadzką, ale też Popołudnie w porcie (czytane na festiwalu teatralnym w Hawrze w 1985 roku), o młodej kobiecie czekającej w kawiarni na powrót męża, kapitana statku handlowego, okazało się zapowiedzią przelotnego romansu, który nawiązałam za jakiś czas z rybakiem, i pół roku później odnalazłam się na miejscu własnej bohaterki – siedziałam przy kawiarnianym stoliku, wyglądając powrotu kochanka z morza. Tym razem całkowicie nieświadomie wymyśliłam starszego mężczyznę w kapeluszu, a jednak muszę wyznać, że od gali wręczenia Nagrody Balbec ten człowiek stał się częścią mojego życia, które na dodatek jest na najlepszej drodze ku zmianie na lepsze.

Nie wiem, czy zostanę w Hawrze, nie wiem, czy zachowam dotychczasową pracę. Nie chcę jednak zostać pełnoetatową pisarką, to zbyt wymagająca profesja, nie mam na tyle talentu ani ambicji, ale być może otworzę księgarnię… Na jednej z głównych ulic Cabourga zauważyłam uroczy lokal, który został wystawiony na sprzedaż, a im więcej o nim myślę, tym częściej widzę się sprzedającą tam książki. Michel, bo tak ma imię mężczyzna w szarym kapeluszu, namawia mnie, żebym go kupiła, on też pragnie rozpocząć nowe życie ze mną, chce się ze mną ożenić. Tym razem to ja nie mam pewności. Wszystko wydarzyło się tak szybko. Gdyby nie zapomniał Pan kapelusza w pociągu, moje życie toczyłoby się utartym torem i na pewno wciąż czekałbym na kolejne spotkanie w Batignolles. Dlaczego tak się rozpisałam? Nie wiem. Może dlatego, że w moim życiu jest mężczyzna w kapeluszu i czuję dziwną potrzebę zwierzenia się innemu posiadaczowi kapelusza, temu, dzięki któremu to wszystko się wydarzyło. Niestety! Zakończenie mojego opowiadania jest prawdziwe. Nie mam już Pańskiego kapelusza i nie wiem nic więcej na jego temat.

Pozostaję z poważaniem i życzę Panu jak najszybszego odnalezienia utraconej własności.

Fanny Marquant

Daniel Mercier

8, rue Henri Le Secq des Tournelles

76000 Rouen

Szanowna Pani,

list od Pani dogłębnie mną wstrząsnął. Przede wszystkim dlatego, że nie spodziewałem się już żadnego odzewu na ogłoszenie, które zamieściłem w gazecie. Zamierzałem nawet je wycofać, kiedy Pani się odezwała. Kapelusz, który znalazła Pani w pociągu, z całą pewnością należał do mnie. Przeczytałem Pani opowiadanie kilka razy i gratuluję wyrazistego stylu oraz wyróżnienia, jakim jest Nagroda Balbec. Wydarzenia, które Pani opisuje, z tego krótkiego okresu czasu, gdy kapelusz był w Pani posiadaniu, poruszyły mną do głębi i potwierdziły moje przeczucia, mogę teraz przyznać ze stuprocentową pewnością, że nie jest to zwyczajne nakrycie głowy. A ponieważ w swoim liście okazała mi Pani ogromne zaufanie, teraz moja kolej, by odwdzięczyć się tym samym. Sądzę, że dobrze mi to zrobi, bo ostatnio przechodzę przez stresujący okres w życiu zawodowym.

Kapelusz odmienił także moje życie, bo gdyby nie znalazł się na mojej drodze, nie zajmowałbym obecnego stanowiska ani mieszkałbym w uroczym Rouen. Nazywam się Daniel Mercier, a choć kapelusz nosi inne inicjały, jest mój i zależy mi na nim z powodów, których nie mogę szerzej rozwinąć. Zależy mi na nim tak bardzo, że przez kilka tygodni po jego stracie wystąpiły u mnie zmiany skórne na skutek nawrotu wyprysku potnicowego, na który nie cierpiałem od ponad piętnastu lat. Umówiłem się do lekarza, który zapytał mnie o traumatyczne doświadczenia, do jakich według mnie doszło w moim życiu w ostatnim czasie. Kiedy powiedziałem, że zgubiłem kapelusz, nie uznał tego za dostatecznie „traumatyczne”, by wywołać reakcję fizjologiczną. Więcej do niego nie wróciłem. Znalazłem innego specjalistę, doktora Gonparta, dyrektora ośrodka zdrowia, z bogatym doświadczeniem klinicznym, który całkowicie podzielał mój punkt widzenia na związek przeżywanego stresu z wypryskiem potnicowym, bo często był świadkiem nagłych nawrotów dolegliwości u pacjentów zmuszonych do zmierzenia się z nieoczekiwanymi emocjami. Opowiedział mi o przypadku mężczyzny, u którego pęcherzyki pojawiły się w kilka minut po tym, jak obrączka wpadła mu do morza.

Zbaczam jednak z tematu, nie zamierzam dłużej niepokoić Pani moimi zdrowotnymi problemami, choć na szczęście od tego czasu stan mojej skóry wrócił do normy… Pani zachwycające opowiadanie Kapelusz stało się dla mnie epilogiem bardzo osobistej historii związanej z czarnym filcowym nakryciem głowy. Zdradziła Pani, że zakończenie jest prawdziwe, więc nie ma dla mnie już żadnej nadziei: bo jak odnaleźć anonimowego brodacza w kanadyjce, który zabrał go z ławki w parku Monceau? Rozumiem doskonale pragnienie trzymania się faktów aż do końca, które popchnęło Panią do zostawienia go w stolicy, a jednocześnie nie potrafię się pogodzić z tym, że tak rzeczywiście się stało. W idealnym świecie kapelusz pozostałby w Pani rękach, a kiedy przeczytałaby Pani moje ogłoszenie, mogłaby mi Pani go zwrócić. Niestety! Świat nie jest idealny, ale nie brak w nim ironii, ponieważ laureat Nagrody Balbec otrzymuje trzy tysiące franków, a dokładnie tyle zamierzałem zapłacić szczęśliwemu znalazcy, który oddałby mi moją własność.

Życzę Pani szczęścia u boku ukochanego w kapeluszu – tym szarym – i powodzenia z planami otwarcia księgarni w malowniczym Cabourgu, choć przyznaję, że nigdy w nim nie byłem. Namówiłem żonę do przeczytania Pani opowiadania i bardzo przypadł jej do gustu Pani styl, dlatego korzystając z okazji, chciałbym zapytać w jej imieniu, gdzie można znaleźć Popołudnie w porcie i Zmianę adresu.

Pozdrawiam serdecznie

Daniel Mercier

Szanowny Panie,

Pański list bardzo mnie wzruszył i doskonale rozumiem, że utrata przedmiotu, który posiada szczególną wartość sentymentalną, może wywołać u tego, kto na swoje nieszczęście go zgubił, najrozmaitsze dolegliwości, jak na przykład nawrót egzemy, co się Panu przytrafiło. Jest mi niezmiernie przykro, że porzuciłam kapelusz w parku Monceau. Szybko sama pożałowałam swojego dość irracjonalnego gestu, na który się porwałam w literackim zapale. Bo kapelusz bardzo mi się spodobał, ale kiedy dowiedziałam się, ile kosztuje, uświadomiłam sobie, że nie stać mnie na kupno nowego, identycznego modelu. W ramach przeprosin i by sprawić przyjemność Pańskiej małżonce, załączam teksty moich trzech opowiadań. Żadne nie zostało opublikowane, są więc nie do zdobycia w księgarniach. Życzę miłej lektury i dużo szczęścia.

Fanny Marquant

Szanowna Pani,

z ogromną przyjemnością przeczytałam Pani opowiadania. Urzekły mnie bez reszty swoim stylem i fascynującymi bohaterami. Najbardziej mi się spodobało Popołudnie w porcie, utożsamiłam się z kobietą czekającą na powrót ukochanego w kawiarni Dwie mewy i rozmyślającą o swoim obecnym, przeszłym i przyszłym życiu. Myślę, że wiele czytelniczek odnalazłoby się w postaci Murielle. Gratuluję i dziękuję za pełne emocji chwile.

Véronique Mercier

PS Niezmiernie żałuję, że nie mogła Pani oddać kapelusza mojemu mężowi! Wciąż nad tym ubolewa!

Księgarnia Mewa

Fanny Marquant

17, rue Marcel-Proust

14390 Cabourg

Szanowny Panie,

parę miesięcy temu wymieniliśmy kilka listów w sprawie kapelusza zgubionego w pociągu na trasie Paryż – Hawr. Nie zwlekając, wysyłam Panu artykuł, który dziś rano wyrwałam z gazety u fryzjera. Został opublikowany na łamach „Paris Match” dwa tygodnie temu. Początkowo twarz bohatera wywiadu nic mi nie mówiła, ale kiedy zauważyłam, że jest twórcą słynnych perfum Solstice, których sama używam, zaczęłam czytać z zainteresowaniem, a po chwili aż podskoczyłam. Proszę zerknąć na odpowiedź na pytanie dziennikarza na stronie czterdziestej szóstej, w lewym dolnym rogu. Wróciłam do początku, by dokładniej przyjrzeć się twarzy perfumiarza. Poprosiłam fryzjera o pożyczenie długopisu, którym nabazgrałam brodę na gładkich policzkach. Rozpoznałam okrągłe okulary. Przypomniałam sobie również pewien szczegół, o którym wcześniej Panu nie wspomniałam – nieznajomy z parku powąchał kapelusz, zanim zabrał go ze sobą. Panie Mercier, mężczyzna, który wziął kapelusz, i bohater wywiadu, który załączam, to jedna i ta sama osoba.

Szczerze oddana

Fanny Marquant

PS Fryzjer miał tylko niebieski długopis, dlatego w rezultacie perfumiarz dość nieoczekiwanie przypomina Sinobrodego…

SZÓSTY ZMYSŁ

Wywiad na wyłączność z „nosem” Pierre’em Aslanem

Tekst: Mélaine Gaultier

Zdjęcia: Marianne Rosenstiehl

Uważany za Stanleya Kubricka przemysłu perfumeryjnego, francuski „nos” Pierre Aslan, twórca legendarnych perfum Solstice i Sheraz, powraca z dziełem, które ma zadatki na kultowy zapach dekady.

Drzewne nuty Alby, które królowały pod koniec lat siedemdziesiątych, powoli odchodzą do lamusa. Jakie perfumy według pana zdominują obecne dziesięciolecie?

Będą podobne do kobiet, które teraz żyją i których jest pani wybitną reprezentantką: czarujące, wolne, niezależne, z perfekcyjnie wyważoną nutą dzikości, zdecydowanie nowoczesne i uwodzicielskie… Może nawet uwiedzione?

Przez pana? Nie ma chyba co do tego żadnych wątpliwości, panie Aslan.

Ależ są, na pewno! (Śmiech). Mężczyźni zawsze mają wątpliwości, dlatego wymyślają perfumy, żeby je ofiarować kobietom w nadziei, że dzięki temu je zdobędą.

Jak w kilku słowach scharakteryzowałby pan przemianę, jaka nastąpiła w pańskim życiu?

Trudne zadanie… Perfumy muszą odzwierciedlać czasy, w których powstają, a jednocześnie wykraczać poza nie. Bo dzięki kobietom nabierają życia, zmieniają się i rozwiajają. Na przykład Habanita to perfumy, które powstały w 1921 roku, a dziś, w 1987 roku, wciąż wiele kobiet ich używa. Ale kobiety są inne, co wpływa na zapach.

Co ma pan na myśli?

Kobiety się zmieniają, więc perfumy także…

Jak w takim razie zmieniają się kobiety?

Zmieniła się choćby kobieca skóra. Nasz gatunek ciągle ewoluuje, skóra młodej dziewczyny z lat osiemdziesiątych nie ma nic wspólnego ze skórą młodej dziewczyny z lat dwudziestych. Współcześnie używa ona innego mydła, pudru zresztą też. Środki do prania pościeli, w której śpi, również nie są takie same. Także zapachy miasta są nie do porównania ani stopień wilgotności powietrza. Kobieta na dworze Ludwika XV nie pachniała tak jak współczesna kobieta i nie chodzi mi o perfumy, których używała. Tylko o jej skórę.

Czyli epoka ma wpływ na ludzką skórę?

Dokładnie. Na przykład osiemnasty wiek. Czym pachnie? Kamieniem, słońcem, drewnem, obornikiem, liśćmi, kutym żelazem. A dziś mamy: benzynę, asfalt, metaliczne farby, plastik… elektryczność.

Prąd pachnie?

Oczywiście, podobnie jak ekrany telewizorów.

Co sprawiło, że wrócił pan do pracy po ośmiu latach przerwy?

Znalazłem kapelusz… na ławce w parku Monceau.

Nie rozumiem…

To nieistotne, wyjaśnienie tego jest zbyt skomplikowane. Przejdźmy do kolejnego pytania.

(…)

Szanowny Panie,

redakcja „Paris Match” przekazała mi Pański list dotyczący wywiadu, który przeprowadziłam z Pierre’em Aslanem. Przyznaję, że Pańska historia szalenie mnie zaciekawiła. Dopiero stawiam pierwsze kroki w zawodzie i po raz pierwszy dostałam list od czytelnika – i na pewno o tym nie zapomnę. Prawdę mówiąc, mogłam przeprowadzić ten wywiad tylko dzięki mojej młodszej siostrze, która chodzi do klasy z synem Pierre’a Aslana. Éric jest w niej zakochany i myślę, że zorganizowanie naszego spotkania było dla nich sposobem na pogłębienie relacji… Pierre Aslan nie udzielił żadnego wywiadu od trzynastu lat, więc idąc na umówione spotkanie, autentycznie drżałam. Ale wracając do Pańskiego listu, czy jest pan stuprocentowo pewien, że kapelusz, który leżał na ławce w parku Monceau, jest tym samym, o którym on wspomina? Do końca nie zrozumiałam jego odpowiedzi, która rzeczywiście pozostaje bardzo enigmatyczna. Myślałam nawet, że redakcja wytnie ten fragment, ale wręcz przeciwnie, chcieli go zachować, bo podkreśla złożoną i zagadkową osobowość bohatera wywiadu. Jeśli chodzi o Pańską prośbę, proszę o wybaczenie, ale nie mogę podać prywatnego adresu Pierre’a Aslana. Umówiliśmy się nie w jego domu, a w barze hotelu Ritz, w towarzystwie jego rzecznika prasowego, ale nawet gdybym znała adres, nie czułabym się upoważniona do przekazywania go innym. Załączam jednak dane kontaktowe jego rzecznika prasowego. Myślę, że może Panu pomóc w nawiązaniu kontaktu.

Życząc powodzenia w Pańskim przedsięwzięciu, pozostaję z poważaniem

Mélaine Gaultier

ASLAN

Szanowny Panie,

muszę przyznać, że rzadko otrzymuje się równie nietuzinkowe listy jak ten, który od Pana dostałem. Szczegółowy opis kapelusza odpowiada pod każdym względem czarnemu filcowemu kapeluszowi, który znalazłem na ławce w parku Monceau. Jest to dokładnie ten sam kapelusz, o którym wspominam w jedynym wywiadzie, jakiego ostatnio udzieliłem magazynowi „Paris Match”. Niestety! Nie mam już tego kapelusza. Żałuję bardzo, bo miałem do niego bardzo osobisty i sentymentalny stosunek. Taka jest natura życia, przedmioty przemijają, idee i zapachy pozostają.

Z wyrazami szacunku

Pierre Aslan

ASLAN

Szanowny Panie,

mój rzecznik prasowy przekazał mi kolejny list, który Pan do mnie zaadresował. Nalega Pan, postaram się więc odpowiedzieć jasno i wyraźnie: nie mam już Pańskiego kapelusza, bo zgubiłem go w brasserie. A dokładnie doszło do niefortunnej podmiany. Szatniarka wydała mi prawie identyczny kapelusz, który różnił się od mojego tylko jednym szczegółem: miał nadrukowane inne złote inicjały: „B. L.” zamiast „F. M.”. Zauważyłem to zbyt późno. Kiedy następnego dnia wróciłem do restauracji, kapelusza już tam nie było.

Mając nadzieję, że wystarczająco wyjaśniłem Panu całą sytuację, uprzejmie proszę, żeby już Pan więcej do mnie nie pisał. Niezwykle cenię sobie samotność, bardzo rzadko odbieram telefony i prawie nigdy nie odpowiadam na listy.

Serdecznie

Pierre Aslan

ASLAN

Szanowny Panie,

na załączonej kartce znajdzie Pan informacje, o które Pan prosi: adres brasserie, w której zgubiłem Pański bezcenny kapelusz, dokładny dzień jego utraty, a nawet godzinę. Z nadzieją, że to definitywnie zakończy naszą korespondencję.

Przesyłam także buteleczkę mojego najnowszego dzieła, które może Pan ofiarować wybranej przez siebie kobiecie. Nie musi Pan odpowiadać na mój list.

Aslan

Bernard Lavallière zamknął drzwi peugeota 505 z głuchym trzaskiem. Kolacja przybrała fatalny obrót, a po sprzeczce w samochodzie żona przestała się do niego odzywać. Pierre i Marie-Laure de Vaunoyowie podjęli ich w swoim mieszkaniu przy Champ-de-Mars, w gronie znajomych. Zapowiadało się na typową kolację towarzyską, podczas której trzeba się cieszyć rozmową, bo trudno się zachwycać zawartością talerzy. Jedzenie na proszonych imprezach, zwłaszcza wśród arystokracji, jest okropne. Mimo herbowych sztućców i porcelany pyszniących się na stole, mimo wyrafinowania wysoko urodzonej kasty, jej przedstawiciele na ogół odczuwają pewną perwersyjną przyjemność z serwowania na półmiskach posiłków, których spożycia odmówiliby i szewc, i dozorca. Smacznie się jada tylko wśród prostego ludu, mawiał Bernard, który od kilkudziesięciu lat niestety tego nie robił, ale zachował z dzieciństwa rozkoszne wspomnienia potraw przyrządzanych przez gosposię w rozległej rodzinnej posiadłości w Beaune. Wspomnienia, którymi nie mógł się z nikim podzielić i które od czasu do czasu, gdy serwowane dania były naprawdę nieapetyczne, wracały do jego kubków smakowych.

Kiepska kuchnia Vaunoyów nie mogła jednak posłużyć za usprawiedliwienie incydentu, do którego doszło tego wieczoru. „To gorsze niż zbrodnia, mój panie, to błąd” – powiedział Antoine Boulay de la Meurthe do Napoleona, gdy dowiedział się o rozstrzelaniu księcia d’Enghien w fosie zamku Vincennes. Bernard Lavallière nie poprowadził nikogo przed pluton egzekucyjny, a mimo to jego błąd odniósł identyczny skutek, jakby w samym środku kolacji wyciągnął pistolet i pociągnął za spust.

*

Wszystko zaczęło się od kieliszka szampana – jednego, nie dwóch – zresztą marnej jakości, oraz wytrawnych herbatników podanych jako aperitif; pani domu kupiła je w sklepie Félix Potin, czego zresztą nie omieszkała podkreślić. Goście stawiali się osobno, ale z godną podziwu punktualnością. Dzwonił dzwonek i witano ich słowami: „Ach! Już jesteście, wchodźcie, wchodźcie, zapraszamy!” albo: „No już jesteście! Stęskniliśmy się za wami…”. Teatralne formuły grzecznościowe wychodziły w niezmiennie egzaltowany sposób z ust Marie--Laure de Vaunoy, która okraszała je nutką zdumienia, jakby obecność gościa na progu była wynikiem niewiarygodnego zbiegu okoliczności. W przedsionku kobiety zdejmowały etole i zostawiał torebki, zanim weszły do salonu, gdzie mężczyźni już ściskali sobie dłonie, narzekając na niemiłosiernie długie poszukiwanie miejsca do zaparkowania. Słuchacze okazywali współczucie fatalistycznym, męskim westchnieniem.

*

Już w drodze do Vaunoyów Bernard obawiał się, że znowu podadzą kurczaka w morelach. Po przystawce składającej się z ogórka i śmietany młoda Hiszpanka, która podawała do stołu, przyniosła duży srebrny półmisek. Pośrodku leżał oczywiście kurczak polany brązowym sosem i otoczony pomarszczonymi owocami. Bernard nałożył sobie kawałek piersi, ale mięso okazało się tak suche, że do końca wieczoru męczyło go pragnienie. Na szczęście butelka wina stała pod ręką. Sięgnął więc po łatwy wybieg: regularnie proponował trunek osobom siedzącym wokół, dzięki czemu często i do woli napełniał własny kieliszek. Rozmawiano o spektaklach teatralnych, seansach kinowych, koncertach. Nie tak dawno jak wczoraj wieczorem jedliśmy kolację obok Esther Kerwitcz, poinformowała zebranych Charlotte Lavallière, pewna efektu, jaki wywołają jej słowa. Gdy już ucichły zachwyty, opowiedziała o spotkaniu z parą przyjaciół w pięknej brasserie i obecności słynnej pianistki kilka stolików dalej. Była z rodziną, z mężem i synem. Marie-France Chastagnier pozazdrościła im, mieli wielkie szczęście, że widzieli z bliska równie wybitną artystkę, a potem ze wzruszeniem przypomniała koncert Esther Kerwitcz, na jakim trzy lata temu była w Pleyel. Jej mąż zrobił nadąsaną minę i oznajmił, że woli Rubinsteina, wówczas Marie-Laurence de Rochefort wytknęła mu, że Rubinstein nie jest wykonawcą Bacha. Jean-Patrick Le Baussier rzucił nazwisko Glenna Goulda. Pułkownik Larnier trzeźwo zauważył, że wszyscy wielcy muzycy to Żydzi. Gérard Peraunot wtrącił, że Esther Kerwitcz jest niezwykle piękną kobietą, czym ściągnął na siebie piorunujące spojrzenie żony, po czym zeszli na temat dzieci. Wokół stołu krążyły teraz najrozmaitsze anegdoty o harcerskich weekendach lub planowanych pielgrzymkach do Santiago de Compostela. Wychwalono pod niebiosa ojca Humberta i jego niezwykłe podejście do dzieci, wręcz z nabożnym szacunkiem nazywano go „świętym człowiekiem”. (Nikt wtedy nie podejrzewał, że szesnaście lat później duchowny zostanie aresztowany podczas szeroko zakrojonej operacji policyjnej, w ramach której na twardym dysku jego komputera zostanie znalezionych co najmniej osiemdziesiąt siedem tysięcy zdjęć o charakterze pedofilskim).

Dyskusja o dzieciach doprowadziła gości do nowego tematu, a mianowicie telewizji, którą przywołano jako źródło wszelkiego zła obecnych czasów, małego szatana, z mnóstwem programów stanowiących odzwierciedlenie współczesnej dekadencji. Na publiczne potępienie zasłużył Stéphane Collaro, bo jego program Cocoboy, nie zadowoliwszy się odmóżdżaniem młodych ludzi, w sobotnie wieczory epatował jeszcze „pośladkami”, ponieważ występowała w nim – rzekomo – dziewczyna, która wykonywała bardzo odważny striptiz. Larnierowie przyznali, że mają odbiornik, ale wyłącznie do oglądania Apostrophes. Cotygodniowy zastrzyk kultury od dobrego doktora Pivota pozwalał im wierzyć, że przeczytali książki, o których była mowa w programie. Dlatego żona pułkownika nigdy nie wahała się wyrażać opinii na temat powieści omawianej w Apostrophes, zastrzegając, że co prawda jeszcze jej nie kupili, ale wkrótce miało się to zmienić. Zgorszyła ich obecność w programie, w grudniu zeszłego roku, piosenkarza Serge’a Gainsbourga, nie dość że naszprycowanego pastisem 51 i gitanes, to na dodatek zwracającego się do Guya Béarta jak do jakiegoś mużyka. Rozważali pożegnanie z telewizorem, ale bardzo szybko uspokajające oblicza Jeana d’Ormessona czy Philippe’a Sollersa odwiodły ich od podobnego szaleństwa. Kiedy jednak padło nazwisko Michela Polaca, przy stole podniosły się krzyki, na szczęście Francis Bouygues4 niedawno uwolnił Francję od awantur z Droit de réponse. Hubert i Frédérique de la Tour mieli trochę problemów z nadążaniem, ale byli z tego dumni: nie mieli telewizji. Potrzeba dużej zaciętości, żeby francuska rodzina nie miała pojęcia o istnieniu Michela Druckera5, którego imię było dla nich równie obce, jakby należało do hinduskiego matematyka z czwartego wieku. Ci sami ludzie doskonale jednak wiedzieli, kim byli Moruzi – stara, fanariocka, arystokratyczna, grecka rodzina pochodząca z Moruzy, z okolic Trabazonu, jednocześnie nie zdawali sobie sprawy, że jeden z jej członków był prezenterem wiadomości Treize heures. Nigdy też nie chodzili do kina i żyli szczęśliwie w świecie nieruchomych obrazów, gdzieś w epoce między Nièpce’em a Nadarem6. Pierre de Vaunoy, jako gospodarz, podsumował długą dyskusję nad małym ekranem jednym zdaniem:

– Ale czego się spodziewać… właśnie do tego doprowadziło nas całe to lewactwo…

– Święta prawda – zgodził się z nim Jean-Patrick Teraille. – Niestety to jeszcze nie koniec, sami zobaczycie, bo głowę dam sobie uciąć, że Mittrand znów będzie kandydował.

– Proszę poprawnie wymawiać nazwisko prezydenta.

*

Ostatnie słowa padły z ust Bernarda Lavallière’a, który po ich wypowiedzeniu opróżnił duszkiem kieliszek wina. Kiedy odłożył go z powrotem na stół, wokół panowała martwa cisza, a współbiesiadnicy piorunowali go wzrokiem.

4 Francuski biznesmen i producent filmowy. Program Droit de réponse został wycofany z telewizji po prowokacji prowadzącego, który niekorzystnie skomentował fakt przejęcia kanału TF1 przez francuską firmę budowlaną należącą do Francisa Bouygues’a.

5 Francuski dziennikarz, gospodarz programów rozrywkowych, m.in. niezwykle popularnego Champs-Élysées. Znany z uprzejmego i stonowanego stosunku do gwiazd show-biznesu.

6 Joseph Nicéphore Niépce (1765–1833) – francuski wynalazca, współodkrywca fotografii. Nadar, właśc. Gaspard-Félix Tournachon (1820––1910) – fotograf francuski.

Konserwatyści ze starych francuskich rodów, w poglądach bliscy skrajnej prawicy, lecz niemający odwagi otwarcie się do tego przyznać, uwielbiali ten skrót. Mittrand. Nie pierwszy raz go słyszał w dzielnicach siódmej, szesnastej i ósmej, czyli paryskiej świętej trójcy; podczas proszonych kolacji szczodrze nim szafowano. Zatwardziali i świeżo nawróceni gaulliści, cisi sympatycy UDF7, dyskretni zwolennicy Frontu Narodowego lub zagorzali rojaliści zniekształcali nazwisko głowy państwa w nigdy niezadeklarowanym celu rozpoznania swoich. „Mittrand” to było hasło. Prawicowe bractwo, począwszy od arystokracji na obcasach o czerwonych podeszwach aż do najbardziej marginalnych przeciętniaków, rozkoszowało się tym niezwykłym użyciem w języku francuskim przydechowego „e”. Nieoczekiwana i nagła uwaga Bernarda obniżyła temperaturę w jadalni o dobre kilka stopni. Kurczak był zimny, morele jeszcze bardziej pomarszczone, a szklanki pokrył szron. Sam Bernard nie byłby w stanie wyjaśnić, co skłoniło go do upomnienia współbiesiadników. Wyszło to z niego jakby samo. Czy winne były wspomnienia obiadów z dzieciństwa, które wypełniły jego umysł, gdy przeżuwał niesmaczne danie główne? Czy może fakt, że Jean-Patrick Teraille, w przeciwieństwie do niego, nadal był właścicielem domu rodzinnego w Poitou? A może przesadził z winem?… Nie, w żaden sposób nie dało się tego racjonalnie wytłumaczyć.

*

– Zawsze nazywałem go Mittrandem i nie zmienię tego, żeby cię zadowolić, Bernardzie – odparł lodowato Jean-Patrick Teraille, podczas gdy pułkownik Larnier patrzył na niego z zaciśniętymi szczękami, jakby przewodniczył sądowi wojennemu za zdradę stanu.

– Czy zostałeś lewakiem, drogi przyjacielu? – zapytał przebiegle Pierre Chastagnier.

– Zmieniłeś drużynę, nic nam o tym nie mówiąc? – zaśmiała się Frédérique de la Tour.

Bernard poczuł, jak jego wnętrze wypełnia nieokreślony, ogromny, rozgrzewający i wszechogarniający spokój. Wznosił się w górę po kręgosłupie, sięgnął szyi, wreszcie głowy, a wtedy na jego ustach pojawił się enigmatyczny uśmiech.

– Co tak właściwie macie mu do zarzucenia? – zapytał cicho. – Spotykamy się przy tym stole, w tym samym gronie, podobnie jak trzy, sześć, osiem, dziesięć, piętnaście lat wcześniej. Co takiego dziesiąty maja tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego pierwszego roku8 zmienił w naszym życiu?

Zapadła głucha cisza.

– Słuchajcie więc – powiedział Bernard. – Nic. Nic się nie zmieniło.

– Zapominasz o komunistach w rządzie! – oburzył się Pierre Chastagnier.

– Nie, nie zapomniałem, uważam jednak, że dzięki temu Partia Komunistyczna rozpuszcza się tak pewnie jak cukier w wodzie, Mitterrandowi w ciągu sześciu lat udało się to, czego prawica nie mogła dokonać przez trzydzieści.

– Odgrywasz rolę adwokata diabła!

– Mitterrand nie jest diabłem… choć z wykształcenia jest prawnikiem – uśmiechnął się Bernard. Czubek czółenka Céline wbijający się w goleń partnera jest przykładem broni zbyt często lekceważonej przez mężczyzn; gwałtowne kopnięcie sprawiło, że podniósł oczy na rozeźloną twarz Charlotte.

– Reprezentuje Francję na świecie – odezwał się matowym głosem Jean-Patrick Teraille – a tego nie potrafię ścierpieć!

– Bo jaki obraz przedstawiamy z prezydentem socjalistą? – obruszył się Hubert de la Tour.

– No właśnie… jaki? – zdziwił się Bernard. – Najlepszy z możliwych – ciągnął niewzruszony, dyskretnie masując obolałą łydkę. – Mitterrand gdziekolwiek się nie pojawi, jest wręcz uwielbiany, przecież łączą go świetne stosunki z innymi głowami państw: Helmutem Kohlem, prezydentem Reaganem, panem Gorbaczowem, Margaret Thatcher… We Francji jest popularny, ludzie go kochają.

– Ludzie? Ludzie! Jacy ludzie?! – Hubert de la Tour dał się ponieść emocjom.

– Zwykli ludzie… – odpowiedział Bernard z uśmiechem.

– To zwykły makiawelista… Florentyńczyk – mruknął Pierre de Vaunoy.

– Zgadzam się – przytaknął Bernard wciąż z uśmiechem – trzeba znów przeczytać Księcia.

– Księcia?

– Księcia Machiavellego, tam jest wszystko.

– Nigdy nie czytałeś – warknęła oskarżycielsko Charlotte. Bernard niedostrzegalnie zamrugał.

– „Idzie więc za tym, że książę z łaski ludu winien się starać o jego przychylność, (…) inaczej w razie potrzeby nie będzie miał ratunku”9.

– Serce się kraje… – Wszyscy obrócili się w stronę pułkownika Larniera. On zaś, jeszcze nie rozwarłszy szczęk, znalazł w Bernardzie przedmiot zdecydowanie bardziej godny wybuchu furii niż wykonawca Marsylianki w stylu reggae. – Szanowny panie – ciągnął zdyszanym ze złości głosem – nie mam zamiaru wysłuchiwać tego panegiryku na cześć François Mitterranda, a sposób, w jaki przerwał pan panu Téraille, jest niewybaczalny, dawniej mężczyźni rozstrzygali spory na otwar-tym polu!

Pani domu próbowała uspokoić rozeźlonego wojskowego, ten wymamrotał jeszcze kilka zdań, w których mowa była o głosie Francji, generale de Gaulle’u i uzurpatorach. Potem zapadła cisza, krępująca, wręcz namacalna, ale dobre wychowanie zebranych i rozsądek wzięły górę.

*

Żegnając się, Bernard podziękował gospodarzom, a następnie pozdrowił pozostałych gości, nie usłyszał jednak, jak jego żona szczerze ubolewając, przeprasza panią domu. Przy wyjściu włożył płaszcz przeciwdeszczowy Burberry, pomógł Charlotte z etolą, na końcu nakrył głowę czarnym filcowym kapeluszem, nieświadomy, że jego złote inicjały się zmieniły, przesunęły o kilka liter w porządku alfabetycznym.

7 Union pour la démocratie française (Unia na rzecz Demokracji Francus-kiej) – francuska centryczna partia polityczna, działająca w latach 1978–2007.

8 10 maja 1981 roku Mitterrand pokonał Valery’ego Giscarda d’Estaing i został pierwszym socjalistycznym prezydentem w historii V Republiki.

9 N. Machiavelli, Książę, tłum. A. Sozański, za: https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/machiavelli-traktat-o-ksieciu.pdf.

O wpół do pierwszej w nocy, kiedy jego żona zapadła w niespokojny sen – mimo zażycia leku przeciwlękowego Mogadon – Bernard nalał sobie koniaku i usiadł sam w salonie. Nikt go nie poparł, nawet z grzeczności, kiedy odważył się poprosić o poprawne wymawianie nazwiska prezydenta. Charlotte posunęła się nawet o krok dalej, kopiąc go w goleń w najbardziej podstępny sposób. Szyderczy ton ich pierwszych reakcji szybko ustąpił miejsca lodowatej nienawiści. Pułkownik w chwili pożegnania uścisnął mu dłoń, patrząc na niego tak, jak nikt nie ośmielił się od czasów, kiedy był małym chłopcem. Dawniej mężczyźni rozstrzygali spory na otwartym polu. Pojedynek i co dalej? Bernard miał do siebie żal, że nie odparował mu piękną ripostą. Przyszła mu do głowy dopiero w windzie: Ma pan rację, pułkowniku, zazwyczaj na otwartym polu można znaleźć osły pańskiego pokroju. Perełka, która z pewnością przebiłaby prawą komorę wojskowego pewniej niż kula z karabinu.

W drodze do domu żona zrobiła mu scenę, którą z łatwością można sklasyfikować jako histeryczną.

– Chcesz nas skłócić z przyjaciółmi! – wrzasnęła w samochodzie.

Przyjaciółmi?

Bernard wypił koniak jednym haustem i nalał sobie kolejny. Do diabła, pomyślał, wszyscy śpią, więc robię, co chcę. Jak tych ludzi można nazywać przyjaciółmi? Określenie było zdecydowanie za mocne, fakt, że studiowaliśmy to samo, maszerowaliśmy na tych samych wiecach, chodziliśmy do tych samych szkół, nie wystarczy, byśmy mogli nazywać się przyjaciółmi. To nie ma żadnego przełożenia. Pochodzili z tego samego środowiska, to prawda, ale tylko tyle ich łączyło. Przyjaźń natomiast to inna bajka, poeci i pisarze opiewali ją słowami, ubierali w piękne metafory. Przyszli mu do głowy Montaigne i La Boétie, ale szybko zmienił zdanie, akurat nie był to zbyt udany przykład, ponieważ przyjaźń między tymi dwoma, jak podejrzewano, zahaczała o sodomię. Ale Saint-Exupéry poświęcił przyjaźni zachwycające strony, wzrusza zwłaszcza historia o małym oswojonym lisku, za którego odpowiada się przez całe życie. Goście obecni na kolacji nie byli kruchymi małymi liskami, bardziej hienami, które poczuły woń krwi, gdy tylko pozwolił sobie na komentarz. Dziś wieczorem, w ciągu kilku sekund, on – szanowany obywatel piastujący wysokie stanowisko w Axa – stał się w ich oczach „podejrzany”.

Patrzyli na mnie jak na zwierzynę łowną, przypomniał sobie Bernard. No ale przecież wszyscy oni polują, a ja zawsze wymawiałem się z zaproszeń na leśne eskapady. Co mnie łączy z tymi ludźmi? To jedno pytanie, którego nigdy wcześniej sobie nie postawił, wystarczyło, by otworzyła się przed nim otchłań.

Zaburczało mu w brzuchu i natychmiast powrócił obraz kurczaka z morelami. Przepędził go z głowy, zastępując wspomnieniem Henriette i jej pieca. Gosposia mieszkała w małym domku przy bramie wjazdowej do rodowej posiadłości, położonej między Clos-des-Deux-Pies a majątkiem Rivaille’ów. Lavallière’owie spotykali się w dużym domu: rodzice, kuzyni, wujowie, dziadkowie, i to kilka razy do roku, w rytmie zgodnym z grafikiem szkolnych wakacji. Henriette, której męża Bernard nigdy nie poznał, bo zmarł dwadzieścia lat wcześniej, mieszkała w stróżówce ze swoim bratem Marcelem, złotą rączką. Nie było roboty, której by się nie podjął, zajmował się ogrodem, nie stronił od prac budowlanych. Nigdy nie widywano go z kobietami, a wiele lat później krążyły plotki, że woli mężczyzn, ale nie zostało to potwierdzone.

*

Nie wszystkie pociechy Lavallière’ów cieszyły się przywilejem, jakim było zaproszenie do domu Henriette. Niektóre były za duże, inne za małe, idealny przedział wiekowy rozciągał się od siedmiu do dwunastu lat. Obiad, którym podejmowano dzieciarnię, zawsze zaczynał się od wizyty w ogródku warzywnym gospodyni. Uczyły się rozpoznawać aromatyczne zioła, warzywa, a czasem nawet ich próbowały. Marcel wyciągał scyzoryk Opinel z kieszeni spodni i na oczach oczarowanych maluchów kroił na kawałki marchewkę lub pomidora, po czym przystępował do rozdawania cząstek. Następnie wszyscy siadali przy dużym stole niezmiennie zakrytym czerwono-białą ceratą, Henriette stawała przed piecem opalanym węglem drzewnym, a na talerzach parował rosół, przed którym niejeden restaurator mogłoby się ukłonić. Innym razem była delikatna potrawka, ossobucco, a nawet kapusta z boczkiem. Lokalne potrawy, których sekretne receptury przekazywano z pokolenia na pokolenie i których żadna z matek siedzących tam dzieci nie byłaby w stanie przyrządzić w swojej paryskiej kuchni. Oczywiście miało się służbę, ale żadna z kucharek nawet do pięt nie dorastała Henriette. Gdy zmarli dziadkowie, a majątek został sprzedany, bezwględnie rozszarpany przez spadko-bierców, wszystko się skończyło. Nic nie pozostało z ciepła tamtej kuchni i zapachów dzieciństwa.

*

Goście obecni na kolacji usprawiedliwiali sami przed sobą podskórną niechęć, którą od wieków budziła burżuazja i szlachta. Dobrym przykładem był Giscard d’Estaing, zamożny mieszczanin przebrany za szlachcica, rodzina kupiła tytuł szlachecki w 1922 roku, ale poprzez małżeństwo uzyskał błogosławieństwo arystokratycznej kasty. Co powiedział mu Mitterrand podczas debaty między pierwszą a drugą turą? „Po pierwsze, nie bardzo podobają mi się pańskie maniery, nie jestem pańskim uczniem, a pan tutaj nie występuje w roli prezydenta Francji, tylko mojego przeciwnika”. Trafił w sedno. I powiedzieć, że głosowałem na Giscarda, pomyślał Bernard, kiedy przyszło mu do głowy słowo na określenie prehistorycznych osadów: skamielina. Dokładnie. Są jak skamieliny, powiedział cicho, nagłym gestem odkładając kieliszek na niski stolik. Skamieliny. Niektórzy nie mają nawet telewizji i tym się szczycą. Skamieliny, które nie chcą nic zmieniać, które mieszkają w starych mieszkaniach o niezmiennym wystroju. Bernard podniósł oczy, popatrzył na portret dziadka Charlesa-Édouarda Lavallière’a, który od dwóch pokoleń królował nad kominkiem. To właśnie temu człowiekowi z siwymi bokobrodami, o sylwetce rzymskiego cesarza, rodzina zawdzięczała znaczną część obecnego majątku, na który składały się mieszkania i lokale biurowe w stolicy. Pierwotnie była tylko ziemia, którą dziadek zabudował w czasach wielkich zmian Haussmanna. Potem przeniósł wzrok na komodę w stylu Ludwika XVI i stojące na niej dwa wazony z dynastii Ming. Odwrócił głowę, a jego wzrok powędrował na kominek z białego marmuru i zegar z pozłacanego brązu w stylu Ludwika XVI, z figurą Diany łowczyni i jelonka. A następnie na niską szafkę w stylu Ludwika XIII przy oknie, firany Laury Ashley, zasłony, komplet sześciu foteli w stylu Ludwika XVI, perski dywan, stołek w stylu Ludwika Filipa i sekretarzyk z tego samego okresu. Na zawieszone na ścianie pejzaże przedstawiające wyimaginowane ruiny namalowane na początku dziewiętnastego wieku, zaludnione przez nieprawdopodobne pasterki, i boleśnie kiczowaty portret kobiety w pastelowych barwach, ze wzrokiem zwróconym ku niebu, jakby dostępowała objawienia od samej Matki Boskiej; nie do końca miał pewność, gdzie ją umieść w genealogii rodziny. Był jeszcze gobelin z Aubusson na przeciwległej ścianie i kryształowy żyrandol w stylu Karola X.

Uświadomiwszy sobie, że wnętrze jego salonu niczym nie różni się od tych w domach jego współbiesiadników, był zdruzgotany. Podobnie było z obrazem, który wisiał nad kanapą. Przedstawiał scenkę sielankową w pobliżu małego strumyka, w tle wznosił się kościółek. Na poziomie dzwonnicy płótno zostało wydrążone, a w otwór wstawiono prawdziwy emaliowany mechanizm zegarowy. Wskazówki zaginęły na przestrzeni pokoleń. Bernard nie pamiętał, żeby kiedykolwiek było inaczej. W stanie idealnym obraz powinien wskazywać czas i wybijać godziny. Niestety mechanizm był od dawna zepsuty. Bernard odziedziczył go po ojcu, który znów otrzymał go w spadku po swoich rodzicach; nie było wiadomo, który Lavallière go nabył – był tam jakby od zawsze i od zawsze był bezużyteczny, a sama obecność tarczy bez wskazówek symbolizowała zatrzymany czas. Okaleczone płótno zdawało się do niego przemawiać: Jesteś zwykłym burżujem i na zawsze nim pozostaniesz, jesteś taki sam jak pozostali goście przy stole, jak oni żyjesz w mieszkaniu, które urządził ktoś inny, do którego prawie nic nowego nie wniosłeś, twoi synowie będą wiernymi kopiami ciebie, i tak dalej, w kółko. Jesteś konserwatystą w pełnym tego słowa znaczeniu. Nieodrodnym dzieckiem swojego środowiska. Doskonale zastępowalnym trybikiem, jakim zresztą był twój ojciec, twój dziadek i będą twoi potomkowie po tobie. Nie jesteś człowiekiem swoich czasów, zresztą spójrz tylko na moją tarczę, nie tyko nie wiesz, która godzina, ale nawet nie masz pojęcia, który mamy rok.

*

Bernarda ogarnęła wówczas nieodparta ochota ponownego przeczytania Księcia Machiavellego. Nigdy nie czytałeś, odważyła się mu wytknąć Charlotte. Oczywiście, że czytał, na studiach prawniczych, ale od tamtej pory ani razu nie sięgnął po książkę. Sam fakt, że dziś wieczorem zacytował jej fragment bezbłędnie, powinien wzbudzić podziw u zebranych. Poszedł do swojego gabinetu, grzebał na półkach przez dobry kwadrans, zanim znalazł tani kieszonkowy egzemplarz, którego strony były już pożółkłe; otworzył i przeczytał: „Roztropny książę nie może i nie powinien dotrzymać słowa, jeśliby to było ze szkodą dla niego i skoro ustały powody, które go do dania słowa skłoniły. Gdyby wszyscy ludzie byli uczciwi, rada ta nie byłaby na swoim miejscu, lecz gdy są przewrotni i na dane tobie słowo nie zważają, więc i ty nie powinieneś dotrzymać twego słowa (…). Książę, mianowicie nowy, nie może zawsze tego wszystkiego przestrzegać, co inni za dobre uznają; owszem dla utrzymania państwa musi czasem działać wbrew przepisom wiary, miłosierdzia, ludzkości i religii; umysł jego musi się odmieniać stosownie do wietrznych obrotów i zmian losu, wszakże tak, aby nie przy każdej sposobności zaraz zbaczał z drogi, lecz jeśli potrzeba, aby umiał manowcami chodzić”10.

*

Po tych słowach dostał potwornej migreny i położył się do łóżka.

10 Tamże.

– Jest pan pewien? – zapytał z wahaniem wąsaty kioskarz.

Każdego ranka Bernard wstawał o świcie i wychodził po „Le Figaro”. Oczywiście mógł zaprenumerować gazetę, ale krótka poranna przechadzka należała do utartych nawyków, które definiowały jego życie. Z gazetą pod pachą, wracał na śniadanie, które spożywał z rodziną, po czym szedł do pracy. Znał wszystkich trzech kioskarzy, utrzymywał z nimi dobre, by nie rzec serdeczne relacje – był klientem z za kwadrans siódmej, tym, który w weekend prosił o „Le Figaro” z dodatkami „Madame” i „Magazine”. Tak, na pewno – odparł spokojnie Bernard. Po raz pierwszy od trzynastu lat prowadzenia kiosku w Passy Marcel Chevasson właśnie sprzedał porannemu klientowi egzemplarz „Libé”11. Tego rodzaju sytuacje nigdy się nie zdarzają, klienci są albo przypadkowi – przechodnie, którzy kupują gazetę, idą swoją drogą i nigdy nie wracają – albo metronomicznie lojalni: w ich oczach kiosk z gazetami jest niemym wspólnikiem, nigdy niepozwalającym sobie na komentarze ani niewydającym sądów. Tak więc w każdy czwartek zaglądali dwaj stali czytelnicy brukowca Jean-Marie Le Pena „National Hebdo”: ogolony na łyso trzydziestokilkulatek i starszy pan z laską, w płaszczu z lodenu, który zimą nosił rękawiczki. Magazyny pornograficzne „Union” i „Lui” również miały swoich amatorów, którzy kupowali je dyskretnie, lecz bez cienia zażenowania, a Marcel Chevasson wydawał im czasopisma z taką obojętnością, jakby chodziło o „Le Point” czy „Valeurs actuelles”. Co by się stało, gdyby starzec z laską zaczął kupować „Le Figaro”, młodzieniec z ogoloną czaszką prosił o „L’Équipe”, a entuzjaści nagich panienek prosili o „France-Dimanche” lub „Point de vue”? Klient od „Le Figaro” właśnie zburzył istniejącą równowagę i Marcel Chevasson aż do południa nie potrafił się po tym otrząsnąć. Pochylając się nad stosem baterii, zdał sobie sprawę, że na tym zmiany się nie skończyły: jego klient nie oddalił się jak zwykle w stronę domu, tylko usiadł w ogródku kawiarni, z kapeluszem na głowie i popijając kawę z mlekiem, czytał gazetę, a gwoli ścisłości – ale tego Marcel Chevasson nie był w stanie zobaczyć – upajał się zjadliwym artykułem o Jacques’u Chiracu. Bardzo dobrze napisanym i złośliwym do bólu. Gazeta demontowała jeden po drugim błędy premiera od czasu jego przeprowadzki do Matignon12.

*

Kwadrans później Bernard przestąpił próg kamienicy. Konsjerżka aż się obróciła, nie wierząc własnym oczom, ale nie, nie śniła, bo oto właśnie pan Lavallière przeszedł przed nią, pochłonięty lekturą codziennej gazety z czerwonym rombem. Dotąd tylko jeden mieszkaniec czytał „Libé”, ten nowy – pan Djian – co więcej był prenumeratorem. Dziesięć miesięcy wcześniej wprowadził się do mieszkania na drugim piętrze. Na tabliczce interkomu pojawiło się jego dziwaczne nazwisko wśród w większości szlacheckich nazwisk mieszkańców, którzy mieszkali tu czasem od kilku pokoleń. Pan Djian działał w branży importowo-eksportowej. Co importował? Co eksportował? Nie było wiadomo, ale przynosiło mu to wystarczająco duże dochody, by pozwolić na popisywanie się za kierownicą rollsa, którego według konsjerżki – a wiedziała o tym od samego zainteresowanego – kupił od „swojego dobrego przyjaciela Jacques’a Séguéli13”. Według sąsiadów pokazówka z wyrobem brytyjskiego przemysłu samochodowego w tle była szczytem wulgarności, a Barritierów, potomków francuskiego rodu i sympatyków Akcji Francuskiej14, którzy sprzedali mu swoje mieszkanie, by wyemigrować do siódmej dzielnicy, jednogłośnie uznano za „zdrajców”. Panu Djianowi mówiono „dzień dobry” i „do widzenia”, ale nigdy nie był zapraszany. Na początku uprzejmie zaproponował sąsiadom towarzyskie spotkanie w swoim nowym mieszkaniu, ale każdy wymówił się napiętym harmonogramem, który kategorycznie uniemożliwił znalezienie wolnego czasu tego dnia późnym popołudniem. Pan Djian nie miał im tego za złe. Mimo że uznano jego obecność w budynku za wielce niestosowną, trzeba było mu przyznać jedno: nie miał sobie równych w obniżaniu kosztów na zebraniach wspólnoty. Zarządczyni, przyzwyczajona, że wszyscy zacni ojcowie rodzin płacą tyle, ile im się powie, może i wbrew sobie, ale bez marudzenia, musiała przyzwyczaić się do skutecznego oporu stawianego przez ten grubawego, zaczesanego do tyłu faceta. Djian dłonią okoloną złotym rolexem bezceremonialnie wymachiwał wycenami, wyrzucając z siebie następujące epitety: „matacze”, „oszuści”, „kutwy”, określając w ten sposób różne zawody, których przedstawiciele chętnie najmują się do prac w starych paryskich kamienicach: techników urządzeń dźwigowych, malarzy, hydraulików, dekarzy. Domagał się nowych wycen, groził zerwaniem współpracy z firmami od wielu lat opiekującymi się budynkiem i żądał rabatów w wysokości co najmniej dwudziestu pięciu procent. Przerażona mężczyzną, który z wyglądu przypominał jej pisarza Paula-Loupa Sulitzera15, pani Prusin z zarządu budynków Foncia bez szemrania przekazywała wszystkie jego prośby. Przedsiębiorstwa świadome, że mogą stracić lukratywny rynek, zawsze wychodziły naprzeciw żądaniom i odpowiadały w sposób wielce uniżony. W ten sposób, dzięki Dijanowi, rada mieszkańców zaoszczędziła ponad trzydzieści osiem tysięcy franków w bieżącym roku budżetowym. Żaden z właścicieli nie podziękowałby mu osobiście; na zebraniach wszyscy tchórzliwie zadowalali się niezabieraniem głosu lub uzgadniali wcześniej, na naradzie w mniejszym gronie, wspólny front, jednomyślnie zgadzając się z sugestią wypowiedzianą półgłosem: Niech Djian się tym zajmie…

*

Bernard czekał na windę Roux-Combalusier z 1911 roku, której niedawny remont został wynegocjowany za trzydzieści procent mniej, niż pierwotnie szacowano, kiedy wyszedł z niej Djian.

– Dzień dobry, drogi sąsiedzie – przywitał się wesoło Bernard.

– Dzień dobry – odpowiedział Djian, zaskoczony tym radosnym porannym nastrojem.

– W imieniu rady mieszkańców chciałem podziękować za naprawę kabiny windy.

– Nie mnie się należą podziękowania – zaoponował Djian.

– Ależ tak – zaprotestował Bernard, unosząc palec wskazujący – dzięki panu dostaliśmy prawidłowy kosztorys, to już zresztą nie pierwszy raz; pańskie zasługi w zarządzaniu tym starym budynkiem są doprawdy nieocenione.

Pan Djian wybąkał kilka słów w ramach podziękowań, zanim jego wzrok nie zatrzymał się na „Libé”. Sam trzymał własny egzemplarz w dłoni.

– Czyta pan „Libération”, panie Lavallière?

– Oczywiście, czytam i bardzo sobie cenię, trzeba mieć szerokie spojrzenie na rzeczywistość: „Le Figaro”, „Le Monde”, „Libération”, trzeba czytać wszystko, żeby lepiej rozumieć nasze czasy.

– Ma pan całkowitą rację – zgodził się sąsiad, odsuwając się, by przepuścić go do windy.

– Pamiętam, że był pan na tyle uprzejmy, by zaprosić nas na aperitif po wprowadzeniu się do kamienicy, kilka miesięcy temu, ale byłem wówczas przytłoczony pracą.

– Wszyscy jesteśmy – westchnął wyrozumiale Djian.

– Chętnie bym jednak pana odwiedził, w ostatnim czasie mam dużo więcej luzu, proszę tylko powiedzieć, kiedy panu pasuje.

– W piątek? – zasugerował zaskoczony Djian.

– Wyśmienicie, piątek, jesteśmy umówieni.

Po wejściu do domu Bernard Lavallière odwiesił kapelusz i płaszcz przeciwdeszczowy na kołku, po czym, spojrzawszy na obraz z zegarem, położył gazetę na stole pośrodku croissantów, które jedli na śniadanie. Charlotte zakrztusiła się darjeelingiem, a obaj synowie posłali ojcu nierozumiejące spojrzenia.

– Gdzie „Le Figaro”? – zapytała zaniepokojona pani Lavallière.

– Dziś wziąłem inną gazetę – wyjaśnił Bernard – od czasu do czasu każdemu przyda się mała odmiana.

Potem usiadł, nalał sobie kawy na oczach zdumionej rodziny i rozpostarł to, co dotychczas nazywał „szmatą Serge’a July’ego16”, czego zresztą Charles-Henri, jego najstarszy syn, nie omieszkał mu przypomnieć.

– Już przeczytałeś? – zapytał go ojciec, nieznacznie opuszczając gazetę. W obliczu milczenia potomstwa stanowczym głosem oświadczył, że nadszedł czas, by dowiedzieć się trochę o tym, o czym się mówi, zanim się wszystko skrytykuje. Potem dodał: – W piątek idziemy na aperitif do Djianów.

11 „Le Figaro” to francuski dziennik o konserwatywnej linii, a „Libération” (w skrócie „Libé”) – lewicowej.

12 Hôtel Matignon – oficjalna siedziba premiera francuskiego rządu, położona w Paryżu przy 57, rue de Varenne.

13 Francuski specjalista z zakresu marketingu politycznego, kojarzony głów-nie z lewicą.

14 Francuski dwudziestowieczny skrajnie prawicowy, nacjonalistyczny i monarchistyczny ruch ideowo-polityczny.

15 Francuski finansista i autor książek, pierwszy milion zarobił w wieku siedemnastu lat. W swoich powieściach wykorzystał zdobyte doświadczenie i wiedzę w dziedzinie finansów i biznesu.

16 Francuski dziennikarz, założyciel „Libération”.

Po spotkaniu na avenue de l’Opéra Bernard postanowił nie wracać do biura. Bieżące sprawy mogą poczekać do jutra. Była za kwadrans piąta i po przelotnej burzy, która zmusiła go do skrycia się pod balkonem przypadkowego budynku, uznał, że samotny spacer dobrze mu zrobi. Doszedł aż do Palais-Royal i zatrzymał się przy „dwóch płaszczyznach”, lepiej znanych jako kolumny Burena. Instalacja, która stanęła na dziedzińcu Ministerstwa Kultury, wzbudziła wiele kontrowersji i dyskusji w mediach. „Le Figaro” stał na pierwszej linii frontu i potępiał ten atak na historyczne zabytki. Kolumny Burena były również głównym wątkiem licznych interpelacji poselskich w parlamencie francuskim, a także przedmiotem kilku procesów sądowych, przyczyniły się też do powołania mnóstwa stowarzyszeń stających w ich obronie oraz skłoniły obywateli do napisania setek petycji. Bernard nawet podpisał jedną z nich.

Ekstrawaganckiego Jacka Langa, jego przebiegły uśmiech i kręcone włosy zastąpił François Léotard o smutnej sylwetce porucznika. Tuż po objęciu teki ministra kultury na poważnie rozważał zniszczenie instalacji, która wciąż była na etapie budowy, ale szybko zrezygnował z tego pomysłu – kosztowałoby to znacznie więcej niż jej ukończenie. Bernard, z zasady przeciwny kolumnom Burena, nigdy nie widział ich z bliska. W kałużach odbijały się czarno-białe słupy. Były różnej wysokość, co tworzyło niesamowity efekt wizualny. Dlaczego ta praca wzbudziła tyle dyskusji? Bardzo dobrze pamiętał, jak główny dziedziniec wyglądał wcześniej: parking z rzędami samochodów. Tyle zaciekłości w obronie… parkingu? Dzieci bawiły się, podskakując na jednej z mniejszych kolumn, po czym lądowały obiema stopami na ziemi i zaczynały od nowa ad infinitum. Nieco dalej turyści skupieni wokół kraty wrzucali monety na szczyt innej kolumny, która zakorzeniła się pięć metrów poniżej na płycie asfaltu regularnie przecinanej strumieniem wody. Pewnej Japonce udało się trafić jednofrankówką w sam środek i aż klasnęła w dłonie, po czym posłała Bernardowi promienny uśmiech.

*

Po przejściu pod arkadami Luwru przeżył szok. Na placu sterczała piramida. Choć jeszcze nie wstawiono paneli lustrzanych wyprodukowanych przez firmę Saint-Gobain, szkielet był już gotowy, ułożone kaskadowo stalowe rusztowania przypominały piramidę Dżosera w Sakkarze. Bernard zdjął kapelusz. Nowoczesność była tam, tuż przed nim, i to dzięki sile woli człowieka, którego imienia bronił. Dzięki szeroko zakrojonym pracom budowlanym w ramach projektu „Wielkiego Luwru”, odkryto neolityczne relikty, a po pierwszych uderzeniach kilofem archeolodzy z zapałem odsłaniali cały zakopany pod ziemią Paryż. Komu zawdzięczamy to wszystko? Oczywiście Mitterrandowi, który był pomysłodawcą wielu wybitnych projektów: gmachu Opéra-Bastille, piramidy w Luwrze i Grande Arche w la Défense, który był już prawie ukończony, co mógł zauważyć Bernard, gdy się odwrócił. François Mitterrand wiedział, jak pozostawić po sobie ślad, zapisać się w historii i wyróżnić w teraźniejszości. Szklana piramida przed Luwrem, pasiaste kolumny w Palais-Royal, nowoczesny łuk leżący w jednej linii z Łukiem Triumfalnym zrodziły się z absolutnie antykonserwatywnej, obrazoburczej woli. Wizji na granicy punka.

*

Ogrodzenie ogromnego placu budowy pokryte było zaskakującym graffiti, dziełem kilku różnych rąk, przypominającym podłużny ezoteryczny fresk. Bernard podszedł do jednego z rysunków, któremu bliżej było tradycyjnemu malarstwu niż ulicznej sztuce: przedstawiał różowego hipopotama, w którego ciele artysta namalował inne hipopotamy, mniejsze i niebieskie. Z paszczy największego rozwijał się jakby elektryczny język zakończony spiralą, w tle rysowała się sylwetka mężczyzny o głowie ptaka, trzymającego gigantyczny rewolwer, na którym siedział żółty kot o szeroko otwartych ślepiach. To było mocne, nieoczekiwane, pełne życia. Co za kreatywność, co za wyobraźnia! – zachwycił się Bernard; fresk ciągnął się wokół dziedzińca Napoleona. Godzina nie wystarczyłaby na prześledzenie długiej i hermetycznej zagadki współczesności. Cofnął się o kilka kroków, by ponownie spojrzeć na ogromny szkielet piramidy.

*

– Istny horror, chyba się pan ze mną zgodzi? – Bernard obrócił się na te słowa do mężczyzny z szarą kozią bródką, w kaszmirowym płaszczu z wielbłądziej sierści. – Jakbyśmy potrzebowali piramidy przed Luwrem… – dodał z pogardą.

– Ależ potrzebujemy – odpowiedział Bernard, z całych sił powstrzymując narastający gniew. – Potrzebujemy piramidy dokładnie w tym miejscu, potrzebujemy kolumn Burena. Potrzebujemy tego wszystkiego, pan i jemu podobni nic nie rozumiecie, więc cała reszta wam umyka!

– Och! W porządku, rozumiem – zaskrzeczał nieznajomy – w tym czarnym kapeluszu i szaliku, powinienem się domyślić, że jest pan po drugiej stronie, życzę powodzenia.

I obrócił się na pięcie. Bernard patrzył za nim, jak odchodzi. Początkowo pojawiły się niebezpieczne pytania, które sam sobie zadawał: „Bernardzie, czyżbyś został lewakiem?”. Tym razem przekroczył granicę, zdobył pewność. Dotychczasowi znajomi nie widzieli już w nim jednego ze swoich. Czasami życie człowieka toczy się takim torem, że nawet nie zdając sobie z tego sprawy, skręcamy na rozwidleniu, a wielki GPS przeznaczenia nie podąża zaplanowaną trasą i żaden znak drogowy nie wskazuje, że mija się punkt, z którego nie ma już powrotu. Ten trójkąt bermudzki istnienia jest zarówno mitem, jak i rzeczywistością. Tylko jedno jest pewne: po wejściu w turbulencje już nigdy nie wrócisz na pierwotną ścieżkę. W oczach innych był lewakiem. Piekło to inni, powiedział Sartre, wielki myśliciel lewicy, i miał całkowitą rację, piekło to Vaunoyowie, Jean-Patrick Teraille i pułkownik Larnier. Kanalie o ograniczonych umysłach, kurczowo trzymające się skostniałych przekonań, podobne małżom, które przywarły do skały. Szarża, którą podjął przeciwko dotąd wyznawanym zasadom – a teraz tylko patrzył, jak upadają jedna po drugiej – dodała mu skrzydeł. Jak to ujął Machiavelli? Trzeba mieć ducha na tyle giętkiego, by zwracał się wszędzie, w zależności od tego, jak zawieje wiatr i potoczą się wypadki losu. Gdy żwawym krokiem z powrotem przechodził pod filarami jednego ze skrzydeł Luwru, poczuł, że zachodzi w nim głęboka przemiana. Więcej niż przemiana, prawdziwa metamorfoza. Położył rękę na kapeluszu, żeby mu nie odleciał. Im mocniej go naciskał, tym więcej w jego umyśle było wolności i klarowności. Jakby cofnął się w czasie i to bardzo daleko. Do okresu dojrzewania, do tego momentu, gdy życie wydaje się jeszcze przed nami i wszystko jest wciąż możliwe.

*

Kiedy wrócił do domu na rue de Passy, Charlotte poinformowała go, że Djian odwołał piątkowy aperitif. Rozczarowany Bernard zapytał, dlaczego. Czy sąsiad zmienił zdanie? Gorzej, odpowiedziała żona, zaprasza nas do Jacques’a Séguéli.

Djian pomylił się, zapraszając do siebie na piątek, bo przecież już miał plany na ten dzień, wieczorem król marketingu urządzał wielkie przyjęcie z okazji dostarczenia jego portretu autorstwa Andy’ego Warhola. Obraz utknął w nowojorskiej pracowni po śmierci artysty w zeszłym roku. Séguéla właśnie go odzyskał i chciał uczcić to wydarzenie. Djian musiał teraz odwołać spotkanie z sąsiadem, który w końcu przyjął zaproszenie na aperitif, i nie dawało mu to spokoju przez większą część popołudnia, aż wreszcie przyszło mu do głowy genialne rozwiązanie: zapyta gospodarza przyjęcia, czy może przyjść ze znajomymi. Séguéla nie odmówi. Jego wspaniałomyślny gest doprowadził dwa piętra wyżej do czegoś, co można by określić kryzysem małżeńskim.

– Nie ma mowy, żebym obracała się wśród lewackich parweniuszy! – Charlotte dała się ponieść emocjom: – Pójdziesz się bawić ze swoimi nowymi przyjaciółmi beze mnie.

Charles-Henri, najstarszy syn, zapytał, czy w takim razie on mógłby pójść, ale matka ostrym tonem przypominała, że tego dnia późnym popołudniem wybiera się na wiec. Nikt nie podjął tematu aż do piątku. Bernard, pod potępiającym spojrzeniem żony, włożył garnitur w kratę księcia Walii, płaszcz przeciwdeszczowy Burberry i nakrył głowę czarnym filcowym kapeluszem.

– Wychodzę – pożegnał się cicho.

Charlotte odłożyła książkę i bez słowa patrzyła, jak przekracza próg. Bernard zszedł dwa piętra po schodach i zadzwonił do drzwi Djianów.

– Moja żona źle się czuje, na szczęście to nic poważnego – powiedział.

*

Kabriolet Rolls-Royce pędził paryskimi alejami. Siedząca z tyłu pani Djian, z rozwianymi włosami i mglistym spojrzeniem, przypominała nieziemsko piękne i niedostępne włoskie aktorki z obrazów filmowych z lat sześćdziesiątych. Pan Djian wsunął srebrną płytę do radia samochodowego. Laserowe brzmienie. Akordy gitary elektrycznej i syntetycznego klawesynu odbijały się echem w aucie. Nazywają się Images, to znajomi mojej najstarszej córki, ten kawałek jest numerem jeden listy przebojów, wyjaśnił, przygryzając cygaro. Samochód skręcił i przejechał na czerwonym świetle, a Bernard się roześmiał – śmiechem pełnym zaskoczenia, wręcz oszołomienia – nie śmiał się tak od dziesięcioleci. Może nawet nigdy. „Zabierają mnie do kresu nocy / Demony północy” – śpiewali muzycy z zespołu, którego nazwę już zapomniał, ale melodia wprawiała w drżenie budynki i bezgwiezdne niebo rozpostarte nad Paryżem. Djian kiwał głową do rytmu; Bernard miał wrażenie, że rolls nie dotyka już asfaltu, a światła samochodów są niewielkimi płomykami radości rozświetlającymi ciemność. Wieczór przypominał zaczarowane noce młodości, pełne imprez, wolności i zakazów – noce, których oczywiście nie doświadczyliśmy nigdy poza snami. Autorzy piosenki byli numerem jeden listy bestsellerów, jechał rolls-royce’em do papieża reklamy, prowadzonym przez człowieka, który obniżał, na drodze negocjacji, wszystkie koszty aż o trzydzieści procent. Sami zwycięzcy.

*

W miarę zbliżania się do celu mijali inne marki samochodów, jakby fasada rezydencji została wzmocniona polem magnetycznym, które przekształcało otaczające ją auta w porsche carrera, rollse silver spurs i inne lamborghini. Dwóch ochroniarzy uprzejmie poprosiło o okazanie dowodu tożsamości, odhaczyło ich nazwiska na liście i brama się otworzyła. W marmurowym hallu zostawili wierzchnie nakrycia dziewczętom o nieziemsko długich nogach, a potem ruszyli za muzyką, rockiem lub popem; z szarpanych niemieckich słów zrozumiał tyko refren, który brzmiał jakby: „Rock me Amadeus”. W ogromnej sali z kieliszkami szampana w dłoniach rozmawiało chyba ze trzysta osób. Dwóch saksofonistów w ciemnych okularach i białych jedwabnych garniturach siedziało na złotych sześcianach i wygrywało wariacje w oparciu o jeden przebój, a gigantyczna dyskotekowa kula wielkości małej planety obracała się pod sufitem. Kelnerzy ubrani w czerwone uniformy strażaków krążyli z przekąskami piętrzącymi się na tacach.

– Przedstawię was sobie – zaproponował Djian i weszli w tłum.

Dziewczęta kołysały biodrami, gibkie jak wodorosty, miały niebieskie loki w lwich fryzurach, a większość nosiła tylko jeden kolczyk. Wielu mężczyzn miało włosy zebrane w kucyk, który opadał im na kark, a niektórzy przypięli do marynarki małą żółtą dłoń z antyrasistowskim hasłem: „Nie tykaj mojego kumpla”. Nagle przed nim wyłonił się Jacques Séguéla w towarzystwie rzeźbiarza Césara, który był naprawdę bardzo niski i musiał chyba zakładać wałki na brodę, bo była niesamowicie gęsta i puszysta. Séguéla był ubrany w fioletową marynarkę i czarny sweter. Opierając obie dłonie na ramionach Césara, opowiadał o jego projekcie zgniatania kolekcjonerskich blaszanych puszek z logo różnych firm w celu przekształcenia ich w dzieło sztuki, po czym przeniósł wzrok na Djiana.

– Jesteś – odezwał się z uśmiechem, który nadął jego opalone kości policzkowe – jest też nasza gwiazda – nachylił się nad panią Djian i złożył długi pocałunek na jej szyi.

– To pan Lavallière – przedstawił go Djian.

– Witam – odpowiedział człowiek od reklam Citroëna – nie ma pan szampana… Szampan, tutaj! – zawołał, a wtedy podszedł do nich jeden z kelnerów-strażaków.

– Zaraz wracam – poinformował go Djian. – Powierzam pańskiej opiece moją żonę…

Ale pani Djian odeszła do grupy znajomych. Oto, jak się tworzy epoka, powiedział sobie w duchu Bernard, trafiłem w samo centrum współczesności. Odrobina szampana ochlapała mu marynarkę.

– Przepraszam – pokajał się Bernard Tapie, wycierając materiał na jego ramieniu – nie będzie plamy, zapewniam. – Zdrowie! – dodał z szerokim uśmiechem.

Bernard stuknął się kieliszkami z drugim Bernardem, który był kolejno: kierowcą wyścigowym, piosenkarzem, biznesmenem, szefem drużyny kolarskiej, prezesem klubu piłkarskiego, prezenterem telewizyjnym, a wkrótce miał zostać politykiem. Czuł się zupełnie nie na miejscu, gorzej nawet niż Hibernatus17, po czym zanurzył się w gęstym tłumie, tracąc wszelką nadzieję na odnalezienie Djiana.

– To wspaniale, prawda? Mieć portret autorstwa samego Warhola?

Mężczyzna w garniturze i czarnym T-shircie, z papierosem trzymanym opuszkami palców, wyglądał znajomo, jakby już wcześniej widział jego twarz – prawdopodobnie w telewizji – ale Bernard nie potrafił sobie przypomnieć jego nazwiska. Włosy miał obcięte jak student, a na jego twarzy widniał nieco głupawy uśmiech.

– Tak, to wielki zaszczyt – zgodził się powściągliwie Bernard.

– Dokładnie – odpowiedział tamten – wielki zaszczyt, muszę to zapamiętać, i odszedł. – Słuchaj, to wielki zaszczyt mieć portret autorstwa Warhola – natychmiast powtórzył siwo-włosemu mężczyźnie z kucykiem, który z aprobatą skinął głową.

Obraz stał na cokole osłoniętym aksamitem, chroniony przez kuloodporne szkło. Przedstawiał cztery twarze gospodarza w pomarańczowo-białych barwach. Czerwone i fioletowe wzory geometryczne nakładały się na siebie, tworząc efekt pryzmatu, który idealnie komponował się z całością.

– Czy będzie się pan zachwycał Warholem jak Ardisson18?

Bernard obrócił się w kierunku szczupłego mężczyzny ze szpakowatą brodą, przystrzyżoną krótko jak papier ścierny.

– Nie wiem – przyznał, przenosząc wzrok z powrotem na obraz. – Warhol jest już trochę pieśnią przeszłości, prawda? – zapytał, jakby chcąc nadać swoim słowom znaczenia.

Rozmówca spojrzał na niego uważnie i Bernard opowiedział mu o swoim odkryciu kolumn Burena, piramidy w Luwrze i graffiti na ogrodzeniu, nowych form, hipopotama. Sam siebie zaskoczył, używając kilkakrotnie słowa „radykalny”.

– Też przymierzam się do generalnego remontu w swoim życiu – podsumował, opróżniając trzeci kieliszek szampana.

– Basquiat. Tego panu trzeba. – Mężczyzna z trzydniowym zarostem wyraził swoją opinię głębokim głosem. – Słyszał pan o Jeanie-Michelu Basquiacie?

Bernard przecząco pokręcił głową.

– Wciąż jest do wzięcia, proszę oto wizytówka z adresem mojej galerii.

– A ty ciągle o Basquiacie? – przerwał mu mężczyzna, do którego natychmiast dołączył inny, drwiąco kołyszący kieliszkiem.

– Proszę ich nie słuchać, to muzealnicy.

Rozwinęła się ożywiona dyskusja. Z tego, co zrozumiał Bernard, w Centre Pompidou miała się odbyć wystawa zatytułowana: „Epoka, moda, moralność, pasja”, której celem było zwrócenie uwagi na aktualne nurty artystyczne z całego świata, a nikt nie uznał za stosowne, żeby zadbać o obecność dzieł Basquiata.

– Wstyd i hańba – skwitował mężczyzna z bródką przypominającą papier ścierny.

Podczas gdy cała trójka spierała się na temat tajemniczego malarza, Bernard sięgnął po kolejny kieliszek szampana, myśląc o swoim dziadku. Charles-Édouard bez wątpienia miał łeb na karku, ale jak wielu mieszczan z tamtych czasów, kompletnie przeoczył impresjonizm. Jeden Monet czy Renoir – a nawet Gauguin czy van Gogh – był dziś wart sto razy więcej niż bogactwo, które zgromadził w ciągu całego swojego życia. Lavallière’owie niestety wykazali godne ubolewania – jakby programowe – upodobanie do krajobrazów z ruinami, nie mając nawet na tyle rozeznania, by kupować płótna przyzwoitych artystów. W jego umyśle pojawił się ten wstrętny obraz: mierny krajobraz z zepsutym zegarem.

– Dobrze, chcę Basquiata – oświadczył, opróżniając kieliszek, ale nikt nie zareagował. – Czy pan mnie słyszy? Chcę kupić obraz Basquiata. Teraz.

– Zamierza pan wyłożyć sto pięćdziesiąt tysięcy franków na Basquiata? – zapytał jeden z muzealników.

– Tak, zgadza się – odparł Bernard.

Mężczyzna z brodą przypominającą papier ścierny poprosił go o kwadrans cierpliwości potrzebny na znalezienie samochodu.

*

Kanapeczki z łososiem na srebrnej tacy przecięły mu drogę, sięgnął po jedną, a wtedy przez głośniki poleciał utwór śpiewany przez kobietę, która błagała „Andy’ego”, by się zgodził. Sto pięćdziesiąt tysięcy franków to z pewnością nie było mało, ale nic już nie miało znaczenia. W razie potrzeby sprzeda jedno z mniejszych mieszkań po dziadku, z czego uzyskałby ponad sto pięćdziesiąt tysięcy franków, co pozwoliłoby na zakup kilku Basquiatów. Boże, jak dobrze było żyć w latach osiemdziesiątych i się tym cieszyć, od wieków nie czuł się taki żywy. Oddychał pełną piersią. Djian podszedł do niego, przepraszając, ale musiał się ze wszystkimi przywitać.

– Nie nudzi się pan, mam nadzieję? – zapytał.

– W ogóle, zamierzam kupić obraz.

– Brawo – pogratulował mu z podziwem, zanim znów go zostawił.

Niedaleko Jack Lang rozmawiał z blondynką, która paliła papierosa Sobranie ze złotą końcówką. Musiała być aktorką lub piosenkarką, ale po raz kolejny Bernard nie potrafił sobie przypomnieć jej nazwiska. Kiedy się oddaliła, podszedł do Langa, by porozmawiać z nim o kolumnach Burena. Powiedział, że widział tam bawiące się dzieci i turystów rzucających monetami, a jego słowa były niczym miód na serce byłego ministra. Spojrzał Bernardowi prosto w oczy:

– Rządy przychodzą i odchodzą, ale strumień życia pozostaje niezachwiany – powiedział ze znaczącym i uroczystym uśmiechem, po czym oparł dłoń na przedramieniu Bernarda – wszystko to jest częścią wielkiego twórczego pędu, dogłębnej pracy nad epoką. Proszę się przyłączyć do mojego ruchu Allons z’idées – dodał, wyjmując z kieszeni naklejkę ze swoją podobizną stylizowaną na Warhola.

W tym momencie minister został porwany, wśród gości zrobiło się lekkie poruszenie i Bernard znów znalazł się obok Jacques’a Séguéli, który mówił:

– Pieniądze są wyprane z idei, a tylko idee zarabiają… nasza praca polega na tym, by ciagle mieć idee.

Kierując się do wyjścia, minął Serge’a July’ego, który opowiadał mężczyźnie z ogoloną głową, że tak naprawdę nie wiemy już, gdzie zaczyna się kultura, a gdzie kończy się reklama. Bernard odebrał z szatni swoje rzeczy, włożył trencz Burberry, kapeluszem zakrył głowę. Wygładził jego krawędź i po raz ostatni przepchnął się przez tłum, by pożegnać się z gospo-darzem.

– Obraz jest wart tysiąca słów, Mao Zedong – mówił teraz Jacques Séguéla do grupy młodych ludzi, którzy spijali słowa z jego ust, po czym jego wzrok spoczął na Bernardzie. I wtedy on, handlarz genialnych przebłysków, przypadkowo powiedział prawdę: – To kapelusz Mitterranda! – wykrzyknął, wskazując na filcowe nakrycie głowy.

A wszyscy roześmieli się z żartu człowieka od siły spokoju19.

17 Tytułowy bohater komedii francuskiej z 1969 roku, z Louisem de Funèsem w roli głównej, który zostaje znaleziony w bryle lodu i budzi się, myśląc, że jest 1905 rok.

18 Francuski prezenter i producent telewizyjny.

19 La Force tranquille (siła spokoju) – slogan z kampanii Mitterranda z 1981 roku.

Właściciel galerii włączył neony, które trzeszczały przez chwilę, zanim zapłonęły jasnym światłem. Bernard nie zdejmował kapelusza. Z rękami w kieszeniach czekał, aż gospodarz wyciągnie Basquiata.

– Dlaczego nie ma go w muzeach? – zapytał Bernard.

– Ponieważ jest młody i czarny – wyjaśnił właściciel galerii.

Na dodatek czarny, pomyślał Bernard.

– Proszę, oto i on – dodał, wskazując na małe, oprawione zdjęcie na ścianie.

Bernard zobaczył twarz młodego czarodzieja o głębokim spojrzeniu i rozczochranych włosach.

– Jean-Michel to francuskie imię.

– Tak, Basquiat pochodzi z Haiti.

– Mówi po francusku?

– Kiedy mu się chce – stwierdził z uśmiechem właściciel galerii, po czym wyjął trzy płótna, Bernard na razie widział tylko plecy obrazów. – Proszę zamknąć oczy i przygotować się na dzieło rodzącego się geniusza.

*

Trzy obrazy rzeczywiście miały coś z rysunków na ogrodzeniu w Luwrze, ale emanowały również siłą, która była jednocześnie plemienna i miejska, nigdy wcześniej nic podobnego nie widział. Wychowany na osiemnastowiecznych pejzażach Bernard nie był przygotowany na szok, który przeżył. W mocy, która z nich promieniowała, było coś niemal radioaktywnego. Rysy, sylwetki, malutkie samolociki i przekreślone zdania eksplodowały niczym zaszyfrowana wiadomość o zaginionej cywilizacji, którą odkryjemy za pięć tysięcy lat; o naszej cywilizacji. Płótna zamykały w swoich ramach dawne przesłanie pierwotnych obrzędów ludzkości. Święte zaklęcia i magiczne inkantacje ceremonii pogrzebowych pochodzące z głębin czasu mieszały się na nich z szumem samolotów i rykiem syren policyjnych radiowozów. Mężczyźni o zwęglonych sylwetkach, jakby w maskach, wpatrywali się w widza, podczas gdy dziecinne samolociki przecinały niebo, zderzając się ze słowami, które zdawały się pochodzić z rozsypanych przez szaleńca baz-grołów. Bernard milczał przez kilka minut przed obrazami, nie mogąc oderwać od nich oczu, był jak gryzoń zahipnotyzowany przez węża.

Teraz nastąpiło ostateczne zerwanie. Późnym wieczorem, między zimnymi, wilgotnymi betonowymi ścianami galerii sztuki współczesnej, narodził się nowy Bernard Lavallière. Nawet jeśli było oczywiste, że jego rodzina i bliscy zareagują na dzieła Jeana-Michela Basquiata jak wampiry na wschód słońca, zawieszenie „tego” w salonie będzie położeniem kamienia węgielnego. Będzie gestem erudyty, który nie traci kontaktu ze współczesnością.

– Tytuły? – zapytał cicho. Kupiec odpowiedział po kolei, od lewej do prawej:

– Sangre Corpus, Wax wing i Radium.

– Trzydzieści procent mniej, jeśli wezmę wszystkie trzy.

– Piętnaście… – negocjował właściciel galerii.

*

Tydzień później Bernard rozpoczął generalny remont, zarówno w sensie dosłownym, jak i przenośnym. Radykalnej zmianie towarzyszyło przybycie ekipy malarzy. Pod przerażonym spojrzeniem żony zostały zerwane listwy sufitowe, a za nimi tapety, by zrobić miejsce dla nieskazitelnej białej farby. Przedstawiciele domu akcyjnego Drouot przyszli po rodzinne meble i Bernard bez cienia żalu pożegnał się z komodą w stylu Ludwika XVI, dwoma wazami z dynastii Ming, zegarem kominkowym z pozłacanego brązu z Dianą łowczynią i jelonkiem, niewielką szafką w stylu Ludwika XIII, kompletem sześciu foteli w stylu Ludwika XVI, taboretem w stylu Ludwika Filipa i sekretarzykiem z tego samego okresu. Następnie z osiemnastowiecznymi pejzażami przedstawiającymi ruiny, a także z pastelowym portretem kobiety patrzącej w niebo, gobelinem z Aubusson, a nawet kryształowym żyrandolem w stylu Karola X. Z nieskrywaną radością poprosił, by obraz-zegar sprzedano bez ceny wywoławczej. Charlotte Lavallière, z domu de Gramont, przeniosła meble odziedziczone po swojej rodzinie do buduaru. Cała reszta trafiła pod młotek. Jedynie portret Charles’a--Édouarda Lavallière’a przetrwał zorganizowaną apokalipsę i właśnie pod spojrzeniem uwiecznionym pędzlem w 1883 roku zawisły pewnego ranka dzieła Jeana-Michela Basquiata. Charlotte zagroziła, że wystąpi o rozwód, ale skończyło się na słowach. Bernard poszedł na kompromis: jeden Basquiat w salonie, pozostałe dwa w jego biurze w siedzibie Axa. Były to pierwsze z wkrótce pokaźnej kolekcji, Bernard sprzedał małe mieszkanie odziedziczone po dziadku, by zaspokoić nową malarską pasję. A jeśli lewica wygra w osiemdziesiątym ósmym? – zaczęli szeptać ludzie w kręgach biznesowych. – Bernard byłby wówczas cennym atutem. Lavallière jest socjalistą? – pytali ze zdziwieniem niektórzy. Oczywiście – odpowiadali inni – od dawna kibicuje Mitterrandowi. Artystyczny impuls, któremu uległ, odbił się na jego życiu zawodowym. W firmie Bernard bardzo szybko został uznany za człowieka, który wie, co w trawie piszczy. Robiono mu zdjęcia na różnych wernisażach, które ukazywały się na łamach „Vogue’a” czy „Elle”, a które jego sekretarka chętnie pokazywała innym. Można go było zobaczyć z kieliszkiem szampana w dłoni obok Jacka Langa czy Pierre’a Arditi20. Sympatyzował też z Claude’em Berrim21 – chociaż nigdy nie zgodzili się w ocenie białych monochromów Rymana. Słynny producent zabrał go nawet pewnego popołudnia do Gainsbourga, w którym Bernard odkrył, wbrew wszelkim oczekiwaniom, dość sztywnego w kwestii gustów artystycznych człowieka. Piosenkarz wygłosił kazanie o aktach Cranacha, które stawiał ponad wszystko w dziedzinie sztuki.

*

Pewnego ranka, gdy wychodził po swoje „Libé”, miało miejsce jedno z tych nagłych, nieoczekiwanych, zupełnie niezwykłych i absurdalnych zdarzeń, które dziennikarze niedoinformowani w kwestii założeń ruchu zainicjowanego przez André Bretona, lubią określać mianem „surrealistycznych”: Bernardowi skradziono kapelusz. Trwało to kilka sekund: wszystko wydarzyło się tak błyskawicznie, że nie miał nawet na tyle przytomności umysłu, by krzyknąć, nie mówiąc o pogoni za złodziejem. Stał tylko oszołomiony i lekko rozczochrany na chodniku.

20 Francuski aktor, za rolę w filmie Melodramat (1986) otrzymał Cezara.

21 Francuski producent, reżyser i aktor, zdobywca Oscara w 1963 roku za film krótkometrażowy Le Poluet.

Daniel Mercier miał wrażenie, że jest jak francuska drużyna rugby, tyle że w pojedynkę. Nigdy nie biegł tak szybko i na tak długim dystansie po paryskich ulicach. Zatrzymał się przy drzwiach z dekoracyjnym portalem dla złapania oddechu. Spojrzał na kapelusz i od razu sprawdził, czy inicjały prezydenta rzeczywiście znajdują się na skórzanym pasku od wewnętrznej strony. Są. Jak dobrze, to ten. Odzyskał go. Dzięki śledztwu, któremu od kilku miesięcy poświęcał całą uwagę.

Po otrzymaniu ostatniego listu od Pierre’a Aslana zrekonstruował wydarzenia wieczoru, podczas którego perfumiarz zostawił go w brasserie. Mężczyzna o inicjałach „B. L.” wyszedł z kapeluszem Mitterranda. Wiedział, gdzie się to stało i kiedy. Pozostał mu do sprawdzenia ostatni element układanki: terminarz lokalu z listą rezerwacji. Klienci, którzy zamawiają telefonicznie stolik, podają imię i nazwisko. Być może na jednej ze stron notesu zapisano dane interesującego go osobnika, czyli tajemniczego B. L. Daniel z miną spiskowca opowiedział żonie o wnioskach, które wyciągnął.

– Zwariujesz przez ten kapelusz – skwitowała złowróżbnie Véronique.

– Zamierzam dociągnąć sprawę do samego końca, jeśli jest choć najmniejsza szansa, muszę spróbować – odparował.

Pewnego sobotniego poranka pojechał samochodem do Paryża i udał się pod adres podany przez Aslana. Już na miejscu zauważył, że wszystkie brasseries wyglądają podobnie: szerokie czerwone markizy, pracownik otwierający ostrygi na zewnątrz i kelnerzy w białych fartuchach. Maître d’hôtel otworzył duży, prostokątny notes w bordowych okładkach.

– Daniel Mercier… Zgadza się, stolik numer piętnaście! Zaprowadź pana na miejsce.

Obiekt jego pożądania znajdował się w rękach pięćdziesięciolatka o siwych włosach, człowieka, którego, jak się wydawało, nie będzie łatwo zwieść, a już na pewno nie da się go zmanipulować. Przez całą drogę, mknąc po autostradzie, wymyślał najróżniejsze scenariusze i zabiegi, które pozwoliłby mu sięgnąć po terminarz. Od najprostszych: wykorzystanie faktu, że leży w pobliżu kasy, by dyskretnie go otworzyć, po najbardziej ryzykowne: wyrwanie go z rąk szefa sali i ucieczka na złamanie karku. Przy tym pomyśle od razu wyobraził sobie, że pędzi za nim banda kelnerów, jak w finale Benny Hilla, który zawsze kończył się szaleńczym pościgiem. Rozważał nawet przekupienie maître d’hôtel i w tym celu przygotował banknot pięćsetfrankowy. Teraz jednak, gdy obserwował mężczyznę witającego parę Anglików, zrozumiał, że nigdy nie przyjąłby łapówki. Bordowy skórzany notatnik mignął mu kilkakrotnie przed oczami, jakby szydząc z niego w żywe oczy: Widzisz mnie, jestem tak niedaleko, w rękach szefa sali, ale nigdy nie zdołasz do mnie zajrzeć.

*

Na uspokojenie zamówił dwanaście ostryg, butelkę pou-illy-fuissé i łososia z koperkiem. Pierwszy kieliszek wypił jednym haustem, a schłodzone wino trochę ukoiło jego skołatane nerwy. Zamierzał znaleźć jakieś rozwiązanie, choć jeszcze nie wiedział jakie, ale nie wyjdzie stąd bez zdobycia potrzebnych mu informacji. Kiedy łyżka octu z szalotką skapnęła na tłustawą ostrygę, Daniel wstrzymał oddech. Małym płaskim widelcem odczepił mięczaka, podniósł go do ust i zamknął oczy. Gdy tylko smak małża zmieszany z octem uderzył w jego kubki smakowe, usłyszał to tak wyraźnie, jak za pierwszym razem: „Powiedziałem to Helmutowi Kohlowi w zeszłym tygodniu…”. Od kolacji z głową państwa powtarzało się to za każdym razem, gdy spożywał ostrygi pokro-pione octem.

Po przełknięciu ostatniego mięczaka jego wzrok padł na bar. Siedzący przy nim klienci z nosem w „Le Parisien” raczyli się kawą, kirem lub kieliszkiem sauvignon. Niektórzy musieli być stałymi bywalcami, bo młody barman witał ich uściskiem dłoni. Był blondynem z bardzo krótkimi włosami, nie mógł mieć więcej niż dwadzieścia dwa lub dwadzieścia trzy lata. Serwował kieliszki białego wina stałym bywalcom skupionym przy kontuarze, parzył kawę dla gości na sali i napełniał karafki. Pewnie pracował od niedawna, nie mógł więc dobrze zarabiać, a nie dostawał napiwków jak kelnerzy obsługujący stoliki. On, postanowił Daniel, nie odrywając od chłopaka wzroku. On przyjmie banknot pięćsetfrankowy. On będzie moim koniem trojańskim i pomoże mi dostać się do terminarza w bordowej skórza-nej oprawie.

*

Po uregulowaniu rachunku, zostawiwszy na srebrnym spodeczku dziesięć franków napiwku, Daniel wstał, wziął głęboki wdech i skierował się do baru, przy którym teraz siedziało już tylko dwóch klientów i kończyło – pierwszy kir, a drugi małe piwo. Daniel przysiadł na stołku i sięgnął po „Le Parisien”.

– Co podać? – zapytał młody człowiek.

– Kawę, proszę.

Powoli pił espresso, czekając, aż dwaj mężczyźni przy kontuarze wreszcie sobie pójdą, jednocześnie modląc się w duchu, żeby nikt nowy się nie zjawił. Amator piwa wstał i wyszedł bez słowa, a wkrótce za nim podążył ten drugi, wypiwszy kir, ale na odchodnym uścisnął dłoń barmanowi. Daniel w końcu był sam.

– Proszę jeszcze jedną kawę – odezwał się.

Młody człowiek chwycił za rączkę kolby, napełnił ją porcją zmielonych ziaren i wcisnął z powrotem do ekspresu. Daniel sięgnął do kieszeni kurtki i wyciągnął portfel.

– Ile jestem winien?

– Dwie kawy, to będzie osiem franków, proszę pana.

Wyjął odliczoną kwotę w monetach i dyskretnie wsunął w dłoń banknot pięćsetfrankowy. Młody człowiek postawił przed nim kawę, a potem sięgnął po pieniądze. Właśnie ten moment Daniel wybrał, by rozwinąć na marmurowym blacie podobiznę Pascala. Barman spojrzał na banknot, a potem na Daniela, który świdrował go wzrokiem.

– Możemy coś razem zrobić – odezwał się z pełnym przekonaniem, popartym stanowczym spojrzeniem.

– Nie, szczerze mówiąc, nie sądzę – odpowiedział młody człowiek, zanim wrócił do ekspresu do kawy.

– Pięć kaw na dwunastkę! – krzyknął kelner.

Barman wyjął filiżanki, po czym podszedł do Daniela i pochylił się:

– Nie jestem pedałem, rozumiesz? – szepnął cicho.

Daniel rozważył wszystkie scenariusze oprócz tego. Zdumiony, że jego propozycję można odczytać jako nagabywanie, chciał jak najszybciej wyjaśnić nieporozumienie. Przyszła mu do głowy myśl, którą sam później uznał za genialną.

– Ja też nie – usłyszał, jak odpowiada – jestem prywatnym detektywem.

Młody człowiek spojrzał na niego. Na jego twarzy pojawił się uśmiech jednocześnie niedowierzający i zaintrygowany. W tym momencie Daniel wiedział, że wygrał. Legendarny zawód z pewnością przywołał w głowie jego rozmówcy obrazy z sal kinowych czy telewizyjnych seriali, ponieważ na śmierć zapomniał o kawach.

– Naprawdę? – zapytał.

– Naprawdę – zapewnił go Daniel – chodzi mi o terminarz restauracji, chciałem coś w nim sprawdzić, jeśli mi pomożesz, banknot jest twój.

– Zamieniam się w słuch – zgodził się barman, nachylając się mocniej.

– Gdzie te moje pięć kaw? – krzyknął z pretensją kelner.

*

Mimowolnie przypomniały mu się kryminały z Nestorem Birmą i odcinki Mike’a Hammera z Canal+, których Véronique za nic by nie przegapiła. Kiedy wcielający się w głównego bohatera Stacy Keach mówił, że jest prywatnym detektywem, od razu przyciągał całą uwagę rozmówcy. Ten chwyt zdziałał cuda również w prawdziwym życiu; co więcej obaj detektywi, Amerykanin i Francuz, nosili filcowe kapelusze, Daniel natychmiast zinterpretował to jako pomyślny znak dla sprawy. Dam radę, proszę przyjść o siódmej, obiecał Sébastien, imię miał wygrawerowane na blaszce srebrnej bransoletki. Daniel posunął się nawet do rozdarcia banknotu na pół i zapowiedział, że drugą połowę chłopak dostanie wieczorem. Spędził całe popołudnie w Paryżu, nie mając zupełnie nic do roboty. Przespacerował się nawet do parku Monceau, gdzie panna Marquant zostawiła kapelusz na ławce. Daniel usiadł przy głównej alejce, przypominając sobie treść opowiadania, które zdobyło Nagrodę Balbec. Historia miała dalszy ciąg, o którym jego autorka nigdy się nie dowie.

*

Punktualnie o siódmej pchnął drzwi brasserie i podszedł do kontuaru. Trzech mężczyzn popijało drinki, a Sébastien polerował kieliszki. Daniel i barman wymienili znaczące spojrzenia.

– Kawę, proszę – złożył zamówienie Mercier.

Młodzieniec zarzucił sobie ścierkę na ramię, chwycił uchwyt kolby, a po nałożeniu porcji zmielonych ziaren, wcisnął ją do ekspresu. Rozległ się syk pary, chłopak podniósł rękę do półki nad barem, skąd wziął „Le Parisien” i podszedł do Daniela.

– Strona dwudziesta pierwsza – wymamrotał, zanim wrócił do pojemnika z kieliszkami.

Daniel z zapartym tchem otwierał gazetę, strona dwunasta, osiemnasta, dwudziesta pierwsza… Znalazł kserokopię interesującej go strony terminarza. Udało się. Jego wzrok ślizgał się po nazwiskach. Kim jest B. L.? Pierwsze nazwisko zapisane przez maître d’hôtel, które odczytał, należało do perfumiarza: „Aslan – 3 osoby”. Poniżej były kolejne, które jednak nie zaczynały się na interesującą go literę. Może B. L. nie dokonał rezerwacji, podobnie jak on tego popołudnia, kiedy wpadł na prezydenta? Ślad urwałby się w tym miejscu, to byłby koniec… Na szczęście między „Jacques Franquier – 2 osoby” a „Robineau – 5 osób” pojawiło się nazwisko, choć bez imienia, ale które zaczynało się na „L”: „Lavallière – 4 osoby”.

Daniel złożył kartkę i wsunął ją do kieszeni. Dyskretnie wyjął połowę pięćsetfrankowego banknotu, po czym szybkim gestem zamknął gazetę. Sébastien przyniósł mu kawę.

– Strona dwadzieścia jeden – rzucił jakby od niechcenia Daniel. – Dobra robota, chłopcze – dodał, bo tak właśnie powiedziałby prawdziwy prywatny detektyw.

*

Po powrocie do domu wybrał numer informacji telefonicznej, podano mu dane trzech osób o nazwisku Lavallière: Xavier zamieszkały w ósmej dzielnicy, Hélène w siódmej i Jean na przedmieściach Paryża. Byli też inni, ale ich numery zostały zastrzeżone. W gabinecie, za zamkniętymi drzwiami, stał przy oknie, obserwując miasto Rouen, a wyraz irytacji na jego twarzy był kubek w kubek jak ten na obliczu J.-R. patrzącego na Dallas ze szczytu wieżowca Ewing Oil, kiedy interesy nie szły po jego myśli. W przeciwieństwie do bohatera serialu nie miał minibaru, do którego mógłby podejść, żeby nalać sobie drinka. Ogólnie rzecz biorąc, J.-R. na najlepsze pomysły wpadał na koniec odcinka, sącząc whisky z lodem. Jego twarz rozjaśniał sardoniczny uśmiech, obraz zamierał i na ekranie pojawiał się napis żółtymi literami: „Executive producer Philip Capice”. Daniel z westchnieniem usiadł w fotelu. Telewizor był włączony i na wyciszonym ekranie wypomadowany Jean-Luc Lahaye o fizjonomii gangstera wyśpiewywał miłość do wszystkich kobiet na ziemi. To, co Daniel nazywał „gabinetem”, służyło również za rodzinny salon telewizyjny, gdzie zasiadali, każdy z kolacją na tacy, w soboty wieczorem, by oglądać Champs-Élysées. Daniel nacisnął przycisk pilota, by wyłączyć odbiornik. Był przekonany, że przeanalizował już wszystkie możliwości dotarcia do tajemniczego Lavallière’a, którego imię musiało zaczynać się na literę „B”, kiedy przyszedł mu do głowy zalążek pomysłu, umysł rozświetlił przebłysk przypominający robaczka świętojańskiego w mroku nocy. Wyjął z teczki list od perfumiarza. „Dokładnie taki sam” – napisał Pierre Aslan. A więc identyczny, pomyślał Daniel, kiedy jego syn wszedł do gabinetu ze szklanką grenadiny w dłoni, informując ojca, że zaraz zaczyna się Nieustraszony.

– Jasne, jasne, dwie sekundy, synu – mruknął Daniel, wpisując z pamięci nazwisko kapelusznika na klawiaturze minitela.

Na ekranie wyświetliły się adres i telefon.

*

– Dzień dobry – przywitał się beztroskim tonem Daniel – jestem waszym klientem. Lavallière. Zmieniłem adres i chciałem sprawdzić, czy informacja na ten temat dotarła do państwa?

– Nie wiem, proszę pana – odpowiedziała młoda kobieta – zaraz to sprawdzę, proszę się nie rozłączać. – Minęła długa minuta, czekając wypił praktycznie całą szklankę grenadiny, którą Jérôme zostawił na biurku. Kiedy poluzowywał krawat, usłyszał głos w słuchawce: – Halo, już szukam… pan Lavallière… Bernard Lavallière? – zapytała, a Daniel pomyślał, że zaraz zemdleje.

– Tak – udało mu się wydukać na bezdechu – jaki mają państwo adres?

– 16, rue de Passy, w szesnastej dzielnicy, proszę pana.

Daniel odłożył słuchawkę i uspokoił oddech.

– Mam go – szepnął. – Mam go… – Potem oszołomiony opadł na fotel.

– Zaczyna się! – wrzasnął Jérôme, siadając na dywanie metr od ekranu.

Daniel przywrócił dźwięk. Przez pustynię w kolorze malwy nadjeżdżał od linii horyzontu w stronę widza pontiac firebird Davida Hasselhoffa. Na tle chwytliwej elektronicznej muzyki lektor mówił: „Przygody samotnego rycerza w najeżonym niebezpieczeństwami świecie. Współczesny bohater, ostatnia deska ratunku dla niewinnych, pozbawionych nadziei ofiar okrutnych i bezwzględnych złoczyńców”. Czołówka była przeplatana sekwencjami, w których czarny samochód brał udział w niewiarygodnych akrobacjach. Motyw wpadał w ucho i Jérôme z werwą kiwał głową do rytmu. Zelektryzowany muzyką i wyczynami „Kitta” Daniel poszedł w ślady syna i podrygiwał w takt syntezatorów. Nie, nic nie było w stanie powstrzymać samotnego rycerza. Teraz był tego pewien.

*

W następny weekend samotny rycerz wyruszył do stolicy – nie za kierownicą czarnego samochodu wyścigowego, ale skromniejszego audi 5000. Czatował na rue de Passy przed numerem szesnastym i w końcu zobaczył wychodzącego mężczyznę w ciemnym płaszczu i czarnym kapeluszu. Daniel śledził go aż do kiosku, w którym nieznajomy kupił „Libération”. Na czerwonym świetle stał zaledwie kilka centymetrów od niego. Wybałuszając oczy, nie odrywał wzroku od filcowego nakrycia głowy. Tak, to był ten, dałby sobie rękę odciąć, dobrze zapamiętał każdy szczegół, nawet lekkie przetarcie na fałdzie. Wystarczyło wyciągnąć ramię, zerwać go z głowy tamtego i uciec, ale Daniel nie był w stanie wykonać tej czynności, nogi miał jak z ołowiu i gdyby spróbował podnieść rękę, zaczęłaby się trząść. Emocje były tak silne, że nie mógł nawet przejść przez pasy, kiedy Bernard Lavallière ruszył na drugą stronę ulicy. Przyspawany do płyty chodnika, podążał za nim wzrokiem ku kamienicy numer szesnaście na rue de Passy.

*

Wieczorem pokonał strach, zebrał się na odwagę i odzyskał kapelusz Mitterranda. Zdyszany zatrzymał się przy ozdobnym portalu, włożył na głowę czarny filcowy kapelusz i zamknął oczy. Pokonał wszystkie przeszkody jak bohaterowie baśni przemierzający odległe królestwa, rzeki, lasy i góry w poszukiwaniu złotego jabłka lub magicznego kamienia, które zapewnią im nadludzką moc oraz chwałę lub po prostu wypełnią dumą z podjęcia wyzwania.

Sunął dłonią nad wodą. Dotknął jej palcem, tworząc zmarszczkę na zielonkawej, nieskazitelnej tafli Adriatyku. Czarny kadłub przesunął się w ciszy pod jednym z czterystu dwudziestu mostów miasta, na krótko pogrążając Daniela, Véronique i Jérôme’a w cieniu, szybko jednak wrócili na słońce. Na pomysł powrotu do Wenecji, dziesięć lat po podróży poślubnej, wpadł podczas poszukiwania kapelusza. Jeśli go znajdę, pojedziemy do Włoch, to będzie piękne zakończenie tej przygody, obiecał sobie Daniel. Postanowił zatrzymać się z rodziną w tym samym hotelu, którego taras wychodzi na Punta della Dogana, ale tym razem przyjechali z Jérôme’em, zafascynowanym więzieniami Pałacu Dożów i żelaznymi kratami o grubości ramienia. Był to ich drugi przejazd gondolą od przyjazdu – z tej formy transportu korzystali oszczędnie, bo kosztowała fortunę. Daniel w kapeluszu na głowie wysiadł pierwszy, wyciągnął rękę, żeby pomóc Véronique, gdy tymczasem ich syn zgrabnie wskoczył na pomost. Nadszedł czas na przerwę na placu Świętego Marka w kawiarni Florian. We trójkę ruszyli calle Vallaresso, przeszli pod arkadami muzeum Correr, gdzie Véronique dzień wcześniej uparła się, by zobaczyć słynny obraz Dwie weneckie damy pędzla Carpaccia. Była to świetna okazja do wyjaśnienia Jérôme’owi, że tak, to słowo oznacza przystawkę z surowego mięsa, które tata często zamawia w pizzerii, lecz również jest to nazwisko wybitnego malarza. Chłopiec od razu zapytał, czy to dlatego, że artysta lubił to danie, więc nazwano je na jego cześć. Tak, oczywiście, był w końcu stałym klientem pizzerii, uciął dalszą dyskusję ojciec.

Nie pierwszy raz dziś znaleźli się na placu – w Wenecji wszystkie drogi prowadzą do tego bijącego serca miasta na wodzie. Za każdym jednak razem było to jak sen ożywiany drobnymi sylwetkami ludzi, gołębiami, grą cieni i słońcem. Kiedy szli w stronę Floriana, Véronique go szturchnęła: Daniel, szepnęła zaskoczona, spójrz, kto tam idzie. Plac przecinał François Mitterrand w towarzystwie kobiety, a za nimi szła bardzo młoda dziewczyna o niesamowicie długich ciemnych włosach. Polityk miał na sobie płaszcz, czerwony szalik, ale był bez kapelusza. Gołębie rozpierzchały się przed jego stopami. Daniel nie był jedynym turystą, który zamarł przed prezydencką zjawą. Pewien mężczyzna uśmiechnął się do głowy państwa, a ten odwzajemnił się dziarskim skinieniem głowy. W końcu zszedł ze słońca i zniknął pod budynkiem Prokuracji. Jest tu, mruknęła Véronique, w tym samym czasie co my. Daniel sięgnął dłonią do kapelusza i delikatnie wygładził jego krawędź. Kapelusz i prezydent właśnie minęli się w odległości kilku metrów od siebie. Świadomość tego była wstrząsająca i niepokoiła Daniela przez cały czas, który spędzili na piciu coca-coli w ogródku Floriana.

To było niedorzeczne. Przecież François Mitterranda było stać na zakup kolejnego czarnego kapelusza i na pewno to zrobił, rzecz jasna miał kilka kapeluszy – być może niejeden już zgubił albo nawet wyrzucił, bo się zużyły. Jednak czegoś brakowało w sylwetce, która reprezentowała Francję na świecie. Czy Daniel, pozbawiając go kapelusza, nie popełnił potwornie samolubnego i świętokradczego aktu, jak ci turyści, którzy wynoszą w kieszeniach małe kamyczki ze świątyni w Luksorze lub z Akropolu, w śmiechu wartym celu ustawienia ich na półce w salonie? Bezkarnie wykradali bezcenne relikwie, do których nie mieli prawa i które przede wszystkim nie należały do nich. Po raz pierwszy Daniel doświadczył niejasnego i przykrego uczucia, które zazwyczaj wypełnia nas, gdy ukochany przedmiot ulegnie zniszczeniu.

Po południu odwiedzili Bovolo, czyli dosłownie ślimaka, bo tak nazywają się zewnętrzne schody pałacu Contarini. Arcydzieło quattrocento, sześciopiętrowa spiralna konstrukcja zamknięta w wieży udekorowanej licznymi łukami i smukłymi kolumnami, ze szczytu której, z twarzą smaganą przez wiatr, można podziwiać dachy Wenecji.

– Pamiętasz? – zapytał Daniel, kiedy zaczęli krótką wspinaczkę.

– Konik – mruknęła Véronique z uśmiechem.

Dziesięć lat wcześniej byli w Bovolo po wizycie na Murano. Na wyspie szklarz wydmuchał na ich oczach małego szklanego konika, którego podarował im jako pamiątkę. Po południu Daniel ukrył go w Bovolo. Klatka schodowa zakończona jest okrągłym dachem z belek, do których można sięgnąć, stając na palcach. Przesuwając opuszkami po jednej z nich, wymacał monetę, potem kolejną i jeszcze breloczek do kluczy, pamiątkową broszkę, a potem całą garść monet ze wszystkich zakątków świata. Zakochani w Wenecji i ogólnie zakochani wsuwali tam zawartość swoich kieszeni, dla potwierdzenia, że tu byli. Daniel wyjął małego wierzchowca i umieścił go między belkami.

*

Dwie młode Niemki robiły sobie zdjęcia na tle dachów miasta, a kolejny turysta filmował panoramę dużą kamerą VHS. Véronique przypomniała Jérôme’owi, by zachował ostrożność przy barierkach, tymczasem Daniel spojrzał na belki. Zdjął kapelusz, odłożył go na kamiennej poręczy i wyciągnął w górę rękę. O ile dobrze zapamiętał, to zostawił konika w lewym rogu. Wyczuł monetę, kawałek kartonu, który mógł być biletem lotniczym, kolejną monetę. Nie znajdziesz go, zawyrokowała Véronique w momencie, kiedy jego palce natknęły się na coś gładkiego i zimnego. Niewielki, śliski przedmiot, który wysunął ze zdecydowanym szarpnięciem, jakby zrywał owoc z drzewa. Spójrz, wyszeptał zdumiony. W dłoni trzymał małego konika. Jérôme podszedł do ojca, który spojrzał na Véronique, jej oczy zaszły mgłą. Szklane zwierzątko czekało na nich w swojej kryjówce od dziesięciu lat i na samą myśl ogarnęło ją wzruszenie. Daniel podał figurkę synowi, po czym podszedł do żony i ją przytulił. Wzmógł się wiatr, a włosy Véronique musnęły go po twarzy, zamknął oczy. Kiedy ponownie je otworzył, na kamiennej balustradzie nie było kapelusza.

*

Koszmar zaczynał się od nowa.

– Niemożliwe, niemożliwe – mamrotał, zbiegając po schodach, z mocno walącym sercem w piersi.

Płaskie stopnie Bovolo wydawały się ciągnąć bez końca jak w tych snach, w których nie ma grawitacji, a upływ czasu zostaje zniesiony. Kapelusz nie leżał na ulicy. Nie było go też w ogrodzie na dole schodów. Może odbił się rykoszetem od dachów i wiatr przeniósł go na którąś boczną alejkę? Daniel wbiegł na jedną z nich. Ale i tam nie było śladu po kapeluszu. Łzy napłynęły mu do oczu, łzy złości i udręki, które są zapowiedzią załamania nerwowego. Pomyślał, że zaraz usiądzie na ziemi i zacznie wyć, kiedy w jego polu widzenia pojawiła się sylwetka starszego mężczyzny z laską, który szedł w towarzystwie dwóch kobiet – prawdopodobnie żony i córki. W ręku trzymał jeden kapelusz – czarny, a na głowie miał drugi równie elegancki i z filcu, ale kremowy z bordowym paskiem. Daniel pobiegł w jego stronę.

– To mój! Mój kapelusz! – krzyknął zdyszany.

– È francese — powiedział mężczyzna z uśmiechem. – Proszę się nie niepokoić – dodał z silnym włoskim akcentem – znalazłem pańską wiadomość w kapeluszu, robię to samo – mruknął z porozumiewawczym uśmiechem i oddał mu nakrycie głowy.

– Dziękuję, proszę pana, bardzo dziękuję – wyszeptał Daniel, ściskając odzyskaną zgubę.

– Miłego dnia – życzył mu szczęśliwy znalazca.

Potem uniósł własny kapelusz na pożegnanie i odwrócił się na pięcie, wznawiając przerwaną rozmowę po włosku ze swoimi towarzyszkami. Daniel przeniósł wzrok na czarny kapelusz, odwrócił go do góry dnem, spojrzał uważnie na podszewkę z białego jedwabiu i skórzaną opaskę z inicjałami. Uniósł ją, wsunął dwa palce i przeciągnął przez kilka centymetrów do przodu, aż nagle jego serce przeszył dreszcz. Opuszki na coś natrafiły. Wyjął małą karteczkę złożoną na czworo, rozłożył ją: „Nagroda dla znalazcy – dziękuję”, był tam też numer te-lefonu.

*

Cienki prostokątny kawałek papieru był tam od samego początku. Kapelusz przez cały czas miał w sobie sygnał SOS. Żaden z tych, którzy wkładali go na głowę, nie pomyślał, żeby sprawdzić, czy właściciel nie zostawił wiadomości. Tylko prawdziwy pasjonat kapeluszy odnalazł ukrytą wskazówkę. Daniel bez problemu rozpoznał charakter pisma – podpis nakreślony tą samą ręką widywało się często, głównie w okresie przedwyborczym, na ulotkach. To było pismo François Mitterranda.

– Decyzja należy do ciebie – stwierdziła Véronique po kolacji. Razem z synem wróciła do pokoju, ale Daniel potrzebował trochę czasu do namysłu:

– Pójdę się przespacerować – oznajmił.

Teraz stał sam w słabo oświetlonej uliczce, a plusk fal odbijał się echem od starych kamieni. Z kapeluszem na głowie i rękami splecionymi na plecach wspiął się na mostek i podziwiał odbicie księżyca w wodzie. Pod czarnym filcowym kapeluszem w jego mózgu kłębiły się wspomnienia ostatnich wydarzeń; Daniel próbował odnaleźć w nich jakąś logikę.

*

Był w Wenecji w tym samym czasie co prawowity właściciel kapelusza, dopiero co znalazł wiadomość ukrytą pod skórzaną opaską. Stary Włoch, który mu go oddał, był chyba poplecznikiem losu. Nawet lekki podmuch wiatru, który porwał filcowy kapelusz, jawił się jak część układającej się w całość układanki. Miał niepokojąco klarowne przeczucie, że prośba została skierowana do niego, do Daniela Merciera z Sogetec, który bez kapelusza nadal tyrałby w Paryżu pod rozkazami Jeana Maltarda. Przecież kapelusz prezydenta odmienił jego los, nie mógł temu zaprzeczyć. Życie panny Marquant również przybrało niespodziewany obrót, a ekscentryk Aslan stworzył nowe perfumy. Co się przytrafiło Bernardowi Lavallière’owi? Tego nie wiedział, ale prawdopodobnie kapelusz zaburzył życiową trajektorię również i w jego przypadku. Zbliżają się wybory, przypomniał sobie Daniel, prezydent też musi zdać się na los. Pod mostem powoli przepłynęła motorówka motoscafo. Reflektory rzuciły wyolbrzymiony cień na surowe fasady budynków, cień mężczyzny w płaszczu i kapeluszu. Daniel zrobił krok w tył. Chociaż wiedział, że to jego cień, zobaczył w nim sylwetkę François Mitterranda. Ogromny i majestatyczny górował nad nim przez kilka sekund, po czym rozpłynął się w mroku nocy.

*

Potraktował to jako ostateczny znak. Zrozumiał teraz, na czym polega jego zadanie.

*

Po powrocie do pokoju oznajmił poważnym tonem:

– Zadzwonię jutro – potem się rozebrał. Ostatnią rzeczą, którą zdjął, był kapelusz, położył go na małym stoliku, w pobliżu okna, w blasku księżyca.

– Czy mógłby pan podać numer telefonu, pod który moglibyśmy oddzwonić?

Daniel podyktował namiary na hotel, po czym się rozłączył. Cóż, nie było już odwrotu.

– Sekretariat Pałacu Elizejskiego – rozległ się głos w słuchawce.

Daniel opowiedział o kapeluszu, a młoda kobieta poprosiła, żeby chwilę zaczekał.

Telefon koło łóżka zadzwonił kwadrans później. Mężczyzna zwrócił się do niego niezwykle uprzejmym tonem:

– Jestem zmuszony prosić pana o dyskrecję, drogi panie Mercier. Przypuszczam, że odczytał pan inicjały wewnątrz kapelusza…

– Tak, tak, widziałem.

– Cóż, w takim razie domyśla się pan, do kogo należy…

– Zgadza się.

– Czy mogę więc liczyć na pańską dyskrecję?…

– Oczywiście, ale mam prośbę – przerwał mu Daniel.

– Tak, słucham – powiedział mężczyzna po drugiej stronie linii.

– Chciałbym osobiście oddać go właścicielowi.

– Właściciel kapelusza tego się spodziewał, proszę pana. Spotka się z panem w kawiarni Florian, dziś o siedemnastej, pierwsza wnęka od wejścia, po lewej stronie.

*

O szesnastej czterdzieści Daniel po raz ostatni włożył kapelusz prezydenta, pocałował Véronique i Jérôme’a, zostawiając ich przy wejściu do Santa Maria della Salute.

– Jestem umówiony z François Mitterrandem, zaraz wracam – powiedział specjalnie głośno przed grupą turystów, którzy natychmiast na niego popatrzyli, po czym odszedł w stronę gondoli.

Nawet nie negocjował ceny przejazdu na plac Świętego Marka ani nie usiadł na wąskim czerwonym skórzanym siedzeniu. Stał na środku, z kapeluszem na głowie, z twarzą owiewaną gorącym, słonym wiatrem znad Adriatyku.

*

Przy wejściu do Floriana podszedł do niego maître d’hôtel, Włoch o eliptycznej sylwetce, z włosami zaczesanymi do tyłu i bujnym wąsem.

– Jestem umówiony z François Mitterrandem – poinformował go Daniel, zdejmując kapelusz.

Kierownik sali skinął głową i bez słowa wskazał wnękę po lewej stronie. Pod freskiem anioła, przy niewielkim stoliku z blatem z białego marmuru siedział prezydent Francji. Miał na sobie ciemny płaszcz i bordowy szalik. Wstał.

– Dzień dobry, panie Mercier – przywitał się, ściskając dłoń Daniela.

– Dzień dobry, panie prezydencie – odpowiedział Daniel, po czym na zaproszenie głowy państwa usiadł obok. François Mitterrand zamówił kawę, którą niezwłocznie przyniesiono im na srebrnej tacy.

– Jest oczywiście nagroda, zgodnie z tym, co było napisane na kartce – oznajmił pierwszy z Francuzów.

– Nie trzeba – mruknął Daniel – nie potrzebuję nagrody.

François Mitterrand posłał mu na wpół rozbawiony, na wpół fatalistyczny uśmiech.

– Skoro nie chce pan nagrody, zdradzę panu sekret… ten kapelusz… nie zgubiłem go w Wenecji, ale w Paryżu, jakiś czas temu. – Przerwał. – Zapewne w międzyczasie, zanim znalazł się na tym stoliku, przeżył niejedną przygodę – dodał, gładząc filc – ale nigdy się tego nie dowiemy.

Wpatrywał się w Daniela z enigmatycznym uśmiechem na ustach.

– To prawda, nigdy się nie dowiemy – wyszeptał Daniel, który nie mógł oderwać wzroku od głowy państwa.

Zapadła dłuższa cisza, po czym François Mitterrand pochylił się nad filiżanką i napił się kawy. Przez uchylone okno kawiarni widać było plac Świętego Marka; spod budynku Prokuracji tłum wychodził na słońce.

– Często bywa pan w Wenecji? – zapytał prezydent.

– Pierwszy raz przyjechałem na miesiąc miodowy, a teraz wróciłem z żoną i synem.

– Słusznie pan zrobił, wracając, sam zawsze tu przyjeżdżam, kiedy tylko znajdę wolną chwilę.

– Wczoraj weszliśmy na Bovolo – opowiedział Daniel.

– Ma pan świetny gust, panie Mercier, Campanile jest dla turystów, prawdziwi znawcy chodzą do Bovolo. Kilka kroków stąd jest też zachwycający klasztor, jedyny przykład sztuki romańskiej w Wenecji, mało kto o nim słyszał, pokażę go panu przy wyjściu.

– Dziękuję – wychrypiał Daniel.

– Trudno mi uwierzyć, że niektórzy uważają Wenecję za smutną… – kontynuował prezydent, mrugając powiekami.

– Na pewno się do nich nie zaliczam – wyznał Daniel – dla mnie Wenecja to sama radość, a przede wszystkim piękno.

– Tak, piękno – zgodził się François Mitterrand.

*

Nie potrzebował nagrody, bo już ją przeżył. Dostał coś więcej niż nagrodę – pragnienie, życzenie, marzenie, które zostało spełnione.

*

Został czwartym uczestnikiem kolacji.

Epilog

Czarno-białe, wyjątkowo dobrze skalibrowane zdjęcie, które przypominało nastrojowe prace Cartiera-Bressona, przedstawiało Daniela Merciera opuszczającego siedzibę Sogetec w czarnym filcowym kapeluszu na głowie. Mężczyzna w szarym krawacie rzucił swojemu koledze znaczące spojrzenie, po czym zwrócił się do prezydenta:

– Możemy go odzyskać, panie prezydencie.

– W jaki sposób? – zapytała głowa państwa zza okularów.

– Otoczymy go i ściągniemy mu kapelusz.

– Nie! – zaprotestował prezydent. – Bez przemocy. Będzie wiedział, że ja za tym stoję… – Nie – powtórzył cicho, zanim pogrążył się w milczeniu, które tak często konsternowało jego rozmówców. – Proszę go śledzić…

– Mamy śledzić Daniela Merciera?

– Nie, kapelusz, proszę śledzić kapelusz.

Mężczyzna w szarym krawacie wyszedł z biura, razem ze swoim kolegą.

Godzinę po tym, jak prezydent zostawił filcowy kapelusz w brasserie, stawiło się tam dwóch funkcjonariuszy z komórki bezpieczeństwa Pałacu Elizejskiego. Ponieważ zguby nigdzie nie było, zaczęli podejrzewać, że został ukradziony. Maitre d’hôtel potwierdził, że gość siedzący przy stoliku obok wyszedł w czarnym nakryciu głowy. Czy miał je od początku? Kierownik sali miał taki mętlik w myślach, że nie był w stanie sobie przypomnieć. Klient nie był stałym bywalcem i nie dokonał wcześniej rezerwacji, ale zapłacił kartą kredytową. Agenci bezpieczeństwa wyszli z kopią kwitu. Już następnego dnia namierzyli Daniela Merciera.

*

Kiedy zostawił kapelusz w pociągu, jeszcze tego samego wieczoru na poufną linię prezydenta przyszedł teleks z wiadomością, że przejęła go blondynka. Następnego ranka François Mitterrand, który nigdy nie sypiał w Pałacu Elizejskim, przeczytał wiadomość podczas poran-nej kawy.

– Fascynujące – skomentował – kobieta… – Czy mamy jej zdjęcie?

Pod koniec dnia na biurko prezydenta trafiło zdjęcie Fanny Marquant siedzącej w parku Monceau, opatrzone następującą notatką: „kobieta celowo zostawiła kapelusz na ławce, zbierane są informacje o mężczyźnie, który go zabrał”.

– Dlaczego zostawiła go na ławce?

– Nie wiemy, panie prezydencie, analizujemy wszystkie hipo-tezy – odparł mężczyzna w szarym krawacie.

– Prawdziwa piękność… – skomentował szef państwa przed oddaniem zdjęcia.

*

Ogłoszenie zamieszczone w prasie przez Daniela Merciera zostało natychmiast odnotowane. Komórka Pałacu Elizejskiego zwróciła się do gazety z prośbą o przesyłanie kopii całej korespondencji, która będzie przechodzić przez redakcję. Kwestia bezpieczeństwa narodowego. W ten sposób pewnego słonecznego, późnego popołudnia w Parku Elizejskim prezydent przeczytał opowiadanie Fanny Marquant Kapelusz. Jakiś czas później, gdy dowiedział się, że Pierre Aslan stworzył nowe perfumy, poprosił, by mu je dostarczono.

*

Kiedy ludzie z komórki Pałacu Elizejskiego dowiedzieli się z jednego z listów, że Pierre Aslan nie ma już kapelusza, na kilka godzin rozpętała się prawdziwa burza. Jak to możliwe, że go nie ma, skoro zaledwie dzień wcześniej wrócił do domu w kapeluszu na głowie? Przez kilka tygodni mężczyzna w szarym krawacie konsekwentnie unikał tematu kapelusza podczas rozmów z głową państwa. Wtedy dotarł do nich list od perfumiarza zawierający dalsze informacje o utracie nakrycia głowy. Natychmiast wysłali do brasserie dwóch ludzi. Przedstawiwszy fałszywe dokumenty, podali się za urzędników kontroli skarbowej, przejrzeli konta i zidentyfikowali Bernarda Lavallière’a, który zapłacił czekiem, jako nowego posiadacza kapelusza. Natychmiast zorganizowano ścisłą obserwację rue de Passy.

– Perfumiarz nie ma już kapelusza? A pan tego nie zauważył…

– Nie, panie prezydencie. Doszło do pomyłki.

– Dość niefortunnej – zauważył, lecz bez przekonania, prezydent. – Kim jest ten Lavallière? – zapytał.

– Pracuje w Axa, za chwilę prześlemy jego teczkę, panie prezydencie.

Jakiś czas później mężczyzna w szarym krawacie znalazł prezydenta na końcu parku Elizejskiego. Szef państwa bawił się w aportowanie ze swoim czarnym labradorem.

– Mercier go ukradł – powiedział.

– Naprawdę? Cóż za przedsiębiorczy młody człowiek.

Tego samego popołudnia François Mitterrand poprosił o dodanie księgarni Mewa do listy podmiotów realizujących zamówienia z Pałacu Elizejskiego.

*

– W kwestii kapelusza nie wydarzyło się nic nowego, panie prezydencie – złożył raport mężczyzna w szarym krawacie pewnego dnia, kiedy podsumowywali bieżące sprawy prywatne. – Czy mamy kontynuować obserwację?

– Nie – postanowił po namyśle szef państwa. – Zostawmy to losowi – dodał w zamyśleniu.

– Niszczymy akta, panie prezydencie, czy przekazujemy do archiwów?

– Niszczymy, oczywiście.

Następnego dnia wrócił do biura prezydenta z teczką pod pachą. François Mitterrand założył okulary, po raz ostatni przejrzał raporty i zdjęcia, zatrzymał się na twarzy Fanny Marquant siedzącej w parku Monceau, w kapeluszu na głowie. Wyciągnął je z teczki i odłożył na bok.

– Do archiwów osobistych – powiedział.

Następnie parafował polecenie zniszczenia dokumentów swoimi inicjałami.

*

Dwadzieścia lat później, 29 stycznia 2008 roku, w domu aukcyjnym Drouot wystawiono na sprzedaż rzeczy osobiste François Mitterranda. Wśród wystawionych trzystu sześćdziesięciu ośmiu przedmiotów znalazły się garnitury, krawaty i koszule, a także podarunki od przywódców innych państw, było też nie mniej niż dziewiętnaście kapeluszy: pięć filcowych, dwa wełniane, jeden zamszowy, dwa cylindry, melonik i osiem słomianych. Czy czarny filcowy kapelusz, który tego dnia nabyła Partia Socjalistyczna, jest tym z naszej historii? Wszystko możliwe. Amatorzy kapeluszy ulubione modele zastępują nowymi, bo nakrycia głowy zużywają się, gubią, a potem czasem odnajdują, ale często znikają na dobre. Zastanawiający jest fakt, że na aukcję wystawiono tylko jeden czarny kapelusz. Czy były inne? To dość prawdopodobne. Czy rodzina je zachowała? To również prawdopodobne. Nigdy się nie dowiemy. Podczas gdy na sali aukcyjnej młotek uderzał raz za razem, Pierre Aslan popijał kieliszek asti na piazza degli Uffizi we Florencji. Po genialnym przebłysku talentu, który sprawił, że triumfalnie powrócił na arenę międzynarodową, nie stworzył już nic więcej. Była to jego decyzja. Wolał przejść na emeryturę tuż po odniesionym sukcesie i przypieczętować nim swoją legendę. Niektóre źródła podają, że w tajemnicy komponował zapachy dla garstki prywatnych klientów, którzy rzekomo płacili mu za to fortunę. Padały znane nazwiska: sułtana Brunei, a nawet Billa Gatesa, ale nigdy nie zostało to potwierdzone. Pierre Aslan przeprowadził się do Florencji. Od 1987 roku nie udzielił żadnego wywiadu. Édouard Lanier, kochanek Fanny Marquant, wciąż zdradzał żonę, która w końcu w 1992 roku złożyła pozew o rozwód. Ożenił się ponownie z młodszą kobietą, która z kolei jego zdradziła, po czym go zostawiła. Po odejściu z grupy Danone zainwestował zaoszczędzone pieniądze w sieć salonów masażu w Tajlandii. Mieszkał tam z kobietą o imieniu Bongkoj. Tracimy go z oczu po tsunami z 2004 roku. Doktor Fremenberg zmarł w swoim gabinecie w 2001 roku podczas sesji z pacjentem, nie robiąc przy tym żadnego hałasu. Jego kolekcja sztuki afrykańskiej została wystawiona na sprzedaż w Christie’s w 2002 roku jako „Kolekcja doktora F.”. Statuetka z penisem we wzwodzie, która tak bardzo irytowała Aslana, została zakupiona za sto dwadzieścia tysięcy pięćset euro, plus opłaty. Trafiła do prywatnej kolekcji w Waszyngtonie, gdzie znajduje się do dziś. Esther Kerwitcz koncertowała aż do 2000 roku. Potem postanowiła zakończyć karierę zawodową, wcześniej jednak nagrała ostatnie cztery płyty. Znane jako „Tetralogia Kerwitcz” należą do najczęściej pobieranych plików z muzyką klasyczną w Internecie. Obecnie pianistka mieszka we Florencji razem z mężem Pierre’em Aslanem. Fanny Marquant owdowiała kilka lat po otwarciu księgarni, kiedy zmarł Michel Carlier, mężczyzna w szarym kapeluszu. Prowadziła interes przez piętnaście lat i przeżyła w tym czasie niejeden romans, aż do chwili, gdy poznała angielskiego lorda, w trakcie jego pobytu na normandzkim wybrzeżu. Arystokrata zakochał się w niej do szaleństwa. Po ślubie osiedli w hrabstwie Sussex, gdzie Fanny potwornie się nudziła. Wciąż ma trudności z opanowaniem języka angielskiego. Jej krótka powieść The French Lady została doceniona przez krytykę i zapewniła jej dobrą prasę w brytyjskich mediach, udzieliła wtedy między innymi wywiadu dla „Daily Mirror”. Powiedziała w nim, że jedynym mężczyzną, którego kochała, był Michel Carlier. Bernard Lavallière został prawdziwym pasjonatem Jeana-Michela Basquiata, którego spotkał tylko przelotnie w styczniu 1988 roku, kiedy na szczęście artysta nie był totalnie naćpany i nie obraził człowieka w garniturze i pod krawatem, który z autentyczną szczerością opowiadał mu o sile jego płócien. Kiedy artysta zmarł siedem miesięcy później, Bernard posiadał aż dziewięć obrazów, w tym pięć z najlepszego okresu jego twórczości (1981–1983). W następnych latach nadal je kupował, aż cena dzieł Amerykanina przestała być w zasięgu jego możliwości. A kiedy na początku dwudziestego pierwszego wieku cena płócien, które nabył za sto pięćdziesiąąt lub dwieście tysięcy franków, poszybowała w górę do dziesięciu milionów dolarów za sztukę, lawina sarkazmu, jaka spadała na niego w kręgu znajomych, ustąpiła miejsca zabarwionej przerażeniem fascynacji wymieszanej z nienawiścią. Daniel Mercier przeszedł na emeryturę i przeprowadził się do normandzkiego regionu pays d’Auge. Karierę zawodową zakończył jako dyrektor zarządzający Sogetec Normandie. Dla własnej przyjemności i w tajemnicy przed wszystkimi zaczął spisywać swoją przygodę z kapeluszem prezydenta – jest na dwudziestej stronie, a końca nie widać. Nadal nie jest w stanie zjeść ostrygi w occie, żeby nie usłyszeć: „Powiedziałem to Helmutowi Kohlowi w zeszłym tygodniu…”. Kilka miesięcy po odzyskaniu kapelusza François Mitterrand obrócił w proch wszelkie przewidywania ośrodków badania opinii publicznej, zostając ponownie wybrany na kolejną kadencję, zgromadził 54,2% oddanych głosów. Osłabiony chorobą ostatnie święta Bożego Narodzenia spędził w Asuanie w Egipcie, po czym w trybie pilnym wrócił do Francji, gdzie zmarł tydzień później, zimą 1996 roku.

Odszedł, zostawiając po sobie nierozwiązaną zagadkę: podczas składania Francuzom ostatnich prezydenckich życzeń noworocznych wypowiedział niezwykłe zdanie, zdumiewające w tym dość formalnym kontekście. Szeroko je komentowano, ale nikt nie przedstawił zadowalającej interpretacji. Sam Mitterrand nigdy się z niego nie tłumaczył. Nawet dzisiaj jego słowa mają łącznie cztery miliony sześćset dziesięć tysięcy wyświetleń w Google’u. Dwadzieścia trzy sekundy przed zakończeniem przemówienia, trzydziestego pierwszego grudnia 1994 roku, wbił wzrok w kamerę i rzekł: „Wierzę w potęgę ludzkiego ducha i was nie opuszczę”.