Abramowi Hofferowi i Linusowi Paulingowi, odkrywczym założycielom i wielkim

nauczycielom medycyny ortomolekularnej

Tytuł oryginalny: The Orthomolecular Treatment of Chronic Disease: 65 Experts on Therapeutic and Preventive Nutrition

Przekład: Marek Czekański

Redakcja: Magda Bitner

Korekta i skład: STUDIO F

Projekt okładki: Michał Duława

Copyright © 2014 by the International Schizophrenia Foundation

All rights reserved. This translation published under license with the original publisher Turner Publishing.

Copyright for the Polish edition © 2020 by Oficyna Wydawnicza ABA

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana w jakikolwiek sposób, elektronicznie lub mechanicznie, a w szczególności kopiowana, nagrywana i przechowywana w systemach gromadzenia i udostępniania danych bez pisemnej zgody właściciela praw autorskich.

ISBN 978-83-65717-62-7

Oficyna Wydawnicza ABA Sp. z o.o.

02-595 Warszawa, ul. Puławska 77 lok. U.5

tel. 786 598 524, 600 277 406

e-mail: sekretariat@oficynaaba.pl

www.oficynaaba.pl

Informacji zawartych w tej książce nie należy traktować jako gotowej recepty, diagnozy bądź metody leczenia chorób, schorzeń, dolegliwości i innych zaburzeń stanu zdrowia. Stosowanie wszelkich form samouzdrawiania i alternatywnych metod leczenia wiąże się z akceptacją wynikającego z tego ryzyka i nikt nie powinien zakładać, że jest inaczej. Osoby potrzebujące pomocy medycznej powinny zwrócić się do lekarza i skonsultować z nim wszelkie decyzje dotyczące zdrowia.

Autor i wydawca nie autoryzowali użycia swoich nazwisk oraz wykorzystania jakichkolwiek materiałów wymienionych w tej książce w związku ze sprzedażą, promocją lub reklamą produktów i urządzeń. Takie ich użycie jest surowo wzbronione.

Opinie przedstawione w tej książce są poglądami autora, który nie jest lekarzem, i nie muszą być zgodne z opiniami wydawcy.

Adresy internetowe i numery telefonów zamieszczone w tej książce były aktualne w chwili oddania do druku oryginalnej wersji językowej.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana bądź udostępniana w jakiejkolwiek formie i jakimikolwiek środkami, elektronicznymi lub mechanicznymi, a w szczególności fotokopiowana, nagrywana i przechowywana w systemach gromadzenia i udostępniania informacji, bez uprzedniej pisemnej zgody właściciela praw autorskich.

Słowo wstępne

Zdrowie jest bez wątpienia warunkiem koniecznym szczęścia naszego oraz członków naszych rodzin, przyjaciół i dzieci tworzących następne pokolenie. Uważam jednak, że jego zachowanie nigdy w historii nie było tak trudne jak dziś. W przeszłości mieliśmy nadzieję, że rozwój medycyny wyeliminuje z naszego życia wszystkie choroby. Jesteśmy jednak świadkami wzrastającej zapadalności na udary, choroby układu krążenia, nowotwory, alergie, zaburzenia psychiczne i wiele innych schorzeń.

Żyjemy w środowisku zdegradowanym przez zanieczyszczenia powietrza, wód i gleb, spożywamy trujące dodatki do żywności i niskowartościowe pożywienie zwane jedzeniem śmieciowym. Takie warunki życia niszczą nasze zdrowie, narażając nas na różne choroby przewlekłe.

Naukowcy oraz dziennikarze zapewniają nas, że zachorowalność ogólna powinna się zmniejszać, skoro medycyna ciągle się rozwija. Niestety, jest ona zdominowana przez farmakoterapię, a to przeszkadza w skutecznym leczeniu chorób przewlekłych i może nawet tworzyć nowe stany chorobowe wywoływane przez szkodliwe efekty uboczne konwencjonalnych terapii.

Wśród lekarzy oraz opinii publicznej dojrzewa świadomość ograniczeń standardowej medycyny. Medycyna ortomolekularna może przekroczyć te granice, przywracając nam nadzieję na przyszłość przez dostarczanie tego, co służy fizycznemu i umysłowemu zdrowiu człowieka. Medycyna ortomolekularna zapobiega rozwojowi chorób i leczy je, zapewniając substancje naturalne dla ludzkiego organizmu w optymalnych ilościach, czyli możemy chronić się przed chorobami i z nimi walczyć, utrzymując się w zdrowiu przez właściwą dietę uzupełnianą suplementami witamin, minerałów, podstawowych kwasów tłuszczowych i aminokwasów. Koncepcja ta okazała się skuteczna, co potwierdzają dowody dostarczone przez pionierów, takich jak doktor Abram Hoffer i laureat dwóch Nagród Nobla doktor Linus Pauling.

Medycyna ortomolekularna – w przeciwieństwie do konwencjonalnej, w której stosuje się syntetyczne leki – dostarcza skutecznych metod leczenia bez niepożądanych skutków ubocznych, wzmacniając naturalne siły organizmu do walki z chorobami przewlekłymi. Nasi koledzy po fachu oraz inni pracownicy służby zdrowia skutecznie wyleczyli tysiące pacjentów, stosując zasady medycyny ortomolekularnej i terapię żywieniową.

Powyższe metody powinny być pierwszym wyborem w profilaktyce i leczeniu chorób. Do środków medycyny konwencjonalnej należy się odwoływać dopiero wtedy, gdy naturalne sposoby zawodzą, ponieważ obowiązkiem lekarzy jest wybór terapii bezpiecznych, wywołujących jak najmniej efektów niepożądanych. Terapia żywieniowa towarzyszyła ludziom od zarania dziejów, dowodząc swego bezpieczeństwa i skuteczności. Druga opcja – leczenie konwencjonalne – to przede wszystkim stosowanie farmaceutyków. Działanie to stawiamy na drugim miejscu, ponieważ dziesiątki milionów ludzi cierpią każdego roku z powodu skutków ubocznych przyjmowanych leków, a setki tysięcy przez to umierają. Ten prosty fakt jest wystarczającym uzasadnieniem priorytetowego traktowania terapii żywieniowej.

Niestety, od 20–30 lat – tak wśród lekarzy, jak i pacjentów – normą stało się sięganie po leki, gdy tylko pojawiają się objawy choroby. Uważamy, że niebezpieczeństwo z nimi związane wynika z traktowania ich jako pierwszej i często jedynej opcji. Za tą praktyką stoją giganci przemysłu farmaceutycznego, którzy powiększają swoje fortuny, ponieważ ludzie dobrowolnie wybierają ich niebezpieczne produkty. Prasa codzienna, czasopisma i telewizja nie wahają się reklamować leków, które mogą szkodzić zdrowiu pacjentów. Musimy więc zweryfikować nasze podejście do chorób, przejmując inicjatywę w promowaniu bezpiecznej medycyny opartej na terapiach żywieniowych.

Z taką intencją dr Andrew W. Saul zebrał prezentowane w tej książce prace. Doktor Saul kształci lekarzy w zakresie medycyny ortomolekularnej oraz zaznajamia opinię publiczną ze skutecznością takich metod leczenia. Jego dziełem jest poświęcona tej problematyce witryna internetowa www.doctoryourself.com. Od dawna jest on także członkiem komitetu redakcyjnego periodyku medycznego „Journal of Orthomolecular Medicine” oraz redaktorem naczelnym pisma „Orthomolecular Medicine News Service”. Międzynarodowe Stowarzyszenie Medycyny Ortomolekularnej włączyło go w 2013 roku do Galerii Sław w uznaniu jego wieloletniego wkładu w rozwój tej gałęzi medycyny. Jako prezes Międzynarodowego Stowarzyszenia Medycyny Ortomolekularnej wysoko cenię sobie jego przyjaźń i wsparcie oraz znakomite doradztwo.

Doktor Saul recenzował liczne prace badawcze pionierów medycyny żywieniowej publikowane w „Journal of Orthomolecular Medicine”, „Orthomolecular Medicine News Service” oraz na łamach innych czasopism. Redagując tę książkę, wybrał starannie artykuły oryginalne i przeglądowe 65 autorów. W części I omówiono historię, filozofię i logikę tej koncepcji medycznej; w części II sylwetki jej pionierów; a w części III metody leczenia chorób przewlekłych.

Rozwój medycyny ortomolekularnej jest napędzany przez liczne odkrycia i nowe dowody naukowe. Jeden z najnowszych przykładów to leczenie dużymi dawkami witaminy C stanów chorobowych powstałych w wyniku skażeń radioaktywnych po katastrofie elektrowni atomowej w Fukushimie w marcu 2011 roku w mojej rodzinnej Japonii. Medycyna ortomolekularna, jak wynika z przedstawionych w książce faktów, może być uznana za najskuteczniejsze narzędzie obrony naszych organizmów przed radioaktywnością.

Jako prezes Międzynarodowego Stowarzyszenia Medycyny Ortomolekularnej, reprezentującego 23 organizacje z 20 krajów całego świata, pragnę wyrazić najgłębszą wdzięczność doktorowi Saulowi za opublikowanie tej wyjątkowej książki. Udało mu się logicznie połączyć to wszystko, co Czytelnicy powinni wiedzieć o medycynie ortomolekularnej. Przedstawione tu informacje należy traktować jako wyczerpujący materiał seminaryjny, na którego publikację od dawna czekali na całym świecie profesjonaliści praktykujący lub zamierzający praktykować medycynę ortomolekularną i żywieniową. Wiemy, że niektórzy lekarze i naukowcy odnoszą się sceptycznie do tej dziedziny wiedzy medycznej. Książka ta przeznaczona jest też dla nich i pomoże rozwiać wszelkie wątpliwości.

Medycyna ortomolekularna jest nauką, filozofią oraz sztuką przynoszącą ludziom poprawę zdrowia fizycznego i psychicznego. Wierzę, że dzięki tej książce uda się uratować życie wielu osób cierpiących z powodu chorób przewlekłych i zachęcić świat do odkrywania korzyści płynących z naturalnych metod leczenia.

Atsuo Yangisawa, MD, PhD

prezes Międzynarodowego Stowarzyszenia Medycyny Ortomolekularnej

Podziękowania

Wyrażam wdzięczność wobec pracy i daję wyraz pamięci wielkich pionierów medycyny ortomolekularnej. Nade wszystko dziękuję autorom, których artykuły zostały zamieszczone w tej książce. Pragnę także podziękować Stevenowi Carterowi, dyrektorowi Międzynarodowej Fundacji Leczenia Schizofrenii, redaktorom czasopisma „Journal of Orthomolecular Medicine” oraz członkom komitetu redakcyjnego „Orthomolecular Medicine News Service”. Dziękuję doktorowi Atsuo Yanagisawie za słowo wstępne do tej książki oraz doktorowi Jonathanowi Prousky’emu za przedmowę.

Wyrażam wdzięczność oraz uznanie dla Kliniki Riordana za zgodę na publikację kompletnego opisu procedury wlewów dożylnych witaminy C. Specjalne podziękowania kieruję do Paula R. Taylora, Mike’a Stewarta, Niny Mikirovej, PhD, Jamesa A. Jacksona, PhD, Neila Riordana, PhD, Josepha Casciariego, PhD i Rona Hunninghake’a, MD.

Na moje osobiste podziękowania zasłużyli: Colleen, Jason, Helen, Justine i John I. Mosher, Robert G. Smith oraz Norman Goldfind.

Pragnę również wyrazić szczere uznanie mojej redaktorce, Cheryl Hirsch, której profesjonalizm i oddanie pracy miały absolutnie podstawowe znaczenie w tym przedsięwzięciu.

Dziękuję również wszystkim krytykom medycyny ortomolekularnej. Praktykowane przez nich w ciągu kilkudziesięciu lat marginalizowanie skutecznych metod leczenia chorób przewlekłych metodami żywieniowymi przyczyniło się do powstania tej książki i stworzyło konieczność jej publikacji.

Andrew W. Saul, PhD.

Przedmowa

Skuteczne leczenie chorób przewlekłych. Medycyna ortomolekularna zawiera informacje pozwalające nie tylko wydłużyć własne życie, lecz także poprawić jego jakość.

Osoby z chorobami przewlekłymi stają wobec trudnego z psychologicznego i medycznego problemu. W takich przypadkach przepisuje się obecnie leki na receptę, których stosowanie może być równocześnie przyczyną chaosu w organizmie chorego, zwiększając podatności na kolejne takie choroby (nadciśnienie, otyłość, dysfunkcje immunologiczne itp.) oraz ryzyko przedwczesnej śmierci (np. z powodu cukrzycy, chorób serca i chorób zakaźnych). Co by się stało, gdyby ludzie ci mieli możliwość skorzystania z metod medycyny ortomolekularnej, które opisano w tej książce, zamiast przyjmowania leków do końca życia?

Medycyna ortomolekularna opiera się na działaniu substancji naturalnych, występujących normalnie w ludzkich organizmach oraz mózgach (np. witaminach, minerałach, aminokwasach, hormonach i podstawowych kwasach tłuszczowych). Podtrzymują one fizjologiczne i biochemiczne procesy, dzięki którym wszystko znów zaczyna prawidłowo funkcjonować, a to przynosi nam ogromne korzyści fizyczne i psychologiczne. Stosowanie medycyny ortomolekularnej zmniejszyłoby zagrożenia związane z podatnością na choroby przewlekłe i przedwczesną śmierć.

Wiele „nowoczesnych” terapii wywołuje stany chorobowe u ludzi zdrowych, a u chorych zaostrza patologie, warto więc wykorzystać przedstawione w tej książce informacje, aby dokonać pozytywnych zmian w życiu i polepszenia przyszłości. Medycyna ortomolekularna to alternatywa dla konwencjonalnych form leczenia, która może zmniejszyć obciążenie lekami lub całkowicie je zastąpić. Po co dłużej czekać? Skorzystajmy z niej, pomóżmy sobie i członkom naszych rodzin żyć lepiej i dłużej.

Jonathan E. Prousky, ND

redaktor „Journal of Orthomolecular Medicine”

Słowa uznania dla Abrama Hoffera

Przed laty, jedząc lunch z doktorem Abramem Hofferem, połykałem jakieś tabletki z witaminami. Doktor Hoffer pochylił się w moją stronę i powiedział: „Przyjmowanie tego znacznie wydłuży ci życie”. Gdy spojrzałem na niego pytająco, dodał: „Gwarantuję to. A kiedy przestaniesz to robić, przyjdź do mnie i powiedz mi o tym”. Takie słowa skierował wtedy do mnie jeden z twórców medycyny ortomolekularnej.

Minęło 60 lat od czasu, gdy doktor Abram Hoffer i jego koledzy zaczęli leczyć schizofrenię niacyną. Niektórzy lekarze wciąż jeszcze się wahają, lecz ci, którzy stosują tę metodę, oraz pacjenci i ich rodziny mogą potwierdzić, jak wartościowe okazało się to odkrycie. Doktor Hoffer nie zmienił oblicza psychiatrii, zmienił natomiast na zawsze kierunek rozwoju medycyny. Jego 30 książek, 600 prac naukowych oraz tysiące wyleczonych pacjentów to wciąż za mało, by przekonać ortodoksyjne środowiska medyczne. Doktor Hoffer twierdził, że potrzeba dwóch pokoleń, by nowa koncepcja została zaakceptowana. Być może w przypadku terapii dużymi dawkami składników odżywczych trzeba aż trzech pokoleń. Wielkie idee w medycynie – podobnie jak w innych dziedzinach – nigdy nie są dla wszystkich oczywiste. Dlatego właśnie wydajemy tę książkę.

W minionych latach miałem wielki zaszczyt napisania wspólnie z Abramem czterech książek oraz współpracy w roli asystenta redaktora „Journal of Orthomolecular Medicine”. Abram wiele mnie nauczył, i nie tylko mnie. Był człowiekiem błyskotliwym i entuzjastycznym. Niemal codziennie dostawałem od niego e-maile, niekiedy po kilka w ciągu dnia. Wiadomości te były nie tylko częste, lecz i bogate w treść. Zawierały odpowiedzi na moje liczne pytania. Nauczał własnym przykładem. Podczas jednej z konferencji medycznych pewien mówca popełnił dwa merytoryczne błędy dotyczące niacyny. Siedziałem obok Abrama, który wydawał się drzemać. Ale wcale tak nie było. Dał mi znak skinięciem głowy, a potem podczas sesji pytań wstał i wziął do ręki mikrofon. Podziękował referentowi za jego prezentację, dodał parę ważnych rzeczy o niacynie, zrobił jeszcze jedną aprobującą uwagę i usiadł. Autor nieścisłych wypowiedzi był zachwycony i nigdy sobie nie uświadomił, że jego błędy zostały skorygowane. Taki był Abram Hoffer.

Dzięki niemu medycyna nigdy już nie będzie taka sama. I to jest pewnie najważniejsze po nim dziedzictwo.

A.W.S.

Wstęp

Od dziesiątków lat doniesienia lekarzy oraz wyniki badań laboratoryjnych i klinicznych potwierdzają terapeutyczną skuteczność dużych dawek witamin i innych składników odżywczych. Dotyczy to naprawdę pokaźnych ich ilości, często dziesiątki lub setki razy większych od zalecanych w oficjalnych rekomendacjach i określonych jako referencyjne wartości spożycia. Kardynalną medyczną zasadą jest zależność wyników terapii od dawek stosowanych środków. Zasada ta jest powszechne akceptowana w farmakoterapii, ale nie w leczeniu witaminami. W większości poświęconych im badań używano nieadekwatnych, zbyt małych dawek witamin, które nie dają żadnych efektów klinicznych. Jednocześnie badacze stosujący duże dawki zawsze uzyskiwali doskonałe rezultaty. Literatura medyczna ignoruje dorobek prawie 75 lat badań klinicznych i laboratoryjnych dotyczących leczenia składnikami odżywczymi.

Zastosowanie dużych dawek witamin w leczeniu zaczęto promować krótko po ich chemicznym wyodrębnieniu. Lekarz Claus Jungeblut zapobiegał witaminami chorobie Heinego-Medina i leczył ją w połowie lat trzydziestych XX wieku. Specjalista chorób klatki piersiowej lekarz Frederick Klenner prowadził terapię witaminami tejże choroby i stwardnienia rozsianego w latach czterdziestych. W tym samym okresie lekarz William Kaufman leczył artretyzm podobną metodą. W latach pięćdziesiątych doktorzy Wilfrid i Evan Shute’owie z powodzeniem leczyli witaminami różne choroby układu krążenia. Równocześnie psychiatra Abram Hoffer stosował niacynę w terapii schizofrenii, psychoz oraz depresji. W latach sześćdziesiątych lekarz Robert F. Cathcart skutecznie leczył grypę, zapalenia płuc i zapalenia wątroby. W latach siedemdziesiątych innemu specjaliście, Hugh D. Riordanowi, udało się wyleczyć pacjentów z chorób nowotworowych dożylnymi wlewami witaminy C. Doktor Harold Foster i jego koledzy, stosując terapię składnikami odżywczymi, osiągnęli efekt zahamowania i regresji w zaawansowanych przypadkach pełnoobjawowego AIDS, a w ostatnich latach doktor Atsuo Yanagisawa wykazał, że terapia witaminowa może zapobiegać przypadkom choroby popromiennej wywołanym ekspozycją radiacyjną i je leczyć. Wszyscy ci lekarze używali bardzo dużych dawek, dzięki czemu udało im się uzyskać pożądane efekty u znacznego odsetka pacjentów w bezpieczny dla nich sposób.

Doniesienia lekarzy i opisy przypadków są źródłem istotnej wiedzy medycznej, której nie potwierdzono w badaniach z podwójną ślepą próbą lub zastosowaniem placebo. Są to jednak wartościowe doświadczenia wykwalifikowanych obserwatorów, mają więc naukową wartość i wiarygodność. Kto wątpi, niech porozmawia z wyleczonymi pacjentami. Niestety, środowisko medyczne notorycznie marginalizuje tego rodzaju doniesienia oraz świadectwa pacjentów, określając je jako „anegdotyczne”. Czy wolno je jednak ignorować, skoro wyleczenia naprawdę miały miejsce?

Suplementacja składników odżywczych nie rozwiązuje wszystkich medycznych problemów, ale nie musi. Właściwie stosowana z użyciem odpowiednich dawek, leczy wiele chorób przewlekłych, których lista wykracza znacznie poza grupę schorzeń powstających na skutek niedoborów. Żaden lek, w niskich bądź wysokich dawkach, nie może działać tak jak witamina. Witaminy mogą natomiast działać jak leki, ale są przy tym dużo bezpieczniejsze.

Wiele lat temu doktor Hugh Riordan powiedział: „Medycyna ortomolekularna nie jest odpowiedzią na żadne z pytań stawianych na uczelniach medycznych”. Stwierdzenie to nadal wydaje się prawdziwe: studentów medycyny nie tylko nie uczy się skutecznego wykorzystywania terapii żywieniowych, lecz nawet nie wspomina się o takiej możliwości. W świadomości społecznej rośnie jednak przekonanie, że naturalne sposoby leczenia są odpowiedzią na coraz kosztowniejszy i coraz bardziej niebezpieczny system medycyny konwencjonalnej zdominowanej niemal wyłącznie przez farmakoterapię. Doktor Hoffer powiedział, że najgorszy los spotkałby oponentów medycyny ortomolekularnej wówczas, gdyby nigdy nie zdecydowali się z niej skorzystać.

Skuteczne działanie dużych dawek witamin w leczeniu poważnych chorób znane jest od niemal 80 lat. Jednakże ta książka – w odróżnieniu od innych – nie zajmuje się prostymi schorzeniami powstającymi na skutek niedoborów. Jej tematem są choroby uważane powszechnie za nieuleczalne metodami terapii żywieniowych. Opiszemy w niej możliwości użycia składników odżywczych zamiast leków, podając konkretne dawki oraz opisy wielu przypadków, w których działały one bardzo skutecznie. Na kartach tej książki Czytelnicy znajdą prawdziwe informacje o tym, jak witaminy leczą – skutecznie, bezpiecznie i tanio.

Niektórych tematów nie uwzględniono z powodu relatywnie mniejszej liczby przeprowadzonych badań. Inne wątki pominięto, ponieważ zostały wyczerpująco omówione gdzie indziej. Seria książek Vitamin Cure wydana przez Basic Health Publications prezentuje w wystarczającym zakresie problematykę wielu chorób. W jednym tomie nie można zawrzeć wszystkiego. Intencjonalnie nie umieściliśmy rozdziałów poświęconych konkretnym składnikom odżywczym. Na końcu książki znajduje się bibliografia pozwalająca dotrzeć do odpowiednich źródeł.

Medycyna ortomolekularna (żywieniowa) opiera się na doświadczeniach opisanych w doniesieniach lekarzy i badaniach laboratoryjnych. Wyniki wielu z nich publikowano od 1967 roku na łamach czasopisma „Journal of Orthomolecular Medicine”, znanego wcześniej jako „Journal of Schizophrenia” (1967), „Schizophrenia” (1968) oraz „Orthomolecular Psychiatry” (1971). W tej książce dokonano wyboru publikacji, które ukazały się w okresie ponad 47 lat, mogących zainteresować lekarzy i ich pacjentów. Uwzględniliśmy niektóre klasyczne (stare, ale bardzo ważne) prace. Doktor Hoffer oraz inni liderzy tego nurtu medycyny byli i są nadal głęboko przekonani o ponadczasowym znaczeniu tych treści. Wszystkie artykuły opublikowane w tej książce starannie wybrano, choć Czytelnik z pewnością zauważy, że dla potrzeb tej publikacji niektóre zostały skrócone, a inne poddane obróbce redakcyjnej.

Skuteczne leczenie chorób przewlekłych. Medycyna ortomolekularna jest książką bardzo obszerną, a zarazem na wskroś praktyczną. Czytelnik łatwo zauważy, że dobór materiałów służy rozwiązywaniu konkretnych problemów, a nie celom encyklopedycznym. Jest to książka dla tych, którzy chcą wiedzieć, jakie choroby można leczyć składnikami odżywczymi oraz jak i dlaczego takie terapie skutkują. W części I omówiono zasady medycyny ortomolekularnej i jej podstawy naukowe. Część II prezentuje w przystępny sposób sylwetki jej pionierów, wśród których nie brak lekarzy o indywidualnym podejściu do zawodu oraz znawców problematyki żywienia i roli składników odżywczych. Część III łączy w całość nadzwyczajne doświadczenia kliniczne i eksperymentalne w zakresie użycia witamin, które opisano w artykułach naukowych poświęconych tak poważnym chorobom przewlekłym, jak choroba Alzheimera, AIDS, uzależnienia (alkoholowe i narkotykowe), depresje, nowotwory, choroby serca, choroba popromienna, schizofrenia i zaburzenia afektywne. W każdym z tych tekstów Czytelnik znajdzie doniesienia lekarskie i opisy przypadków ilustrujące bezpieczne i skuteczne leczenie oparte na składnikach odżywczych.

W artykułach wybranych przez nas z „Journal of Orthomolecular Medicine” często poruszany jest temat bezpieczeństwa stosowania dużych dawek. Pogłębione omówienie tego zagadnienia Czytelnik znajdzie w dodatkach. W internetowym wzajemnie recenzowanym archiwum „Orthomolecular Medicine News Service” są dziesiątki najnowszych publikacji na temat bezpieczeństwa suplementów.

Jeśli Czytelnika intrygują słowa wyleczenie i uzdrowienie, to będzie zafascynowany całą tą książką, gdyż znajdzie w niej wiedzę, z którą nigdy dotąd nie zetknął się on sam i jego lekarze. Wielu z nas słyszało z ust pracowników służby zdrowia stwierdzenie: „Nigdy nie widziałem żadnego dowodu potwierdzającego skuteczność leczenia składnikami odżywczymi”. Te osoby nie kłamią, ponieważ rzeczywiście nigdy takich dowodów nie widziały. Nie znaczy to jednak, że ich nie ma. Dowody istnieją i można o nich przeczytać w książce Skuteczne leczenie chorób przewlekłych. Medycyna ortomolekularna. Opisano tu, jak lekarze innowatorzy uzyskiwali efekty kliniczne w leczeniu dużymi dawkami składników odżywczych. Zrelacjonowano przebieg i rezultaty ich pracy. Wszyscy mogą się z nimi zapoznać i wyrobić sobie na ten temat opinię.

A.W.S.

Aplikacja dożylna

Aby szybko wyleczyć różne stany chorobowe za pomocą kwasu askorbinowego, trzeba go podać dożylnie. Stwierdziliśmy, że dawki dzienne muszą się mieścić w przedziale od 350 mg do 1200 mg na kilogram masy ciała. Ilości nieprzekraczające 400 mg na kilogram masy ciała mogą być podawane strzykawką, pod warunkiem że witamina C zostanie zbuforowana dwuwęglanem sodowym z dodatkiem wodorosiarczynu sodu. Dawki wyższe od 400 mg na kilogram masy ciała trzeba rozcieńczyć w co najmniej 18 ml 5% roztworu wodnego dekstrozy (cukru gronowego), soli fizjologicznej lub roztworu Ringera. W aplikacjach domięśniowych często konieczny jest dodatek adenozyno-5’-monofosforanu w ilości 25 mg u dzieci i 50–100 mg u osób dorosłych. W przypadkach dużego osłabienia lub poważnych zmian patologicznych potrzebny jest także dodatek octanu dezoksykortykosteronu (DCA) w roztworze wodnym, zwykle w ilości 2,5 mg u dzieci i 5 mg u osób dorosłych, który podajemy jako uzupełnienie dziennej dawki domięśniowej witaminy C. Nagłe pojawienie się obrzęków stóp wskazuje na zwiększoną wrażliwość na ten lek. W takich przypadkach należy go odstawić.

Uwaga: Pod żadnym pozorem nie można aplikować dożylnie kwasu askorbinowego, jeżeli nie zostanie zbuforowany.

Część I

Podstawy terapii ortomolekularnej

W rozwoju medycyny występują dwie kategorie zmian: 1) odkrycia zasadnicze zmieniające paradygmat filozoficzny i metodologię leczenia oraz 2) odkrycia drugorzędne mieszczące się w nowym paradygmacie i rozszerzające go. Z natury rzeczy tych pierwszych jest niewiele, a drugich bardzo dużo. Wiodącą rolę nowego paradygmatu podtrzymują z początku liczne mniejsze odkrycia, które w końcu eliminują dotychczasowy sposób myślenia, zastępując go nowym i lepszym. Niestety, paradygmaty zasadnicze (złożone z ogólnie akceptowanych teorii i hipotez) mogą utrzymywać się długo po utracie swej użyteczności. Stają się wówczas główną przeszkodą dla nowych odkryć.

Od pierwszych obserwacji podważających stary paradygmat może upłynąć 40, 60 lub więcej lat, nim zostanie on zastąpiony nowszym. Aktualnym tego przykładem jest bardzo wolne tempo przechodzenia od zastosowania witamin wyłącznie w celu zapobiegania ich niedoborom do paradygmatu ortomolekularnego (zakładającego wykorzystanie tych substancji w celach terapeutycznych). Witaminy nie były nigdy ciepło przyjmowane przez przedstawicieli profesji medycznej. Paradygmat niedoborów witaminowych powstał pod koniec XIX wieku i do końca lat czterdziestych XX wieku mocno się utrwalił, co oznaczało stosowanie suplementacji wyłącznie w ramach profilaktyki typowych chorób powodowanych brakiem składników odżywczych, takich jak pelagra, szkorbut i beri-beri, oraz wyłącznie w niewielkich dawkach.

Informacja podąża za dobrze znaną biologom krzywą wzrostu. Sterylne mleko, po wprowadzeniu do niego miliona bakterii kwasu mlekowego, po pewnym czasie się zsiądzie, lecz nie od razu – czasem dopiero po kilku dniach, zależnie od temperatury. Wtedy następuje dość gwałtowna reakcja. Bakterie mnożą się szybko, lecz samo mleko zsiada się dopiero, gdy kolonia bakteryjna wyprodukuje dostateczną ilość kwasu mlekowego. Czas, w którym pozornie nic się nie dzieje (choć faktycznie bakterie się mnożą), nazywany jest okresem latencji. Tuż przed zmianą jakościową i w jej trakcie proces wydaje się nabierać tempa, które potem spada, gdyż bakterie nie mają już pożywienia. Krzywa wzrostu wznosi się powoli w okresie latencji, po którym następuje jej szybki wzrost, a następnie stabilizacja na pewnym poziomie i spadek.

W procesach informacyjnych obserwujemy podobny wzorzec krzywej wzrostu. Paradygmat ortomolekularny znajdował się w fazie latencji w okresie minionych 40–60 lat, obecnie wkraczamy jednak w fazę szybkiego wzrostu. Może upłynąć dalszych 5–10 lat, nim osiągnie on dojrzałą formę, oczywiście, z wyjątkiem psychiatrii, która jest znacznie opóźniona względem innych gałęzi medycyny. W moim przekonaniu faza szybkiego wzrostu zaczyna się wówczas, gdy około 10% środowiska medycznego uznaje słuszność i użyteczność nowych idei. Do tego czasu przekonanie takie zyskuje około 50% populacji.

Paradygmat niedoborów witaminowych broni się zawzięcie wszelkimi dostępnymi sposobami, uczciwymi i oszukańczymi, nie wyłączając fabrykowania kłamstw przez jego najzagorzalszych zwolenników rozpowszechniających fałszywe informacje o rzekomej toksyczności witamin, której nikt nigdy nie udowodnił. Prasa pozostająca na usługach establishmentu chętnie udostępnia swoje łamy obrońcom starego porządku, by mogli bez przeszkód publikować swe poglądy, a jednocześnie wytrwale ignoruje wszelkie informacje, które mogłyby go podważyć.

Czas urządzić paradygmatowi niedoborów witaminowych godziwy i honorowy pogrzeb. Z nowego podejścia do problemu mogłaby skorzystać niezliczona liczba pacjentów. Trudno oszacować koszty, jakie przyszło ponieść z powodu bierności i uporczywego tłumienia rozwoju w medycynie. W mocy nauki i opinii publicznej leży utworzenie systemu, który zmniejszyłby to zapóźnienie z 40–60 lat do – być może – około 10. To jedyna droga, żeby obniżyć monstrualne koszty opieki zdrowotnej oraz uratować życie bardzo wielu ludzi.

Abram Hoffer

„Journal of Orthomolecular Medicine”, 1993

Słowniczek medycyny ortomolekularnej

Kwas askorbinowy. To znacznie słabszy kwas od wydzielanego w żołądku kwasu solnego. Lekarze praktykujący medycynę ortomolekularną zalecają przyjmować doustnie jego podstawową formę zamiast bezkwasowych soli witaminy C (askorbinianów wapnia, magnezu i sodu), ponieważ uzyskuje się w ten sposób lepsze rezultaty kliniczne. Podawanie dożylne witaminy C wymaga użycia askorbinianu sodu bądź starannie zbuforowanego kwasu askorbinowego.

Awitaminoza. Brak jednej lub wielu podstawowych witamin.

Hipoaskorbemia. Powszechny, uwarunkowany genetycznie niedobór kwasu askorbinowego.

Jatrogenny. Spowodowany przez lekarza.

Niedobór składników odżywczych. Zbyt mała zawartość podstawowych witamin i minerałów w diecie, która powoduje niedożywienie lub chorobę.

Zależność od składników odżywczych. Zależności od składników odżywczych nie powinno się mylić z ich niedoborem. Osoba uzależniona od składnika odżywczego ma zwykle duże zapotrzebowanie na nie, którego sama dieta nie jest w stanie zaspokoić.

Ortomolekularny. Termin ten oznacza dosłownie właściwe lub prawidłowe cząsteczki. Został wprowadzony w 1968 roku przez Linusa Paulinga.

Reakcje utleniania i redukcji. Nazywane też reakcjami redoks. Wiąże się z nimi transfer elektronów: utlenianiu towarzyszy utrata elektronu, a redukcji – jego pozyskanie. Przeciwutleniacze zapobiegają uszkodzeniom oksydacyjnym (związanym z utlenianiem), dostarczając nowe elektrony w miejsce utraconych w procesach utleniania.

Farmakokinetyka. Dziedzina farmakologii opisująca sposób wchłaniania substancji oraz ich dystrybucji i wydalania z organizmu.

Zalecane dzienne spożycie (ang. recommended dietary allowance, RDA). Wytyczne zalecające ilości poszczególnych witamin i minerałów, jakie większość ludzi powinna przyjmować każdego dnia w pożywieniu. Rekomendacje te opierają się na założeniu, że indywidualne zapotrzebowanie nie jest osobniczo zmienne.

Witamina C. Zwana również kwasem askorbinowym lub askorbinianem (resztą tego kwasu). Zidentyfikował ją i wyizolował Albert Szent-Györgyi w 1927 roku. Organizm ludzki nie jest zdolny do jej syntezy.

Paradygmat niedoborów witaminowych. Pogląd medyczny, według którego minimalne (niewielkie) dawki witamin zapobiegają chorobom wywoływanym zbyt małym ich spożyciem, np. jak beri-beri (witamina B₁), pelagra (witamina B₃), krzywica (witamina D) i szkorbut (witamina C). Zakłada się, że zrównoważona dieta dostarcza wystarczających ilości tych składników odżywczych.

Paradygmat leczenia witaminami. Zwany też paradygmatem ortomolekularnym. Witaminy w optymalnych (dużych) dawkach mogą być stosowane w profilaktyce i leczeniu różnych stanów chorobowych nieuważanych za związane z niedoborami witamin. Większe dawki tych składników odżywczych zapewniają powrót do zdrowia.

Gdy dowód jest kwestią wyboru

Andrew W. Saul, PhD
„Journal of Orthomolecular Medicine” 2010, t. 25, nr 4, s. 164–165

Zależność wyników terapii od dawek stosowanych środków stanowi kamień węgielny nauk medycznych. Zasadę tę, akceptowaną powszechnie w farmakoterapii, ignoruje się w terapiach żywieniowych, w których jest ona ogromnie ważna. Stwierdzenie to nie wydaje się szczególnie prowokacyjne. Badacze stosujący składniki odżywcze w dużych dawkach konsekwentnie osiągali i opisywali sukcesy. Doktor Frederick Klenner stwierdził: „Żeby uzyskać pożądane efekty, trzeba używać adekwatnych ilości kwasu askorbinowego”¹. Doktorzy Evan i Wilfrid Shute’owie pisali i mówili to samo o witaminie E, a doktor Abram Hoffer o niacynie. Literatura medyczna ignoruje nie tylko owe „anegdotyczne” doniesienia lekarskie, lecz także wyniki dobrze kontrolowanych, choć nie zawsze zgodnych z zasadą podwójnej ślepej próby i zastosowania placebo badań klinicznych w dziedzinie terapii żywieniowych dużymi dawkami składników odżywczych, które są publikowane od około 80 lat.

Współczesna ortodoksyjna medycyna nie chce, aby prasa zwracała uwagę na dobre wiadomości o witaminach. Nie ma w tym pieniędzy, a jest raczej widmo strat, gdyby któreś z nich miały zastąpić leki, tak jak powinno się stać. Czasami pojawia się we mnie ciche pragnienie, by wszyscy nasi krytycy nigdy i w żadnych okolicznościach nie skorzystali z suplementacji składników odżywczych i byli zmuszeni żywić się wyłącznie pokarmami produkowanymi przez zaawansowaną współczesną technologię. Czyż można sobie wyobrazić surowszą karę?

Abram Hoffer

Naukowa wartość dowodów zależy od jakości badań. Każde doświadczenie możliwe jest do przeprowadzenia w taki sposób, żeby jego wyniki były negatywne. Jednym ze sposobów jest wykonywanie prób pozbawionych znaczenia. Taką próbą jest każdy eksperyment, w którym stosuje się zbyt małe, czyli nieadekwatne i niewystarczające, ilości badanych substancji. Randomizowane badania kliniczne dużych dawek witamin należą do rzadkości (korzystanie z losowych grup kontrolnych uchodzi za złotą normę pomiaru użyteczności jakiejkolwiek interwencji). Przeprowadzono natomiast mnóstwo randomizowanych badań z małymi dawkami składników odżywczych. Niskie dawki nie działają. Metaanalizy (statystyczne porównania powiązanych tematycznie artykułów naukowych) wielu badań z małymi dawkami niczego istotnego nas nie uczą. Chcąc zbudować mur z cegieł, trzeba ich mieć wystarczająco dużo.

Przeszkody utrudniające badania z dużymi dawkami

Około 20 lat temu doktor Robert F. Cathcart pisał:

W sytuacji, gdy dowody potwierdzające wartość składników odżywczych, a zwłaszcza witaminy C (...), stają się coraz bardziej oczywiste dla opinii publicznej, badacze produkują mnóstwo artykułów poświęconych drugorzędnym aspektom tej substancji. Rozmawiałem z wieloma naukowcami, którzy chcieli przeprowadzić odważne próby stosowania dużych dawek askorbinianów. Za każdym razem ośrodki uniwersyteckie, komitety etyki, komisje farmaceutyczne lub inne oficjalne gremia odmawiały na to zgody, czyniąc sugerowane badania bezwartościowymi. Starsi naukowcy, uzależnieni od rządowych grantów, nie próbują nawet podejmować takich inicjatyw. Rezultatem tego wszystkiego jest akumulacja wiedzy pozornej i małowartościowej, co stwarza wrażenie, że niczego ważnego nie można się już w tej dziedzinie nauczyć. W tej naukowej mierzwie giną prawdziwe właściwości askorbinianów, o których niektórzy z nas już wiedzą (...). Czytając te uczone teksty, uprzytomniamy sobie, że ich autorzy nie są świadomi efektów użycia ogromnych dawek tych substancji. Jednym z najzabawniejszych aspektów tych badań są spekulacje i dociekania na temat toksyczności i innych negatywnych własności owych minimalnych dawek witaminy C, podczas gdy wielu lekarzy używa od lat ilości od dwudziesto- do stukrotnie większych, o czym możemy przeczytać w ich artykułach².

Dawkowanie ustalają autorzy badań. W kategoriach założeń eksperymentalnych zastosowanie 2000 j.m. (jednostek międzynarodowych) witaminy E nie jest trudniejsze niż 200 j.m. Badacze mogą jednak używać tylko małych dawek składników odżywczych, nieprzekraczających tych uznawanych powszechnie za bezpieczne. Ograniczenia te, choć w dużej mierze oparte na teoretycznych założeniach, skutecznie powstrzymują instytucjonalne gremia monitorujące badania na ludziach od przyzwolenia na użycie dużych dawek. Mam kolegów zasiadających w takich komisjach. Żaden z nich nie wiedział, że w 2008 roku w całych Stanach Zjednoczonych nie zdarzył się ani jeden przypadek śmierci spowodowanej przyjmowaniem suplementów³. Brak doniesień na temat zgonów wywołanych suplementowaniem witamin, minerałów, ziół i aminokwasów nie oznacza, że są one bezwarunkowo bezpieczne. Wyraźnie widać jednak, że składniki odżywcze, nawet przyjmowane w dużych dawkach, są bezpieczniejsze od dowolnych dawek farmaceutyków. Nietrudno byłoby udowodnić, że wspomniane wyżej rekomendowane dzienne spożycie nie ma solidnych podstaw w dowodach naukowych.

Badacze mogą decydować się na użycie niskich dawek, gdyż niczego nie wiedzą – lub nie chcą wiedzieć – o korzyściach płynących ze stosowania większych ilości tych substancji. Czasem nawet twierdzą w podsumowaniach, że używali dużych dawek, podczas gdy w rzeczywistości tak nie było. Linus Pauling ostrzegał zwłaszcza przed takim postępowaniem w swojej pierwszej książce Vitamin C and the Common Cold (1970). 40 lat później nadal ukazują się wyniki nowych badań, w których 500 mg lub 1000 mg witaminy C określa się jako bardzo dużą dawkę. Trudno się dziwić, skoro limit bezpiecznego spożycia ustalono na 2000 mg.

Co stanowi dowód?

Większość interwencji medycznych nie została nigdy ściśle przebadana. Z istniejącej dokumentacji wynika, że zaledwie 11% takich działań przyniosło efekty korzystne, a dalszych 23% – „prawdopodobnie korzystne”⁴. Konwencjonalna chemioterapia onkologiczna w Stanach Zjednoczonych daje zaledwie 2,1% pozytywnych rezultatów⁵. Trudno udowodnić, że takie leczenie ma solidne podstawy naukowe. Niektórzy onkolodzy ordynują chemioterapię pacjentom, których nowotwory nie poddają się tej formie terapii, o czym doskonale wiadomo.

Kto chciałby dowodów, że „prawda naukowa” bywa mocno naciągana, powinien przyjrzeć się problemom składników odżywczych. Oto przykład. Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych twierdzi, że „dzienne zapotrzebowanie świnki morskiej na witaminę C wynosi w normalnych warunkach 10–15 mg oraz 15–25 mg u samic w ciąży i w trakcie karmienia, a także u młodych osobników w okresie wzrostu”⁶. Dorosła świnka morska waży około 1 kg, zwierzęta te potrzebują 10–25 mg witaminy C na 1 kg masy ciała. Przeciętny dorosły Amerykanin waży (co najmniej) 82 kg. Oznacza to, że według norm Departamentu Rolnictwa uzasadniona dla ludzi byłaby dzienna dawka w pobliżu bezpiecznej górnej granicy spożycia, czyli około 820–2000 mg. Tymczasem oficjalnie zaleca się 90 mg dla mężczyzn i 75 mg dla kobiet, przy czym palaczom przyznano dodatkowe 35 mg.

Strzelanie ziarenkami fasoli nie zatrzyma szarżujących nosorożców. Dając każdemu bezdomnemu spotkanemu na ulicy 25 centów, można łatwo udowodnić, że pieniądze nie są przydatne w walce z ubóstwem. Opinia publiczna oraz lekarze oczekują od naukowców rzetelnego potwierdzenia skuteczności terapii składnikami odżywczymi. Dopóki w badaniach będą używane niewielkie dawki witamin, zbyt niskie, by mogły działać skutecznie, dopóty medycyna ortomolekularna będzie uznawana za „pozbawioną podstaw naukowych”.

Bibliografia

1. A.W. Saul, Hidden in plain sight: the pioneering work of Frederick Robert Klenner, MD, „Journal of Orthomolecular Medicine” 2007, t. 22, s. 31–38.

2. R.F. Cathcart, Delay by intellectualization, http://www.orthomed.com/index2.htm.

3. A.C. Bronstein, D.A. Spyker, L.R. Cantilena i in., 2008 Annual Report of the American Association of Poison Control Centers‘ National Poison Data System (NPDS): 26th Annual Report, „Clinical Toxicology” 2009, t. 47, s. 911–1084.

4. BMJ Clinical Evidence, http://www.clinicalevidence.bmj.com/ceweb/about/knowledge.jsp.

5. G. Morgan, R. Ward, M. Barton, The contribution of cytotoxic chemotherapy to 5-year survival in adult malignancies, „Clinical Oncology” 2004, t. 16, s. 549–560.

6. U.S. Department of Agriculture Animal Care Resource Guide, Animal Care, 12.4.2, http://www.aphis.usda.gov/animal_welfare/downloads/manuals/dealer/feeding.pdf.

Linus Pauling i narodziny medycyny ortomolekularnej

Stephen Lawson
„Journal of Orthomolecular Medicine” 2008, t. 23, nr 2, s. 62–76

W numerze magazynu „Science” z dnia 19 kwietnia 1968 roku ukazał się odkrywczy artykuł¹. Jego autor, doktor Linus Pauling, zamieszczał już wcześniej na łamach „Science” swoje prace, lecz ta publikacja, zatytułowana Orthomolecular Psychiatry [Psychiatria ortomolekularna – przyp. tłum.], zwiastowała nowy kierunek w jego myśleniu naukowym oraz badaniach. Doktor Pauling od wielu lat cieszył się powszechnym uznaniem jako najwybitniejszy chemik i niestrudzony obrońca pokoju. Jego poważna naukowa wypowiedź na temat żywienia, szczególnie roli mikroelementów, w utrzymaniu zdrowia fizycznego i umysłowego wzbudziła ogromne zainteresowanie, wywołując zarazem liczne kontrowersje. W liście opublikowanym w numerze „Science” z 14 czerwca Donald Oken, psychiatra związany z Narodowymi Instytutami Zdrowia, napisał:

Artykuł Orthomolecular Psychiatry ilustruje w eleganckiej formie pułapki, w które wpadają eksperci w określonych dziedzinach wkraczający w inne obszary wiedzy. Z właściwą sobie błyskotliwością Linus Pauling opisuje mechanizmy biochemiczne, które mogłyby być odpowiedzialne za pewne formy zaburzeń umysłowych (a także za wiele innych typów zmian chorobowych). Odległego prawdopodobieństwa nie powinno się jednak mylić z dowodami. Niestety, na poparcie tez Paulinga nie mamy adekwatnych dowodów².

W odpowiedzi Pauling potwierdził, że od 12 lat badał molekularne podstawy chorób psychicznych, korzystając ze wsparcia Narodowych Instytutów Zdrowia, Fundacji Forda i prywatnych sponsorów, co oznacza, że nie jest nowicjuszem w dziedzinie chemii mózgu. Opublikował też w 1959 roku własną teorię molekularnych mechanizmów działania czynników znieczulających, w tym gazów szlachetnych, a badania cząsteczek czynnych biologicznie rozpoczął jeszcze w latach trzydziestych. Kulminacją tych prac było odkrycie strukturalnych drugorzędowych motywów białkowych, takich jak helisa alfa i harmonijka beta, a także przyczyny anemii sierpowatokrwinkowej (in. sierpowatej) – pierwszej jednostki chorobowej określonej jako choroba molekularna. Z racji tych odkryć Pauling stał się jednym z głównych twórców biologii molekularnej. W swej replice stwierdził, że psychiatrzy mają, jego zdaniem, obowiązek stosowania technik psychiatrii ortomolekularnej jako uzupełnienia terapii standardowych³.

Oken miał powody, by chwalić błyskotliwość Paulinga, lecz nie dostrzegł jego geniuszu pozwalającego mu łączyć różne obszary wiedzy medycznej oraz dokonywać syntezy oryginalnych ujęć skomplikowanych zagadnień. Linus Pauling – jedyny uczony, któremu przyznano dwukrotnie Nagrodę Nobla – był w historii nauki wybitnym praktykiem metodyki interdyscyplinarnej, dziesiątki lat przed uznaniem jej zasadniczej roli w nauce. W publikacji zatytułowanej Millenium Essay, zamieszczonej w czasopiśmie „Nature” w 2000 roku, indyjski chemik, Gautam Desiraju, określił Paulinga jako „jednego z największych myślicieli i wizjonerów tysiąclecia”, stawiając go w tym samym rzędzie co Galileusz, Leonardo da Vinci, Faraday, Newton i Einstein. Doktor Desiraju zauważył, że „pomysłowość Paulinga i jego niezwykła intuicja ogarniały i przenikały mechanikę kwantową, krystalografię, biologię, medycynę i chemię strukturalną” oraz że współczesna chemia, w odróżnieniu od biologii i fizyki, opiera się na pracy i dokonaniach jednego uczonego – Linusa Paulinga⁴.

Rewolucyjna koncepcja

Czego więc dotyczył ten historyczny artykuł Paulinga i dlaczego spotkał się z taką krytyką? Napisany w okresie, gdy Pauling był profesorem na Wydziale Chemii Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego, tekst nakreślił teoretyczne podstawy leczenia awitaminoz mózgowych poprzez „zapewnienie optymalnego środowiska molekularnego dla umysłu, a w szczególności optymalnych stężeń substancji normalnie obecnych w ludzkim organizmie”. Nieco później Pauling ukuł pojęcie medycyny ortomolekularnej rozumianej jako sposób zachowania pełni zdrowia i leczenia chorób poprzez utrzymywanie „w ludzkim organizmie zróżnicowanych stężeń substancji normalnie w nim obecnych i niezbędnych dla zdrowia”⁵. Opierając się na dowodach z dziedziny genetyki mikrobów i szybkościach reakcji chemicznych, Pauling zasugerował, że uwrażliwienie mózgu na biochemię wywiera wpływ na sposób myślenia. Idea, choć wydaje się tak samo intuicyjna i oczywista jak niektóre inne odkrycia Paulinga – takie jak specyficzność biologiczna oraz istnienie zegara biologicznego – okazała się kontrowersyjna. Wielu dietetyków i psychiatrów, takich jak Oken, uważało, że Pauling wkracza w ich domeny naukowe. Badacze ci przyjęli więc konserwatywną postawę obronną. Encyklopedyczna wiedza Paulinga i jego niesamowita pamięć w połączeniu z urokiem osobistym pomagały mu w dyskusjach z adwersarzami w następnych dziesięcioleciach.

W 1945 roku Pauling wysunął hipotezę, że przyczyną anemii sierpowatej jest nieprawidłowa hemoglobina łącząca się z samą sobą w niedotlenionej krwi, która tworzy w ten sposób długie ciągi zniekształcające formę erytrocytów i nadające im charakterystyczną postać sierpowatą obserwowaną w przebiegu choroby. Cztery lata później wraz z kolegami opublikowali w „Science” artykuł potwierdzający ten mechanizm i otwierający nowy rozdział medycyny molekularnej⁶. Do tej właśnie koncepcji choroby Pauling powrócił w artykule Orthomolecular Psychiatry. Zwrócił uwagę, że fenyloketonuria jest tego typu schorzeniem. W jej przebiegu fenyloalanina (aminokwas) gromadzi się w tkankach dotkniętych nią dzieci z powodu błędu genetycznego w enzymie katalizującym jej konwersję w tyrozynę (inny aminokwas). Schorzenie wywołuje objawy mentalne i fizyczne, takie jak ostre egzemy, może być jednak leczone przez ograniczenie fenyloalaniny w diecie, co jest przykładem zastosowania medycyny ortomolekularnej w praktyce.

W artykule Orthomolecular Psychiatry Pauling zwrócił uwagę, że fakt wywoływania patologii fizycznych przez mentalne objawy chorób z niedoboru witamin z grupy B potwierdza jego tezę o ogromnej roli tych witamin dla zdrowia psychicznego. Wyjaśniał, że ewolucja sprzyja czasem utracie pewnych funkcji, takich jak synteza witaminy C, jeśli środowisko dostarcza wystarczających ilości danych składników odżywczych. Mutant syntetyzujący adekwatne, lecz suboptymalne ilości ważnej życiowo substancji może też zwyciężyć w konkurencji z dzikim organizmem, jeśli wykorzysta energię zaoszczędzoną dzięki ograniczeniu tego procesu w inny sposób. Na poparcie tej tezy przytoczył badania rodzaju Neurospora prowadzone przez jego przyjaciół, laureatów Nagrody Nobla, George’a Beadle’a i Edwarda Tatuma. Uczeni ci wykazali, że szybkość wzrostu zmutowanego gatunku potrzebującego pirydoksyny (witaminy B₆), który ewoluował na skutek promieniowania, wzrosła o około 7% w stosunku do gatunku rodzicielskiego po dostarczeniu dużych ilości tejże substancji. Podobne rezultaty uzyskano u gatunku wymagającego kwasu para-aminobenzoesowego, również zależnego od witaminy B.

Pauling omówił też zależność szybkości reakcji od stężeń molekularnych. Nawiązując do swojego zainteresowania potencjalną rolą nieprawidłowych funkcji enzymatycznych w zaburzeniach umysłowych, którą zajmował się w latach pięćdziesiątych, stwierdził, że szybkość reakcji katalizowanych przez enzymy jest proporcjonalna do stężenia reagenta, przynajmniej pod nieobecność inhibitorów. Tempo spada w miarę nasycania enzymu. Jeśli enzym jest wadliwy, co może mieć miejsce przy nieprawidłowościach funkcji mózgowych, to stężenia nasycające są wyższe z powodu mniejszego powinowactwa z substratem. Proces ten można jednak znormalizować przez zwiększenie stężenia substratu. Obserwacje te uzasadniają podawanie dużych dawek witamin w leczeniu biogenicznych (mających biologiczne przyczyny) zaburzeń umysłowych. Opierając się na tej koncepcji, biochemik Bruce Ames w artykule opublikowanym w 2002 roku w „American Journal of Clinical Nutrition” rozważał podawanie dużych dawek witamin z grupy B i innych mikroelementów w przebiegu leczenia około 50 ludzkich chorób genetycznych powodowanych przez wadliwe enzymy⁷.

Dla zilustrowania tej hipotezy Pauling skupił się na kobalaminie (witaminie B₁₂), niacynie (witaminie B₃), witaminie C i kwasie glutaminowym (aminokwasie). Przytoczył wyniki norweskich badań, w których stwierdzono anormalnie niskie poziomy B₁₂ we krwi u około 15% pacjentów przyjętych do szpitala psychiatrycznego w porównaniu z wartościami obserwowanymi u ludzi zdrowych. Następnie Pauling zrelacjonował skuteczne leczenie niacyną, przeprowadzone w południowo-wschodnich Stanach Zjednoczonych, dzięki któremu udało się złagodzić objawy psychotyczne u tysięcy pacjentów z pelagrą (stanem niedoboru niacyny). Zacytował również prace Virgila Sydenstrickera i Herveya Cleckleya, w których omawiano problem użycia dużych dawek tego składnika odżywczego i artykuły Abrama Hoffera oraz Humphry’ego Osmonda poruszające kwestię połączenia wysokich dawek niacyny i witaminy C w leczeniu schizofrenii bez efektów typowych dla farmakoterapii. Niedobór witaminy C często obserwowano u schizofreników; jest on też związany z depresją u pacjentów ze szkorbutem. Doktor Pauling wspomniał pokrótce, że Irwing Stone (biochemik, który jako pierwszy zainteresował go tym przeciwutleniaczem) na podstawie porównań międzygatunkowych oceniał optymalne dzienne spożycie witaminy C na 3000–15 000 mg. Kilka lat później, w pierwszej publikacji założonego przez Paulinga Instytutu Nauki i Medycyny zatytułowanej Results of a Loading Test of Ascorbic Acid, Niacinamide, and Pyridoxine in Schizophrenic Subjects and Controls [Rezultaty prób obciążeniowych kwasem askorbinowym, amidem niacyny i pirydoksyną u schizofreników i osób zdrowych – przyp. tłum.], stwierdzono, że niemal wszyscy badani pacjenci schizofreniczni wydalają dużo mniejsze ilości jednej lub wielu witamin podawanych doustnie w dawkach powyżej 1000 mg w porównaniu z osobami zdrowymi z grup kontrolnych⁸. Pauling wyjaśnił, że wielu badaczy w latach czterdziestych donosiło o korzystnych efektach suplementacji dużych dawek kwasu glutaminowego u pacjentów z zaburzeniami konwulsyjnymi lub spowolnieniem umysłowym. Stwierdzono, że przynoszące pożądane rezultaty dawki dzienne mieszczą się w przedziale 10 000–20 000 mg, są więc wyższe od szacowanego zalecanego dziennego spożycia wynoszącego 5000–10 000 mg.

W przedostatniej sekcji Orthomolecular Psychiatry poświęconej chorobom z lokalnych niedoborów mózgowych Pauling twierdził, że prosty model dynamiki płynów ustrojowych pozwala na obliczenia, których wyniki dowodzą możliwości występowania niedoborów ważnych dla życia substancji w poszczególnych obszarach. Ich stabilne stężenia w mózgu mogą być znacznie niższe od ich poziomu we krwi. W przebiegu schizofrenii sytuację pogarsza czasem wpływ genów na regulację metabolizmu witamin i inne ważne funkcje organizmu. Żeby unormować stężenia tych substancji w mózgu i przywrócić dzięki temu prawidłowe funkcjonowanie umysłu, mogą być konieczne duże dawki niektórych witamin.

Wszelka krytyka bezpieczeństwa suplementacji dotyczy w istocie jej skuteczności.

Abram Hoffer

Pauling wyczerpująco objaśnił i rozszerzył koncepcję psychiatrii i medycyny ortomolekularnej w wielu pracach publikowanych w następnych dekadach. W artykule Some Aspects of Orthomolecular Medicine z 1974 roku przedstawił nowe przykłady zastosowań tej metody leczenia, takie jak terapia cukrzycy iniekcjami insuliny, użycie jodu w zapobieganiu powiększaniu się tarczycy (powstawaniu wola) oraz zwalczanie kwasicy metylomalonowej bardzo dużymi dawkami witaminy B₁₂ (1000 razy wyższymi od standardowych), które umożliwiają konwersję kwasu metylomalonowego w kwas bursztynowy⁹. W książce Jak żyć dłużej i czuć się lepiej, wydanej dziesiątki lat później, Pauling dodał jeszcze jeden przykład: leczenie galaktozemii – choroby genetycznej objawiającej się niedoborem enzymu metabolizującego galaktozę i przekształcającego ją w laktozę – dietą niezawierającą cukru mlecznego¹⁰. Autor podkreślał, że używa przymiotnika ortomolekularny, by podkreślić konieczność użycia właściwych cząsteczek we właściwych stężeniach. Przeciwstawiał w ten sposób medycynę ortomolekularną stosowaniu potencjalnie niebezpiecznych leków typowych dla konwencjonalnej medycyny alopatycznej. Był przekonany, że wiarygodność jego argumentów jest oczywista, a potwierdzające jego przekonania dowody naukowe – wystarczające. Jak w przypadkach wielu rewolucyjnych idei, psychiatria ortomolekularna nie spotkała się z powszechnym uznaniem. Szczególnie sceptyczną oraz lekceważącą postawę przyjęło Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne.

W 1974 roku Linus Pauling opublikował na łamach „American Journal of Psychiatry” artykuł pt. On the Orthomolecular Environment of the Mind: Orthomolecular Therapy, w którym skorzystał z możliwości skomentowania publikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego z 1973 roku¹¹ Task Force Report: Megavitamin and Orthomolecular Therapy in Psychiatry. Był on najwyraźniej głęboko zaniepokojony negatywną reakcją konwencjonalnej psychiatrii na jego idee i naukowe dowody, na których je oparł. Podwójny noblista skrytykował też pokrętną w jego przekonaniu argumentację i błędne rozumowanie, które doprowadziło do powstania tego raportu.

Po omówieniu nieprawidłowych funkcji enzymatycznych jako możliwej przyczyny zaburzeń umysłowych i wyliczeniu przykładów pomyślnego ortomolekularnego leczenia witaminami Pauling zarzucił autorom ignorowanie faktów dotyczących witaminy C i pirydoksyny; niezrozumienie prostej biochemii wynikającej z natury witamin i możliwości pełnienia przez ich cząsteczki wielu różnych funkcji, a nie tylko brania udziału w pojedynczych reakcjach, jak sugerowano w raporcie; oraz intencjonalne i nieintencjonalne uprzedzenia owocujące „rodzajem profesjonalnej inercji hamującej postęp”.

Przygotowanie gruntu

Wiele doświadczeń z lat dziecięcych oraz późniejszych przygotowało grunt dla zbudowania przez Paulinga podwalin medycyny ortomolekularnej i zapoczątkowało jego fascynację witaminą C. Ojciec wielkiego uczonego był farmaceutą i w czasach, gdy nie było jeszcze Agencji Żywności i Leków, przyrządzał różne lekarstwa w swojej aptece, w której Linus zapoznawał się jako dorastający chłopiec z chemią leczniczą. Później urządził sobie w piwnicy laboratorium, w którym przeprowadzał fascynujące doświadczenia, obserwując różne reakcje chemiczne. Ekscytowało go przeobrażanie się jednych substancji w inne, i te młodzieńcze eksperymenty rozbudziły w nim pragnienie studiowania chemii. Zaowocowało to licencjatem w Oregon Agricultural College (obecnym Uniwersytecie Stanu Oregon), a następnie pracą magisterską w Kalifornijskim Instytucie Technologicznym. W 1926 roku, kiedy Pauling po obronie prac doktorskich z chemii i fizyki matematycznej przebywał wraz z żoną w Europie na stypendium Guggenheima, jego matka Belle zmarła w wyniku złośliwej anemii w szpitalu dla umysłowo chorych w Salem w stanie Oregon. Anemię złośliwą, której przyczyną jest niedobór witaminy B₁₂, charakteryzują problemy neurologiczne oraz utrata normalnych funkcji umysłowych, czego efektem są urojenia, zwane obłędem megaloblastycznym, a następnie śmierć. W tym roku, w którym zmarła matka Paulinga, George Minot i William Murphy odkryli, że jedzenie surowych wątróbek powoduje ustępowanie objawów anemii złośliwej. W 1934 roku uczeni ci otrzymali za swoje prace Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny i fizjologii, a 14 lat później witaminę B₁₂ wyizolowali niezależnie dwaj przyjaciele Paulinga: Karl Folkers i Alexander Todd. W 1964 roku innej jego przyjaciółce, Dorothy Hodgkin, przyznano Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za identyfikację struktury molekularnej witaminy B₁₂, czego dokonała w 1956 roku z wykorzystaniem technik krystalografii rentgenowskiej.

W 1938 roku, podczas przemówienia inauguracyjnego w Laboratorium Crellina w Kalifornijskim Instytucie Technologicznym, Linus Pauling powiedział: „Istnieje jednak pokrewna dziedzina wiedzy o transcendentnym znaczeniu dla ludzkości, której rozwój zaledwie się rozpoczął. Dotyczy ona korelacji pomiędzy aktywnością fizjologiczną i strukturami chemicznymi substancji wytwarzanych przez organizm lub pobieranych przezeń w pożywieniu, która ma zasadnicze znaczenie dla uporządkowanego rozwoju i podtrzymania życia, a także wielu substancji użytecznych w leczeniu chorób”¹².

Pauling zwrócił uwagę na strukturalną złożoność wielu witamin i przewidywał, że szybki postęp w zakresie ich syntezy w minionej dekadzie wróży „rychłe sukcesy tych, którzy obecnie pracują nad witaminą E”. Już w czasach rozkwitu witaminologii Pauling myślał o zaletach tych ważnych dla życia substancji. Faktycznie w pierwszych dekadach XX wieku, a zwłaszcza w latach trzydziestych, dokonywano istotnych odkryć na polu wykorzystania witamin w profilaktyce i leczeniu chorób związanych z niedoborami. Przykładowo witaminę A zidentyfikowano już 1914 roku, a jej strukturę molekularną opisano w 1930 roku. Witaminy D₂ i D₃ scharakteryzowano pod względem chemicznym odpowiednio w latach 1932 i 1936. W 1922 roku odkryto witaminę E, ale wyizolowano ją dopiero w 1936 roku. Witaminę K odkryto w początkach lat trzydziestych i opisano jej strukturę w 1939 roku. Przyjaciel Paulinga, Albert Shent-Györgyi, jako pierwszy wyizolował witaminę C w 1928 roku. Tiaminę [witaminę B₁ – przyp. red.] wyodrębnił w 1922 roku Kazimierz Funk, któremu zawdzięczamy termin witaminy, a jej strukturę opisał w 1936 roku Robert R. Williams.

Jego brat, Roger J. Williams, jako pierwszy scharakteryzował pod względem chemicznym kwas pantotenowy (witaminę B₅) w 1940 roku. Koncepcje tego uczonego na temat biochemicznej indywidualności wywarły wielki wpływ na Paulinga. W swojej klasycznej już książce Indywidualność biochemiczna Williams, opisawszy znaczące anatomiczne i biochemiczne zróżnicowania wynikające z polimorfizmów genetycznych, stwierdził, że „praktycznie każda istota ludzka jest w pewnych aspektach dewiantem”¹³. Zauważył też, że o ile 95% populacji mieści się w normie w zakresie jednej mierzalnej wielkości, o tyle tylko 0,59% tejże populacji posiada tę cechę w odniesieniu do 100 nieskorelowanych wartości mierzalnych. W grudniu 2007 roku pismo „Science” uznało zmienność genetyczną u ludzi oraz jej wpływ na rozumienie zagrożenia chorobami i cech osobniczych za odkrycie roku¹⁴.

Ryboflawinę (witaminę B₂), pierwszą rozpoznaną witaminę w formie koenzymu, wyodrębniono w 1933 roku. Witaminę B₆ (pirydoksynę i jej formy pokrewne) wyizolowano w 1938 roku, a jej strukturę opisano nieco później. Niacynę (witaminę B₃) wyizolowano w 1867 roku, ale dopiero w 1937 roku uznano ją za czynnik istotny w leczeniu pelagry. Jak wcześniej wspomniano, witamina B₁₂ została wyodrębniona dopiero w 1948 roku, pięć lat po wyizolowaniu kwasu foliowego przez inną grupę farmakologów. Biotynę odkryto w 1936 roku, a jej strukturę opisano w 1942 roku. Wielu wczesnych pionierów witaminologii zyskało sobie szczególne uznanie, ponieważ wyniki ich pracy oszczędziły wielu milionom ludzi cierpień związanych z poważnymi, groźnymi dla życia niedoborami. Od lat dwudziestych do połowy lat sześćdziesiątych XX wieku przyznawano¹⁵ Nagrody Nobla naukowcom, którzy odkrywali, wyodrębniali i syntetyzowali witaminy bądź też rozpoznawali i opisywali struktury ich cząsteczek.

Pauling był w pełni świadomy postępującego rozwoju biochemii i gromadzonej wiedzy na temat składników odżywczych w latach trzydziestych, lecz jego własne istotne badania w tej dziedzinie dotyczyły wyłącznie struktur molekularnych niektórych karotenoidów oraz flawonoidu zwanego antocyjanidyną. W 1939 roku opublikował prace poświęcone hemoglobinie oraz strukturom benzenu i białek, a także książkę The Nature of the Chemical Bond – najczęściej cytowaną publikację książkową w XX wieku, za którą otrzymał Nagrodę Nobla z chemii w 1954 roku. Wtedy też ukazały się jego prace wyjaśniające na gruncie mechaniki kwantowej intensywne zabarwienie flawonoidów, karotenoidów i barwników¹⁵ oraz analiza zastosowania teorii rezonansu do wyjaśnienia struktur antocyjanidynów i karotenoidów¹⁶.

W 1940 roku ukazała się A Theory of the Formation of Antibodies; następnie, przygotowana z Lászlem Zechmeisterem, praca poświęcona strukturze prolikopenu – izomeru likopenu pozyskanego z pomidora zwyczajnego (psianki, Lycopersicon esculentum) – z komentarzami na temat strukturalnych cech luteiny, zeaksantyny, karotenów oraz innych izomerów¹⁷–¹⁸. Zainteresowanie Paulinga karotenoidami i flawonoidami ograniczało się jednak tylko do ich struktur chemicznych oraz ich wpływu na funkcje optyczne; badacz nie zajmował się ich znaczeniem dla ludzkiego zdrowia ogólnego.

W 1941 roku rozpoznano u Paulinga chorobę Brighta, czyli kłębuszkowe zapalenie nerek, które w owym czasie często bywało śmiertelne. Idąc za radą lekarzy z Instytutu Rockefellera, Pauling udał się do San Francisco na leczenie do Thomasa Addisa, odkrywczego nefrologa z Uniwersytetu Stanforda. Addis zalecił mu dietę z niską zawartością soli i białek, picie dużych ilości wody oraz suplementację witamin i minerałów. Dzięki stosowaniu się do tych zasad przez 14 lat Pauling całkowicie wyzdrowiał. To osobiste doświadczenie przekonało go o terapeutycznym znaczeniu diety.

Objawienia

Szukając w latach pięćdziesiątych nowych obszarów badawczych, Pauling uświadomił sobie, że dużym problemem społecznym są choroby umysłowe, wobec których naukowcy pozostają bezradni. Być może przedwczesna śmierć jego matki po epizodach obłędu megaloblastycznego spowodowanych niedoborem witaminy B₁₂ była istotnym powodem zmiany zainteresowań. W tym samym czasie najstarszy syn Paulinga, Linus Jr, rozpoczynał praktyki lekarskie w dziedzinie psychiatrii, co bez wątpienia skłoniło jego ojca do rozpoczęcia badań natury chorób umysłowych. Dzięki funduszom z Fundacji Forda Pauling mógł zająć się rolą enzymów w funkcjonowaniu mózgu, nie poczynił jednak znaczących postępów. W 1965 roku, po zapoznaniu się z książką Abrama Hoffera pt. Niacin Therapy in Psychiatry (wydaną w 1962 roku), Pauling ze zdumieniem stwierdził, że proste substancje, których niewielkie ilości zapobiegają chorobom wywoływanym przez niedobory, podawane w bardzo dużych dawkach mogą mieć zastosowania terapeutyczne w leczeniu zupełnie innych schorzeń. To nieoczekiwane, a zarazem bardzo ważne wydarzenie stanowiło inspirację dla jego historycznej publikacji w nowo podjętej dziedzinie badań medycznych. Później fascynowały go szczególnie spostrzeżenia Hoffera dotyczące wyleczeń z zaawansowanych chorób nowotworowych na skutek suplementacji składników odżywczych i zdrowej diety, które to metody opracowano wcześniej na potrzeby terapii schizofreników¹⁹–²⁰. Programy dietetyczne obejmowały duże dawki witamin z grupy B, witaminy C, witaminy E, beta-karotenu, selenu, cynku i innych mikroelementów. Około 40% pacjentów leczonych wspomagająco metodami Hoffera żyło jeszcze średnio przez pięć lat lub dłużej, a około 60% – cztery razy dłużej niż chorzy z grup kontrolnych. Rezultaty te były nawet lepsze od uzyskanych w Szkocji przez współpracownika Paulinga, chirurga Ewana Camerona.

Po długiej, niezwykle płodnej karierze w Kalifornijskim Instytucie Technologicznym Pauling odszedł z tej uczelni pod presją polityczną pod koniec 1963 roku, już po odebraniu Pokojowej Nagrody Nobla przyznanej mu w uznaniu jego wysiłków na rzecz zaprzestania prób z bronią jądrową w atmosferze. Po krótkim okresie pracy w charakterze wykładowcy w Centrum Badań Instytucji Demokratycznych w Santa Barbara w Kalifornii Pauling został w 1967 roku profesorem chemii na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Diego. Dwa lata później przyjął zaproponowane mu stanowisko profesora chemii na Uniwersytecie Stanforda w Palo Alto, w którym pracował do 1973 roku. Jego koncepcja medycyny ortomolekularnej dojrzewała przez ponad 15 lat, by w końcu zaowocować założeniem wspólnie z dwoma kolegami niezależnego Instytutu Medycyny Ortomolekularnej, który przemianowano w 1973 roku na Instytut Nauki i Medycyny Linusa Paulinga. Stanford dostarczał akademickiej bazy, a Pauling pogłębiał wiedzę na temat suplementacji witaminy C, czego kulminacją była ważna praca zatytułowana Evolution and the Need for Ascorbic Acid opublikowana w periodyku „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” w 1970 roku. Tekst ukazał się w tym samym roku w formie książkowej jako Vitamin C and the Common Cold i otrzymał nagrodę Phi Beta Kappa dla najlepszej książki naukowej roku. Publikacja bardzo dobrze też się sprzedawała. Instytut pozostawał bazą naukową Paulinga do jego śmierci w 1994 roku.

Fascynacja dwukrotnego noblisty jego ukochaną cząsteczką – molekułą witaminy C – zaowocowała licznymi artykułami naukowymi i setkami wystąpień publicznych w latach sześćdziesiątych. Pauling zajmował się tym aż do śmierci. Zainteresował się witaminą C po wymianie poglądów z Irwinem Stone’em, który znalazł się wśród publiczności podczas przemówienia Paulinga na przyjęciu w Nowym Jorku z okazji przyznania temu drugiemu Medalu Towarzystwa Międzynarodowych Kontaktów Naukowych Carla Neuberga w 1966 roku²¹. W swoim wystąpieniu Pauling powiedział, że ma nadzieję żyć długo. Stone napisał do niego list, w którym poruszył temat hipoaskorbemii i zasugerował, że może to osiągnąć, być może ciesząc się kolejnym półwieczem w dobrym zdrowiu, jeśli będzie przyjmował suplementy witaminy C. W odpowiedzi Pauling zacytował swój własny artykuł, napisany w 1962 roku wspólnie z amerykańskim biologiem pochodzenia austriackiego Emilem Zuckerkandlem, poświęcony chorobom molekularnym. Obaj badacze stwierdzili, że utrata zdolności syntezy witaminy C jest przykładem takiej właśnie choroby i że można to skorygować odpowiednią dietą²².

Pauling, po dokonaniu przeglądu dowodów dostarczonych przez Stone’a, postanowił przyjmować dzienną dawkę 3000 mg, częściowo dla zachowania optymalnego zdrowia, a częściowo w celu zapobieżenia poważnym przeziębieniom, które trapiły go od wielu lat, poważnie utrudniając pracę. Jego żona, Ava Helen, zaczęła też suplementować witaminę C, przy czym oboje stwierdzili poprawę stanu zdrowia oraz znaczne zmniejszenie częstości przeziębień, co było w zgodzie ze skąpą wówczas jeszcze literaturą kliniczną. Pauling był pod tak wielkim wrażeniem, że zdecydował się napisać książkę poświęconą profilaktyce przeziębień i ich leczeniu witaminą C. Publikacja ta miała być również odpowiedzią na list krytyka, Victora Herberta, uskarżającego się na agresywną sprzedaż witamin. Człowiek ten podważył twierdzenia Paulinga wygłoszone publicznie przy okazji konsekracji Mt. Sinai Medical School w 1968 roku na temat skuteczności witaminy C używanej w takich celach²³. Herbert żądał dowodów z odpowiednio przeprowadzonych badań, Pauling opisał więc w swojej książce cztery takie właśnie badania.

W kolejnym wydaniu zatytułowanym Vitamin C, the Common Cold, and the Flu, które ukazało się w 1976 roku, Pauling zamieścił nowy materiał poświęcony grypie. Odwołał się w nim do prac Clausa Jungebluta i Akiry Muraty dotyczących dezaktywacji wirusów witaminą C oraz do prac Akiry Muraty, Fredericka Klennera, Fukimiego Morishigego i innych autorów na temat profilaktycznych i terapeutycznych efektów działania witaminy C w chorobach wirusowych²⁴. Pauling zwrócił uwagę, że Claus Jungeblut już w 1935 roku jako pierwszy pisał o unieszkodliwianiu wirusów polio dużymi dawkami tego przeciwutleniacza. Był też zafascynowany stosowaniem przez Klennera bardzo wysokich dawek witaminy C, zwykle aplikowanych dożylnie, w leczeniu chorób wirusowych takich jak zapalenie wątroby, polio i zapalenie płuc, a także ciężkich zatruć jadami węży i innych zwierząt. Klenner publikował swoje prace naukowe od 1948 roku w regionalnych periodykach medycznych.

Pod koniec lat osiemdziesiątych Pauling ponownie skierował uwagę na choroby zakaźne i witaminę C. Na podstawie dowodów in vitro i wyników badań klinicznych wysunął, wspólnie ze współpracownikami, postulat obligatoryjnego stosowania tego przeciwutleniacza wraz z wprowadzonymi do praktyki nowymi lekami przeciwwirusowymi, takimi jak AZT (azydotymidyna), aby zapobiegać nawrotowym (de novo) infekcjom komórek, powstrzymywać replikację HIV oraz zapobiegać formowaniu się nienormalnych przerośniętych limfocytów T zwanych komórkami zespólni, których obecność jest wskaźnikiem infekcji wirusowych i cytopatologii²⁵. Pauling i Cameron przygotowali projekt nowej książki o witaminie C i AIDS, która nigdy nie została wydana.

Szent-Györgyi podzielał opinię Paulinga, że optymalne dzienne spożycie tego przeciwutleniacza powinno znacznie przewyższać oficjalne zalecenia Rady ds. Żywności i Żywienia ustanowione, aby zapobiegać szkorbutowi. W 1970 roku Pauling wysłał do Szenta-Györgyiego list z zapytaniem o opinię na temat koncepcji Stone’a. W odpowiedzi Szent-Györgyi napisał:

Co się tyczy kwasu askorbinowego, od samego początku czułem, że profesjonalne środowisko medyczne wprowadza w błąd opinię publiczną. Kiedy nie pobieramy tej substancji w pożywieniu, grozi nam szkorbut, lekarze wyciągnęli więc wniosek, że gdy nie mamy szkorbutu, to wszystko jest w porządku. Uważam to za bardzo poważny błąd. Szkorbut nie jest pierwszą oznaką niedoboru, lecz syndromem przedagonalnym, a do zachowania pełni zdrowia potrzebujemy znacznie, znacznie więcej witaminy C. Zapotrzebowania na różne witaminy są nadzwyczaj zróżnicowane, nietrudno więc pojąć, że wiele chorób niekojarzonych dotąd z witaminami może być przejawem ich niedoborów²⁶.

Po przeczytaniu książki Paulinga o witaminie C i przeziębieniach, kalifornijski chirurg ortopeda Robert F. Cathcart w 1971 roku zaczął profilaktycznie przyjmować duże jej dawki. Uzyskawszy pełnię sukcesu u siebie, zaczął leczyć w ten sposób swoich pacjentów. Zaobserwował u nich efekt osobniczo zmiennej tolerancji jelitowej. Ujmując to prościej, u różnych osób biegunki pojawiały się po różnych dawkach w zależności od ogólnego stanu zdrowia²⁷. Cathcart wykorzystał to zjawisko do ustalania indywidulanych terapeutycznych dawek witaminy C. Na podstawie jego doświadczeń można stwierdzić, że substancja ta, pobudzając błonowy regulator przewodnictwa (CFTR), zwiększa wydzielanie płynu w komórkach nabłonkowych, takich jak występujące w płucach i jelitach²⁸. Powyższy mechanizm może być odpowiedzialny za efekt rozluźnienia stolca w stopniu zależnym od indywidualnego stanu zdrowia.

Jestem naprawdę pod wrażeniem obaw niektórych naukowców przed „niebezpiecznymi” witaminami. Życzyłbym sobie, by byli równie zaniepokojeni truciznami, które nazywamy lekami.

Abram Hoffer

Opinia publiczna zaczęła coraz bardziej kojarzyć osobę Paulinga z propagowaniem dużych dawek witaminy C w profilaktyce i leczeniu chorób zakaźnych, choć przez resztę życia zajmował się on także rozwiązywaniem teoretycznych problemów chemii i fizyki, a w szczególności rozwijał swoją teorię ciasno upakowanych sferycznych jąder atomowych oraz badał struktury molekularne związków organicznych i nieorganicznych. Angażował się też przy każdej okazji, wspólnie z żoną, w obronę pokoju między narodami.

Pauling współpracował z Cameronem w zakresie wspomagającego stosowania dużych dawek witaminy C aplikowanych doustnie i dożylnie w zaawansowanych stadiach chorób nowotworowych od 1971 roku aż do śmierci tego drugiego w 1991 roku. W 1966 roku Cameron wydał książkę pt. Hyaloronidase and Cancer poświęconą poszukiwaniu fizjologicznego inhibitora hialuronidazy (PHI), który mógłby powstrzymać ataki tego enzymu na kwas hialuronowy w istotach podstawowych tkanek umożliwiające wzrost guzów nowotworowych²⁹. Jego wykorzystanie w terapii wspomagałoby opór organizmu żywiciela i spowalniało rozwój masywnych nowotworów, otwierając drogę do kontrolowania tych chorób. Cameron czytał teksty Paulinga dotyczące możliwej wartości witaminy C w leczeniu raka i napisał do niego w 1971 roku³⁰. Wkrótce zaczął podawać hospitalizowanym pacjentom z zaawansowanymi nowotworami dzienne dawki około 10 000 mg tej substancji przez 10 dni lub dłużej, zazwyczaj drogą dożylną w formie wolno spływających kroplówek z dodatkowymi dawkami doustnymi. Pauling i Cameron twierdzili, że witamina C przynosi takim chorym korzyści, ponieważ stymuluje syntezę fizjologicznego inhibitora hialuronidazy bądź poszerza pole działania układu odpornościowego i optymalizuje syntezę kolagenu, dzięki czemu wspomaga obudowywanie guzów tkanką i wzmacnia jej integralność³¹. Już w 1975 roku³² Pauling zastanawiał się, czy przeciwutleniacz ten może być cytotoksyczny (może mieć zdolność zabijania komórek) z udziałem miedzi i reakcji redoks, a w 1983 roku, wspólnie ze swymi japońskimi kolegami, opublikował artykuł na temat cytotoksycznych właściwości nadtlenku wodoru, które to twierdzenie poparto wynikami badań in vitro i na zwierzętach. Chociaż przez osiem lat Pauling i jego koledzy otrzymywali odmowy przyznania środków na prace badawcze, zdołali opublikować dziesiątki artykułów poświęconych witaminie C i nowotworom oraz przeprowadzić testy in vitro, doświadczenia na zwierzętach i badania kliniczne. W 1979 roku Pauling wydał wspólnie z Cameronem książkę Cancer and Vitamin C, która jest nadal wznawiana w rozszerzonej i uaktualnionej wersji³³.

Narodowy Instytut Raka sfinansował dwa randomizowane badania z grupą kontrolną użycia dużych dawek witaminy C w zaawansowanych chorobach nowotworowych³⁴–³⁵. W żadnym nie potwierdzono żadnego korzystnego działania suplementacji prowadzonej jedynie doustnie w krótkim okresie. Pauling, Cameron i inni wskazali duże metodologiczne błędy popełnione w badaniach, które gdzie indziej obszernie omówiono³⁶. W ostatnich latach Mark Levine i jego współpracownicy z Narodowego Instytutu Zdrowia studiowali farmakokinetykę witaminy C u młodych zdrowych kobiet i mężczyzn³⁷–³⁸. Uzyskane przez nich wyniki pokazują ogromne różnice stężeń tej substancji w osoczu w zależności od sposobu jej podawania. Po aplikacjach dożylnych poziomy sięgały 14 000 μmol/L (mikromoli na litr), a po doustnych – 220 μmol/L. Bazując na tych wynikach, Levine potwierdził przeciwnowotworową skuteczność witaminy C podawanej dożylnie³⁹, tak jak to wielokrotnie czynili Cameron oraz Hugh Riordan i jego koledzy⁴⁰. Opublikował również wiele artykułów, z których wynika, że jeśli dzięki wlewom dożylnym osiągniemy odpowiednio wysokie stężenie, rodniki askorbinowe utworzą wokół komórek nowotworowych zewnątrzkomórkowe środowisko sprzyjające powstawaniu nadtlenku wodoru przenikającego w głąb tych komórek i powodującego ich apoptozę (śmierć komórkową), pyknozę (zmniejszenie rozmiarów) oraz zaburzenie funkcji mitochondrialnych (produkcji energii)⁴¹. Aktywność ta jest selektywna – normalne komórki jej nie podlegają – i wydaje się zależeć od obecności niezidentyfikowanego białka o niewielkiej masie cząsteczkowej. Z innych nie tak dawno opublikowanych artykułów naukowych wynika, że witamina C moduluje indukowalny przez hipoksję (niedotlenienie) transkrypcyjny czynnik 1 (HIF-1) w komórkach nowotworowych⁴²–⁴³. Zatrzymanie indukcji jest związane z ekspresją genu; efektem tego jest zahamowanie wzrostu komórek nowotworowych. Możliwe, że na przeciwrakowe właściwości witaminy C wpływa wiele mechanizmów, a niektóre typy nowotworów – jak wynika z badań Camerona z doustną suplementacją – mogą łatwiej poddawać się takiej terapii. Na szczęście, obecnie widać coraz większe zainteresowanie tym zagadnieniem⁴⁴.

Pod koniec lat osiemdziesiątych odnowiona przyjaźń Paulinga z niemieckim kardiologiem zaowocowała sformułowaniem nowej hipotezy na temat możliwych przyczyn miażdżycy: lipoproteina(a), która jest głównym składnikiem płytek miażdżycowych, zastępuje witaminę C w stanach jej chronicznych niedoborów⁴⁵. Wyciągnięto z tego wiele wniosków. Jedna z koncepcji zakłada rolę lizyny i witaminy C w łagodzeniu ostrych stanów dusznicy bolesnej (choroby niedokrwiennej serca, angina pectoris) wywołanych wysiłkiem fizycznym u pacjentów z zaawansowaną chorobą serca. W początkach lat dziewięćdziesiątych Pauling opisał trzy takie przypadki po zastosowaniu dziennych dawek 3000–6000 mg witaminy C i takich samych dawek lizyny⁴⁶–⁴⁸.

Badania kliniczne prowadzone w ostatnich latach wielokrotnie potwierdzały, że duże dawki witaminy C sprzyjają relaksacji tętnic i poprawiają przepływy krwi, odwracając dysfunkcje endotelialne (słaby tonus naczyń krwionośnych) u pacjentów z chorobami serca lub cukrzycą⁴⁹–⁵⁰ prawdopodobnie poprzez stabilizację lub zwiększenie stężenia tetrahydrobiopteryny – związku uczestniczącego w syntezie tlenku azotu⁵¹. Inne badania kliniczne pokazały, że substancja ta w dużych dawkach obniża skurczowe ciśnienie krwi u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym o około 10 punktów⁵². Oczywiście, żadne z tych korzystnych działań nie wiąże się bezpośrednio z rolą witaminy C jako witaminy zapobiegającej szkorbutowi przez wspieranie produkcji kolagenu.

Krótki przegląd obecnie prowadzonych badań

W okresie ostatnich 40 lat byliśmy świadkami ogromnego zainteresowania badaniami w dziedzinie medycyny ortomolekularnej. Studia epidemiologiczne związane z dietetyką, głównie o charakterze obserwacyjnym, potwierdziły związki składników pokarmowych z ryzykiem chorób. Obserwacje te dały asumpt do badań biochemicznych i biologiczno-molekularnych zmierzających do identyfikacji substancji i mechanizmów cząsteczkowych odpowiedzialnych za możliwe korzyści. Studia epidemiologiczne z zakresu dietetyki nie dostarczają danych o związkach przyczynowo-skutkowych. Trudno wskazać obszar dalszych prac. Z badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych szczególnie warte uwagi są: Badanie zdrowia pielęgniarek I (ang. Nurses’ Health Study I) z 1976 roku z udziałem 122 000 kobiet, Badanie Zdrowia Pielęgniarek II (ang. Nurses’ Health Study II) z 1989 roku z udziałem 117 000 kobiet, a także Badanie Obserwacyjne Pracowników Służby Zdrowia (ang. The Health Professionals Follow-Up Study) z 1986 roku z udziałem 51 500 mężczyzn. Uczestnicy okresowo wypełniali kwestionariusze dotyczące diety oraz stanu zdrowia z uwzględnieniem częstości i regularności posiłków. Dostarczali też biologicznych próbek, takich jak ścinki paznokci palców stóp, krew i mocz. Uczestnicy dobrze podporządkowali się rygorom badania, do badaczy trafiły dane od 90% z nich, a wiarygodność kwestionariuszy dietetyczno-zdrowotnych zweryfikowano⁵³, choć wielu naukowców odnosi się sceptycznie do wyników tego rodzaju studiów obserwacyjnych. Badanie Zdrowia Pielęgniarek wskazało m.in. na silne powiązanie spożycia tłuszczów trans z chorobą wieńcową, co było podstawą prób ograniczenia zawartości tych tłuszczów w diecie Amerykanów poprzez obowiązek ich ujawniania na etykietach oraz zmianę niektórych praktyk w przemyśle spożywczym. Równie istotne wyniki uzyskał w Holandii Martijn Katan⁵⁴. Innymi ważnymi badaniami epidemiologicznymi na wielką skalę są: Holenderskie Badanie Kohortowe (ang. The Netherlands Cohort Study) rozpoczęte w 1986 roku z udziałem 121 000 mężczyzn i kobiet oraz Europejskie Badanie Perspektywiczne nad Rakiem, Chorobami Przewlekłymi, Odżywianiem i Stylem Życia (EPIC) rozpoczęte w 1993 roku z udziałem 440 000 mężczyzn i kobiet, które potwierdziło związek pomiędzy spożyciem czerwonego mięsa a rakiem jelita grubego i odbytu. Na jego podstawie poczyniono też wiele innych statystycznych obserwacji, takich jak odwrotnie proporcjonalna zależność stężenia witaminy C w osoczu ze wskaźnikiem umieralności ogólnej⁵⁵ i ryzykiem udaru⁵⁶.

Wyniki tych i innych studiów obserwacyjnych na wielką skalę pozwoliły zauważyć związki między spożyciem bądź unikaniem określonych pokarmów i suplementów diety a zagrożeniem chorobami, zaś naukowy redukcjonizm i biologiczna wiarygodność zachęciły do podjęcia badań składników pokarmowych przypuszczalnie odpowiedzialnych za obserwowane efekty. Kwas elagowy i antocyjanidyny zawarte w owocach jagodowych; flawonoidy, takie jak katechiny występujące w herbacie i czekoladzie oraz inne obecne w owocach i warzywach; izotiocjanaty, w tym sulforafan i indolo-3-karbinol zawarte w warzywach kapustnych (z rodziny krzyżowych); resweratrol występujących w winach, winogronach i orzeszkach ziemnych; karotenoidy, takie jak luteina i likopen; allicyna i jej pochodne znajdujące się w czosnku; fitosterole; lignany; błonnik; podstawowe kwasy tłuszczowe; kurkumina i izoflawony sojowe – to tylko niektóre z pokarmowych związków fitochemicznych, których dotyczy literatura naukowa z ostatnich lat. Wiele ukazało się również nowych prac poświęconych roli kwasów tłuszczowych omega-3 pochodzenia rybiego w przeciwdziałaniu chorobom serca, stanom zapalnym i zaburzeniom umysłowym. Podkreślano antyoksydacyjne właściwości flawonoidów, lecz ich słabe wchłanianie i szybki metabolizm prowadziły autorów do wniosku, że to zawarta w owocach fruktoza, a nie flawonoidy, zwiększa przeciwutleniające działanie osocza przez stymulację syntezy w wątrobie kwasu moczowego, który jest silnym fizjologicznym antyoksydantem⁵⁷. Badacze zainteresowali się rolą flawonoidów i przeciwutleniaczy przejściowych, takich jak kwas alfa-liponowy, w procesie sygnalizacji komórkowej⁵⁸. Centrum Informacji o Mikroskładnikach Odżywczych publikuje stale uaktualniane oraz wyczerpujące dane na temat mikroelementów, związków fitochemicznych i innych substancji pokarmowych oraz ich roli dla zdrowia i w etiologii chorób na stronie internetowej Instytutu Linusa Paulinga (http://www.lpi.oregonstate.edu/infocenter).

Szybko rośnie też zainteresowanie wpływem diety na utrzymanie dobrego stanu zdrowia, czego wyrazem są badania acetylo-L-karnityny i kwasu liponowego. Suplementacja tych związków zwiększa sprawność kognitywną i ruchową starych szczurów i psów. Możliwe, że da się je wykorzystać do spowalniania, a nawet cofania takich związanych z wiekiem deficytów u ludzi⁵⁹–⁶⁰. Dysfunkcje mitochondrialne, powodowane częściowo przez uszkodzenia oksydacyjne oraz stany zapalne, odgrywają najpewniej istotną rolę w rozwoju chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Parkinsona, stwardnienie zanikowe boczne i choroba Alzheimera, jak również w ogólnym spadku formy u osób starszych. Badacze sugerują, że w takich przypadkach pomocna może być suplementacja koenzymu Q₁₀, kwasu liponowego i innych przeciwutleniaczy⁶¹–⁶².

Witamina D ma zasadnicze znaczenie w procesach różnicowania komórek, funkcjach immunologicznych, właściwym wykorzystywaniu wapnia i utrzymaniu zdrowia kości; jest także konieczna w profilaktyce krzywicy i utraty gęstości przez tkanki kostne (osteomalacji). Z niedoborami tego składnika wiąże się wiele stanów chorobowych, takich jak: przebarwienia skóry, zaawansowane procesy starzenia, zespoły nieprawidłowego wchłaniania tłuszczów, otyłość oraz nieswoiste zapalenie jelit. Na takie deficyty są szczególnie narażeni mieszkańcy północnych krajów, a to wiąże się z wyższym ryzykiem nowotworów, chorób autoimmunologicznych i osteoporozy. Pojawia się więc coraz więcej głosów na temat konieczności podwyższenia zalecanego dziennego spożycia. Prowadzono również badania kliniczne w celu określenia, czy suplementacja rzeczywiście zmniejsza ryzyko chorób, na co wskazywałyby wyniki badań obserwacyjnych.

W 1993 roku dwa prospektywne badania ze wspomnianych wyżej studiów epidemiologicznych pokazały, że przyjmowanie suplementów witaminy E znacząco zmniejsza ryzyko choroby wieńcowej u mężczyzn i kobiet⁶³–⁶⁴. Mimo iż fakt ten był wiadomy osobom znającym prace braci Shute’ów z Kanady i artykuły Paulinga, wspomniane wyżej wyniki wzbudziły zainteresowanie klinicystów stosowaniem dużych dawek tej substancji w leczeniu chorób serca, czego efektem było wiele kontrolowanych prób losowych. Ich rezultaty nie były jednoznaczne, przypuszczalnie z powodu zbyt małych ilości albo zbyt krótkiego czasu ich stosowania, oraz nieprawidłowych procedur podawania witaminy E. Aby ta substancja się wchłonęła, należy ją bowiem przyjmować z pokarmami zawierającymi tłuszcze. Inną możliwą przyczyną jest polipragmazja [przyjmowanie wielu leków jednocześnie – przyp. red.]. Badacze rozważali na przykład, czy witamina E nie mobilizuje wątroby do wydzielania unieszkodliwiających leki enzymów, które mogłyby zmniejszać terapeutyczną skuteczność niektórych farmaceutyków⁶⁵–⁶⁶. Ponadto w jednym z badań pacjentów z hipercholesterolemią stwierdzono, że stres oksydacyjny mierzony stężeniami izoprostanów F2 w osoczu zmniejszał się znacząco (o 35–49%) wyłącznie pod wpływem dziennych dawek d-alfa-tokoferolu w ilościach wynoszących odpowiednio 1600 j.m. lub 3200 j.m., które podawano w okresie co najmniej 16 tygodni⁶⁷. Dawki niższe (400 j.m. lub 800 j.m.) dawały jedynie nieistotne statystycznie efekty.

Najnowsze badania in vitro i in vivo potwierdziły również przeciwzapalne działanie gamma-tokoferoli w procesie łagodzenia stresu oksydacyjnego i nitratywnego⁶⁸–⁶⁹ mimo szybszego metabolizowania i usuwania gamma-tokoferolu w porównaniu z alfa-tokoferolem⁷⁰, dla którego odnaleziono białko transportujące. Około 70% witaminy E spożywanej przez Amerykanów ma postać gamma-tokoferolu. W niedawno opublikowanym przeglądzie stanu wiedzy na temat roli gamma-tokoferolu w profilaktyce chorób serca i nowotworów stwierdzono, że rezultaty badań prospektywnych są niespójne. Niektóre dowody wskazują jednak, że wysoki poziom tej substancji w osoczu wiąże się z niższym ryzykiem raka prostaty⁷¹. Media pogłębiły nieporozumienia dotyczące związków witaminy E z chorobami serca, nie odróżniając wyników badań prewencyjnych z udziałem osób zdrowych, u których nie występowały objawy kardiologiczne, od wyników badań o podobnym charakterze z udziałem osób z chorobami serca przyjmujących uzupełnienia mikroskładników odżywczych w celu ustalenia, czy taka suplementacja zmniejsza częstość epizodów klinicznych, takich jak zawały, udary i zgony.

W ostatnich latach odkryto mechanizmy transportu komórkowego witaminy C z udziałem nośników sodowych (SVCT 1 i 2)⁷². Kwas dehydroaskorbinowy (DHA) i glukoza są pomocniczo transportowane przez GLUT1, GLUT3 i GLUT4⁷³–⁷⁴. Okres połowicznego rozpadu DHA wynosi tylko siedem minut, a jego stężenie w osoczu jest około tysiąca razy niższe niż krążącej glukozy. Należy więc przypuszczać, że hamuje ona konkurencyjnie jego wychwytywanie⁷⁵. Z drugiej strony kwas askorbinowy jest transportowany przez białka SVCT, przy czym aktywność jednego z niech – SCVT1 – spada z wiekiem⁷⁵. Można więc założyć, że ludzie starsi muszą spożywać większe ilości witaminy C, aby zachować taki sam jej poziom w osoczu jak w młodości⁷⁶. Istnieją też doniesienia o nieznanych dotąd funkcjach biochemicznych tego składnika odżywczego, takich jak reakcja askorbylacji, w której witamina C łączy się z reaktywnymi aldehydami. Być może chroni w ten sposób biomolekuły przed uszkodzeniami⁷⁷. W najbliższej przyszłości kontynuowane będą badania dynamiki i farmakokinetyki witamin C i E oraz ich roli w profilaktyce i leczeniu chorób.

Również minerały o podstawowym znaczeniu odżywczym, takie jak selen, cynk i magnez, przyciągają uwagę po tym, jak w studiach epidemiologicznych zauważono odwrotnie proporcjonalną zależność ich stężeń oraz ryzyka zachorowania, szczególnie na nowotwory. Niedobory selenu i cynku upośledzają funkcje odpornościowe, zwiększając podatność na choroby zakaźne, w tym na HIV/AIDS⁷⁸–⁷⁹. W długoterminowej próbie interwencyjnej stwierdzono, że codzienna suplementacja drożdży wzbogaconych selenem wiąże się z około 50% spadkiem zachorowalności na raka prostaty⁸⁰ i jednoczesnym wzrostem zagrożenia nowotworami skóry, z wyjątkiem czerniaka, o 25%⁸¹. Wyniki kontrolowanych prób losowych na wielką skalę wskazują, że codzienna suplementacja samego cynku lub cynku z witaminami antyoksydacyjnymi znacząco zmniejsza ryzyko związanej z wiekiem degeneracji plamki żółtej o 25% lub więcej⁸². W innym długoterminowym badaniu stwierdzono związek wysokich poziomów magnezu w surowicy ze znaczącym zmniejszeniem wskaźnika umieralności ogólnej (40%), umieralności z powodu chorób serca (40%) oraz w wyniku nowotworów (50%)⁸³.

Wydaje się, że ponad połowa Amerykanów przyjmuje w pożywieniu ilości magnezu mniejsze od szacunkowego średniego zapotrzebowania, a znaczący odsetek amerykańskich kobiet przed menopauzą spożywa ilości żelaza mniejsze od zapotrzebowania, co zwiększa podatność na niedobory hemu (części hemoglobiny transportującej tlen we krwi) i anemię⁸⁴ (uwaga: szacunkowe średnie zapotrzebowanie jest znacznie niższe od zalecanego dziennego spożycia; ocenia się, że szacunkowe średnie zapotrzebowanie zaspokaja potrzeby 50% populacji, a zalecane dzienne spożycie – 97%). Z badań tych wynika, że związki między mikroskładnikami odżywczymi są złożone, a w wielu przypadkach wciąż jeszcze słabo znane. Jasne jest również, że wiele osób nie pobiera z pożywieniem adekwatnych ilości mikroelementów, czego efektem jest zły stan zdrowia i zwiększone ryzyko zachorowań. O optymalnych dawkach składników odżywczych i ich łączeniu wiele musimy się jeszcze nauczyć. Zainteresowanie badaniami mającymi praktyczne przełożenie oraz medycyną opartą na dowodach naukowych będzie niewątpliwie stymulowało dalsze poszukiwania. Niepewność jest motorem rozwoju nauki, dlatego medycyna ortomolekularna ma przed sobą świetlaną przyszłość.

Bibliografia

1. L. Pauling, Orthomolecular psychiatry, „Science” 1968, t. 160, s. 265–271.

2. D. Oken, Vitamin therapy: treatment for the mentally ill, „Science” 1968, t. 160, s. 1181.

3. L. Pauling, Letter, „Science” 1968, t. 160, s. 1181.

4. G. Desiraju, The all-chemist, „Nature” 2000, t. 408, s. 407.

5. L. Pauling, Vitamin C and the Common Cold, San Francisco: W.H. Freeman, 1970.

6. L. Pauling, H. Itano, S. Singer i in., Sickle cell anemia, a molecular disease, „Science” 1949, t. 110, s. 543–548.

7. B. Ames, I. Elson-Schwab, E. Silver, High-dose vitamin therapy stimulates variant enzymes with decreased coenzyme binding affinity (increased Km): relevance to genetic disease and polymorphisms, „American Journal of Clinical Nutrition” 2002, t. 75, s. 616–658.

8. L. Pauling, A. Robinson, S. Oxley i in., Results of a loading test of ascorbic acid, niacinamide, and pyridoxine in schizophrenic subjects and controls, w: Orthomolecular Psychiatry, red. D. Hawkins, L. Pauling, San Francisco: W.H. Freeman, 1973, s. 18–34.

9. L. Pauling, Some aspects of orthomolecular medicine, „Journal of International Academy of Preventive Medicine” 1974, t. 1, s. 1–30.

10. L. Pauling, Jak żyć dłużej i czuć się lepiej, tłum. B. Mińska, Białystok: Vital, 2018.

11. L. Pauling, On the orthomolecular environment of the mind: orthomolecular theory, „Americal Journal of Psychiatry” 1974, t. 131, s. 1251–1257.

12. L. Pauling, The future of the Crellin Laboratory, „Science” 1938, t. 87, s. 563–566.

13. R. Williams, Indywidualność biochemiczna, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1969.

14. Breakthrough of the year: human genetic variation, „Science” 2007, t. 318, s. 1342–1843.

15. L. Pauling, A theory of the color of dyes, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 1939, t. 25, s. 577–582.

16. L. Pauling, Recent work on the configuration and electronic structure of molecules; with some applications to natural products, „Fortschr Chem organis Naturstoffe” 1939, t. 3, s. 203–235.

17. L. Zechmeister, A. LeRosen, F. Went i in., Prolycopene, a naturally occurring stereoisomer of lycopene, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 1941, t. 27, s. 468–474.

18. L. Zechmaister, A. LeRosen, W. Schroeder i in., Spectral characteristic and configuration of some stereoisomeric carotenoids including prolycopene and pro-gamma-carotene, „Journal of the American Chemical Society” 1943, t. 65, s. 1940–1951.

19. A. Hoffer, L. Pauling, Hardin Jones biostatistical analysis of mortality data for cohorts of cancer patients with a large fraction surviving at the termination of the study and a comparison of survival times of cancer patients receiving large regular oral doses of vitamin C and other nutrients with similar patients not receiving those doses, „Journal of Orthomolecular Medicine” 1990, t. 5, s. 143–154.

20. A. Hoffer, L. Pauling, Hardin Jones biostatistical analysis of mortality data for cohorts of cancer patients with a large fraction surviving at the termination of the study and a comparison of survival times of cancer patients receiving large regular oral doses of vitamin C and other nutrients with similar patients not receiving those doses, „Journal of Orthomolecular Medicine” 1993, t. 8, s. 157–167.

21. I. Stone, List do L. Paulinga, 4 kwietnia 1966.

22. L. Pauling, List do I. Stone’a, lipiec 1966.

23. V. Herbert, List do L. Paulinga, listopad 1968.

24. L. Pauling, Vitamin C: The Common Cold, and the Flu, San Francisco: W.H. Freeman, 1976.

25. S. Harakeh, R. Jariwalla, L. Pauling, Suppression of human immunodeficiency virus replication by ascorbate in chronically and acutely infected cells, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 1990, t. 87, s. 7245–7249.

26. A. Szent-Györgyi, List do L. Paulinga, 15 kwietnia 1970.

27. R. Cathcart, Vitamin C, titrating to bowel tolerance, anascorbemia, and acute induced scurvy, „Medical Hypotheses” 1981, t. 7, s. 1359–1376.

28. H. Fischer, C. Schwarzer, B. Illek, Vitamin C controls the cystic fibrosis transmembrane conductance regulator chloride channel, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 2004, t. 101, s. 3691–3696.

29. E. Cameron, Hyaluronidase and Cancer, Oxford: Pergamon Press, 1966.

30. E. Cameron, List do L. Paulinga, 30 listopad 1971.

31. E. Cameron, L. Pauling, Ascorbic acid and the glycans, „Oncology” 1973, t. 27, s. 181–192.

32. L. Pauling, List do E. Camerona, 19 sierpnia 1975.

33. E. Kimoto, H. Tanaka, J. Gyotoku i in., Enhancement of antitumor activity of ascorbate ageinst Ehrlich ascites tumor cells by the copper: glycylglycylhistidine complex, „Cancer Research” 1983, t. re, s. 824–828.

34. E. Creagan, C. Moertel, J. O’Fallon i in., Failure of high-dose vitamic C (ascorbic acid) therapy to benefit patients with advanced cancer; a controlled trial, „The New England Journal of Medicine” 1979, t. 301, s. 687–690.

35. C. Moertel, T. Fleming, E. Creagan i in., High-dose vitamin C versus placebo in the treatment of patients with advanced cancer who have had no prior chemotherapy: a randomized double-blind comparison, „The New England Journal of Medicine” 1985, t. 312, s. 137–141.

36. E. Richards, Vitamin C and Cancer: Medicine or Politics?, New York: St. Martin‘s Press, 1991.

37. M. Levine, C. Conry-Cantilena, Y. Wang i in., Vitamin C pharmacokinetics in healthy volunteers: evidence for a recommended dietary allowance, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 1996, t. 93, s. 3704–3709.

38. M. Levine, Y. Wang, S. Padayatty i in., A new recommended dietary allowance of vitamin C for healthy young women, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 2001, t. 98, s. 9842–9846.

39. S. Padayatty, H. Sun, Y. Wang i in., Vitamin C pharmacokinetics: implications for oral and intravenous use, „Annals of Internal Medicine” 2004, t. 140, s. 533–537.

40. H. Riordan, R. Hunninghake, N. Riordan i in., Intravenous ascorbic acid: protocol for its application and use, „Puerto Rico Health Sciences Journal” 2003, t. 22, s. 287–290.

41. Q. Chen, M. Espey, A. Sun i in., Ascorbate in pharmacologic concentrations selectively generates ascorbate radical and hydrogen peroxide in extracellular fluid in vivo, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 2007, t. 104, s. 8749–8754.

42. M. Vissers, S. Gunningham, M. Morrison i in., Modulation of hypoxia-inducible factor-1 alpha in cultured primary cells by intracellular ascorbate, „Free Radical Biology and Medicine” 2007, t. 42, s. 765–772.

43. P. Gao, H. Zhang, R. Dinavahi i in., HIF-dependent antitumorigenic effect of antioxidants in vivo, „Cancer Cell” 2007, t. 12, s. 230–238.

44. H. Riordan, J. Casciari, M. Gonzalez i in., A pilot clinical study of continuous intravenous ascorbate in terminal cancer patients, „Puerto Rico Health Sciences Journal” 2005, t. 24, s. 269–276.

45. M. Rath, L. Pauling, Hypothesis: lipoprotein(a) is a surogate for ascorbate, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 1990, t. 87, s. 6204–6207.

46. L. Pauling, Case report: lysine/ascorbate-related amelioration of angina pectoris, „Journal of Orthomolecular Medicine” 1991, t. 6, s. 144–146.

47. M. McBeath, L. Pauling, A case history: lysine/ascorbate-related amelioration of angina pectoris, „Journal of Orthomolecular Medicine” 1993, t. 8, s. 77–78.

48. L. Pauling, Third case on lysine-ascorbate amelioration of angina pectoris, „Journal of Orthomolecular Medicine” 1993, t. 8, s. 137–138.

49. B. Frei, On the role of vitamin C and other antioxidants in atherogenesis and vascular dysfunction, „Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine” 1999, t. 222, s. 196–204.

50. N. Gokce, J. Keaney, B. Frei i in., Long-term ascorbic acid administration reverses endothelial vasomotor dysfunction in patients with coronary artery disease, „Circulation” 1999, t. 99, s. 3234–3240.

51. A. Huang, J. Vita, R. Venema i in., Ascorbic acid enhances endothelial nitric-oxide synthase activity by increasing intracellular tetrahydrobiopterin, „Journal of Biological Chemistry” 2000, t. 275, s. 17399–17406.

52. S. Duffy, N. Gokce, E. Holbrook i in., Treatment of hypertension with ascorbic acid, „Lancet” 1999, t. 354, s. 2048–2049.

53. W. Willett, L. Sampson, M. Browne i in., The use of a self-administered questionnaire to access diet four years in the past, „American Journal of Epidemiology” 1988, t. 127, s. 188–199.

54. R. Mensink, M. Katan, Effect of dietary trans fatty acids on high-sensity and low-density lipoprotein cholesterol levels in helthy subjects, „The New England Journal of Medicine” 1990, t. 323, s. 439–445.

55. K. Khaw, S. Bingham, A. Welch i in., Relation between plasma ascorbic acid and mortality in men and women in EPIC-Norwalk prospective study: a prospective population study, „Lancet” 2001, t. 357, s. 657–663.

56. P. Myint, R. Luben, A. Welch i in., Plasma vitamin C concentrations predict risk of incident stroke over 10 y in 20,649 participants of the European Prospective Investigation into Cancer-Norfolk prospective population study, „American Journal of Clinical Nutrition” 2008, t. 87, s. 64–69.

57. S. Lotito, B. Frei, The increase in human plasma antioxidant capacity after apple consumption is due to the metabolic effect of fructose on urate, not apple-derived antioxidant flavonoids, „Free Radical Biology and Medicine” 2004, t. 37, s. 251–258.

58. J. Suh, S. Shenvi, B.Dixon i in., Decline in transcriptional activity of Nrf2 causes age-ralated loss of glutathione synthesis, which is reversible with lipoic acid, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 2004, t. 101, s. 3381–3386.

59. T. Hagen, J. Liu, J. Lykkesfeldt i in., Feeding acetyl-Lcarnitine and lipoic acid to old rats significantly improves metabolic function while devreasing oxidative stress, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 2002, t. 99, s. 1870–1875.

60. N. Milgram, J. Araujo, T. Hagen i in., Acetyl-L carnitine and alpha-lipoic acid supplementation of aged beagle dogs improves learning in two landmark discrimination tests, „FASEB Journal” 2007, t. 13, s. 3756–3762.

61. M. Lin, M. Beal, Mitochondrial dysfunction and exidative stress in neurodegenerative diseases, „Nature” 2006, t. 443, s. 787–795.

62. M. Rodriguez, J. MacDonald, D. Mahoney i in., Beneficial effects of creatine, CoQ₁₀, and lipoic acid in mitochondrial disorders, „Muscle Nerve” 2007, t. 35, s. 235–242.

63. M. Stampfer, C. Hennekens, J. Manson i in., Vitamin E consumption and the risk of coronary disease in women, „The New England Journal of Medicine” 1993, t. 328, s. 1444–1449.

64. E. Rimm, M. Stampfer, A. Ascherio i in., Vitamin E consumption and the risk of coronary disease in men, „The New England Journal of Medicine” 1993, t. 328, s. 1450–1456.

65. R. Brigelius-Flohe, Vitamin E and drug metabolism, „Biochemical and Biophysical Research Communications” 2003, t. 305, s. 737–740.

66. M. Traber, Vitamin E, nuclear receptors and xenobiotic metabolism, „Archives of Biochemistry and Biophysics” 2004, t. 423, s. 6–11.

67. L. Roberts II, J. Oates, M. Linton i in., The relationship between dose of vitamin E and suppression of oxidative stress in humans, „Free Radical Biology and Medicine” 2007, t. 43, s. 1388–1393.

68. Q. Jiang, I. Elson-Schwab, Courtemanche i in., Gamma-tocopherol and its major metabolite, in contrast to alpha-tocopherol, inhibit cyclooxygenase activity in macrophages and epithelial cells, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 2000, t. 97, s. 11494–11499.

69. S. Devaraj, S. Leonard, M. Traber i in., Gamma-tocopherol supplementation alone and in combination with alpha-tocopherol alters biomarkers of oxidative stress and inflammation in subjects with metabolic syndrome, „Free Radical Biology and Medicine” 2008, t. 44, s. 1203–1208.

70. S. Leonard, E. Paterson, J. Atkinson i in., Studies in humans using deuterium-labeled alpha and gamma-tocopherols demonstrate faster plasma gamma-tocopherol disappearance and greater gamma-metabolite production, „Free Radical Biology and Medicine” 2005, t. 38, s. 857–866.

71. M. Dietrich, M. Traber, P. Jacques i in., Does gamma-tocopherol play a role in the primary prevention of heart disease and cancer? A review, „Journal of the American College of Nutrition” 2006, t. 25, s. 292–299.

72. R. Daruwala, J. Song, W. Koh i in., Cloning and functional characterization of the human sodium-dependent vitamin C transporters hSVCT1 and hSVCT2, „FEBS Letters” 1999, t. 460, s. 480–484.

73. S. Rumsey, O. Kwon, G. Xu i in., Glucose transporter isoforms GLUT1 and GLUT3 transport dehydroascorbic acid, „Journal of Biological Chemistry” 1997, t. 272, s. 18982–18989.

74. S. Rumsey, R. Daruwala, H. Al-Hasani i in., Dehydroascorbic acid transport by GLUT4 in Xenopus oocytes and isolated rat adipocytes, „Journal of Biological Chemistry” 2000, t. 275, s. 28246–28253.

75. A. Michels, T. Hagen, Vitamin C status declines with age, w: Vitamin C, red. H. Asard, J. May, N. Smirnoff, Nowy Jork: Garland Science/BIOS Scientific Publishers, 2004, s. 203–227.

76. D. Brubacher, U. Moser, P. Jordan, Vitamin C concentrations in plasma as a function of intake: a meta-analysis, „International Journal for Vitamin and Nutrition Research” 2000, t. 20, s. 226–237.

77. J. Sowell, H. Conway, R. Bruno i in., Ascorbylated4-hydroxy-2-nonenal as a potential biomarker of oxidative stress response, „Journal of chromatography. B, Analytical technologies in the biomedical and life sciences” 2005, t. 827, s. 139–145.

78. A. Shankar, A. Prasad, Zinc and immune function: the biological basis of altered resistance to infection, „American Journal of Clinical Nutrition” 1998, t. 68, s. 447S–463S.

79. M. Baum, A. Campa, Role of selenium in HIV/AIDS, w: Selenium: Its Molecular Biology and Role in Human Health, red. D. Hatfield, M. Berry, V. Gladyshev, wyd. II, Nowy Jork: Springer, 2006, s. 299–310.

80. A. Duffield-Lillico, B. Dalkin, M. Reid i in., Selenium supplementation, baseline plasma selenium status and incidence of prostate cancer: an analysis of the complete treatment period of the Nutritional Prevention of Cancer Trial, „BJU International” 2003, t. 91, s. 608–612.

81. A. Duffield-Lillico, E. Slate, M. Reid i in., Selenium supplementation and secondary prevention of nonmelanoma skin cancer in a randomized trial, „Journal of National Cancer Institute” 2003, t. 95, s. 1477–1481.

82. A randomized placebo-controlled, clinical trial of high-dose supplementation with vitamins C and E, beta carotene, and zinc for age-related macular degeneration and vision loss: AREDS report no. 8, „Archives of Ophthalmology” 2001, t. 119, s. 1417–1436.

83. L. Leone, D. Courbon, P. Ducimetiere i in., Zinc, copper, and magnesium and risks for all-cause, cancer, and cardiovascular mortality, „Epidemiology” 2006, t. 17, s. 308–314.

84. A. Moshfegh, J. Goldman, L. Cleveland, What we eat in America, NHANES 2001–2002: usual nutrient intakes from food compared to dietary reference intakes, „USDA Agricultural Research Service” 2005.

Efekty uboczne leków sprzedawanych bez recepty

Abram Hoffer, MD, PhD
„Journal of Orthomolecular Medicine” 2003, t. 18, nr 3 i 4, s. 169–172

Wszyscy lekarze uczyli się przysięgi Hipokratesa – najważniejszej oraz najszerzej znanej zasady etycznej w medycynie: primum non nocere (pol. przede wszystkim nie szkodzić). To naczelna reguła działań lekarskich: ordynowane pacjentowi leczenie nie może przynosić mu szkody. Zasada ta nie mówi nic o relatywności, choć obecnie tak jest interpretowana. Oznacza to, że w idealnym przypadku szkody powinny być jak najmniejsze, oczywiście w granicach ludzkich możliwości. Paracelsus, ojciec toksykologii, pisał: Sola dosis facit venenum (pol. dawka czyni truciznę). Inaczej mówiąc, wszystko w nadmiarze może być szkodliwe. Na przestrzeni wieków stawiano pytania, gdzie leżą granice. Rozważania o skutkach ubocznych lub toksyczności czegokolwiek, bez odniesienia do dawek, są pozbawione sensu, nic nie jest bowiem toksyczne w ilości zerowej, a w wystarczająco dużych dawkach toksyczne może być wszystko, nie wyłączając tlenu i wody.

Powszechnie akceptowane efekty uboczne

Leki sprzedawane bez recepty uważane są za bezpieczniejsze od takich, które musi przepisać lekarz, i dlatego są łatwiej dostępne. Kwas acetylosalicylowy, zwany także aspiryną, należy do najpowszechniejszych farmaceutyków tej kategorii i do najczęściej zalecanych. Aspiryna jest skuteczna w chorobach serca i artretyzmie, być może hamuje również rozwój nowotworów jelita grubego oraz łagodzi bóle głowy. Wybrałem ten właśnie lek jako przykład nie dlatego, że jestem do niego uprzedzony. Na jego przykładzie chcę pokazać, co akceptujemy wraz z lekami sprzedawanymi bez recepty. A oto niektóre z efektów ubocznych, które opisano w literaturze medycznej i przed którymi przestrzegają nas sami producenci tego leku¹.

• Wpływ na płyny ustrojowe i elektrolity. Przyśpieszenie procesów metabolicznych, gorączka, przyśpieszenie oddechu i wymioty prowadzące do utraty płynów i odwodnienia. Kompensacja alkalozy płucnej prowadzi do zwiększonego wydalania przez nerki dwuwęglanów, sodu oraz potasu. Z powodu znacznego odwodnienia zwykle nie występuje hiponatremia (obniżenie poziomu sodu), możliwa jest jednak znaczna hipokalemia (obniżenie poziomu potasu).

• Wpływ na ośrodkowy układ nerwowy. W tym układzie mogą pojawić się różne niepożądane efekty: od splątania myśli do śpiączki. Dokładny mechanizm szkodliwego działania aspiryny na układ nerwowy nie jest znany, lecz nasilenie toksyczności w tym obszarze i wskaźnik umieralności ogólnej korelują ze stężeniami salicylanów w tkankach mózgowych. Kwasica (niskie pH krwi) zwiększa udział niezjonizowanych form salicylanów, umożliwiając im przekraczanie bariery krew–mózg i niekorzystne oddziaływanie na ośrodkowy układ nerwowy.

• Wpływ na układ trawienny. Przyjmowanie salicylanów może powodować nudności, wymioty,  bóle brzucha. Przyczyną wymiotów jest stymulacja chemoreceptorów rdzeniowych oraz lokalne podrażnienie przewodu pokarmowego. Może prowadzić to do owrzodzeń i krwawień w górnych jego obszarach. Opisane objawy ulegają zaostrzeniu w razie przedawkowania leku.

• Ototoksyczność. Salicylany bywają również ototoksyczne, co objawia się szumami w uszach, utratą słuchu i zawrotami głowy. Na szczęście te efekty są odwracalne.

• Wpływ na czynności płuc. Niekardiogenny obrzęk płuc należy do najczęstszych przyczyn poważnych schorzeń. Może być związany ze zwiększeniem przenikalności płucnego układu naczyń krwionośnych powodowanym przez salicylany. Zespół ostrego wyczerpania oddechowego (ARDS) występuje częściej, kiedy przyjmuje się je regularnie, niż w przypadkach przedawkowania.

• Efekty hematologiczne. Salicylany hamują uzależnioną od witaminy D syntezę czynników koagulacyjnych II, VII, IX i X, co prowadzi do spowolnienia procesów krzepnięcia. Wydłużają też czas krwawienia, hamując sekwencje inicjowane przez prostaglandyny konieczne do skupiania się (agregacji) płytek krwi.

• Wpływ na czynności wątroby. W wyniku zatrucia salicylanami może dojść do hepatotoksyczności uzależnionej od dawki leku. U niektórych pacjentów rozwija się zapalenie wątroby, u większości zaś występuje tylko bezobjawowe podwyższenie poziomu transaminaz (wskaźnika uszkodzenia wątroby).

• Wpływ na czynności nerek. Rzadko zdarzały się przypadki ostrej niewydolności nerek.

• Umieralność/zachorowalność. Wartości wskaźnika umieralności zależą od czasu ekspozycji na lek. Z toksycznością chroniczną wiążą się wyższe jego wartości niż z przypadkami ostrego zatrucia. Jest ona też trudniejsza w leczeniu.

• Ostre przedawkowanie. Wskaźnik umieralności ogólnej poniżej 2%.

• Przedawkowanie chroniczne. Wskaźnik umieralności ogólnej do 25%.

Stosowanie z zachowaniem ostrożności

Azer i inni² opisali na ponad 11 stronach toksyczność aspiryny wraz z informacjami na temat leczenia i opieki medycznej. W pracy omówiono efekty uboczne, reakcje na toksyczność, przeciwwskazania oraz ostrzeżenia, które powinno się przestudiować przed zastosowaniem tego bardzo popularnego leku sprzedawanego bez recepty. Żadna z witamin nie wywołuje jednak działań niepożądanych ani objawów zatrucia nawet porównywalnych z wymienionymi.

Leki dopuszczone do sprzedaży bez recepty powinny być stosowane z zachowaniem ostrożności, są bowiem ksenobiotyczne (są substancjami obcymi organizmowi ludzkiemu). Zakłócają naturalnie zachodzące reakcje i często je hamują. Ponieważ są biologicznie obce, muszą zostać rozłożone na mniej toksyczne substancje, a następnie wydalone. Jeśli procesy te przebiegają zbyt wolno, wówczas lek i produkty jego rozkładu gromadzą się w organizmie. Z tego właśnie powodu substancje te traktowane są przez ustrój jak toksyny i mogą być szkodliwe nawet w zalecanych dawkach. Witaminy, przyjmowane w zalecanych dawkach, zawsze są bezpieczne.

Bibliografia

1. Medical Economics, w: Physicians’ Desk Reference 2002, red. N.J. Oradell, wyd. LVI, Thomson 2001.

2. Azer, eMedicine.com, dostęp: 01.03.2002.

Epidemia niedoborów

Abram Hoffer, MD, PhD
„Journal of Orthomolecular Medicine” 2008, t. 23, nr 1, s. 29–40

Diagnostyczna klasyfikacja chorób służy dwóm celom: rokowaniom i doskonaleniu leczenia. Trafne prognozy są bardzo ważne, umożliwiają bowiem pacjentom i ich rodzinom przygotowanie się na przyszłe wydarzenia, zwłaszcza gdy istnieje prawdopodobieństwo, że mogą nie być pomyślne. Przewidywanie przypuszczalnego czasu śmierci jest istotne z wielu powodów. Przed opracowaniem skutecznych terapii lekarzy oceniano właśnie na podstawie ich zdolności trafnego prognozowania. Niesprawdzające się rokowania bardzo szkodziły ich zawodowej reputacji. Wiele lat temu, gdy rozpoczynałem praktykę, niektórzy moi pacjenci opowiadali mi o lekarzach, którzy wróżyli im śmierć, a potem, nie doczekawszy jej, sami umierali. Rokowania dobrych lekarzy niemal zawsze się sprawdzały, opierały się bowiem na prawidłowych i dokładnych diagnozach. Ta umiejętność nadal jest bardzo istotna, nawet jeśli opracowano już procedury terapeutyczne. Diagnozy pomagają klinicystom w wyborze odpowiednich metod leczenia. Zakłada przy tym, że jednakowe choroby wymagają u różnych pacjentów podobnego postępowania terapeutycznego, opisanego wcześniej przez innych lekarzy.

Jako nastolatek miałem zapalenie płuc. Nasz lekarz rodzinny (pełniący też funkcje chirurga, ratownika medycznego, położnika itd., jako że był jedynym lekarzem w okolicy) powiedział mojej mamie, co mi dolega, i zaordynował okłady z gorczycy (kompresy zawierające nasiona gorczycy). Terapia ta musiała być bardzo skuteczna albo moje zapalenie płuc łagodne, ponieważ po kilku dniach wyzdrowiałem. Takie było wówczas standardowe leczenie choroby, która w znacznej liczbie przypadków okazywała się śmiertelna. Nasz lekarz postawił diagnozę opisową. Osłuchując klatkę piersiową, odkrył objawy charakterystyczne dla tej choroby. Inne metody diagnozowania nie były wtedy dostępne.

Po odkryciu zróżnicowania płucnych zmian chorobowych konieczna stała się ich klasyfikacja, by można je było odróżniać. Czy zapalenie jest bakteryjne, a jeśli tak, to czy powodują je gronkowce czy paciorkowce? A może to rak, krzemica lub gruźlica? Dziś używamy badań laboratoryjnych. Diagnozy są etiologiczne, czyli oparte na rozpoznaniu przyczyny schorzenia. Dopóki jej nie ustalimy, leczenie nie może być w pełni skuteczne. Diagnostyka medyczna przeszła więc długą drogę od opisu miejsca i narządu do ustalenia przyczyny zaburzeń. Jeśli jednak przyczyna pozostaje nieznana, wciąż dysponujemy tylko diagnozą opisową. Niemal wszystkie diagnozy psychiatryczne mają taki charakter.

Choroby z niedoborów

Diagnoza kliniczna, czyli opisowa, nie jest nazbyt dokładna. Zależy w dużym stopniu od umiejętności klinicysty, dlatego często zdarzają się pomyłki. Choroba wywołana przez jeden czynnik może mieć wiele różnych objawów. Oznacza to, że opisowa zasada klasyfikacji bywa zawodna. Doskonałym przykładem jest pelagra.

To choroba wynikająca z niedoboru niacyny (witaminy B₃) w pożywieniu. Jej objawy są różne i trudno w niej dostrzec jedną jednostkę chorobową. W postaci klasycznej manifestuje się zmianami skórnymi, zaburzeniami trawiennymi, zmianami w psychice, a w końcu śmiercią. Zmiany skórne bywają tak zróżnicowane, że nawet doświadczony dermatolog może ich nie rozpoznać. Przebieg choroby nie wskazuje wyraźnie jej przyczyny. Zaburzenia trawienne mogą wymagać interwencji gastroenterologa, a psychiatryczne – doświadczonego psychiatry. Podczas wielkiej pandemii pelagry w Stanach Zjednoczonych ponad sto lat temu trzecia część pacjentów szpitali psychiatrycznych na południowym wschodzie kraju miała objawy psychotyczne, których nie można było odróżnić od schizofrenicznych. Kiedy niacyna i amid niacyny (dwie formy chemiczne witaminy B₃) stały się dostępne, sprawa się uprościła: pacjentom, u których podejrzewano pelagrę (na obszarach objętych pandemią), zaczęto podawać suplementy. Osoby dotknięte tą chorobą zdrowiały, czasem szybko, a czasem po dłuższej kuracji. Dla lekarza nieznającego specyfiki tego poważnego schorzenia było nie do pomyślenia, że przyczyną takiego spektrum objawów jest jeden czynnik. Lekarze specjalizujący się w pelagrze nazywani byli pelagrologami. Do dziś nie mamy badań laboratoryjnych pozwalających wykryć tę chorobę. Nawet zmierzenie poziomu tej witaminy we krwi nic nam nie powie, dopóki pacjent nie zbliży się do stanu terminalnego.

Choroba sacharynowa

Podczas II wojny światowej chirurg kpt. T.L. Cleave niepokoił się o zdrowie fizyczne swoich marynarzy. Na podstawie własnych badań wywnioskował, że większość z nich cierpi z powodu tego samego zaburzenia, które nazwał chorobą sacharynową. W 1966 roku napisał tak właśnie zatytułowaną książkę: The Saccharine Disease. Miałem egzemplarz pierwszego jej wydania, mocno zniszczony przez ciągłe używanie. Książka ta odmieniła moje życie. Dzięki niej zająłem się dietetyką. Doktor Cleave przedstawił przekonujące dowody na to, że wspólną przyczyną wzrostu zachorowalności na cukrzycę, choroby serca, otyłość, nieprawidłowe wchłanianie składników odżywczych, wrzody, zaparcia, hemoroidy, żylaki, kamienie nerkowe, próchnicę, liczne choroby skóry oraz infekcje, takie jak zapalenia wyrostka robaczkowego i pęcherzyka żółciowego, odmiedniczkowe zapalenie nerek oraz zapalenie uchyłków, jest współczesna dieta. Nieprawidłowe odżywianie wpływa negatywnie na wszystkie narządy i układy, a zmiany chorobowe diagnozuje się według miejsca ich występowania. Przyczyną tych dolegliwości jest dieta zawierająca nadmierne ilości cukrów i rafinowanych węglowodanów, a niedostarczająca odpowiednich ilości naturalnego błonnika. Pożywienie badanych składało się głównie z rafinowanych produktów zbożowych pozbawionych otrąb i z oczyszczonych ziaren, takich jak białe pieczywo i ryż, oraz kolosalnych ilości cukru, którego spożycie wynosiło rocznie ponad 60 kg na osobę. Brakowało w nim także witamin, minerałów i podstawowych kwasów tłuszczowych (EFA), Cleave nie brał jednak pod uwagę wpływu niedoborów tych zasadniczych składników odżywczych. Podkreślał natomiast nadmierne spożycie cukru oraz deficyt błonnika jako dwa główne problemy.

Wielka liczba dowodów przedstawionych przez Cleave’a miała niewielki wpływ na sposób odżywiania Amerykanów z wyjątkiem nagłego wzrostu zainteresowania otrębami, jak gdyby były one specjalistycznym lekiem dla osób mających zaparcia. Cleave dawał swym marynarzom otręby, niepokoiło go jednak spożywanie przez nich białej mąki. Twierdził jasno, że potrzebne są produkty z pełnoziarnistych pszenicy i ryżu. Suplementacja otrąb była tylko częściowym rozwiązaniem problemu. W 1972 roku profesor John Yudkin wydał książkę pt. Sweet and Dangerous, w której przedstawił dowody na szkodliwość rafinowanego cukru. Publikacja ta została zignorowana.

W 1953 roku profesor Ancel Keys, którego kojarzono głównie z tzw. badaniem siedmiu krajów, odkrył korelację pomiędzy spożyciem tłuszczu a chorobami serca. Keys przeanalizował dane statystyczne z ponad 20 krajów. Znalazł tam informacje dotyczące spożycia tłuszczów oraz zapadalności na choroby serca. Następnie wybrał jedną trzecią (siedem) z tych krajów, w których korelacje danych pasowały do jego hipotezy. W tych państwach spożywano najwięcej tłuszczu, a mieszkańcy najczęściej chorowali na serce. Później jednak – gdy wzięto pod uwagę wszystkie kraje, łącznie z pominiętymi przez Keysa – postulowana przezeń korelacja znikła (niemal wszystkie badania kliniczne potwierdzają, że problem dotyczy spożycia cukrów, a nie tłuszczów). Profesor cieszył się autorytetem i był mocno zdeterminowany, żeby rozpropagować swoją hipotezę, dlatego zdobyła ona znaczną popularność. Tłuszcze pokarmowe stały się wrogami, a w medycynie utrwaliła się niezwykle szkodliwa i błędna koncepcja diety niskotłuszczowej.

Twierdzono z poczuciem pewności, że ograniczenie spożycia mięsa oraz tłuszczów i zastąpienie ich węglowodanami powinno rozwiązać większość naszych problemów kardiologicznych, takich jak choroby serca, hipercholesterolemia, otyłość i wiele innych. Pogląd ten stał się dekalogiem współczesnej dietetyki, co znalazło wyraz w zasadach żywienia stosowanych w Ameryce Północnej. Jednakże ta nowa koncepcja nie uwolniła nas od chorób. Zamiast tego mamy pandemię otyłości, chorób układu krążenia oraz mnóstwa innych schorzeń, takich jak cukrzyca. Ogromna liczba dowodów wskazuje na to, że głównym winowajcą był, jest i zawsze będzie cukier, a także pokarmy wysokoprzetworzone, które organizm zbyt szybko przekształca w glukozę i wchłania. Taka jest współczesna dieta krajów rozwiniętych. Za dużo w niej cukru, a za mało wszystkich innych ważnych składników odżywczych. Jak popełniono tak kardynalny błąd i narzucono błędne myślenie całemu światu? W książce Good Calories, Bad Calories (2008) Gary Taube opisuje ciąg zdarzeń, które doprowadziły nas do tej monstrualnej klęski.

Każdy z nas musi wypracować sobie indywidualny program, który najłatwiej stworzyć, gdy mamy szczęście i trafimy na kompetentnego lekarza medycyny ortomolekularnej. Innym rozwiązaniem jest jego samodzielne opracowanie na podstawie odpowiedniej literatury. Wierzę w powszechne zapotrzebowanie na informację. W miarę odrzucania kolejnych leków profesjonaliści zmuszeni są szukać bezpiecznych sposobów leczenia, a przepisywanie kolejnych farmaceutyków nie jest właściwą do tego drogą. Jest nią wykorzystanie składników odżywczych.

Abram Hoffer

Czy możliwe, by jeden poważny błąd dietetyczny powodował tak wiele chorób? Owszem. Zaparcia są następstwem diety niezawierającej pokarmów bogatych w błonnik, a nie tylko samych jego niedoborów w pożywieniu. Gdyby tylko o to chodziło, moglibyśmy rozwiązać problem, spożywając błonnik pochodzący z drewna. Działanie takie niewątpliwie zwiększyłoby jego udział w diecie, lecz nie poprawiłoby niczyjego stanu zdrowia. Chroniczne zaparcia prowadzą do innych chorób jelitowych. W Afryce Południowej mówiło się, że zapalenie wyrostka robaczkowego jest chorobą Anglików. Tubylcy spożywający duże ilości błonnika nigdy na to nie chorowali. Przyczyną innych chorób cywilizacyjnych jest nadmierne spożycie cukru. Należą do nich: cukrzyca, choroby serca i zespół metaboliczny (łączne występowanie nadciśnienia tętniczego, hiperglikemii, otłuszczenia brzucha i zbyt wysokiego poziomu cholesterolu).

Chorobę sacharynową charakteryzują również niedobory witamin i minerałów. Przyczyną jest niespożywanie pokarmów obfitujących w te składniki odżywcze. Nie ma co do tego wątpliwości, a fakt ten jest znany rządowi i opinii publicznej. Gdyby władze uważały naszą dietę za prawidłową, nie popierałyby dodawania składników odżywczych do białej mąki, a ja nie dostałbym swojej pierwszej posady chemika kontrolera w młynie. Witamina C, tiamina (witamina B₁), ryboflawina (witamina B₂), niacyna (witamina B₃), witamina D, jod i wapń to tylko niektóre z dodatków, którymi wzbogaca się nasze pożywienie. Najbardziej przekonującym przykładem było opanowanie epidemii pelagry w Stanach Zjednoczonych po oficjalnym zaleceniu dodawania niacyny do białej mąki w 1942 roku.

W mojej książce zatytułowanej Orthomolecular Nutrition (1978), napisanej z Mortonem Walkerem, omówiłem niektóre objawy psychiatryczne związane z chorobą sacharynową, takie jak niepokój oraz depresja. Nadmiar cukru w pożywieniu jest jedną z ich przyczyn. Lekarze rodzinni kierowali do mnie pacjentów z takimi objawami. Kiedy przeczytałem po raz pierwszy o roli hipoglikemii w etiologii chorób psychicznych, odniosłem się do tego bardzo sceptycznie, ale sama informacja mnie zaciekawiła. Do mojego gabinetu trafiła młoda kobieta z objawami depresji. Powiedziała, że głównym jej problemem jest oziębłość. Psychoanaliza cieszyła się od wielu lat sporym uznaniem, pomyślałem więc, że tego typu głęboka psychoterapia mogłaby jej pomóc w dotarciu do przyczyn problemu. Powiązanie objawów z hipoglikemią uważałem za bardzo mało prawdopodobne, postanowiłem więc je wykluczyć, ordynując pięciogodzinny test tolerancji glukozy. Ku mojemu zdumieniu wyniki wskazywały na typową hipoglikemię. Wciąż pełen wątpliwości, zaleciłem pacjentce wykluczenie cukru z diety oraz zwiększenie udziału pokarmów białkowych. Zdziwiłem, gdy w ciągu miesiąca osoba ta wyzdrowiała. Byłem teraz bardziej zaintrygowany niż sceptyczny. Zacząłem rutynowo zlecać analogiczne badania pacjentom z niepokojem i depresją. U ponad 75% stwierdziłem nieprawidłowe krzywe tolerancji glukozy. Mój sceptycyzm zniknął w obliczu faktów klinicznych. Od tamtej pory zalecam wszystkim pacjentom odstawienie cukru i rafinowanych węglowodanów bez wykonywania szczegółowych badań. Stan, o którym mowa, występował u każdego z 300 alkoholików, których miałem okazję leczyć. Nie zdawałem sobie wówczas sprawy, że spożywanie cukru może aż tak zaburzać metabolizm glukozy, powodując skoki jej poziomu we krwi i będąc przyczyną chorób. U wielu pacjentów występuje też alergia na cukier. Inne pokarmy alergizujące, takie jak mleko, także powodują typowe zaburzenia krzywej tolerancji glukozy. Po wielu latach doszedłem do wniosku, że gdyby każdy lekarz kierujący do mnie pacjentów zalecał im najpierw badania tolerancji glukozy i zmianę diety, to mógłbym stracić połowę z nich.

Choroba znacznych niedoborów

Cleave nie uwzględniał faktu, że dieta wywołująca chorobę sacharynową powoduje również niedobory witamin z grupy B. Od tamtej pory dietetycy nadal to ignorują, mimo że w licznych badaniach wykluczono możliwość pełnego zaspokajania zapotrzebowania na te składniki bez poprawy sposobu odżywiania się. Ja również nie byłem w pełni tego świadomy, dopóki nie przekonało mnie wieloletnie doświadczenie w stosowaniu dużych dawek witamin. Leczyliśmy schizofreników niacyną i kwasem askorbinowym, opierając się na hipotezie, że przyczyną schizofrenii jest nadmierna konwersja adrenaliny w adrenochrom – toksyczny produkt oksydacji. Niacyna hamuje produkcję adrenaliny, a kwas askorbinowy ogranicza procesy jej utleniania. Silny stres oksydacyjny może też powodować utlenianie pozostałych katecholamin. W następnych latach stało się jasne, że wiele innych chorób także reaguje na terapię dużymi dawkami niektórych witamin.

W końcu zmieniły się moje cele w leczeniu pacjentów. Nie chodziło już tylko o zwalczanie ich chorób, interesowało mnie coś więcej. Opracowywałem indywidualne programy dietetyczne mające nie tylko przywrócić pełnię zdrowia, lecz też utrzymać ją do końca życia pod warunkiem przestrzegania zasad. Miałem też nadzieję na wydłużenie życia pacjentów, stwierdzono bowiem, że niacyna obniża wartości wskaźnika umieralności. Jej suplementacja zwiększa więc szanse na długowieczność. Postanowiłem też porzucić koncepcję jednego leku na jedną chorobę, która przenika na wskroś współczesną medycynę i przemysł farmaceutyczny. Robiłem za to, co mogłem, by za pomocą diety i suplementów składników odżywczych pomagać pacjentom w odzyskiwaniu zdolności radzenia sobie ze stresem i chorobą. Ludzie leczą się sami, jeśli dostarczamy im odpowiednich narzędzi.

Przez wiele lat, stosując opisany poniżej program, byłem świadkiem, jak wielka liczba pacjentów z zaburzeniami fizycznymi i mentalnymi wraca do zdrowia. Podobnie jak cukier i rafinowane węglowodany wywołują chorobę sacharynową, różnorodne deficyty witaminowe prowadzą do czegoś, co nazywam chorobą znacznych niedoborów. To zaburzenie całego organizmu, które może mieć wpływ na wszystkie narządy, układy i funkcje, a także na kombinacje niektórych z nich. Cierpi na nią chronicznie połowa ludzkiej populacji, a jej przyczyną są drastyczne niedobory składników odżywczych we współczesnej, zniekształconej przez przemysłową produkcję żywności diecie. Gdyby psychiatrzy zechcieli przyjrzeć się uważnie systemowi diagnostycznemu, którego używają, mogliby wyeliminować z niego setki pozycji i pozbyć się kolekcji numerów Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (podręcznika zaburzeń umysłowych wydawanego przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne). Nie diagnozowano by też wtedy zapewne większości z przypadków zespołu nadpobudliwości z deficytem uwagi (ADHD) u dzieci.

Leczenie choroby znacznych niedoborów

Leczenie choroby znacznych niedoborów polega na przywróceniu pełnowartościowej diety i stosowaniu wymienionych poniżej nielicznych suplementów diety. Ich dawki zależą od stanu zdrowia pacjenta oraz jego symptomów.

• Witamina B₃: Od 100 mg do kilku tysięcy miligramów trzy razy dziennie po posiłkach; porządek preferencyjny: niacyna, amid niacyny, preparaty niewywołujące wypieków (najlepszym i najbardziej bezpiecznym produktem jest niacyna, ponieważ wypieki zwykle ustępują przy ciągłym stosowaniu).

• Witamina C: Od 500 mg do kilku tysięcy miligramów trzy razy dziennie po posiłkach.

• Kompleks witamin z grupy B: 100 mg każdej witaminy z grupy B raz dziennie podczas posiłku, w razie potrzeby można dodać 500 mg dziennie witaminy B₆ (pirydoksyny).

• Witamina D: 4000 j.m. dziennie w miesiącach letnich i 6000 j.m. dziennie w miesiącach zimowych; w rejonach północnych z niewielką ekspozycją słoneczną 6000 j.m. dziennie przez cały rok.

Inne składniki odżywcze, które mogą być potrzebne:

• Witamina B₁ (tiamina): 100–500 mg trzy razy dziennie podczas posiłków u alkoholików i osób uzależnionych od cukru i słodyczy, które spożywają duże ich ilości.

• Kwas foliowy: 25–50 mg (potrzebna recepta) jako środek przeciwdepresyjny lub w mniejszej dawce w celu obniżenia poziomu homocysteiny.

• Witamina E: 400–800 j.m. dziennie albo 4000 j.m. w przypadkach chorób osłabiających mięśnie, takich jak choroba Huntingtona i stwardnienie zanikowe boczne (ALS).

• Podstawowe kwasy tłuszczowe: 1000 mg oleju rybiego trzy razy dziennie po posiłkach.

• Selen: 200–600 μg (mikrogramów) raz dziennie podczas posiłku; to uzupełnienie jest szczególnie ważne dla osób mieszkających w rejonach z deficytami selenu.

• Cytrynian cynku: 50 mg (lub 220 mg siarczanu cynku) raz dziennie podczas posiłku.

• Wapń i magnez: 1000 mg wapnia i 500 mg magnezu dziennie.

Program ten można łączyć z farmakoterapią. Jego zaletą jest możliwość znacznego zmniejszenia dawek leków i ograniczenia efektów ubocznych. W toku mojej długiej kariery, łącząc w leczeniu schizofreników leki z terapią ortomolekularną, spotkałem się tylko z kilkoma przypadkami dyskinezji późnej – poważnym działaniem niepożądanym leków antypsychotycznych. Objawami są powtarzające się bezwiedne skurcze mięśni twarzy i kończyn. Skutki uboczne nie były jednak poważne i łatwo udawało się je wyeliminować. Przede wszystkim nie szkodzić to fundamentalna zasada medycyny, zwłaszcza w odniesieniu do leków. Do witamin mniej, gdyż substancje te nie szkodzą.

Całkowity miesięczny koszt opisanego programu powinien być niższy od ceny jednej tabletki leku przeciwdepresyjnego lub przeciwpsychotycznego. Tym, czego pacjent najbardziej potrzebuje, są konkretne i tanie badania laboratoryjne pozwalające dokładnie ocenić niedobory składników odżywczych. Zważywszy na toksyczność leków, lepiej aplikować je w dawkach zbyt małych; w przypadku witamin – przeciwnie – ryzyko przedawkowania jest minimalne, są bowiem bezpieczne, tanie i wolne od działań ubocznych. Od nadmiaru witamin nikt jeszcze nie umarł.

Niektóre stany chorobowe, które można leczyć składnikami odżywczymi

W tabeli 1 ujęto te stany chorobowe, w których użycie terapii wielowitaminowych i mineralnych przynosi korzyści. Opisy przypadków stosowania tych składników odżywczych zamieściłem od początku lat sześćdziesiątych w 30 książkach i 600 ortodoksyjnych i alternatywnych periodykach medycznych. Wnioski oparte są na moich osobistych doświadczeniach w leczeniu wielu pacjentów z takimi chorobami.

Chorzy z tymi diagnozami reagują pozytywnie na przedstawiony tu program leczenia wielowitaminowego i mineralnego. W poszczególnych schorzeniach nie jest konieczne stosowanie wszystkich opisanych suplementów, ponieważ jednak nie mamy sposobu oceny, które z nich są najbardziej potrzebne w indywidualnych przypadkach, a niedobory pojedynczych składników zdarzają się bardzo rzadko, lepiej więc realizować program w całości, jest bowiem bezpieczny i nie może zaszkodzić. Pacjentom łatwo jest się też przystosować do jego wymogów. Po uzyskaniu poprawy mogą samodzielnie ustalać, które składniki są dla nich najważniejsze, pojedynczo je eliminując i obserwując zachodzące zmiany. Wielu pacjentów, po dłuższym okresie dobrego samopoczucia, stopniowo modyfikuje program aż do momentu, w którym nie jest im już potrzebny. W przypadkach nawrotów możliwy jest zawsze powrót do terapii. Zdarza się to po kilku tygodniach, miesiącach, a nawet latach.

Przyczyny choroby znacznych niedoborów

Oto krótka lista przyczyn mogących tworzyć podłoże choroby znacznych niedoborów. Z pewnością zostanie rozszerzona, gdy środowisko lekarskie okaże więcej zainteresowania.

• Dieta. To jest przyczyna najczęstsza. W okresach wojen, suszy, głodu i innych katastrof często brakuje żywności. Powszechnie wiadomo, że w takich okolicznościach ludzie dążą przede wszystkim do zapewnienia sobie pożywienia i czystej wody. Mieszkańcy wielu rejonów Afryki cierpią dziś z takich powodów. Ludzie ci będą zapewne doświadczać uszczerbków na zdrowiu po opanowaniu kryzysów. Głód i niedożywienie trwające zbyt długo i połączone ze stresem mogą powodować u dotkniętych nimi osób chroniczne niedobory niektórych witamin zwane uzależnieniem witaminowym. Taki los spotkał tych, którzy przetrwali obozy koncentracyjne w Europie oraz obozy jenieckie w Azji. Wielu byłych więźniów nigdy nie wróciło do pełni zdrowia mimo ustąpienia okoliczności, które je trwale naruszyły. Podobnie dzieje się obecnie z ludźmi praktykującymi dietę złożoną z produktów wysokoprzetworzonych – cierpią z powodu chronicznych niedoborów.

• Alergie. Istnieje silny związek między alergiami pokarmowymi oraz potrzebą suplementacji witamin i minerałów. Zdałem sobie sprawę z tego powiązania, gdy zacząłem okresowo wykluczać z diety moich pacjentów określone pokarmy w celu ustalenia, na co ich organizmy reagują.

Tabela 1. Niektóre stany chorobowe, które można leczyć za pomocą programu witaminowo-mineralnego

Zaburzenia

psychiczne

Najważniejszy

składnik

Liczba leczonych

pacjentów

alkoholizm

niacyna

ponad 500

autyzm

pirydoksyna

ponad 25

alkoholowy zespół

płodowy

wiele składników

2

choroba Huntingtona

niacyna, witamina E

2

zaburzenia uczenia się i zachowania

wiele składników

ponad 2000

zaburzenia afektywne

niacyna

ponad 1000

schizofrenia

niacyna

ponad 5000

Zaburzenia

fizyczne

Najważniejszy

składnik

Liczba leczonych

pacjentów

starzenie się

niacyna

ponad 100

artretyzm

niacyna, witamina B₆, cynk

ponad 50

infekcje bakteryjne

witamina C

–

nowotwory

niacyna, witamina C, witamina D, selen

ponad 1500

choroby serca

niacyna, witamina C

–

cukrzyca

niacyna

10

stwardnienie rozsiane

niacyna, witamina B₁, witamina D

ponad 50

otyłość

kompleks witamin

z grupy B

–

choroby skórne

niacyna, EFA

(podst. kw. tł.)

–

infekcje wirusowe

witamina C, selen

–

Wkrótce się przekonałem, że chorzy, którzy potrzebowali 12 000 mg niacyny, by zacząć częściowo kontrolować objawy psychotyczne, nie tolerowali nawet zbliżonych ilości, gdy odpowiednie pokarmy zostały wykluczone z ich diety. Pacjenci potrzebujący takich dawek mieli się lepiej, otrzymując tylko 3000 mg niacyny. To mnie zaintrygowało. Sądzę, że wyjaśnienie jest względnie proste: pokarmy, na które ktoś jest uczulony, wywołują chroniczne stany zapalne jelita cienkiego. Z tego powodu polipeptydy, które nie zostały całkowicie rozłożone na podstawowe aminokwasy, przenikają do krwiobiegu (przez nieszczelne jelito), co z kolei upośledza wchłanianie witamin i minerałów. Gdy proces taki trwa dłużej, łagodny przewlekły niedobór wywołany alergią pokarmową przekształca się w uzależnienie witaminowe (niedobór chroniczny). Dotyczy to szczególnie niacyny i być może również innych składników odżywczych.

• Choroby przewodu pokarmowego. Wszystkie schorzenia układu trawiennego (zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalenie okrężnicy, zaparcia, biegunki itp.) negatywnie wpływają na przyswajalność składników odżywczych, a gdy stan taki staje się chroniczny, wówczas zwykły niedobór przekształca się w uzależnienie, czyli niedobór stały.

Istnieje postawa umysłowa blokująca wszelką informację, odrzucająca wszystkie argumenty i niezawodnie utrzymująca ludzi w stanie trwałej ignorancji. Postawą tą jest potępianie niepoprzedzone rzetelnym badaniem przedmiotu.

William Paley, 1794
(wypowiedź przypisywana często
brytyjskiemu filozofowi Herbertowi Spencerowi)

• Postępowanie jatrogenne. Kompletne lekceważenie żywieniowych potrzeb hospitalizowanych pacjentów znajdujących się pod wpływem ostrego stresu. Dłuższe przebywanie w szpitalu prowadzi niemal zawsze do niedoborów.

• Infekcje wirusowe. Najlepszym przykładem jest HIV – wiąże się z nim deficyt selenu (objawy AIDS są identyczne z objawami niedoboru selenu).

• Niedobór i uzależnienie. Z niedoborem mamy do czynienia wówczas, gdy zawartość jakiegoś składnika odżywczego w diecie jest niższa od zapotrzebowania nań przeciętnego człowieka. Klasycznym zastosowaniem tego pojęcia jest jego użycie w opisie dobrze znanych chorób wynikających z braku witamin, takich jak: szkorbut (witamina C), beri-beri (witamina B₁), pelagra (witamina B₃) oraz krzywica (witamina D). Powyższe rozumienie niedoboru jest podstawą starego paradygmatu traktującego witaminy zapobiegawczo. Ten sposób myślenia ukształtował się około 100 lat temu i został niechętnie zaakceptowany przez środowisko medyczne około 50 lat temu. Od tamtej pory paradygmat ten tak mocno się utrwalił, jakby był wyryty w kamieniu, choć jest on całkowicie przestarzały, błędny i szkodliwy dla wielu pacjentów. Przyczyną jego nieadekwatności jest założenie, że każdy człowiek ma takie same potrzeby żywieniowe. To równie absurdalne jak twierdzenie, że wszyscy mamy identyczne linie papilarne. Część populacji ma zapotrzebowanie znacznie przekraczające zawartość witamin we współczesnej diecie, dlatego ci z nas, którzy na niej w tym względzie polegają, nigdy nie osiągną optymalnego stanu zdrowia. Do nich odnosi się pojęcie uzależnienia, czyli niedoborów trwałych.

Uzależnienie witaminowe powstaje wówczas, gdy niedobory przechodzą w stan chroniczny. Ryzyko oraz szybkość, z jaką się to dzieje, zależą od rozmiarów jakościowego niedożywienia, jego długotrwałości i intensywności. Nie bez znaczenia są również infekcje przewodu pokarmowego, alergie pokarmowe, infekcje ogólnoustrojowe i stres. Należy wziąć pod uwagę długość i intensywność także tych czynników. Gdy działanie wszystkich z nich jest wystarczająco natężone, przejście niedoborów w uzależnienie może być szybsze. Cleave stwierdził, że pełny rozwój choroby sacharynowej u osoby spożywającej duże ilości cukru i wysokorafinowanych węglowodanów oraz niewielkie ilości błonnika, bez żadnych dodatkowych czynników, trwa nawet 20 lat. Jednakże u wielu jeńców wojennych proces ten uległ skróceniu do czterech lat, ponieważ niedożywieniu towarzyszyły choroby i wysoki poziom stresu.

Zapobieganie i leczenie

Zapobieganie chorobie znacznych niedoborów oraz jej leczenie są oczywiste. Należy skorygować dietę, złagodzić stres oraz wdrożyć terapię. Zaleca się też przyjmowanie suplementów niacyny i innych składników odżywczych w optymalnych ilościach. Nie jest tajemnicą, że łagodzenie stresu i stosowanie terapii są konieczne w leczeniu wszystkich chorób, ale lekarze i dietetycy nie nauczyli się jeszcze stosowania składników odżywczych w dużych dawkach. Chcąc opanować stres i chorobę, trzeba zacząć od natychmiastowego wprowadzenia tych kilku ważnych dla życia substancji. Niestety, ludzi ubogich nie będzie stać na adekwatną terapię. Z powodu ignorancji środowiska medycznego metody ortomolekularne są dostępne tylko dla osób, które mogą sobie pozwolić na skuteczne poszukiwanie praktykujących je lekarzy. W profilaktyce i leczeniu chorób decydującą rolę odgrywają trzy czynniki:

• optymalizacja diety,

• eliminacja czynników wyzwalających procesy chorobowe,

• prawidłowe użycie optymalnych dawek składników odżywczych.

Źródła

T.L. Cleave, The Saccharine Disease, New Canaan: Keats Publishing, 1975.

T.L. Cleave, G.D. Campbell, N.S. Painter, Diabetes, Coronary Thrombosis, and the Saccharine Disease, wyd. II, Bristol: John & Sons, 1969.

H.D. Foster, New strategies for reversing vital pandemics: the role of nutrition, w: Proceedings of International Forum for Public Health, Shanghai, 2007.

H.D. Foster, What Really Causes AIDS, Victoria: Trafford Publishing, 2002. Publikacja dostępna na stronie: http://www.hdfoster.com/WhatReallyCausesAIDS.pdf.

A. Hoffer, An orthomolecular look at obesity; editorial, „Journal of Orthomolecular Medicine” 2007, t. 22, nr 1, s. 3–7.

A. Hoffer, Healing Children‘s Attention and Behavior Disorders, Toronto: CCNM Press, 2005.

A. Hoffer, Hoffer‘s ABC of Natural Nutrition for Children, Kingston: Quarry Press, 1999.

A. Hoffer, Hong Kong veterans study, „Journal of Orthomolecular Psychiatry” 1974, t. 3, s. 34–36.

A. Hoffer, Mental Health Regained; DVD, Toronto: International Schizophrenia Foundation, 2007.

A. Hoffer, Orthomolecular Treatment for Schizophrenia and Other Mental Illnesses, Toronto: International Schizophrenia Foundation, 2007.

A. Hoffer, H.D. Foster, Feel Better, Live Longer with Vitamin B₃, Toronto: CCNM Press, 2007.

A. Hoffer, J. Prousky, Naturopathic Medicine. A Guide to Nutrient-Rich Food and Nutritional Supplements for Optimum Health, Toronto: CCNM Press, 2006.

A. Hoffer, M. Walker, Orthomolecular Nutrition, New Canaan: Keats Publishing, 1978.

J. Prousky, Anxiety: Orthomolecular Diagnosis and Treatment, Toronto: CCNM Press, 2007.

G. Taubes, Good Calories, Bad Calories, Nowy Jork: Knopf, 2007.

G. Wald, B. Jackson, Activity and nutritional deprivation, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 1944, t. 30, nr 9, s. 255–263.

J. Yudkin, Sweet and Dangerous, Nowy Jork: Bantam Books, 1972.

Refleksje nad dwiema koncepcjami współczesnych badań medycznych: podwójną ślepą próbą i wzajemnym recenzowaniem

Abram Hoffer, MD, PhD
„Journal of Orthomolecular Medicine” 1998, t. 13, nr 4, s. 195–197

Jedną z głównych zasad prób klinicznych jest obecnie obowiązkowe stosowanie metody podwójnej ślepej próby. Polega ona na porównywaniu wyników w grupie osób otrzymujących prawdziwy środek terapeutyczny z wynikami w grupie podobnej, której członkom podaje się placebo. Każde inne badanie oraz jego wyniki określa się jako „anegdotyczne”, co ma pejoratywne znaczenie. Drugą kardynalną zasadą oceny publikacji badawczych jest recenzowanie stosowanej w nich metodologii przez gremia naukowe złożone ze specjalistów równorzędnych rangą z autorami. Mimo że zasady te nie zostały nigdy naukowo uzasadnione, uważane są za poprawne politycznie i tak niepodważalne, że każdy, kto kwestionuje ich słuszność, spotyka się natychmiast z wielką krytyką obrońców wiary w obowiązek ich stosowania.

Podwójne ślepe próby

Na szczęście, metoda podwójnej ślepej próby spotyka się ostatnio z coraz silniejszą opozycją, i najwyższy już na to czas. Około 40 lat temu angielski matematyk, sir Lancelot Hogben, udowodnił jej nieodpowiedniość w terapeutycznych badaniach na ludziach. Analiza tej metody doprowadziła go do wniosku, że brakuje w niej dwóch fundamentalnych wymogów próbkowania losowego, a mianowicie:

• możliwości wyboru reprezentatywnych grup populacji ludzkiej, które powinny być badane, oraz

• zapewnienia niezmienności zjawiska poddawanego badaniu.

Pierwsze zastrzeżenie sprowadza się do tego, że – w przeciwieństwie do badań w rolnictwie, gdzie porównuje się miliony roślin – badania populacji ludzkich na wielką skalę są zbyt kosztowne, w związku z czym prowadzi się je przeważnie w małych grupach. Dysponując ograniczonymi próbkami, nie możemy mieć pewności, że wyniki będą reprezentatywne dla większych populacji, z których zostały one wybrane. Osobiście sformułowałem wiele zarzutów względem metody badań losowych z podwójną ślepą próbą¹–².

Główne moje zastrzeżenia są następujące:

• Metoda ta eliminuje wiarę (korzystne uzdrawiające działanie psychologiczne o zasadniczym znaczeniu) z procesu terapeutycznego, tworząc nierzeczywistą sytuację bez jakiegokolwiek związku z praktyką kliniczną dobrych lekarzy, w czym przypomina studiowanie naturalnych zachowań goryli obserwowanych w klatkach.

• Jest to metoda nieuczciwa i nieetyczna, ponieważ wymaga okłamywania pacjentów i utrzymywania ich w nieświadomości. Pozwala się chorym wierzyć, że są leczeni jakąś aktywną substancją, a w rzeczywistości podaje się im placebo.

Pragnę wyjaśnić, że nie jestem przeciwnikiem kontrolowanych doświadczeń. Doceniam ich znaczenie, nie muszą to być jednak podwójne ślepe próby i powinno się brać pod uwagę wielorakie błędy, które mogą wystąpić na skutek niedoskonałych technik próbkowania.

Poważnym zarzutem wobec badań z podwójną ślepą próbą, o którym się zwykle nie dyskutuje, są przypadki stwierdzenia nieskuteczności związków, które faktycznie w długotrwałym zastosowaniu okazują się skuteczne. Najlepszych przykładów dostarczyły wczesne doświadczenia przeprowadzane tą metodą w latach pięćdziesiątych. Z badań tych wynikało, że lek o nazwie L-dopa (lewodopa) przekształcany w mózgu w dopaminę nie ma wartości terapeutycznej w chorobie Parkinsona. Dopiero po dziesiątkach lat jego klinicznego stosowania z pozytywnymi rezultatami stwierdzono wreszcie jego przydatność. Przykładem z bliższego nam okresu jest imipramina, którą uznano za tak samo bezużyteczną co placebo w leczeniu depresji. Lekarze oraz psychiatrzy wiedzą z wieloletniego doświadczenia, że lek ten ma działanie przeciwdepresyjne. Kapser, Moller, Montgomery i Zindag³ opisali poprawnie przeprowadzone badania z podwójną ślepą próbą z udziałem 338 pacjentów, w którym porównano imipraminę, fluwoksaminę i placebo. We wnioskach stwierdzili, że „w przypadkach ciężkiej depresji fluwoksamina, w przeciwieństwie do imipraminy, okazała się znacznie bardziej skuteczniejsza od placebo”, a „po zastosowaniu imipraminy nie zaobserwowano wyraźnej poprawy”³. Nowoczesnym sposobem unikania metody podwójnej ślepej próby są metaanalizy. Technika ta polega na analizie porównawczej wielu badań, sprawdzaniu ich wyników za pomocą odpowiednich formuł matematycznych oraz formułowaniu wniosków na tej podstawie.

Najnowszym przykładem dużego badania, którego wyniki według mnie nie powinny zostać nigdy opublikowane, są fińskie kontrolowane doświadczenia z podwójną ślepą próbą z udziałem osób silnie uzależnionych od alkoholu i papierosów. Testowano działanie beta-karotenu i witaminy E w grupach wybranych losowo. Dobór nie został dokonany prawidłowo: uczestnicy otrzymujący beta-karoten palili średnio o rok dłużej od członków pozostałych grup. Autorzy stwierdzili, że liczba zachorowań na raka płuc była wśród nich nieznacznie wyższa. Fakt, że niektórzy uczestnicy palili o rok dłużej przypuszczalnie miał na to pewien wpływ, gdyż rak płuc rozwija się powoli w dłuższym czasie, zanim objawy choroby staną się widoczne. Autorzy sformułowali jednak wniosek, że beta-karoten sprzyja zachorowaniu i szeroko tę informację rozpowszechnili. Surowej krytyce poddano też wiele innych aspektów tego badania. Opinia publiczna, nieświadoma subtelności technik statystycznych, przyswoiła sobie prostą informację, że beta-karoten zwiększa ryzyko zachorowania na raka płuc. W moim przekonaniu metoda podwójnej ślepej próby nie służy rozwojowi nauki i medycyny, lecz interesom redaktorów czasopism naukowych oraz osób rozpatrujących podania o granty na badania, które czują się zwolnione z oceny merytorycznej, jeżeli w badaniu stosowano tę technikę lub też ma ona być zastosowana. Wszystko pozostawia się świętej formule P < 0,05 (według której istnieje tylko 5% szans na to, że dane twierdzenie jest niezgodne z prawdą).

Komisje wzajemnych recenzentów

Panuje przekonanie, że komisje wzajemnych recenzentów zapewniają nauce czystość i zapobiegają przenikaniu do czasopism medycznych publikacji niespełniających norm naukowych oraz uzyskiwaniu grantów przez niekompetentnych badaczy. Nie sądzę, by wiele przemawiało za słusznością powyższego twierdzenia. Ortodoksyjne czasopisma, których redakcje wierzą bezgranicznie komisjom weryfikacyjnym, co i rusz publikują oszukańcze artykuły. Każdy kompetentny redaktor naczelny potrafi manipulować recenzentami w taki sposób, by żaden artykuł, z którym się merytorycznie nie zgadza lub który nie pasuje do polityki redakcji, nie ujrzał światła dziennego. Na przykład „The New England Journal of Medicine” trzyma się twardo niepublikowania czegokolwiek, co zawiera dowody użyteczności dużych dawek witamin. Kiedy praca taka trafia do redakcji, kierowana jest do recenzentów reprezentujących establishment broniący doktryny stosowania witamin wyłącznie do celów profilaktycznych, przez których zostaje automatycznie odrzucona. Nawet Linus Pauling nie mógł uzyskać akceptacji tego pisma dla swoich prac dotyczących witaminy C.

Kilka lat temu pewien profesor medycyny z McGill Medical School w Montrealu stwierdził, że stan wszystkich spośród ośmiu pacjentów z zaburzeniem zwanym samoistną zakrzepową plamicą małopłytkową znacznie się poprawił pod wpływem witaminy C. Na tę chorobę nie ma konwencjonalnych leków. Chorzy nie reagowali więc na próby leczenia z wyjątkiem witaminy C, która przyniosła poprawę u wszystkich z nich. Praca z opisem tych obserwacji została skierowana do redakcji „The New England Journal of Medicine”, która odmówiła jej publikacji z powodu niezastosowania podwójnej ślepej próby. Rezultaty były tak jednoznaczne, że każdy zdrowo myślący człowiek, mimo małej liczby przypadków, uznałby przedstawione fakty za dowód terapeutycznej wartości witaminy C. Osobiście wypróbowałem tę metodę na trzech pacjentach z takimi samymi zaburzeniami z równie pozytywnym rezultatem.

Termin wzajemnie recenzowany nie może być stosowany w przypadkach nowych odkryć, dopóki większa liczba naukowców się z nimi nie zapozna. Dopiero wtedy mogą oni wydać na dany temat jakiekolwiek opinie, ale nawet wówczas nie jest to w pełni słuszna koncepcja, ponieważ – w moim przekonaniu – głównym celem takiego recenzowania jest utrzymanie czystości bieżącego paradygmatu. Linus Pauling powiedział kiedyś, że wzajemni recenzenci (ang. peers) to ludzie, którzy razem sikają (ang. pee together). Bardzo podoba mi się jego definicja. Ciągle się przekonuję, że najciekawsze są te czasopisma, których redaktorzy pozostają otwarci na nowe idee i nie wysyłają proponowanych artykułów do żadnych recenzentów. Z tych względów wielu lekarzy studiuje rubryki listów w pismach naukowych. Często to właśnie tam można znaleźć nieocenzurowane wypowiedzi i koncepcje, które bywają słuszne lub nie, ale zawsze zasługują na zainteresowanie.

Badania z podwójną ślepą próbą nie dają pewności, że leki uznane za skuteczne faktycznie takimi się okażą, a nieskuteczne należałoby wykluczyć. Takie doświadczenia nie służą nauce i dobru pacjentów. Podobnie jak komisje wzajemnych recenzentów, które działają w interesie redaktorów i dystrybutorów grantów, a motywem ich działania jest ochrona status quo.

Bibliografia

1. A. Hoffer, H. Osmond, Double-blind clinical trials, „Journal of Neuropathology” 1961, t. 2, s. 221–227.

2. A. Hoffer, A theoretical examination of double-blind design, „Canadian Medical Association Journal” 1967, t. 97, s. 123–127.

3. S. Kasper, H.J. Moller, S.A. Montgomery i in., Antidepressant efficacy in ralation to item analysis and severity of depression: a placebo controlled trial of fluvoxamine versus imipramine, „International Clinical Psychopharmacology” 1995, t. 90 (supl. 4), s. 3–12.

Reklamy farmaceutyków pogłębiają uprzedzenia czasopism naukowych do suplementów witaminowych

Andrew W. Saul, PhD
„Orthomolecular Medicine News Service”, 5 lutego 2009

Pieniądz kupuje wpływy oraz prestiż czasopism naukowych – to chyba najsłabiej strzeżona tajemnica współczesnej medycyny. Coś, co opinia publiczna od dawna podejrzewała, zostało udowodnione w opublikowanym niedawno wzajemnie recenzowanym studium¹. Badacze z Wydziału Medycznego Uniwersytetu Wake Forest oraz z Uniwersytetu Florydy wykazali, że „w wiodących czasopismach medycznych wzrost liczby reklam produktów farmaceutycznych koreluje z ograniczaniem liczby publikacji dotyczących suplementów diety” oraz ze wzrostem liczby artykułów „negatywnie oceniających bezpieczeństwo suplementacji”.

Autorzy tego nowatorskiego studium szczególnie dokładnie przebadali związki reklam farmaceutycznych z tekstami publikacji poświęconych suplementom diety. Dokonano pod tym kątem przeglądu wydanych w ciągu jednego roku numerów 11 najpoważniejszych periodyków: „Journal of the American Medical Association”, „The New England Journal of Medicine”, „British Medical Journal”, „Canadian Medical Association Journal”, „Annals of Internal Medicine”, „Archives of Internal Medicine”, „Archives of Pediatric and Adolescent Medicine”, „Pediatrics”, „Pediatric Research” oraz „American Family Physician”.

Wyniki były statystycznie znaczące i... żenujące. Czasopisma medyczne zamieszczające najwięcej farmaceutycznych reklam i ogłoszeń „opublikowały wyraźnie mniej poważnych artykułów na temat suplementów diety w każdym numerze w porównaniu z tymi, w których wydrukowano najmniej takich materiałów. Pisma, w których było najwięcej reklam, nie opublikowały w badanym roku wyników ani jednego badania klinicznego lub kohortowego poświęconego suplementom. Odsetek poważnych artykułów z wnioskami, że są one niebezpieczne, wynosił 4% w pismach z najmniejszą liczbą reklam i 67% w tych, które zamieściły ich najwięcej”. W komentarzu autorzy stwierdzili, że „wpływ reklamodawców na publikacje” jest realnym faktem, a „oddziaływanie tego zjawiska na zalecenia lekarskie, służbę zdrowia i politykę jego ochrony ma doniosłe znaczenie społeczne”.

I tak rzeczywiście jest. Koszty ochrony zdrowia rosną, a zyski producentów leków są kolosalne. Kanadyjski psychiatra Abram Hoffer napisał: „Musimy wszyscy edukować opinię publiczną na temat korzyści płynących ze zdrowego leczenia, w którym liczy się przede wszystkim pacjent, a nie koncerny farmaceutyczne”. Doktor Bo H. Jonsson z Instytutu Karolinska w Szwecji skomentował: „Pozytywne doniesienia o efektach stosowania witamin w dużych dawkach są od dawna ignorowane przez establishment medyczny, choć powinny być dokładnie badane naukowo”.

Kiedy pacjenci pytają o leczenie składnikami odżywczymi, wielu lekarzy rodzinnych odpowiada: „Nigdy nie widziałem w czasopismach naukowych wyników badań potwierdzających bezpieczeństwo i skuteczność suplementacji witamin. Po prostu nie ma tam takich publikacji”.

To smutne, ale lekarze mówią prawdę. I teraz już wiemy, dlaczego.

Redaktorzy najpoważniejszych czasopism medycznych oraz autorzy artykułów najwyraźniej zostali przekupieni. Mocne słowo? Być może, ale adekwatne do brutalnej rzeczywistości. Przekupstwo lub łapownictwo to przyjmowanie pieniędzy w zamian za wpływy. Zakładanie, że pieniądze nie korumpują, jest naiwnością. Promowanie określonych interesów pod osłoną nauki jest złem, które musi zostać powstrzymane. Z przyjmowaniem pieniędzy wiąże się przynajmniej obowiązek ujawniania ich źródeł. Wszystkie czasopisma medyczne powinny być zobligowane do ich podawania w każdym numerze z uwzględnieniem otrzymanych kwot.

Redakcje, które tego nie czynią, mają ku temu powody w żaden sposób niezwiązane ze zdrowiem publicznym. To jest gotówka otrzymana za dezinformację lekarzy i wprowadzanie przez nich w błąd opinii publicznej.

Jeśli któraś z redakcji nie zgadza się z tą oceną, niechaj udowodni swoją niewinność, ujawniając wszystko, co potrzeba. Teraz.

Bibliografia

1. K.J. Kemper, „BMC of Complementary and Alternative Medicine”, t. 8, s. 11.

Megawitaminy

Harvey M. Ross, MD
„Journal of Orthomolecular Psychiatry” 1974, t. 3, nr 4, s. 254–258

Kilka tygodni temu zadzwoniła do mnie sekretarka pewnego lekarza z zapytaniem, jakie megawitaminy powinien on zaordynować swojemu pacjentowi. Nazajutrz, gdy ów lekarz zatelefonował do mnie osobiście, wyjaśniłem, że witaminy to tylko część praktyki terapeutycznej zwanej psychiatrią ortomolekularną. Z wyraźną podejrzliwością w głosie mój rozmówca zapytał: „Dlaczego nie może mi pan podać dawki początkowej? Dlaczego jest pan taki tajemniczy w tej kwestii? Nie jest to chyba aż tak skomplikowane”. Zapewniłem go, że terapia istotnie nie jest skomplikowana i dodałem, że nie wahałbym się poprosić o wyjaśnienie w trzyminutowej rozmowie telefonicznej kwestii dawki początkowej przeciwpsychotycznej chloropromazyny (sprzedawanej pod nazwą handlową Thorazine) i jej skutecznego stosowania. Wyjaśniłem mu też, że gdyby był poważnie zainteresowany próbą podejścia ortomolekularnego, z pewnością chciałby to zrobić właściwie.

Zbyt wielu lekarzy usiłowało stosować megawitaminy, ale podawało nieadekwatne dawki nieodpowiednim pacjentom w niewystarczająco długim czasie, czego efektem były łatwe do przewidzenia niepowodzenia. Niestety, w takich przypadkach zbyt pochopnie uznaje się terapię witaminami za oszustwo. Nikt nie bierze pod uwagę, że owi lekarze nie stosowali tej metody tak, jak praktykują ją psychiatrzy ortomolekularni. Lecznicze użycie składników odżywczych wymaga odpowiedniej perspektywy, tymczasem bardzo wiele osób podchodzi do tego w skrajnie uproszczony sposób i wyobraża sobie, że przyjmowanie dużych ilości witamin automatycznie przywraca zdrowie psychiczne.

Są wyjątki i wszyscy możemy przytoczyć przypadki, w których zastosowanie samych witamin w dużych dawkach przyniosło dobre rezultaty. To jednak sytuacje odosobnione. W większości przypadków witaminy to tylko część kuracji. Poniżej opiszę niektóre praktyczne aspekty psychiatrii ortomolekularnej oraz prawidłowego użycia składników odżywczych.

Jakich witamin należy używać?

Istnieją dwie grupy witamin: rozpuszczalne w wodzie i rozpuszczalne w tłuszczach. Z praktycznego punktu widzenia te pierwsze są łatwo wydalane przez nerki, co nie sprzyja ich gromadzeniu się w organizmie. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach kumulują się w tkankach i znane są przypadki efektów ubocznych przyjmowania dużych ich dawek w dłuższym czasie. Jedyną witaminą z tej grupy używaną regularnie w terapiach ortomolekularnych jest witamina E. Wszystkie inne stosowane w dużych dawkach należą do rozpuszczalnych w wodzie (mowa o witaminie C oraz witaminach z grupy B).

Dla początkujących przeszkodą może być pewien zamęt terminologiczny, szczególnie gdy chodzi o witaminę B₃ (powszechnie zwaną niacyną). Niacyna i kwas nikotynowy to synonimy. Forma amidowa niacyny to amid niacyny, czyli amid kwasu nikotynowego. Inne witaminy z grupy B używane dość regularnie to: kwas pantotenowy (witamina B₅) i pirydoksyna (witamina B₆). Pozostałe związki z tej grupy to: tiamina (witamina B₁), ryboflawina (witamina B₂), kobalamina (witamina B₁₂) oraz kwas foliowy (czasami określany mianem witaminy B₉).

Jakie choroby witaminy te mogą leczyć?

W początkach lat pięćdziesiątych doktorzy Abram Hoffer i Humphry Osmond używali witamin w leczeniu schizofrenii. Od tamtej pory zmieniły się tak sposoby postępowania, jak i zakres chorób zwalczanych tą metodą. Zaczęto ją stosować nie tylko w przypadkach schizofrenii u osób dorosłych, lecz także u dzieci.

Ten, kto miał do czynienia z zaburzeniami psychicznymi u dzieci, zdaje sobie sprawę z istnienia pewnego nieporządku w klasyfikacji diagnostycznej obejmującej swoim zasięgiem wiele zjawisk: od trudności w nauce i nadaktywności oraz łagodnych aberracji zachowania do schizofrenii i autyzmu. Graficznie można je sobie wyobrazić w formie ciągłej linii falistej, której szczytowe odchylenia odpowiadają kategoriom diagnostycznym z ich swoistymi kryteriami. Rozpoznania opierają się na spełnianiu większości z nich. Zdarzają się nieliczne czyste objawowo przypadki pasujące dobrze do tych kategorii, przeważnie jednak mamy do czynienia z kombinacją różnych symptomów. Rezultatem jest diagnostyczny koszmar, zwłaszcza dla skonsternowanych rodziców, którzy podczas wizyt u pięciu lekarzy słyszą sześć różnych diagnoz. To szczególnie istotne z punktu widzenia medycyny ortomolekularnej, ponieważ w każdej ze wspomnianych kategorii zdarzają się przypadki dobrze reagujące na takie leczenie. Poza schizofrenią i zaburzeniami psychicznymi u dzieci są inne obszary patologii, które można skutecznie zwalczać składnikami odżywczymi. Należy do nich wiele tzw. zaburzeń neurotycznych, takich jak depresja, niepokój, a nawet zaburzenia obsesyjno-kompulsywne. Leczy się w ten sposób także alkoholików i narkomanów.

Jak używać witamin?

Różni lekarze stosują różne dawkowanie, opiszę więc własny program, który sprawdził się w mojej praktyce. Ilości składników odżywczych są, oczywiście, zależne od stanu pacjenta oraz od tego, czy jest on dzieckiem, czy osobą dorosłą. Dla celów tej dyskusji wyodrębniłem następujące kategorie: schizofrenia osób dorosłych i uzależnienia narkotykowe, nerwice i alkoholizm oraz zaburzenia psychiczne i behawioralne u dzieci.

Schizofrenia osób dorosłych i uzależnienia narkotykowe

Łączę te dwie kategorie, ponieważ uważam, że narkomani reagujący pozytywnie na to leczenie są schizofrenikami. Wykluczam leczenie ostrych reakcji na LSD, ale omówię tu uzależnienia od tzw. twardych narkotyków. U osób uzależnionych od heroiny po jej odstawieniu zaobserwowano klasyczne objawy schizofreniczne. Ta właśnie grupa chorych jest szczególnie podatna na leczenie ortomolekularne. Typowe dawki początkowe witamin, przyjmowane trzy razy dziennie po posiłkach, wynoszą: 1000 mg kwasu askorbinowego, 100 mg kwasu pantotenowego, 200 mg pirydoksyny, 400 j.m. witaminy E w postaci d-alfa-tokoferolu, po 50 mg głównych witamin z grupy B oraz 1000 mg niacyny lub amidu niacyny.

Dodatkowego komentarza wymaga witamina B₃. Używając niacyny, zaczynam od dawek podzielonych podawanych trzy razy dziennie i zwiększam je po trzecim dniu terapii. Zauważyłem, że takie postępowanie ułatwia pacjentom tolerowanie wypieków pojawiających się po pierwszym wprowadzeniu tej substancji. Wolę stosować niacynę niż amid niacyny, ponieważ nie wiem, jaka będzie docelowa dawka dla danego pacjenta, a niacyna w dużych ilościach jest lepiej tolerowana niż jej forma amidowa.

Zwiększanie dawek zależy od klinicznego przebiegu terapii i reakcji fizycznych pacjenta. Decyzję podejmuje się w czasie kolejnych wizyt, jeśli nie widać poprawy. Docelowe dawki podtrzymujące kurację mieszczą się w granicach 6000–12 000 mg i rzadko bywają wyższe. Ważnym wyjątkiem jest leczenie schizofreników z uzależnieniem alkoholowym, którzy czasami potrzebują większych ilości na poziomie 20 000–30 000 mg i dobrze je tolerują. Może być także wskazane zwiększenie dawek kwasu askorbinowego, rzadko jednak przekraczam 6000 mg dziennie. Lekarz musi monitorować i oceniać na bieżąco przebieg terapii, dopasowując dawkowanie do potrzeb i możliwości pacjenta.

W szczególnych przypadkach występują wskazania do użycia innych witamin. Czasami sprawdzam poziomy witaminy B₁₂ oraz kwasu foliowego. Jeśli są poniżej normy lub blisko dolnej granicy, zalecam suplementację. Wolę podawać witaminę B₁₂ w zastrzykach do trzech razy w tygodniu w dawce 1000 μg (mikrogramów). Kwas foliowy przepisuję zwykle w dawce 2–3 mg trzy razy dziennie. W przypadkach głębszych depresji stosuję 1000 mg tiaminy trzy razy dziennie.

Nerwice i alkoholizm

Nerwice i alkoholizm traktuję odrębnie, gdyż w tych zaburzeniach ważniejsza od witamin jest dieta, a to ze względu na hipoglikemię towarzyszącą wielu objawom nerwicowym, takim jak depresja, niepokój, a w innych przypadkach właśnie uzależnienie od alkoholu. Jeśli stwierdzenie to jest niejasne, wyjaśnię je w inny sposób: nie u każdego neurotyka i alkoholika występuje hipoglikemia, ale zbyt niski poziom glukozy należy uznać za sprzyjający takim stanom. Witaminy – szczególnie z grupy B – są stosowane w leczeniu hipoglikemii, gdyż uczestniczą w metabolizmie glukozy. W prostych przypadkach zalecam zwykle po 50 mg głównych witamin z tej grupy, 1000 mg witaminy C oraz 400 j.m. witaminy E dwa lub trzy razy dziennie.

Zaburzenia dziecięce

Typowe dawki początkowe w leczeniu dziecięcych zaburzeń psychotycznych lub związanych z nauką określa się na podstawie masy ciała. Dla dzieci ważących ponad 17 kg odpowiednią początkową dawką dzienną niacyny lub amidu niacyny jest 1000 mg, kwasu askorbinowego – 1000 mg, pirydoksyny – 200–400 mg, a kwasu pantotenowego – 200–400 mg. Jeśli dziecko waży mniej niż 17 kg, początkowe dawki witamin B₃ i C powinny być niższe, a następnie zwiększane co dwa tygodnie, jeśli nie powodują nudności. U dzieci o wadze powyżej 22 kg optymalne dzienne dawki witamin B₃ i C wynoszą około 3000 mg. Czasem lepiej podzielić tę porcję na mniejsze, żeby poprawić wchłanianie i efekty terapii. Najprostszym sposobem jest przyjmowanie podczas każdego posiłku jednej trzeciej zalecanych ilości.

Czy są środki ostrożności, o których należy pamiętać?

Po tym niezbyt szczegółowym opisie dawkowania witamin chciałbym ostrzec, że ich używanie w leczeniu chorób powinno się odbywać pod nadzorem lekarza. Jeśli traktujemy je tylko jako suplement diety, to nadzór taki nie jest konieczny, istnieje bowiem wyczerpująca literatura, z której każdy może się dowiedzieć, które składniki odżywcze odpowiadają jego specyficznym potrzebom.

To rzekłszy, trzeba stwierdzić, że w obu przypadkach konieczne jest zachowanie pewnych środków ostrożności. Na przykład u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym lub chorobą reumatyczną serca rozpuszczalną w tłuszczach witaminę E należy wprowadzać ostrożnie w małych dawkach (poniżej 100 j.m. dziennie). Niacyna może powodować wzrost krzywej tolerancji glukozy, co przypomina objawy cukrzycy; czasem bywa ona także przyczyną wzrostu stężenia kwasu moczowego, jak w przypadkach dny moczanowej (podagry). Amid niacyny nie wywołuje takich skutków ubocznych. Będzie to zatem bardziej odpowiednia forma witaminy B₃ dla pacjentów cierpiących na którąś z tych chorób. Pirydoksyna może zmniejszać skuteczność L-dopy – popularnego leku stosowanego w leczeniu parkinsonizmu. Witaminy w megadawkach powinny być stosowane ostrożnie także u osób z historią wrzodów żołądka lub dwunastnicy.

Czy pojawią się jakieś efekty uboczne?

Nawet po wzięciu pod uwagę tych zastrzeżeń mogą wystąpić efekty uboczne przyjmowania witamin. Do niezbyt poważnych należą wywoływane przez niacynę wypieki połączone z uczuciem gorąca, a czasem swędzeniem i bólami głowy. Objawy te pojawiają się zwykle po małych dawkach początkowych i ustępują w miarę ich zwiększania, dlatego rzadko wymagają dodatkowych działań z wyjątkiem ostrzeżenia pacjenta o możliwości ich wystąpienia. Jeżeli niacyna jest szczególnie istotna w leczeniu chorego, ale nie toleruje on opisanych efektów ubocznych, można przed jej zastosowaniem podać leki przeciwhistaminowe. Inną opcją jest heksaniacynian inozytolu – łatwo dostępna i niedroga formy niacyny, która nie ma takich działań niepożądanych. Jest nieco mniej skuteczna od czystej witaminy, ale zwykle dobrze tolerowana przez pacjentów.

Jedynymi częstymi efektami ubocznymi przyjmowania witaminy B₃ są nudności i wymioty. Niektórzy psychiatrzy ortomolekularni sugerują zwiększanie dawek do granicy tolerancji objawiającej się wymiotami, a następnie ich zmniejszanie do poziomu bezobjawowego. Nudności, o których mowa, mogą być uporczywe i wielogodzinne. Jeśli pojawiają się po niewielkich, niewystarczających terapeutycznie ilościach, najlepiej zastąpić niacynę amidem niacyny lub vice versa. Opanowanie uporczywych wymiotów wymaga pewności, że pacjent bierze witaminy po posiłkach. Jeśli z wywiadu wynika, że występują one najczęściej po przebudzeniu, to ostatnia dawka powinna być przyjmowana późnym popołudniem. Użycie 500 mg inozytolu (należącego do związków z grupy B, choć nieuznawanego oficjalnie za witaminę) wraz z innymi składnikami odżywczymi łagodzi czasem nudności i wymioty. Warto też rozważyć zmianę preparatu witaminowego, zdarza się bowiem, że przyczyną niepożądanych objawów są substancje pomocnicze (na przykład wypełniacze w tabletce). Inną opcją jest użycie witamin o opóźnionym lub przedłużonym działaniu. W literaturze można znaleźć kilka doniesień o pojawieniu się wrzodów podczas terapii megawitaminowej.

Są także informacje o niekorzystnych wynikach prób wątrobowych podczas stosowania dużych dawek niacyny. W większości przypadków badanie fizyczne nie wykazuje zaburzeń funkcji wątroby, miałem jednak pojedynczy przypadek dziecka, u którego występowały objawy żółtaczkowe po każdej z dwóch prób leczenia witaminami.

Istnieją też doniesienia o pogorszeniu się wzroku, mogące być następstwem obrzęków lub przenikania płynu do nerwu wzrokowego. Zdarzają się też ciemne przebarwienia skóry, szczególnie w fałdach szyi i ramion, mające podłoże grzybicze. Objaw ten występuje po przyjęciu niacyny, lecz nie amidu niacyny. Ustępuje po zmianie specyfiku i przetarciu skóry szorstką tkaniną. Widziano także przypadki zatrzymywania płynów i obrzęków kończyn. Bardzo niewielu pacjentów reaguje depresją na duże dawki niacyny, a u niektórych pojawia się stan nieprzyjemnego pobudzenia po dużych dawkach tiaminy. Częstym efektem ubocznym suplementacji witaminy C są biegunka i zwiększone oddawanie moczu. Wszystkie te objawy ustępują po unormowaniu dawkowania.

Wiele pisano o konieczności bilansowania witamin z grupy B, z mojego doświadczenia wynika jednak, że dobrej jakości zestaw wystarcza, aby uniknąć względnych niedoborów. Od czasu do czasu obserwuję co najwyżej objawy niedoboru ryboflawiny w postaci pękania skóry w kącikach ust.

Przyjmując witaminy zaordynowane przez lekarza, trzeba też pamiętać, że mocz zmienia czasem barwę na ciemnożółtą; objaw ten nie ma istotnego znaczenia, może jednak budzić niepokój pacjentów, którzy nie zostali o tym uprzedzeni.

Pozytywne efekty uboczne

Efekty uboczne kojarzą się zwykle z czymś niepożądanym. Obserwowałem jednak leczenie tysięcy pacjentów wysokimi dawkami witamin i byłem pod dużym wrażeniem nieoczekiwanych efektów ubocznych o charakterze pozytywnym. Ze względu na negatywne konotacje nie powinniśmy ich tak nazywać. Są to po prostu korzystne skutki działania witamin. Powszechnie stosuje się witaminę C w leczeniu przeziębienia. Wykonano wiele badań z jawną intencją podważenia twierdzeń dr. Linusa Paulinga. Większość potwierdza spadek liczby zachorowań, złagodzenie objawów i skrócenie przebiegu choroby. Wiele kobiet cierpiących z powodu bólów menstruacyjnych ze zdumieniem stwierdziło ich ustąpienie, szczególnie po dużych dawkach pirydoksyny. Obserwowano ustępowanie przewlekłych chorób skórnych i zanikanie różnych dolegliwości bólowych o nieustalonym pochodzeniu. Efekty te mogą być rezultatem przyjmowania witamin, jak również zmiany diety na zdrowszą. Jest oczywiste, że dążenia lekarza psychiatry do optymalizacji środowiska układu nerwowego pacjenta wywierają wpływ na cały jego organizm. Najczęściej poprawia się ogólny stan chorego, choć zdarzają się też negatywne efekty uboczne. To jeszcze jeden powód, dla którego leczenia dużymi dawkami witamin nie powinno się prowadzić bez nadzoru lekarza.

Suplementy witaminowe różnych producentów

Lekarzowi stosującemu witaminy powinny być znane niektóre praktyczne aspekty produkcji suplementów. Około 50% masy większości tabletek to substancje pomocnicze. Z punktu widzenia skuteczności oraz kosztów najlepszymi wypełniaczami są skrobia i cukier. W leczeniu ortomolekularnym, które wymaga czasem przyjmowania 30–60 tabletek dziennie, takie preparaty – w przeciwieństwie do czystych składników odżywczych – mogą powodować zaburzenia żołądkowe. Wypełniacze pełnią dwie funkcje: zapewniają tabletkom fizyczną spójność oraz poprawiają smak.

Bardziej odpowiednimi formami, zwłaszcza dla dzieci, są zatem kapsułki, drażetki do ssania, proszki i płyny. Należy dokładnie czytać etykiety. Alergolog Ben Feingold zwrócił uwagę na reakcje uczuleniowe wywoływane przez sztuczne barwniki i substancje smakowe u dzieci z nadaktywnością. Jego zdaniem preparaty witaminowe – przeznaczone dla dzieci i osób dorosłych – nie powinny zawierać takich związków ani żadnych innych domieszek. Idealny suplement witaminowy to więc czysty proszek. Wiążą się z tym jednak dwa problemy: trudnego do zaakceptowania smaku oraz dokładności w odmierzaniu dawek. Na przykład 500 mg to tylko ósma część łyżeczki. Najlepszym rozwiązaniem są więc tabletki lub kapsułki niezawierające skrobi, cukru oraz jakichkolwiek sztucznych dodatków barwiących i smakowych. Działy technologiczne producentów witamin udostępniają zwykle informacje na ten temat na życzenie zainteresowanych osób, a jeśli odmawiają, należy wybrać produkty innej marki.

Niechaj krytycy terapii witaminowych wskażą wyniki kontrolowanych badań z podwójną ślepą próbą i użyciem placebo, na których opierają swoje zarzuty o toksyczności. Nie mogą tego uczynić, ponieważ wyników takich nie ma.

Abram Hoffer

Podsumowanie

Gdyby ów lekarz, który telefonicznie pytał mnie, jakie witaminy ma podawać swoim pacjentom, przeczytał lub usłyszał to, co tu napisałem, zrozumiałby, mam nadzieję – podobnie jak moi Czytelnicy – że użycie tych składników odżywczych w leczeniu chorób psychicznych jest tylko częścią medycyny ortomolekularnej. Jej praktykowanie wymaga wiedzy, umiejętności i doświadczenia. Jak w przypadku wszelkich innych metod leczenia, szanse powodzenia są tym większe, im więcej ostrożności w postępowaniu doświadczonego lekarza.

Źródła

R. Adams, F. Murray, Megavitamin Therapy, Nowy Jork: Larchmont Books, 1973.

A. Cott, Megavitamins: the orthomolecular approach to behavioral disorders and learning disabilities, „Academic Therapy Quarterly” 1972, t. 7, s. 3.

A. Cott, Treatment of schizophrenic children, „Schizophrenia” 1969, t. 1, s. 44–59.

Modern Nutrition in Health and Disease, red. M.G. Wohl, R.S. Goodhart, wyd. IV, Filadelfia: Lea & Febiger, 1968.

L.R. Mosher, Nicotinic acid side effects and toxicity: a review, „The Americal Journal of Psychiatry” 1970, t. 126, s. 9.

Orthomolecular Psychiatry, red. D. Hawkins, L. Pauling, San Francisco: W.H. Freeman, 1973.

S.L. Winter, J.L. Boyer, Hepatic toxicity from large doses of witamin B₃ (amid niacyny), „The New England Journal of Medicine” 1973, t. 289, s. 1180–1182.

Witamina C i półpasiec

Thomas E. Levy, MD, JD
„Orthomolecular Medicine News Service”, 27 sierpnia 2013

Wydaje się, że przemysł farmaceutyczny – i wielu lekarzy – podejmuje znaczne wysiłki, by jak najwięcej osób zostało zaszczepionych przeciw półpaścowi. Gdyby nawet działanie to bardzo skutecznie zapobiegało zachorowaniu, co z całą pewnością nie zostało udowodnione, informacje, które dalej przekażę, pokazują jasno, że szczepienia nie są konieczne.

Półpasiec jest infekcją wywoływaną przez wirus Varicella zoster, której objawy koncentrują się zwykle w obszarach zaopatrywanych czuciowo przez nerwy rdzeniowe zwanych dermatomami. Typowym symptomem choroby jest piekąca wysypka, u większości bardzo bolesna. Zakażenie następuje na długo przed pojawieniem się objawów i zdarza się zwykle w dzieciństwie w przebiegu ospy wietrznej. Przez długie lata wirusy są w stanie utajonym w komórkach nerwowych lub w zwojach nerwowych układu autonomicznego. Zachorowanie następuje, gdy z niejasnych powodów wydostają się one z miejsc nagromadzenia i zaczynają wędrować wzdłuż neurytów (aksonów).

Konwencjonalna medycyna stosuje w takich przypadkach środki przeciwbólowe oraz czynniki przeciwwirusowe, takie jak acyklowir (Zovirax), i kortykosteroidy. Na skutek takiej terapii wysypka znika w czasie od dwóch do czterech tygodni. W tym okresie ból łagodzi się analgetykami. W niektórych przypadkach rozwija się postherpetyczna neuralgia w postaci nerwobólów rezydualnych, które mogą trwać przez wiele miesięcy lub lat.

Leczenie witaminą C

Reakcja kliniczna półpaśca na terapię witaminą C różni się zdecydowanie od efektów konwencjonalnej terapii. W literaturze medycznej mało jest doniesień na ten temat, lecz te, które zostały opublikowane, ze wszech miar zasługują na uwagę. Lekarz Frederick Klenner, prekursor zastosowania witaminy C w leczeniu wielu infekcji i zatruć, opisał osiem przypadków zwalczania półpaśca tą metodą. Aplikował pacjentom 2000–3000 mg witaminy C w zastrzykach co 12 godzin oraz 1000 mg doustnie w soku owocowym co dwie godziny. U siedmiorga z ośmiorga chorych bóle ustąpiły w ciągu dwóch godzin po pierwszej iniekcji. Wszyscy pacjenci otrzymali ogółem od pięciu do siedmiu zastrzyków. Przed laty sam miałem półpasiec i przekonałem się osobiście o zdumiewającej skuteczności terapii witaminą C, która znacznie skraca przebieg tej bolesnej i osłabiającej choroby.

Ponadto u pacjentów doktora Klennera zmiany skórne szybko się goiły. Znikały całkowicie po pierwszych 72 godzinach kuracji. Podobnie jak w opisach leczenia innych infekcji Klenner podkreślał konieczność kontynuacji terapii co najmniej przez 72 godziny, żeby uniknąć nawrotów, które mogą się pojawiać mimo początkowych pozytywnych reakcji organizmu. Stwierdził również, że podobne postępowanie lecznicze skutecznie eliminuje zmiany skórne w ospie wietrznej. Całkowite wyleczenie następowało w ciągu trzech lub czterech dni. Podobieństwo reakcji klinicznych w leczeniu tych chorób łatwo zrozumieć, półpasiec i ospa wietrzna są w końcu infekcjami powodowanymi przez ten sam patogen (Klenner 1949 i 1974)¹–².

Przed opublikowaniem przez Fredericka Klennera jego obserwacji inny badacz opisał równie zdumiewające rezultaty, których nie dawały nigdy konwencjonalne terapie. Dainow³ (1943) zrelacjonował wyleczenie 14 pacjentów z półpaścem za pomocą witaminy C w zastrzykach. W innym artykule opisano całkowite wyleczenie 327 spośród 327 pacjentów z półpaścem dzięki zastosowaniu takiej terapii trwającej zaledwie 72 godziny (Zureick 1950)⁴. Wszystkie te dane pochodzą z dość odległej przeszłości, są jednak tak samo wewnętrznie spójne jak metody leczenia i reakcji chorych. Powyższe informacje nie tracą więc swojej wartości i znaczenia, do czasu aż nie zostaną opublikowane wyniki dalszych badań klinicznych. Wynika z nich jasno, że witamina C powinna być podawana w przypadkach leczenia półpaśca.

Witamina C i wirusy

Witamina C ma działanie przeciwwirusowe. Niszczy więc nie tylko gatunek Herpesviridae, lecz także wiele innych takich organizmów, co udowodniono w badaniach in vitro i in vivo (Levy 2002)⁵. Podczas dwóch wczesnych testów in vitro obserwowano jej działanie na różne szczepy wirusów. Uzyskano wyniki zgodne z późniejszymi rezultatami klinicznymi w leczeniu półpaśca. Witamina C unieszkodliwiała w próbach in vitro wirusy Herpesviridae (Holden i Resnick 1936, Holden i Molloy 1937)⁶–⁷.

Witamina C szybko niszczy wirusy, gromadząc się wewnątrz ich cząsteczek. Szpice wirusów bakteriożernych zawierają duże ilości żelaza. Przenikają one przypuszczalnie przez błonę komórki gospodarza dzięki zogniskowanej reakcji Fentona (Bartual i in. 2010, Yamashita i in. 2011, Browning i in. 2012)⁸–¹⁰. Wirusy gromadzą żelazo i miedź, które można znaleźć też na ich powierzchni (Samuni i in. 1983)¹¹. Witamina C w obszarach największej koncentracji lokalnie intensyfikuje reakcje Fentona, czego efektem jest zwykle nieodwracalne uszkodzenie tych pasożytniczych cząsteczek organicznych. To dobrze udokumentowany proces, który może tłumaczyć jej destruktywne działanie w stosunku do wirusów, patogenów i komórek rakowych, a pobudzanie przez nią tej reakcji prawdopodobnie wyjaśnia jej terapeutyczną skuteczność w leczeniu wielu infekcji i nowotworów (Vilcheze i in. 2013)¹².

Witamina C pomaga w zwalczaniu wszelkiego rodzaju infekcji, lecz jej działanie w przypadkach ostrych zakażeń wirusowych jest szczególnie intensywne i szybkie, powinno więc być zawsze uwzględniane w procedurach terapeutycznych. Najważniejsze jest podawanie wystarczająco dużych dawek w dostatecznie długim czasie.

Bibliografia

1. F. Klenner, „Southern Medicine & Surgery” 1949, t. 111, s. 209–214.

2. F. Klenner, „Journal of International Academy of Preventive Medicine” 1974, t. 1, s. 45–69.

3. I. Dainow, „Dermatologia” 1943, t. 68, s. 197–201.

4. M. Zureick, „Journal des Praticiens” 1950, t. 64, s. 586.

5. T. Levy, Wirusowe choroby zakaźne. Skuteczne leczenie i profilaktyka, tłum. M. Czekański, Warszawa: Oficyna wydawnicza ABA, 2018.

6. M. Holden, „Journal of Immunology” 1936, t. 31, s. 455–462.

7. M. Holden, „Journal of Immunology” 1937, t. 33, s. 251–257.

8. S. Bartual, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” 2010, t. 107, s. 20287–20292.

9. E. Yamashita, Section F, Structural Biology and Crystallization Communications, „Acta Crystallogaphica” 2011, t. 67, s. 837–841.

10. C. Browning, „Structure” 2012, t. 20, s. 326–339.

11. A. Samuni, „European Journal of Biochemistry” 1983, t. 137, s. 119–124.

12. C. Vilcheze, „Nature Communications” 2013, t. 4, s. 1881.

Uzależnienia witaminowe

Andrew W. Saul, PhD
„Journal of Orthomolecular Medicine” 2004, t. 19, nr 2, s. 67–70

Nie można żyć bez wielu rzeczy. Organizm ludzki jest uzależniony od pożywienia, wody, snu i tlenu. Ponadto jego wewnętrzne procesy chemiczne nie mogą zachodzić bez witamin. Jeśli człowiek nie spożywa ich tyle, ile powinien, zaczyna chorować, a długotrwały niedobór prowadzi do śmierci. Jest to oczywiste uzależnienie w najogólniejszym znaczeniu tego słowa. Brak składnika odżywczego utrzymujący się w dłuższym czasie może być przyczyną nadmiernego nań zapotrzebowania, którego nie zaspokaja pożywienie, a nawet niewielkie dawki suplementów.

Niedobory i uzależnienia witaminowe

Niedawno¹ doktor Robert P. Heaney użył terminu „choroby z niedoborów o długiej latencji”, opisując stany chorobowe odpowiadające temu określeniu. W swojej pracy napisał:

Niewystarczające spożycie wielu składników odżywczych postrzegane jest obecnie jako jedna z przyczyn szeregu poważnych chorób przewlekłych nękających społeczeństwa krajów uprzemysłowionych. Schorzenia te, rozwijające się często bezobjawowo w ciągu wielu lat, powinny być pojmowane jako patologiczne następstwa długotrwałych niedoborów. Nieadekwatne do potrzeb spożycie niektórych składników odżywczych może być przyczyną więcej niż jednej choroby. Taki stan szkodzi organizmowi na wiele różnych sposobów, czego efekty stają się widoczne dopiero po wielu latach. Wtedy też są klinicznie rozpoznawane jako choroba. Ilości wielu składników odżywczych skutecznie zapobiegające opisanym zaburzeniom są większe od tych, które przeciwdziałają znanym chorobom z niedoborów, w związku z czym rekomendacje oparte wyłącznie na tych ostatnich przestały być biologicznie uzasadnione.

Mamy tu co najmniej dwie ważne koncepcje. Według pierwszej z nich nieadekwatne spożycie konkretnych składników odżywczych może być przyczyną wielu różnych chorób. Tak samo uważał doktor William Kaufman, który 55 lat temu napisał:

(...) rozważając różne kliniczne jednostki chorobowe, nie można wykluczyć możliwości istnienia ich wspólnej przyczyny, która wywołała je różnymi drogami. W badaniach na zwierzętach wykazano na przykład, że brak jednego ważnego składnika odżywczego może być podłożem wielu zróżnicowanych klinicznie zaburzeń u różnych organizmów tego samego gatunku (...). Możemy nie podejrzewać, że ten sam czynnik etiologiczny, w postaci wspomnianego niedoboru, jest odpowiedzialny za szereg różnych objawów klinicznych jednej choroby, które rozwijają się w różnym tempie u poszczególnych osobników tego samego gatunku².

Stwardnienie zanikowe boczne, postępujące atrofia mięśniowa i porażenie opuszkowe oraz pierwotne stwardnienie boczne to odrębne jednostki chorobowe mogące mieć – wraz z innymi chorobami neuro-mięśniowymi – wspólne podłoże w postaci nieleczonego długotrwałego uzależnienia witaminowego. Jeśli tak jest, to wszystkie te schorzenia powinny reagować pozytywnie na terapię ortomolekularną. Już 50 lat temu doktor Frederick Klenner³ stosował ją pomyślnie w przypadkach stwardnienia rozsianego i miastenii ciężkiej rzekomoporaźnej.

Druga ważna obserwacja Heaneya dotyczy spożycia witamin. Ilości niezbędne, aby przeciwdziałać wielu zaburzeniom wynikającym z chronicznych niedoborów, są większe od dawek zapobiegających chorobom z niedoborów doraźnych. Analogiczne obserwacje poczynił 40 lat temu doktor Abram Hoffer podczas leczenia jeńców wojennych cierpiących z powodu długotrwałych ostrych niedoborów witaminowych. Hoffer napisał⁴, że spośród osób zwolnionych po 44 miesiącach niewoli:

(...) tylko 75% utrzymało się przy życiu. Osoby te utraciły około jednej trzeciej masy ciała. W obozach miały klasyczne objawy szkorbutu, beri-beri, pelagry, wielu infekcji oraz niedoborów białkowych i kalorycznych. W szpitalach, w których przechodziły rehabilitację, podawano im dawki witamin uważane wówczas za wysokie. Od tamtej pory weterani z Hongkongu cierpią z powodu różnych schorzeń fizycznych i zaburzeń umysłowych. [Jednakże] historia niewielkiej grupy około 12 osób wygląda zupełnie inaczej, otrzymywały one bowiem kwas nikotynowy (niacynę) w ilościach 3 g (3000 mg) dziennie. Ci chorzy wrócili do zdrowia i zdołali je zachować, przyjmując regularnie te same ilości niacyny.

Około 35 lat temu (w latach trzydziestych i czterdziestych) pojawiły się doniesienia, że u niektórych osób cierpiących na przewlekłą pelagrę zapobieganie nawrotom wymagało dziennych dawek co najmniej 600 mg witaminy B₃. Budziło to wówczas zdziwienie i wydawało się trudne do zrozumienia, ponieważ pelagra, jako choroba z niedoboru kwasu nikotynowego, powinna ustępować pod wpływem mniejszych ilości tej substancji. Od tamtej pory rozwinięto koncepcję uzależnienia witaminowego opartą na zrozumieniu, że zapotrzebowanie na składniki odżywcze jest znacznie większe, niż wcześniej sądzono.

Stan taki stwierdza się u osób, które muszą spożywać znacznie większe ilości danej witaminy (być może stukrotnie lub więcej razy) w porównaniu ze średnim zapotrzebowaniem w danej populacji. Przez optymalne zapotrzebowanie rozumiemy obecnie takie dawki, które zapewniają dobry stan zdrowia, a nie takie, które chronią przed pelagrą. Z tego punktu widzenia weterani z Hongkongu stali się uzależnieni od witaminy B₃ w następstwie długotrwałego ostrego niedożywienia. Należy przypuszczać, że może to spotkać każdą populację narażoną w dłuższym czasie na podobne braki podstawowych składników odżywczych.

30 lat temu, w innej pracy naukowej⁵, Hoffer napisał:

Nowsza koncepcja uzależnień witaminowych przenosi naszą uwagę z prostych zmian dietetycznych na rozważania dotyczące rzeczywistych potrzeb organizmu. Stany takie mieszczą się w pojęciu chorób ortomolekularnych. Rozróżnienie zwykłych niedoborów witaminowych i stanów uzależnienia dotyczy aspektów ilościowych, tak w profilaktyce, jak i w leczeniu.

Efekt odbicia

Różnice pomiędzy niedoborem a uzależnieniem wiążą się z dawkowaniem. Każdy przypadek pacjenta mającego za sobą terapię dużymi dawkami składników odżywczych potwierdza koncepcję uzależnienia witaminowego. Na tej samej zasadzie potwierdzają ją również objawy wywoływane nieumiejętnym i nagłym przerywaniem takich terapii. Braki minimalnych ilości witaminy C powodują szkorbut, ale nagłe odstawienie dużych, podtrzymujących dawek powoduje innego typu problemy nazywane „szkorbutem z odbicia” z racji klasycznych objawów szkorbutu oraz łatwego do przewidzenia nawrotu choroby, która została wcześniej opanowana wysokimi dawkami.

Oto, co pisze na ten temat doktor Robert F. Cathcart:

Istnieje pewnego rodzaju zależność od kwasu askorbinowego, w którą pacjent popada po dłuższym okresie przyjmowania dużych dawek podtrzymujących. Najwyraźniej takie ilości askorbinianów ułatwiają pewne reakcje metaboliczne. Kiedy więc związki te nagle odstawimy, mogą pojawić się problemy zdrowotne, takie jak przeziębienia, nawroty alergii, zmęczenie itp. Są to głównie zaburzenia, z którymi pacjent się zmagał przed rozpoczęciem kuracji kwasem askorbinowym. W czasie trwania terapii chorzy tak dalece przystosowują się do poprawy samopoczucia, że odmawiają odstawienia suplementów. Uzależnienia takie nie powstają, gdy leczenie dużymi dawkami witaminy C określonymi przez granicę tolerancji jelitowej stosowane jest w krótkim czasie w celu opanowania ostrego stanu chorobowego. Podtrzymujące dawki dzienne 4 g (4000 mg) nie powodują zauważalnych zaburzeń. Większość pacjentów biorących 10–15 g (10 000–15 000 mg) kwasu askorbinowego dziennie ma przypuszczalnie pewne potrzeby metaboliczne przekraczające typowe zapotrzebowanie organizmu ludzkiego na tę substancję. Pacjenci z przewlekłymi alergiami przyjmują często wysokie dawki podtrzymujące. Głównym problemem osób doświadczających korzystnego wpływu dużych ilości kwasu askorbinowego jest lęk przed sytuacjami życiowymi, w których mogą być go pozbawieni w okresach silnych stresów, takich jak nagła hospitalizacja.

Lekarze powinni rozumieć konsekwencje nagłego odstawienia witaminy C w takich okolicznościach i być przygotowani na zwiększone potrzeby metaboliczne pacjenta, nawet w przypadkach utraty przez niego przytomności. Następstwami głębokiego deficytu tej substancji mogą być: wstrząs, zawał serca, zapalenie żył, zapalenie płuc, reakcje alergiczne, zwiększona podatność na infekcje itp. Wszystkim tym zagrożeniom może zapobiec wyłącznie kwas askorbinowy. Pacjenci niezdolni do przyjęcia dużych jego dawek w formie doustnej powinni go otrzymywać drogą dożylną. Dlatego dobrze by było, gdyby wszystkie szpitale miały zapasy tej substancji przygotowane do aplikacji dożylnych⁶.

Potrzeby te są szczególnie pokaźne u pacjentów onkologicznych, którzy dobrze zareagowali na terapię bardzo dużymi dawkami witaminy C. Efekt odstawienia u nich tej substancji jest doskonałym przykładem uzależnienia witaminowego. Kolega Linusa Paulinga, doktor Ewan Cameron, napisał:

Kwas askorbinowy, niezależnie od sposobu podania, jest dość szybko wydalany z moczem. Należy go więc przyjmować w sposób ciągły lub w krótkich odstępach czasu. Ponadto ekspozycja na jego wysokie stężenie w krwiobiegu powoduje nadaktywność niektórych enzymów wątrobowych uczestniczących w jego rozkładzie i metabolizmie. Organizm wydziela je nadal przez pewien czas po nagłym odstawieniu kwasu askorbinowego, czego następstwem jest spadek jego stężenia we krwi znacznie poniżej normalnego poziomu u osoby nieprzyjmującej suplementów. Zjawisko to, nazywane efektem odbicia, wyraźnie zmniejsza sprawność układu odpornościowego, należy go więc unikać u pacjentów z nowotworami. Z doświadczeń klinicznych wynika, że najlepsze reakcje obserwuje się po wlewach dożylnych witaminy C zapewniających jej wysokie stężenia w osoczu. Długotrwała aplikacja dożylna jest jednak ze względów praktycznych niemożliwa, zalecamy więc serię wlewów w okresie 10 dni, a następnie doustną terapię podtrzymującą⁷.

Pozytywne uzależnienia od składników odżywczych

Mówiąc krótko, organizm domaga się tego, czego potrzebuje. I to jest uzależnienie. O zgubnych skutkach alkoholizmu i narkomanii dowiadujemy się w szkołach podstawowych, podczas gdy pozytywne uzależnienia od składników odżywczych są ignorowane nawet w naukowych pismach medycznych. Kiedy już do nich dochodzi na skutek czynników genetycznych, diety, leków lub choroby, traktowane są zwykle jak kurioza. Odkrycie przez Hoffera i Osmonda uzależnienia schizofreników – stanowiących 2% populacji – od wielogramowych dawek niacyny uważane jest nadal za herezję. Postulowaną przez Irwina Stone’a i Linusa Paulinga koncepcję genetycznej hipoaskorbemii, dotykająca całego gatunku ludzkiego przyjęto negatywnie i wzbudziła ona niewielkie zainteresowanie. Doktor Emanuel Cheraskin stwierdził jednak: „Hipowitaminoza C jest realnym i powszechnym problemem, który może mieć nawet skalę epidemii, ale najwyraźniej nietraktowanym adekwatnie do jego roli i znaczenia”⁸. Nie jest to takie dziwne, skoro medycyna potrzebowała dziesiątków lat, by uznać selen i witaminę E za substancje o zasadniczym znaczeniu dla zdrowia. Doktryna niedoborów oparta na prostych związkach przyczynowo-skutkowych, której od dawna trzymają się dietetycy, nie zawsze wystarcza jednak do wyjaśnienia powtarzających się regularnie doniesień klinicystów o skutecznym leczeniu witaminami wielu innych chorób niż tylko tych, w przypadku których zależność od mikroelementów została powszechnie uznana. Być może słuszne jest prawo terapii ortomolekularnej, zgodnie z którym pojedyncze składniki odżywcze mogą leczyć wiele różnych chorób, ponieważ niedobory są ich wspólną przyczyną.

Braki mikroelementów wynikają z ich niedostatecznego spożycia. Natomiast uzależnienie wiąże się ze zwiększonym zapotrzebowaniem. Chory organizm przyswaja większe dawki witamin, podobnie jak sucha gąbka chłonie wodę. Ilości suplementowanych składników mające działanie lecznicze wskazują na skalę rzeczywistych niedoborów. Mamy więc raczej do czynienia nie z megadawkami witamin, lecz z ich meganiedoborami. Lekarze praktykujący medycynę ortomolekularną wiedzą, że nie podaje się ilości, po których spodziewamy się leczniczego działania, tylko takie, które przynoszą rezultaty. Jeśli chcemy zbudować mur z cegieł, musimy mieć odpowiednią ich liczbę.

Chory organizm potrzebuje wielu witamin w ilościach większych niż zdrowy. Możemy zaspokoić te potrzeby lub godzić się na cierpienie. Dopóki lekarze nie zaczną stosować terapii ortomolekularnych, dopóty medycyna będzie eksperymentalnie sprawdzać, co się stanie, gdy do niedożywionego organizmu ludzkiego wprowadzimy trujące substancje chemiczne.

Bibliografia

1. R.P. Heaney, Long-latency deficiency disease: insights from calcium and vitamin D, „American Journal of Clinical Nutrition” 2003, t. 78, nr 5, s. 912–919.

2. W. Kaufman, The common form of joint dysfunction: its incidence and treatment, Brattleboro: E.L. Hildreth & Co, 1949.

3. L. Smith, Vitamin C as a fundamental medicine: abstracts of Dr. Fredetick R. Klenner‘s published and unpublished work, Tacoma: Life Sciences Press, 1988.

4. A. Hoffer, Editorial, „Journal of Orthomolecular Psychiatry” 1974, t. 3, nr 1, s. 34–36.

5. A. Hoffer, Mechanism of action of nicotinic acid and nicotinamide in the treatment of schizophrenia, w: D. Hawkins, L. Pauling, Orthomolecular Psychiatry: Treatment of Schizophrenia, San Francisco: W.H. Freeman & Co, 1973, s. 202–262.

6. R.F. Cathcart, Vitamin C, titration to bowel tolerance, anascorbemia, and acute induced scurvy, „Medical Hypotheses” 1981, t. 7, s. 1359–1376.

7. E. Cameron, Protocol for the use of vitamin C in the treatment of cancer, „Medical Hypotheses” 1991, t. 36, s. 190-194. Także: E. Cameron, Protocol for the use of intravenous vitamin C in the treatment of cancer, Palo Alto: Linus Pauling Institute of Science and Medicine, ok. 1986.

8. E. Cheraskin, Vitamin C and fatigue, „Journal of Orthomolecular Medicine” 1994, t. 9, nr 1, s. 38–45.

Bezpieczne dawki suplementów diety: wielki krok wstecz

Alan R. Gaby, MD
„Journal of Orthomolecular Medicine” 2003, t. 18, nr 3–4, s. 127–130

W maju 2003 roku Grupa Ekspertów ds. Witamin i Minerałów, ciało doradcze powołane w 1988 roku przez ówczesne Ministerstwo Rolnictwa, Rybołówstwa i Żywności, a następnie podporządkowane brytyjskiej Agencji Norm Żywnościowych, wydała raport ustanawiający bezpieczne dawki (ang. safe upper levels) większości suplementów witaminowych i mineralnych. Wielkości te opierały się na przeglądzie badań klinicznych, danych epidemiologicznych oraz na wynikach testów na zwierzętach i doświadczeń in vitro. Dla tych składników odżywczych, dla których dostępne dowody uznano za niewystarczające, określono poziomy zalecane (ang. guidance levels) traktowane jako mniej wiarygodne od bezpiecznych dawek.

Przeprowadzone przeze mnie analizy wykazują, że ustalone przez ekspertów wartości są dla wielu witamin i minerałów zbyt niskie, a na pewno niższe od tych, jakich powszechnie używano od dziesiątków lat bez żadnych negatywnych konsekwencji. Ten trzystusześćdziesięciostronicowy dokument nie miałby większego znaczenia, gdyby pozostał tylko przejawem obsesji ryzyka. Wiele jednak wskazuje, że mógł być wykorzystywany jako podstawa przez osoby dążące do ustanowienia zakazu sprzedaży wielu dostępnych obecnie suplementów bez recepty. Takie jego użycie byłoby szkodliwe dla zdrowia publicznego.

30 maja 2002 roku Unia Europejska przyjęła Dyrektywę 2000/46/EC ustanawiającą podstawy definiowania górnych granic dawek dla witamin i minerałów w suplementach. Raport Grupy Ekspertów ds. Witamin i Minerałów jest traktowany przez brytyjski rząd jak drogowskaz w procesie wypracowywania ogólnoeuropejskich norm.

Ustalanie bezpiecznych dawek jest ewidentnie przeniknięte wrogim nastawieniem wobec suplementacji oraz samodzielnego jej stosowania. Widać to wyraźnie po sposobach definiowania tych wartości oraz po celowym ignorowaniu korzyści zdrowotnych wynikających z przyjmowania witamin i minerałów. Bezpieczne dawki określono jako maksymalne ilości poszczególnych składników odżywczych, „które potencjalnie uwrażliwione jednostki mogłyby przyjmować codziennie przez całe życie bez nadzoru medycznego z zachowaniem bezpieczeństwa”. Inaczej mówiąc, to najwyższe dawki, jakie nie powinny powodować jakichkolwiek szkód u kogokolwiek, kiedykolwiek i w jakichkolwiek okolicznościach. Ponadto eksperci zostali zobligowani do nierozpatrywania korzyści wynikających z przyjmowania suplementów oraz niezajmowania się ich analizą w powiązaniu z ewentualnym ryzykiem¹.

W wolnych społeczeństwach niewiele jest precedensów takiego ograniczania dostępu do produktów i działań, z którymi nie wiąże się żadne ryzyko. Aspiryna powoduje krwawienie w jelitach, w wodzie można się utopić, podróż samochodem naraża na niebezpieczeństwo wypadku drogowego, a wrażliwe osoby możemy zranić nawet słowami. Politycy i biurokraci nie próbują wycofać z aptek aspiryny, zakazać kąpieli, powstrzymać rozwoju motoryzacji oraz ograniczać wolności słowa, ponieważ korzyści są zdecydowanie większe niż ryzyko. Gdy jednak chodzi o witaminy i minerały, te same władze uważają za stosowne przyjmowanie nadzwyczajnych kryteriów bezpieczeństwa.

Co więcej, oficjalne zalecenia ignorowania wielu udokumentowanych korzyści z przyjmowania suplementów diety poważnie zakłócają proces oceny danych. Członkowie Grupy Ekspertów ds. Witamin i Minerałów przyznają, że z ustalaniem granic bezpiecznych dawek wiąże się ogromny stopień niepewności oraz trudne do przewidzenia następstwa. Komisja z pewnością zaleciłaby większe ilości witamin i minerałów, gdyby pozwolono jej rozważać także korzyści, a nie tylko zagrożenia. Prawdopodobnie to właśnie instrukcje rządowe prowadzą do błędów, zwłaszcza w stosunku do dawek używanych w profilaktyce i leczeniu chorób. Grupa ekspertów nieprawidłowo interpretuje dane oraz traktuje je w sposób arbitralny i niekonsekwentny.

Zalecana dawka ryboflawiny

Typowym przykładem wątpliwego podejścia ekspertów do oceny granic bezpieczeństwa jest potraktowanie przez nich ryboflawiny (witaminy B₂). Komisja przyznała, że nie ma doniesień o toksyczności tej substancji podawanej zwierzętom doustnie w ogromnych dawkach 10 000 mg/kg (miligramów na kilogram masy ciała) oraz w dłuższym czasie w ilości 25 mg/kg/dzień (co odpowiada dziennej dawce 1750 mg u człowieka ważącego 70 kg). Ponadto w badaniu klinicznym 28 pacjentów przyjmujących ryboflawinę w ramach leczenia migreny 400 mg dziennie podawane przez trzy miesiące nie wywołało żadnych niepożądanych efektów. Mimo całkowitego braku działań niepożądanych podczas podawania tej substancji ludziom i zwierzętom, eksperci ustalili, że bezpieczna dawka ryboflawiny to 40 mg. Wartość tę obliczono, dzieląc owe 400 mg używane w leczeniu migreny przez tzw. współczynnik niepewności równy 10. Ten zabieg ma odzwierciedlać zróżnicowanie osobniczej wrażliwości na ewentualne efekty uboczne.

Bardziej odpowiednie byłoby stwierdzenie, że bez względu na dawki nigdy nie zaobserwowano działań niepożądanych oraz że w chwili obecnej nie ma podstaw do ustalenia górnej ich granicy. Jeśli ograniczymy – zgodnie z zaleceniami Grupy Ekspertów ds. Witamin i Minerałów – zawartość ryboflawiny w tabletkach do 40 mg, chorzy na migrenę będą musieli przyjmować po 10 pigułek dziennie, żeby zapobiec nawrotom².

Medycyna ortomolekularna przywraca naturalny metabolizm za pomocą składników odżywczych, takich jak witaminy i minerały, w odpowiednich ilościach. Ilości te są znacznie większe od rekomendowanych (zgodnych z zalecanym dziennym spożyciem lub innymi oficjalnymi normami). Usunięcie skutków błędów popełnianych przez dziesiątki lat przez rządy i środowisko lekarskie wymagać będzie wiele wysiłku i cierpliwości. Linus Pauling często krytykował zalecane dzienne spożycie, ale był ignorowany. Stare błędne normy są częścią paradygmatu traktującego witaminy jako elementy profilaktyki i nie zostaną porzucone, dopóki anachronicznych poglądów nie zastąpią nowe, zgodnie z którymi witamin można używać jako środków terapeutycznych. Pauling przyjmował dziennie 18 000 mg kwasu askorbinowego, czyli 300 razy więcej od zalecanego dziennego spożycia. Uwielbiał też tłumaczyć swoim słuchaczom, dlaczego tak czyni.

Abram Hoffer

Zalecana dawka witaminy B₆

Podobne rozumowanie doprowadziło do ustalenia zalecanej dziennej dawki pirydoksyny (witaminy B₆) na poziomie 10 mg, pomimo że używa się jej zwykle w ilościach 50–200 mg na dzień bez widocznych efektów ubocznych w leczeniu zespołu cieśnień nadgarstka, zespołu napięcia przedmiesiączkowego, astmy oraz innych powszechnych schorzeń. Zalecenia oparto na badaniach na zwierzętach, dla których dawka 50 mg/kg/dzień (odpowiadająca 3000 mg dziennie u osoby ważącej 60 kg) była neurotoksyczna. I tym razem eksperci zastosowali tzw. współczynniki niepewności: 1) podstawowy wynoszący trzy i określający ekstrapolację między najniższą dawką, po której obserwowano efekty niepożądane (ang. lowest-observed-adverse-effect-level, LOAEL), i najwyższą dawką, po której nie zanotowano takich przypadków (ang. no observed-adverse-effect-level, NOAEL); 2) dodatkowy czynnik równy 10 reprezentujący domyślne różnice międzygatunkowe oraz 3) jeszcze jeden czynnik również wynoszący 10 w celu oszacowania osobniczej zmienności reakcji na tę substancję u ludzi. I tak neurotoksyczną dla zwierząt ilość pirydoksyny podzielono przez 300, ignorując przy tym powszechną praktykę używania tabletek 50- i 100-miligramowych.

Decyzja oparcia bezpiecznych dawek witaminy B₆ na wynikach badań na zwierzętach (zmodyfikowanych przez ogromny współczynnik niepewności) była arbitralna, zważywszy dostępność danych toksykologicznych dotyczących ludzi³. U niektórych osób przyjmujących duże ilości pirydoksyny stwierdzono neuropatię czuciową⁴–⁵. Większość pacjentów, u których wystąpiły te objawy, brała dzienne dawki rzędu 2000 mg i większe, choć u niektórych wynosiły one 500 mg na dzień. Istnieje opis pojedynczego przypadku neuropatii zaobserwowanej po dawce dziennej 200 mg, ale doniesienie to nie jest pewne. Osoba ta nie była nigdy badana, a tylko relacjonowała swoje odczucia w rozmowie telefonicznej po lokalnym programie telewizyjnym, w którym była mowa o neuropatii wywoływanej przez pirydoksynę⁶.

Neurotoksyczność witaminy B₆ jest znana lekarzom od 20 lat, a miliony ludzi przyjmują jej suplementy, należałoby się więc spodziewać, że szkodliwość dawek mniejszych od 200 mg dziennie dawno byłaby już przedmiotem dyskusji, gdyby rzeczywiście występowała. Brak takich doniesień sugeruje, że witamina B₆ przyjmowana w ilościach nieprzekraczających 200 mg na dzień nie niszczy układu nerwowego. Grupa Ekspertów ds. Witamin i Minerałów mogła – jak w przypadkach innych składników odżywczych, dla których znana jest wielkość najniższej dawki powodującej działania niepożądane – podzielić 200 mg dziennie tylko przez trzy. Uzyskano by w ten sposób 66,7 mg na dzień. Gdyby komisji tej pozwolono oceniać zarówno korzyści, jak i zagrożenia, eksperci prawdopodobnie uznaliby za bezpieczną właśnie taką dawkę, a nie ilość 10 mg dziennie wynikającą z kolejnych redukcji na podstawie danych z eksperymentów na zwierzętach.

Zalecana dawka manganu

Chroniczne wdychanie wysokich stężeń zawieszonego w powietrzu manganu, na co narażeni są pracownicy kopalni oraz stalowni, powoduje potwierdzony w badaniach syndrom neuropsychiatryczny podobny do objawów parkinsonizmu. Poza tym mangan przyjmowany drogą doustną należy do najmniej toksycznych pierwiastków śladowych, naukowcy określają jego szkodliwość jako „zasadniczo nieistniejącą”⁷. Zatrucia górników i robotników przemysłowych mogą być rezultatem wysokich stężeń manganu w powietrzu, który prawdopodobnie przenika bezpośrednio z komór nosowych do mózgu (z pominięciem bariery krew–mózg).

Uzasadniając swoje zalecenia, Grupa Ekspertów ds. Witamin i Minerałów cytuje wyniki badania Kondakisa i in., w którym u osób narażonych na wysokie stężenia manganu w wodzie pitnej (1,8–2,3 mg/l) zauważono więcej oznak i objawów subtelnych dysfunkcji neurologicznych w porównaniu z grupą kontrolną, której członkowie pili wodę zawierającą mniejsze ilości tego pierwiastka⁸. Komisja przyznaje, że studium epidemiologiczne Vieregge’a i in. nie wykazało żadnych niepożądanych działań ubocznych u osób pijących wodę zawierającą mangan w ilościach do 2,1 mg/l⁹. Wysunięto hipotezę, że wyniki obu tych badań nie muszą być sprzeczne, ponieważ osoby badane przez Kondakisa były średnio o 10 lat starsze od obserwowanych przez Vieregge’a, a wiek powinien teoretycznie zwiększać wrażliwość organizmu na mangan. Opierając się na wynikach tych dwóch badań, eksperci ustanowili zalecany poziom dziennego spożycia manganu na 4 mg dla całej populacji oraz 0,5 mg u osób starszych.

Analiza ta ma jednak słabe punkty. Po pierwsze, komisja przeoczyła fakt, że w studium Kondakisa osoby otrzymujące większe ilości manganu były starsze od członków grupy kontrolnej (odpowiednio: 67,6 vs. 65,6 lat). Liczne zaobserwowane objawy neurologiczne były nieswoiste oraz prawdopodobnie związane z wiekiem, np. zmęczenie, bóle mięśniowe, drażliwość, bezsenność, senność, obniżenie libido, przygnębienie, powolne wstawanie z fotela oraz zaburzenia pamięci. Fakt, że osoby starsze częściej doświadczały tych dolegliwości, nie powinien dziwić i nie musiał być powiązany z zawartością manganu w wodzie pitnej.

Po drugie, eksperci złamali w tym przypadku własne reguły użycia współczynników niepewności, chcąc prawdopodobnie uniknąć absurdalnie niskich wartości w zaleceniach dla całej populacji. Ustalenie dziennego spożycia na poziomie 4 mg uzasadniono następująco: „Współczynnik niepewności nie jest tu potrzebny, ponieważ dzięki dużemu badaniu epidemiologicznemu (pracy Vieregge’a) znana jest największa dawka, która nie wywołuje działań niepożądanych”. Gwoli wyjaśnienia dodam, że Badanie Zdrowia Pielęgniarek (ang. Nurses’ Health Study) było dużym badaniem epidemiologicznym z udziałem ponad 85 000 osób. Badanie okulistyczne Beaver Dam (ang. The Beaver Dam Eye Study) to podobne przedsięwzięcie średnich rozmiarów z udziałem 3000 uczestników. Tymczasem w badaniu Vieregge’a grupa spożywająca większe ilości manganu liczyła tylko 41 osób. Jak na epidemiologię to badanie w bardzo małej skali. W czasie ustalania zalecanej dawki biotyny, ryboflawiny i kwasu pantotenowego eksperci podzielili największą dawkę, niewywołującą efektów ubocznych, przez współczynnik niepewności równy 10, częściowo z powodu niewielkiej liczby uczestników badań. Zważywszy, że w testach kwasu pantotenowego¹⁰ oceniano więcej osób (94) niż w studium Vieregge’a (41), należałoby użyć współczynnika niepewności też w odniesieniu do manganu, jednakże podzielenie wyniku przez 10 dałoby absurdalnie niską dawkę dzienną wynoszącą 0,4 mg. Więcej spożywamy z jedzeniem (około 4 mg na dzień), a nawet w kilku łykach herbaty. Nawiasem mówiąc, badanie 47 351 pracowników służby zdrowia płci męskiej wykazało, że picie dużych ilości herbaty (będącej głównym źródłem manganu) wiąże się statystycznie z mniejszym, a nie większym ryzykiem choroby Parkinsona¹¹. Eksperci zmienili więc metodologię, aby nie dojść do wniosków, których nie da się obronić. Wykazali w ten sposób arbitralność i niekonsekwencję swoich ocen.

Zalecana dawka niacyny (witaminy B₃)

Duże dawki niacyny powodują podwyższenie wyników prób wątrobowych, a czasem także inne efekty uboczne. Grupa Ekspertów ds. Witamin i Minerałów skupiła jednak uwagę na wypiekach występujących po znacznie mniejszych ilościach. Towarzyszy im często uczucie ciepła, swędzenie, pieczenie i podrażnienie skóry. Takie objawy występują po przyjęciu dawki niacyny i stosunkowo szybko ustępują. Wiele wskazuje, że zjawisko to wiąże się z wydzielaniem prostaglandyn. Nie dowiedziono, że wypieki są szkodliwe. Osoby źle znoszące ten objaw mogą zrezygnować z suplementacji niacyny i unikać zawierających ją produktów. Na ich opakowaniach powinny znajdować się ostrzeżenia dla tych, którzy o tym zjawisku nie wiedzą.

Wskazania ekspertów są nielogiczne nawet przy założeniu – dla potrzeb dyskusji – że wypieki są niepożądanym efektem ubocznym, którego należy unikać. Komisja stwierdziła, że występują one regularnie po 50 mg dziennie, które uznano za najniższą dawkę wywołującą efekty uboczne. Wartość tę podzielono przez współczynnik niepewności trzy, co ma odzwierciedlać ekstrapolację między LOAEL i NOAEL (najniższą dawką wywołującą efekty uboczne a najwyższą, która ich nie powoduje). Jako bezpieczną granicę ustalono 17 mg dziennie. Dawka ta jest zbliżona do zalecanego dziennego spożycia. Komisja zauważyła, że wypieki zdarzały się nawet po ilościach tak małych jak 10 mg. Prawdziwa wartość LOAEL (najniższej dawki wywołującej efekty uboczne), wynosi więc 10 mg dziennie. Gdybyśmy i w tym wypadku zastosowali ten sam współczynnik niepewności równy trzy, otrzymalibyśmy śmiesznie małą dawkę 3,3 mg dziennie, która prawdopodobnie nie uchroniłaby anorektycznej osoby przed rozwojem pelagry. Podobnie jak w przypadku manganu eksperci zastosowali własną metodologię w sposób arbitralny i niekonsekwentny w celu uniknięcia absurdalnych rezultatów.

Zalecana dawka witaminy C

Grupa Ekspertów ds. Witamin i Minerałów doszła do wniosku, że witamina C nie wywołuje żadnych efektów niepożądanych, choć po dużych jej ilościach mogą występować negatywne reakcje w przewodzie pokarmowym. Zdecydowano się więc oprzeć kalkulacje na wartości NOAEL, czyli na najmniejszej dawce, która ich nie wywołuje. Wiadomo, że przyjmowanie zbyt dużych ilości witaminy C, podobnie jak jedzenie zbyt wielu jabłek, może powodować bóle brzucha i biegunki. Dawki graniczne wywołujące takie objawy są osobniczo zmienne, można je jednak łatwo ustalić metodą prób i błędów. Większość osób suplementujących witaminę C zna własne granice tolerancji. Dla informacji innych opakowania i opisy produktów powinny zawierać proste ostrzeżenia. Zważywszy wielorakie korzyści z suplementacji witaminy C, próba zmniejszenia jej zalecanych dawek do najniższego poziomu, jaki ostatnio wywołał ból brzucha w Europie, nie wydaje się rozsądnym działaniem. Jednakże, jak wcześniej wspomniałem, ekspertom polecono ignorować pozytywne aspekty przyjmowania składników odżywczych.

Zakładając, że ustalanie górnej granicy zalecanych dawek na bazie reakcji przewodu pokarmowego ma sens, wykonanie tego zadania nie do końca się powiodło. Komisja przyjęła na podstawie badania niewielkiej grupy zdrowych ochotników¹², że 3000 mg dziennie jest najmniejszą ilością wywołującą takie objawy. I tym razem użyto współczynnika niepewności równego trzy, aby określić ekstrapolację między najniższą dawką powodującą działania niepożądane a najwyższą, która do nich nie prowadzi (a więc wartościami LOAEL i NOAEL). Otrzymano w ten sposób wartość 1000 mg dziennie. Jednakże wszyscy praktykujący medycynę żywieniową wiedzą, że niektórzy pacjenci mają bóle brzucha i biegunkę po 1000 mg witaminy C, jak i po mniejszych jej ilościach. Grupa ekspertów nie wzięła tego pod uwagę.

Niekonsekwencją jest ustalenie wartości najwyższej dawki niewywołującej efektów ubocznych (NOAEL), a następnie stwierdzenie, że po takiej ilości jednak występują działania niepożądane. Spójność metodologiczna wymagałaby ustalenia wartości LOAEL równej 1000 mg dziennie, a następnie użycia współczynnika niepewności wynoszącego trzy, co dałoby NOAEL = 333 mg/dzień. Eksperci byli świadomi, że naraziliby się na śmieszność, gdyby się okazało, że połowa światowej populacji stale przedawkowuje witaminę C. Żeby rozwiązać ten problem, użyli więc naukowo niedopuszczalnej drogi do poprawnego politycznie wyniku.

Podsumowanie

Te i inne przykłady z raportu Grupy Ekspertów ds. Witamin i Minerałów dowodzą arbitralności i niekonsekwencji w stosowaniu przyjętej metodologii ustalania „bezpiecznych” dawek, które cechuje przesadna i nieuzasadniona restrykcyjność. Dyrektywa oceny zagrożeń z pominięciem korzyści związanych z suplementacją zmusiła powołaną komisję do manipulacji, które jej członkom najwyraźniej odpowiadały.

Jeżeli na podstawie ustaleń raportu reguluje się status dostępnych suplementów diety jako produktów sprzedawanych tylko na receptę, to miliony ludzi ponosi z tego powodu straty, a niewielu na tym korzysta. Niewielkim pocieszeniem jest dostęp do większych ilości witamin i minerałów na receptę, gdyż większość lekarzy wie na ten temat mniej niż ich pacjenci. Ponadto przeciążony system opieki zdrowotnej nie jest przygotowany do odgrywania roli strażnika witaminowego skarbca i nie widzi nawet takiej potrzeby.

Rekomendacje zawarte w opisanym powyżej raporcie mogą się jednak paradoksalnie okazać korzystne dla Europy, ponieważ w innych krajach na tym kontynencie maksymalne dopuszczalne dawki określa się na podstawie amerykańskiego zalecanego dziennego spożycia, czego efektem są zalecenia zdecydowanie niższe od tych zaproponowanych przez Grupę Ekspertów ds. Witamin i Minerałów.

To prawda, że niektóre suplementy diety mogą wywoływać efekty niepożądane w określonych sytuacjach klinicznych lub w pewnych dawkach, ale dostateczną ochroną powinny być ostrzeżenia na opakowaniach i w opisach produktów zawierających witaminy i minerały.

Bibliografia

1. Expert Group on Vitamins and Minerals, Safe upper levels for vitamins and minerals, 2003, s. 28. Dokument dostępny na stronie: http://www.food.gov.uk/multimedia/pdfs/vitmin2003.pdf.

2. J. Schoenen, J. Jacquy, M. Lenaerts, Effectiveness of high-dose riboflavin in migraine prophylaxis: a randomized controlled trial, „Neurology” 1998, t. 50, s. 466–470.

3. A.R. Gaby, The safe use of vitamin B₆, „Journal of Nutritional Medicine” 1990, t. 1, s. 153–157.

4. H. Schaumburg, J. Kaplan, A. Windebank i in., Sensory neuropathy from pyridoxine abuse: a new megavitamin syndrome, „The New England Journal of Medicine” 1983, t. 309, s. 445–448.

5. G.J. Parry, Sensory neuropathy with low-dose pyridoxine, „Neurology” 1985, t. 35, s. 1466–1468.

6. G.J. Parry, Personal communication, 14 lipca 1986.

7. F.H. Nielsen, Ultratrace minerals; w: Modern Nutrition in Health and Disease, red. M.E. Shils, J.A. Olson, M. Shike, wyd. VIII, Filadelfia: Lea & Febiger 1994, s. 276.

8. X.G. Kondakis, N. Makris, M. Leotsinidis i in., Possible health effects of high manganese concentration in drinking water, „Archives of Environmental Health” 1989, t. 44, s. 175–178.

9. P. Vieregge, B. Heinzow, G. Korf i in., Long-term exposure to manganese in rural well water has no neurological effects, „Canadian Journal of Neurological Science” 1995, t. 22, s. 286–289.

10. Calcium pantothenate in arthritic conditions: a report from the General Practitioner Research Group, „The Practitioner” 1980, t. 224, s. 208–211.

11. A. Asherio, S.M. Zhang, M.A. Herman i in., Prospective study of caffeine consumption and risk of Parkinson‘s disease in men and women, „Annals of Neurology” 2001, t. 50, s. 56–63.

12. E. Cameron, A. Campbell, The orthomolecular treatment of cancer. II. Clinical trial of high-dose ascorbic acid supplements in advanced human cancer, „Chemico-Biological Interactions” 1974, t. 9, s. 285–315.

Negatywne doniesienia mediów na temat suplementów witaminowych

Andrew W. Saul, PhD
„Orthomolecular Medicine News Service”, 12 listopada 2013

Wmediach pojawiło się wiele negatywnych informacji na temat witamin. Nagłaśniając kilka wybranych faktów, prawdopodobnie przeoczono następujące:

• Suplementy multiwitaminowe zmniejszają ryzyko chorób nowotworowych o 8%. Gdybyśmy przełożyli to na liczbę mieszkańców Stanów Zjednoczonych, okazałoby się, że przyjmowanie tych niedrogich i sprzedawanych bez recepty preparatów mogłoby uratować 48 000 istnień ludzkich rocznie tylko w tym jednym kraju (J.M. Gaziano i in., Multivitamins in the prevention of cancer in men: the Physicians‘ Health Study II Randomized Controlled trial, „Journal of the American Medical Association” 2012, t. 308, s. 1871–1880).

• 72% lekarzy stosuje suplementy diety. Najczęściej są to preparaty multiwitaminowe (A. Dickinson i in., Physicians and nurses use and recommend dietary supplements: report of a survey, „Nutrition Journal” 2009, t. 8, s. 29).

• Wysokie poziomy witaminy B₆, metioniny oraz kwasu foliowego w surowicy wiążą się statystycznie ze zmniejszeniem ryzyka raka płuc o 50%. Osoby z wyższymi stężeniami tych składników odżywczych są mniej narażone na zachorowanie bez względu na to, czy palą (M. Johansson i in., Serum B vitamin levels and risk of lung cancer, „Journal of the American Medical Association” 2010, t. 303, s. 2377–2385).

• Witamina D zmniejsza ryzyko zachorowania na raka. Badania nowotworów piersi, okrężnicy i odbytu wykazały, że zwiększenie stężenia 25(OH)D w surowicy o 10 ng/ml (nanogramów na mililitr) zmniejsza ryzyko raka okrężnicy i odbytu o 15%, a raka piersi o 11% (S. Gandini i in., Meta-analysis of observational studies of serum 25-hydroxyvitamin D levels and colorectal, breast and prostate cancer and colorectal adenoma, „International Journal of Cancer” 2011, t. 128, s. 1414–1424).

• Witamina D zwiększa wskaźnik przeżywalności z rakiem piersi. Cierpiące na tę chorobę kobiety z wyższymi stężeniami 25(OH)D w surowicy mają szansę żyć dłużej. U osób z niskim poziomem witaminy D umieralność jest o 8% wyższa (A. Vrieling i in., Serum 25-hydroxyvitamin D and postmenopausal breast cancer survival: a prospective patient cohort study, „Breast Cancer Research” 2011, t. 13, s. R74).

• Ryzyko zawału serca spada wraz ze wzrostem poziomu witaminy C we krwi. Każdy wzrost jej stężenia w osoczu o 20 μmol/L (mikromoli na litr) wiąże się ze zmniejszeniem wskaźnika umieralności na zawał o 9%. Gdyby wszyscy przyjmowali witaminę C w ilościach zapewniających jej zawartość we krwi na poziomie 80 μmol/L, oznaczałoby to zmniejszenie rocznej liczby zgonów o 216 000. Do osiągnięcia i utrzymania takiego poziomu wystarczyłoby 500 mg dziennie (R. Pfister i in., Plasma vitamin C predicts incident heart failure in men and women in European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition-Norfolk prospective study, „American Heart Journal” 2011, t. 162, s. 246–253).

• Witamina C powstrzymuje i odwraca proces rozwoju nowotworów. Onkolog Victor Marcial powiedział: „Badaliśmy pacjentów w czwartym stadium chorób nowotworowych. Czterdziestu z nich otrzymywało dożylnie 40 000–75 000 mg witaminy C kilka razy w tygodniu (...). Zastosowano też specjalną dietę i suplementy. U 75% pacjentów uzyskano pożądaną reakcję guzów, czyli ich zmniejszenie się lub zanik” (prezentacja wygłoszona w Centrum Medycznym Uniwersytetu Portoryko, 12 kwietnia 2010).

Opis stosowanej przez niego procedury wlewów dożylnych witaminy C znaleźć można w dodatku III: Procedura wlewów dożylnych witaminy C (IVC ) w uzupełniającej terapii chorób nowotworowych. W Internecie są też dostępne nieodpłatne materiały filmowe na ten temat:

✓ http://www.riordanclinic.org/education/symposium/s2009 (12 wykładów);

✓ http://www.riordanclinic.org/education/symposium/s2010 (9 wykładów);

✓ http://www.riordanclinic.org/education/symposium/s2012 (11 wykładów).

Media informacyjne rozpowszechniały również twierdzenia, jakoby witamina E nie miała żadnego znaczenia w profilaktyce onkologicznej i kardiologicznej. Oto więcej informacji, których nie przekazano:

• Naturalny czynnik witaminy E zmniejsza o 75% formowanie się guzów prostaty. Gamma-tokotrienol, kofaktor znaleziony w naturalnych preparatach witaminy E, zabija komórki macierzyste raka prostaty (Sze Ue Luk i in., Gamma-tocotrienol as an effective agent in targeting prostate cancer stem cell-like population, „International Journal of Cancer” 2011, t. 128, s. 2182–2191).

• Gamma-tokotrienol jest także skuteczny w leczeniu istniejących guzów prostaty (K. Nesaretnam i in., Modulation of cell growth and apoptosis response in human prostate cancer cells supplemented with tocotrienols, „European Journal of Lipid Science and Technology” 2008, t. 110, s. 23–31; patrz także: C. Conte i in., Gamma-tocotrienol metabolism and antiproliferative effect in prostate cancer cells, „Annals of the New York Academy of Sciences” 2004, 5. 1031, s. 391–394).

• Witamina E zmniejsza o 24% umieralność osób w wieku powyżej 71 lat (H. Hemila i in., „Age and Ageing” 2011, t. 40, nr 2, s. 215–220).

• Codzienna suplementacja 300 j.m. witaminy E zmniejsza zachorowalność na raka płuc o 61% (S. Mahabir i in., Dietary alpha-, beta-, gamma- and delta-tocopherols in lung cancer risk, „International Journal of Cancer” 2008, t. 123, nr 5, s. 1173–1180).

• Witamina E jest skutecznym środkiem przeciwmiażdżycowym. „U pacjentów przyjmujących dziennie 100 j.m. lub więcej zaobserwowano spowolnienie powstawania zmian w tętnicach wieńcowych w porównaniu z osobami, u których dzienne spożycie tej witaminy było mniejsze” (H.N. Hodis i in., Serial coronary angiographic evidence that antioxidant vitamin intake reduces progression of coronary artery atherosclerosis, „Journal of the American Medical Association” 1995, t. 273, s. 1849–1854).

• Dzienne dawki 400–800 j.m. witaminy E zmniejszają ryzyko zawału serca o 77% (N.G. Stephens i in., Randomized controlled trial of vitamin E in patients with coronary artery disease: Cambridge Heart Antioxidant Study (CHAOS), „Lancet” 1996, t. 347, s. 781–786).

A oto wyniki dodatkowych badań potwierdzających szczególne korzyści zdrowotne wynikające z suplementacji witaminy E:

• Zwiększenie spożycia witaminy E w formie suplementów zapobiega przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc (POChP), rozedmie płuc i przewlekłemu zapaleniu oskrzeli (A.H. Agler i in., Randomized vitamin E supplementation and risk of chronic lung disease in the Women’s Health Study, Międzynarodowa Konferencja Amerykańskiego Stowarzyszenia Chorób Klatki Piersiowej, 18 maja 2010).

• Dzienna dawka 800 j.m. witaminy E leczy stłuszczenie wątroby (A.J. Sanyal i in., Pioglitazone, vitamin E, or placebo for nonalcoholic steatohepatitis, „The New England Journal of Medicine” 2010, t. 362, s. 1675–1685).

• Pacjenci z chorobą Alzheimera przyjmujący dziennie 2000 j.m. witaminy E żyją dłużej (V.N. Pavlik i in., Vitamin E use is associated with improved survival in an Alzheimer’s disease cohort, „Dementia and Geriatric Cognitive Disorders” 2009, t. 28, nr 6, s. 536–540; patrz także: M. Grundman, Vitamin E and Alzheimer disease: the basis for additional clinical trials, „American Journal of Clinical Nutrition” 2000, t. 71, nr 2, s. 630S–636S).

• Dzienna dawka 400 j.m. witaminy E zmniejsza liczbę ataków padaczkowych u dzieci o ponad 60% (A.O. Ogunmekan i in., A randomized, double-blind, placebo-controlled, clinical trial of D-alpha-tocopheryl acetate [vitamine E], as add-on therapy, for epilepsy in children, „Epilepsia” 1989, t. 30, s. 84–89).

• Suplementy witaminy E są pomocne w profilaktyce stwardnienia zanikowego bocznego. To ważne odkrycie jest rezultatem ponaddziesięcioletnich badań ponad miliona osób przeprowadzonych na Uniwersytecie Harvarda (H. Wang i in., Vitamin E intake and risk of amyotrophic lateral sclerosis: a pooled analysis of data from 5 prospective cohort studies, „American Journal of Epidemiology” 2011, t. 173, s. 595–602).

• Witamina E jest skuteczniejsza od leku na receptę w leczeniu przewlekłej niewydolności wątroby. Autorzy badania napisali: „Dobrą wiadomością jest uzyskany przez nas wynik, który pokazuje, że tania i łatwo dostępna witamina E może pomóc wielu osobom z tym schorzeniem” (A.J. Sanyal i in., Pioglitazone, vitamin E, or placebo for nonalcoholic steatohepatitis, „The New England Journal of Medicine” 2010, t. 362, s. 1675–1685).

Śmierć od medycyny

Gary Null, PhD, Carolyn Dean, MD, ND, Martin Feldman, MD, Debora Rasio, MD
„Journal of Orthomolecular Medicine” 2005, t. 20, nr 1, s. 21–34

Uważna lektura wzajemnie recenzowanych czasopism branżowych i rządowych statystyk dotyczących zdrowia pokazuje, że amerykańska medycyna często przynosi więcej szkody niż pożytku. Liczba osób, u których stwierdzono niepożądane reakcje na leki w warunkach szpitalnych, wynosi obecnie 2,2 miliona¹. Doktor Richard Besser z Ośrodków Kontroli i Profilaktyki Chorób ocenił w 1995 roku liczbę przypadków nieuzasadnionego użycia antybiotyków w infekcjach wirusowych na 20 milionów²–2a. W 2003 roku dr Besser pisał już o dziesiątkach milionów takich błędów. Każdego roku wykonuje się 7,5 miliona zbędnych procedur medycznych i chirurgicznych³. Co roku 8,9 miliona osób poddawanych jest nieuzasadnionej hospitalizacji⁴. Ogólna liczba jatrogennych zgonów, wymieniona w tabeli 1, wynosi 783 936. Nie ma wątpliwości, że amerykański system opieki zdrowotnej jest najczęstszą przyczyną śmierci i uszkodzeń ciała w Stanach Zjednoczonych. W 2001 roku na serce zmarło 699 697 osób, a na nowotwory 553 251⁵.

Wyszczególnienie zbędnych działań medycznych jest bardzo ważne w naszej analizie. Każda inwazyjna i nieuzasadniona procedura musi być traktowana jako element jatrogennej działalności na większą skalę. Niestety, przyczyn i skutków nikt nie monitoruje. A za tymi liczbami stoją ludzie, którzy padli ofiarą niebezpiecznego systemu opieki zdrowotnej. Jego bezbronne ofiary. Te 16,4 miliona osób poddawane jest działaniom mogącym mieć śmiertelne konsekwencje (patrz: tabela 2).

Tabela 1. Roczne fizyczne i ekonomiczne koszty interwencji medycznych

Przyczyny

Zgony

Koszty

Negatywne reakcje na leki w szpitalach1, 31

106 000

12 mld $

Błędy medyczne⁶

98 000

2 mld $

Odleżyny7–8

115 000

55 mld $

Infekcje9–10

88 000

5 mld $

Niedożywienie¹¹

108 800

–

Negatywne reakcje na leki w leczeniu ambulatoryjnym12, 38

199 000

77 mld $

Niepotrzebne procedury3, 13

37 136

122 mld $

Zabiegi chirurgiczne³⁹

32 000

9 mld $

Razem

783 936

282 mld $

Tabela 2. Statystyka corocznych niepotrzebnych działań medycznych

Niepotrzebne działania

Liczba osób

poszkodowanych

Zdarzenia jatrogenne

Hospitalizacje4, 15

8,90 mln

1,78 mln

Procedury3, 22

7,50 mln

1,30 mln

Razem

16,4 mln

3,08 mln

Z tych 16,4 miliona osób:

• 2,1% doświadczy niepożądanych reakcji na leki1 (186 000).

• 5–6% złapie infekcję szpitalną⁹ (489 500).

• 4–36% dozna jatrogennych urazów w szpitalu, będących rezultatem błędów medycznych i negatywnych reakcji na leki¹⁵ (1,78 miliona).

• 17% padnie ofiarą błędów proceduralnych²² (1,3 miliona).

Nakładanie się danych statystycznych

Podsumowaliśmy dane dotyczące zgonów jatrogennych z 13 źródeł. Wiąże się z tym nieuchronnie podwójne liczenie właściwe dla syntezy informacji szacunkowych. Dane o liczbie zgonów nie zawierają nazwisk i dat urodzenia, które mogłyby wyeliminować ewentualne powtórzenia. Z drugiej strony brakuje w nich wielu informacji statystycznych. Jak pokażemy dalej, rejestrowanych jest tylko około 5–20% incydentów jatrogennych15, 17–18. Statystyki dotyczące takich zdarzeń w leczeniu ambulatoryjnym12, 32 obejmują tylko przypadki związane z zastosowaniem leków, nie uwzględniają natomiast procedur chirurgicznych, błędów diagnostycznych oraz nieszczęśliwych wypadków.

Dość powściągliwie podeszliśmy do przypadków nieujawnionych we wzajemnie recenzowanych czasopismach medycznych oraz w dokumentach instytucji rządowych. Na przykład 23 lipca 2002 roku dziennik „Chicago Tribune”, po przeanalizowaniu informacji z baz danych pacjentów, dokumentacji procesów sądowych 5810 szpitali oraz 75 agencji federalnych i stanowych, doliczył się 103 000 zgonów spowodowanych przez infekcje szpitalne, z których 75% można było uniknąć³⁶. Nie uwzględniliśmy tej wartości, wzięliśmy jednak pod uwagę niższą liczbę Weinsteina 88 000⁹.

Inna wielkość, nieuwzględniona przez nas z powodu braku informacji we wzajemnie recenzowanych czasopismach, pochodzi z raportu Narodowego Komitetu ds. Zapewnienia Jakości z września 2003 roku, w którym stwierdzono, że co najmniej 57 000 osób umiera corocznie z powodu braku prawidłowego leczenia powszechnych chorób, takich jak nadciśnienie, cukrzyca i choroby serca³⁷. Dublowanie się prezentowanych tu danych statystycznych może dotyczyć dokumentu wydanego przez Instytut Medycyny, w którym do kategorii błędów medycznych zalicza się leki, chirurgię i zbędne procedury⁶. Ponieważ włączyliśmy inne statystyki dotyczące niepożądanych reakcji na leki, chirurgii i nieuzasadnionych procedur, być może około 50% danych Instytutu Medycyny byłoby liczonych podwójnie, lecz nawet po odrzuceniu połowy z tych 98 000 przypadków, zdarzenia jatrogenne pozostają wciąż co roku najczęstszą przyczyną zgonów, z których dobrze udokumentowanych jest 734 936.

Gdyby było możliwe ujawnienie i ilościowe ujęcie tych zdarzeń z uwzględnieniem wszystkich aspektów służby zdrowia, liczba ta byłaby z pewnością znacznie większa. Większość statystyk zdarzeń jatrogennych pochodzi z badań prowadzonych w szpitalach. Opieka zdrowotna do tego się jednak nie ogranicza. Należą do niej także publiczne i niepubliczne przychodnie, pomoc doraźna, leczenie długoterminowe, rehabilitacja, opieka w domach pacjentów oraz praktyka lekarska w gabinetach prywatnych. W obecnej atmosferze dążenia do ograniczania kosztów ochrony zdrowia likwiduje się szpitale i skraca okresy hospitalizacji. Oznacza to, że wielu pacjentów wymagających leczenia szpitalnego kierowanych jest do ambulatoriów i opieki domowej, co z pewnością zwiększa śmiertelność z przyczyn jatrogennych.

Pierwsze poważne badanie jatrogenności

Puszkę Pandory otworzył w 1994 roku artykuł doktora Luciana L. Leape’a zatytułowany Error in Medicine, który opublikowano na łamach „Journal of the American Medical Association”¹⁵. Autor zaczął od przypomnienia słynnej medycznej zasady: „Przede wszystkim nie szkodzić”, a potem przedstawił dowody jej łamania i lekceważenia przez współczesną medycynę. Leape powołał się na dane Schimmela z 1964 roku, z których wynikało, że 20% hospitalizowanych pacjentów doznawało wówczas jatrogennych uszczerbków na zdrowiu, czemu towarzyszyła dwudziestoprocentowa śmiertelność. W 1981 roku Steel wykazał, że 36% pacjentów w szpitalach ucierpiało na zdrowiu z powodów jatrogennych, z czego 25% zmarło. Połowa przypadków była związana z niepożądanymi działaniami leków. W 1991 roku Badell udowodnił na przykładzie jednego tylko szpitala, że 64% ostrych zawałów można było uniknąć i że były one następstwem negatywnych reakcji na leki. Leape skoncentrował się jednak na wynikach badań własnych oraz na pracy Brennana opublikowanej w 1991 roku i zatytułowanej Harvard Medical Practice Study15a. Ustalono, że w 1984 roku w stanie Nowy Jork wskaźnik jatrogennych uszczerbków na zdrowiu wynosił 4%, a odpowiedni wskaźnik umieralności – 14%. Przyjąwszy za podstawę 98 609 poszkodowanych pacjentów i 14% zgonów, Leape oszacował liczbę osób umierających każdego roku z przyczyn jatrogennych w całych Stanach Zjednoczonych na 180 000, którą porównał do skutków trzech katastrof wielkich samolotów pasażerskich mających miejsce co drugi dzień.

Zagadką pozostaje, dlaczego Leape użył w swojej analizie tak niskiego wskaźnika szkód jatrogennych (4%). Być może chciał być szczególnie ostrożny. Gdyby oparł swoje obliczenia na uśrednieniu danych, z uwzględnieniem cytowanych wcześniejszych prac (36%, 20%, 4%), otrzymałby ogólny wskaźnik 20% błędów lekarskich. Liczba ofiar śmiertelnych wynosiłaby w takim wypadku 1 189 576, czyli byłaby porównywalna ze skutkami 10 katastrof największych samolotów pasażerskich każdego dnia.

Leape przyznał, że literatura przedmiotu jest nader skąpa i ukazuje tylko wierzchołek góry lodowej. Stwierdził też, że wyniki są „zatrważające”. Przytoczył wiele wyników badań uwzględniających sekcje zwłok, z których wynika, że odsetek błędnych diagnoz będących przyczyną śmierci wynosi 35–40%. Skomentował też dane z oddziałów intensywnej opieki medycznej (OIOM), w których średnia liczba błędów wynosi 1,7 na pacjenta, z czego 29% ma poważne konsekwencje lub bywa przyczyną śmierci. Warto się też zastanowić, jakie są skutki codziennego przyjmowania przez kogoś nieodpowiednich leków, niewłaściwych ich dawek lub poddawania się niepotrzebnym zabiegom. Jak mierzyć kumulujące się obciążenia i uszkodzenia ciała? A jeśli pacjent załamuje się w końcu po dziesiątym błędzie lekarskim w tygodniu, to co zostaje wpisane do jego aktu zgonu?

Leape wyliczył częstość błędów na oddziałach intensywnej terapii. Ustalił najpierw, że każdy pacjent poddawany jest codziennie średnio 178 działaniom personelu medycznego, z których 1,7 (czyli 1%) to błędy. Może się wydawać, że to niewiele, ale porównując z normami przemysłowymi – bardzo dużo. 0,1% błędów w lotnictwie oznaczałoby dwa niebezpieczne i ryzykowne lądowania dziennie w jednym tylko Międzynarodowym Porcie Lotniczym O’Hare w Chicago, dla amerykańskiej poczty to 16 000 zagubionych przesyłek na godzinę, a w bankowości w ciągu tej samej godziny – 32 000 błędnych księgowań.

Przeanalizowawszy możliwe przyczyny tak wielu błędów medycznych, Leape wskazał na brak dokumentacji. O każdej katastrofie lotniczej donoszą od razu wszystkie media, podczas gdy błędy popełniane w szpitalach są zdarzeniami rozproszonymi w tysiącach miejsc na całym obszarze kraju. Postrzegane są też jako zdarzenia odosobnione i niecodzienne. Najważniejszą jednak przyczyną ich niedostrzegania i stałego wzrostu było i jest, zdaniem autora, nieprzygotowanie lekarzy i pielęgniarek do radzenia sobie z własnymi błędami wynikające z kultury studiów i praktyki medycznej. Lekarzom wpaja się, że nie powinno się akceptować takich słabości. Błędy medyczne są więc w tym środowisku postrzegane w kategoriach wad charakteru i uważane za zaniedbanie. Widzimy, jak wiele rzeczy zamiata się pod dywan, gdyż nikt nie wie, co robić, kiedy błąd się wydarzy. Leape przytacza w tym kontekście pogląd McIntyre’a i Poppera, zdaniem których kult nieomylności w medycynie prowadzi do intelektualnej nieuczciwości motywowanej potrzebą ukrywania błędów, do których należałoby się przyznawać. O błędach się nie dyskutuje w środowisku. Nikt też nie wspiera emocjonalnie lekarzy, którzy nieumyślnie skrzywdzili pacjentów.

Leape miał nadzieję, że jego praca zachęci przedstawicieli profesji medycznej „do fundamentalnej zmiany sposobu myślenia o błędach i ich przyczynach”. Niestety, upłynęło ponad 20 lat od tej przełomowej pracy, a błędy nadal się szerzą i zbierają żniwo.

W 1995 roku, czyli rok po publikacji Leape’a, na łamach JAMA ukazał się raport, w którym czytamy: „Każdego roku w Stanach Zjednoczonych ponad milion pacjentów doznaje uszczerbków na zdrowiu w szpitalach, a około 280 000 z ich powodu umiera. Oznacza to, że liczba zgonów jatrogennych przewyższa nie tylko śmiertelność w wypadkach samochodowych, lecz także we wszystkich wypadkach razem wziętych”¹⁶.

Na konferencji prasowej w 1997 roku dr Leape przedstawił wyniki ogólnokrajowej ankiety poświęconej zjawisku jatrogenii przeprowadzonej przez Narodową Fundację Bezpieczeństwa Pacjentów, którą sponsorowało Amerykańskie Stowarzyszenie Medyczne. Sondaż ten wykazał, że ponad 100 milionów Amerykanów ucierpiało bezpośrednio lub pośrednio w wyniku błędów medycznych. Bezpośrednich szkód doznało 42% badanych, a 84% posiadało informacje o innych osobach, które doświadczyły skutków pomyłek lekarskich¹⁴. Leape jest jednym ze współzałożycieli Narodowej Fundacji Bezpieczeństwa Pacjentów.

Podczas tej samej konferencji prasowej dr Leape uaktualnił swoje statystyki z 1994 roku. Na podstawie nowszych danych stwierdził, że w 1997 roku liczba błędów medycznych popełnionych szpitalach mogła wynosić aż 3 miliony, a związane z nimi koszty – 200 miliardów dolarów. W 1994 roku Leape używał wskaźnika umieralności wynoszącego 14% w obliczeniach liczby zgonów powodowanych przez błędy medyczne¹⁵. W 1997 roku, przy 3 milionach błędów, roczna liczba przypadków śmiertelnych w samych tylko szpitalach mogła wynosić 420 000. Statystyki te nie obejmują zgonów w domach opieki oraz śmierci pacjentów leczonych ambulatoryjnie na skutek efektów ubocznych zapisanych im leków oraz zastosowanych procedur.

Udokumentowane błędy medyczne to tylko drobny ułamek faktycznie popełnionych

W 1994 roku Leape przyznał, że jest w pełni świadomy praktyki ukrywania błędów medycznych¹⁵. Zgodnie z wynikami badań w dwóch brytyjskich izbach porodowych tylko jedna czwarta szkodliwych działań trafia do jakiejkolwiek dokumentacji z takich powodów, jak: ochrona personelu przed konsekwencjami, zachowanie prestiżu oraz lęk przed następstwami, nie wyłączając procesów sądowych¹⁷. Z analiz Walda i Shojanii wynika, że tylko 1,5% wszystkich niepożądanych zdarzeń zostaje odnotowanych w pisemnych raportach, a jedynie 6% szkodliwych efektów podania leków jest identyfikowanych¹⁸. Autorzy ci dowiedzieli się również, że według przybliżonych ocen Amerykańskiego Kolegium Chirurgów w rutynowych raportach opisuje się tylko 5–30% niepożądanych zdarzeń. Wyniki jednego z badań poświęconych chirurgii wskazują, że zaledwie 20% powikłań chirurgicznych rozpatruje się w powiązaniu ze wskaźnikami zachorowalności i umieralności¹⁸. Z danych tych wynika, że we wszystkich statystykach liczby niepożądanych incydentów w terapiach lekowych i medycznych są prawdopodobnie mocno zaniżone. Dotyczy to w szczególności statystyk dotyczących umieralności.

Jatrogenia lekowa

Leki są podstawowym środkiem leczniczym medycyny akademickiej. Po odkryciu bakterii naukowcy przekonali opinię publiczną, że zaraźliwe mikroorganizmy są przyczyną większości chorób. Znalezienie remediów na infekcje bakteryjne bardzo mocno utrwaliło to przekonanie. Od samego początku skuteczność leków chemicznych była mniejsza, niż przewidywano. Substancje te działają, ale powodują nieprzewidywalne efekty uboczne. Nawet prawidłowo stosowane, wywołują wiele skutków niepożądanych, nie wyłączając śmiertelnych. W tej sytuacji ludzkie błędy drogo nas kosztują.

Błędy w stosowaniu leków

Przegląd ogólnonarodowych farmakologicznych baz danych z 1992 roku wykazał 429 827 przypadków nieprawidłowego podania leków w 1081 szpitalach. Błędy te dotknęły 5,22% pacjentów przyjmowanych do tych placówek każdego roku. Autorzy konkludują, że w badanym okresie co roku w całym kraju co najmniej 90 895 chorych ponosiło szkody powodowane niewłaściwym stosowaniem leków¹⁹. Badania z 2002 roku pokazały, że w 20% przypadków w szpitalach pacjentom podawano farmaceutyki w nieodpowiednich dawkach, przy czym około 40% tych błędów uznano za potencjalnie groźne dla zdrowia. W typowym szpitalu obsługującym 300 chorych dziennie popełniano średnio 40 takich błędów²⁰.

W następnym roku sytuacja wyglądała jeszcze gorzej. Odsetek błędów znalezionych przez farmakologów wzrósł do 24%, czyli co najmniej 417 908 pacjentów mogło ponieść szkody zdrowotne, przyjmując przepisane im leki²¹.

Więcej niepożądanych reakcji na leki

Nowsze publikacje poświęcone negatywnym reakcjom na leki pokazują, że w porównaniu z 1994 rokiem sytuacja mocno się pogorszyła. Badanie z 2003 roku objęło pacjentów zwolnionych po wysoko specjalistycznym leczeniu szpitalnym (wymagającym zaawansowanych umiejętności lekarskich, technologii medycznej lub usług pomocniczych). W 76 przypadkach (19%) stwierdzono zdarzenia niepożądane. Najczęstszym negatywnym zjawiskiem (66%) był szkodliwy wpływ leków. Na drugim miejscu uplasowały się urazy związane z zabiegami (17%)²².

Według alarmującego artykułu opublikowanego w „New England Journal of Medicine” u 25% pacjentów wystąpiły efekty uboczne działania leków zaordynowanych w 2002 roku, czego koszt oszacowano na ponad 3,34 miliarda dolarów²³. Jeden z autorów w wywiadzie dla Agencji Reutera powiedział: „Podczas dziesięciominutowej wizyty żaden lekarz nie jest w stanie właściwie ocenić dręczących pacjenta dolegliwości”²⁴. Dr William Tierney, autor komentarza redakcyjnego do powyższego artykułu, stwierdził: „(...) zważywszy stale rosnącą liczbę silnie działających leków dostępnych lekarzom leczącym starzejące się społeczeństwo, można się spodziewać wyłącznie zaostrzenia problemu”. Do leków mających najgorszą kartotekę efektów ubocznych należą: inhibitory selektywnego wychwytu serotoniny (SSRI), niesteroidowe leki przeciwzapalne (NSAID) oraz blokery kanału wapniowego. Agencja Reutera donosiła też, że – według wyników wcześniejszych badań – przyczyną około 5% hospitalizacji (ponad miliona rocznie) są działania uboczne leków. Jednak w dokumentacjach większości tych przypadków nie ma na ten temat ani słowa. Zdaniem autorów jedną z przyczyn około dwóch trzecich takich sytuacji jest to, że lekarze nie potrafią rozpoznawać efektów ubocznych działania leków bądź lekceważą sygnalizujące je znaki ostrzegawcze.

Leki w problemach afektywnych

Przyjrzyjmy się jedynie efektom ubocznym leków przeciwdepresyjnych, w których pokłada nadzieje pogrążające się w depresji społeczeństwo. Pacjenci szukający radośniejszej egzystencji oraz ucieczki od zmartwień, stresu i niepokoju padają ofiarą komunikatów rozpowszechnianych przez telewizję i reklamy na billboardach. Nierzadko zamiast ulgi doznają wielu jatrogennych działań ubocznych leków przeciwdepresyjnych.

Mamy już całe nowe pokolenie młodych ludzi dorastających na metylofenidacie (sprzedawanym pod nazwą handlową Ritalin) – leku najczęściej przepisywanym młodocianym osobom z nadaktywnością i deficytem uwagi (ADHD). Podawanie dzieciom tego typu farmaceutyków i modyfikowanie ich emocjonalności musi mieć wpływ na zdolność uczenia się i panowania nad własnymi uczuciami. Rośnie generacja ludzi, którzy radzą sobie z problemami za pomocą leków, a nie wewnętrznych zasobów własnej osobowości. W wieku dojrzałym wychowana na psychotropach młodzież sięga po alkohol, inne leki, a nawet narkotyki, by sobie ze sobą poradzić. W JAMA przeczytamy, że „Ritalin działa podobnie jak kokaina”²⁵. Marketing leków modyfikujących nastrój, takich jak fluoksetyna (znana bardziej jako Prozac) i sertralina (Zoloft), czyni je nie tyle akceptowanymi przez społeczeństwo, ile prawie niezbędnymi dzisiejszemu zestresowanemu społeczeństwu.

Telewizyjne diagnozy

Usiłując dotrzeć do jak największej liczby odbiorców, producenci leków nie poprzestają już na atakowaniu środowisk lekarskich informacjami o antydepresantach. Do 1995 roku potrojono nakłady na marketing farmaceutyków sprzedawanych na receptę, który dociera wprost do potencjalnych nabywców. Większość pieniędzy przeznacza się na nęcące i kuszące, a przy tym ogłupiające reklamy telewizyjne. W latach 1996–2000 wydatki na te cele wzrosły z 791 milionów dolarów do 2,5 miliarda dolarów²⁶. Ta ostatnia kwota może wydawać się duża, autorzy piszą jednak, że to zaledwie 15% całego farmaceutycznego budżetu reklamowego. Zdaniem ekspertów medycznych „nie ma solidnych dowodów na to, że żądania recept na reklamowane leki ze strony pacjentów mają wpływ na postępowanie lekarzy”. Producenci tłumaczą się też, że ich reklamy kierowane wprost do odbiorców mają charakter czysto edukacyjny. Wiemy jednak, że pieniędzy na promocję nie wyrzuca się w błoto.

Doktor Sidney M. Wolfe z Obywatelskiej Grupy Badawczej Zdrowia Publicznego w Waszyngtonie twierdzi, że wiele z tych reklam dezinformuje opinię publiczną²⁷. Widzowie chcą mieć to, co zobaczyli w telewizji, domagają się więc od lekarzy odpowiednich recept. Niektórzy lekarze praktykujący prywatnie ulegają naleganiom pacjentów, a inni tracą cenny czas, próbując ich przekonywać, że leki te nie są im potrzebne. Dr Wolfe zwrócił uwagę na wyniki ważnego badania, w którym stwierdzono, że ludzie bezpodstawnie wierzą w „weryfikację wszystkich reklam przez Agencję Żywności i Leków przed ich rozpowszechnianiem oraz dopuszczanie do publicznej promocji tylko farmaceutyków najbezpieczniejszych i najskuteczniejszych”²⁸.

Skąd wiemy, że leki są bezpieczne?

Kolejnym aspektem medycyny akademickiej przyjmowanym przez opinię publiczną bezkrytycznie i na kredyt jest testowanie nowych leków. Ogólnie rzecz biorąc, nie bada się ich na osobach chorych, które mogą ich potrzebować, lecz na ludziach względnie zdrowych, nieprzyjmujących żadnych innych farmaceutyków, które mogłyby zakłócać i niekorzystnie zmieniać wyniki takich testów. Leki uznane za bezpieczne, zatwierdzone do użytku i włączone do lekarskich farmakopei są później przepisywane chorym z innymi problemami zdrowotnymi, którzy przyjmują wiele innych preparatów. Dopiero wtedy wdrażana jest druga faza badań, w której dokumentuje się efekty uboczne leków znajdujących się już w obrocie rynkowym. W bardzo wymownym raporcie Generalnego Biura Rachunkowego (agencji rządu Stanów Zjednoczonych) stwierdzono, że „spośród 198 leków zatwierdzonych przez Agencję Żywności i Leków w latach 1976–1985 (...) 102 (czyli 51,5%) wywoływały poważne efekty uboczne, w tym uszkodzenia i niewydolność serca, zawały mięśnia sercowego, reakcje anafilaktyczne (gwałtowne reakcje uczuleniowe), upośledzenie i niewydolność funkcji oddechowej, ataki padaczki, niewydolność nerek i wątroby, poważne zaburzenia hematologiczne, defekty i zatrucia płodów oraz utratę wzroku”²⁹.

W programie telewizyjnym Dateline stacji NBC zastanawiano się nad tym, ilu lekarzy dorabia promocją nowych leków. Po trwającym rok śledztwie dziennikarskim stwierdzono, że firmy farmaceutyczne, wykorzystując prawo lekarzy do legalnego przepisywania dowolnych leków każdemu pacjentowi w każdym stanie zdrowia, intensywnie korumpują lekarzy, skłaniając ich do używania wybranych produktów niezgodnie z ich zatwierdzonym przeznaczeniem oraz wbrew przeciwskazaniom³⁰.

Do niepożądanych reakcji najczęściej dochodzi po: antybiotykach (17%), lekach kardiologicznych (17%), chemioterapii (15%) oraz lekach przeciwbólowych i przeciwzapalnych (15%)³¹.

Ordynowanie zbyt wielu leków osobom starszym

Doktor Robert Epstein, naczelny lekarz Medco Health Solutions (oddziału firmy Merck & Co.), przeprowadził badanie aktualnych tendencji w farmakoterapii (Drug Benefit Trends)³³. Wykazał, że osoby starsze chodzą do wielu lekarzy, z których każdy przepisuje im wiele leków, a wszystkie recepty realizowane są w wielu aptekach. Medco nadzoruje plany zniżkowe i refundacyjne obejmujące ponad 60 milionów Amerykanów, w tym 6,3 miliona osób starszych otrzymujących od lekarzy ponad 160 milionów recept. Według tej analizy przeciętny emeryt dostaje każdego roku 25 recept. W grupie tych 6,3 miliona seniorów zanotowano 7,9 miliona niepokojących sytuacji. W 1999 roku było ich tylko 3,4 miliona. Około 2,2 miliona zastrzeżeń dotyczyło zbyt wysokich dawek nieodpowiednich dla osób starszych, a około 2,4 miliona klinicznych przeciwwskazań do użycia przepisanych leków przez osoby w podeszłym wieku.

Badanie wykazało też, że średnia liczba recept wykupywanych w ciągu jednego roku przez statystyczną osobę niekorzystającą z programu refundacyjnego wzrosła o 5,6% w latach 1999–2000 z 7,1 do 7,5 recepty. Średnia pacjentów korzystających z takich programów również wzrosła o 5,5% – z 18,1 do 19,1³⁴. Ogólnie w 2000 roku wypisano 2,98 miliarda recept, co daje 10,4 rocznie na jedną osobę³⁴. Badanie 818 pensjonariuszy domów opieki dla osób starszych wykazało, że każdy z nich otrzymywał co najmniej jedną receptę podczas każdej konsultacji z lekarzem i przyjmował średnio pięć różnych leków. Autorzy zwrócili uwagę, że wiele z tych farmaceutyków ordynowano bez udokumentowanych diagnoz uzasadniających ich użycie³⁵.

Problem w skali globalnej

W artykule przeglądowym opublikowanym w „Journal of Health Affairs” stwierdzono, że 18–28% osób, które ostatnio chorowały, padło ofiarą błędów medycznych w ciągu minionych dwóch lat. W badaniu uwzględniono 750 osób dorosłych z pięciu różnych krajów, a mianowicie: Wielkiej Brytanii (18%), Kanady (25%), Australii (23%), Nowej Zelandii (23%) i Stanów Zjednoczonych (28%)³².

Co pozostaje do ujawnienia?

Jatrogenna zachorowalność, śmiertelność i straty finansowe w lecznictwie otwartym typu ambulatoryjnego, w systemach opieki okresowej i długoterminowej, w rehabilitacji, opiece domowej, lekarskiej praktyce prywatnej oraz w szpitalach wynikają również z następujących przyczyn:

• ekspozycji na promieniowanie rentgenowskie (mammografii, fluoroskopii, tomografii komputerowej);

• nadużywania antybiotyków w leczeniu wszelkiego typu schorzeń;

• stosowania leków kancerogennych (hormonalnej terapii zastępczej);

• używania leków immunosupresyjnych i innych podobnych leków na receptę;

• chemioterapii;

• chirurgii i zabiegów chirurgicznych;

• niepotrzebnych operacji (cesarskiego cięcia, radykalnej i zapobiegawczej mastektomii, radykalnej histerektomii, prostatektomii, cholecystektomii, medycyny estetycznej, artroskopii);

• innych medycznych zabiegów i terapii;

• wątpliwych, zbędnych i niepotwierdzonych naukowo zabiegów i terapii;

• jakości pracy lekarzy (wzrost wskaźników umieralności podczas strajków personelu medycznego);

• błędnych diagnoz.

Podsumowanie

W tym artykule opisaliśmy negatywne i niepożądane aspekty współczesnego systemu opieki zdrowotnej, który powinien zostać przebudowany od podstaw. Kiedy to medycyna odpowiada za największą liczbę zgonów, musi wziąć za to odpowiedzialność. System opieki zdrowotnej jest wadliwy i wymaga natychmiastowej naprawy.

Bibliografia

1. J. Lazarou, B. Pomeranz, P. Corey, Incidence of adverse drug reactions in hospitalized patients, „Journal of the American Medical Association” 1998, t. 279, s. 1200–1205.

2. R. Rabin, Caution about overuse of antibiotics, „Newsday” 18 września 2003.

2a. http://www.cdc.gov/drugresistance/community.

3. Wartości liczbowe w sekcji poświęconej niepotrzebnym zabiegom chirurgicznym pochodzą z dwóch źródeł:

(13) http://www.hcup.ahrq.gov/HCUPnet.asp (patrz: Instant Tables, 2001 prerun tables, most common procedures);

(71) Congressional House Subcommittee Oversight Investigation, Cost and Quality of Health Care: Unnecessary Surgery, Waszyngton: Government Printing Office, 1976.

4. Wartości liczbowe z czterech źródeł:

1) http://www.hcup.ahrq.gov/HCUPnet.asp (patrz: Instant Tables, 2001 prerun tables, most common diagnoses);

2) A.L. Siu, F.A. Sonnenberg, W.G. Manning i in., Inappropriate use of hospitals in a randomized trial of health insurance plans, „The New England Journal of Medicine” 1986, t. 315, nr 20, s. 1259–1266;

3) A.L. Siu, W.G. Manning, B. Benjamin, Patient, provider and hospital characteristics associated with inappropriate hospitalization, „American Journal of Public Health” 1990, t. 80, nr 10, s. 1253–1256;

4) B.O. Eriksen, I.S. Kristiansen, E. Nord i in., The cost of inappropriate admissions: a study of health benefits and resource utilization in a department of internal medicine, „Journal of Internal Medicine” 1999, t. 246, nr 4, s. 379–387.

5. National Vital Statistics Reports, t. 51, nr 5, 14 marca 2003.

6. Thomas i in., Instytut Medycyny 1999 i 2000.

7. G.C. Xakellis, R. Frantz, A. Lewis, Cost of pressure ulcer prevention in long-term care, „Journal of the American Geriatrics Society” 1995, s. 43–45.

8. C.A. Barczak, R.I. Barnett, E.J. Childs i in., Fourth National Pressure Ulcer Prevalence Survey, „Advances in Wound Care” 1997, s. 10–14.

9. R.A. Weinstein, Nosocomial infection update; special issue, „Emerging Infectious Diseases” 1998, nr 4(3).

10. Fourth Decennial International Conference on Nosocomial and Healthcare-Associated Infections, MMWR 2000, t. 49, nr 7, s. 138.

11. S. Greene-Burger, J. Kayser-Jones, J. Prince-Bell, Malnutrition and dehydration in nursing homes: key issues in prevention and treatment, „National Citizens’ Coalition for Nursing Home Reform” 2000. Artykuł dostępny na stronie: http://www.cmwf.org/programs/elders/burger_mal_386.asp.

12. B. Starfield, Is U.S. health really the best in the world?, „Journal of the American Medical Association” 2000, t. 284, nr 4, s. 483–485; B. Starfield, Deficiencies in U.S. medical care, „Journal of the American Medical Association” 2000, t. 284, nr 17, s. 2184–2185.

13. HCUPnet, Healthcare Cost and Utilization Project for the Agency for Healthcare Research and Quality. Artykuł dostępny na stronach: http://www.ahrq.gov/data/hcup/hcupnet.htm oraz http://www.ahrq.gov/HCUPnet.asp.

14. L.L. Leape, Nationwide poll on patient safety, 9 października 1997. Artykuł dostępny na stronie: http://www.npsf.org/html/pressrel/finalgen.html.

15. L.L. Leape, Error in medicine, „Journal of the American Medical Association” 1994, t. 272, nr 23, s. 1851–1857.

15a T.A. Brennan, L.L. Leape, N.M. Laird i in., Incidence of adverse events and negligence in hospitalized patients, „The New England Journal of Medicine” 1991, t. 324, s. 370–376.

16. D.W. Bates, D.J. Cullen, N. Laird i in., Incidence of adverse drug events and potential adverse drug events: implications for prevention; ADE Prevention Study Group, „Journal of the American Medical Association” 1995, t. 274, nr 1, s. 29–34.

17. C. Vincent, N. Stanhope, M. Crowley-Murphy, Reasons for not reporting adverse incidents: an empirical study, „Journal of Evaluation of Clinical Practice” 1999, t. 5, nr 1, s. 13–21.

18. H. Wald, K. Shojania, Incident reporting in making health care safer: a critical analysis of patient safety practices, „Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ)” 2001.

19. C.A. Bond, C.L. Raehl, T. Franke, Clinical pharmacy services, hospital pharmacy staffing, and medication errors in United States hospitals, „Pharmacotherapy” 2002, t. 22, nr 2, s. 134–147.

20. K.N. Barker, E.A. Flynn, G.A. Pepper i in., Medication errors observed in 36 health care facilities, „Archives of Internal Medicine” 2002, t.162, nr 16, s. 1897–1903.

21. N.M. LaPointe, J.G. Jollis, Medication errors in hospitalized cardiovascular patients, „Archives of Internal Medicine” 2003, t. 163, nr 12, s. 1461–1466.

22. A.J. Forster, H.J. Murff, J.F. Paterson i in., The incidence and severity of adverse events affecting patients after discharge from the hospital, „Annals of Internal Medicine” 2003, t. 138, nr 3, s. 161–167.

23. T.K. Gandhi, S.N. Weingart, J. Borus i in., Adverse drug events in ambulatory care, „The New England Journal of Medicine” 2003, t. 348, nr 16, s. 1556–1564.

24. Agencja Reutera, Medication side effects strike 1-in-4, 17 kwietnia 2003.

25. B. Vastag, Pay attention: Ritalin acts much like cocaine, „Journal of the American Medical Association” 2001, t. 286, nr 8, s. 905–906.

26. M.B. Rosenthal, E.R. Berndt, J.M. Donohue i in., Promotion of prescription drugs to consumers, „The New England Journal of Medicine” 2002, t. 346, nr 7, s. 498–505.

27. S.M. Wolfe, Direct-to-consumer advertising: education or emotion promotion?, „The New England Journal of Medicine” 2002, t. 346, nr 7, s. 524–526.

28. Tamże.

29. GAO/PEMD 90-15 FDA Drug Review, Post-approval risks, 1976–1985, t. 3.

30. MSNBC, 11 lipca 2003.

31. D.C. Suh, B.S. Woodall, S.K. Shin i in., Clinical and economic impact of adverse drug reactions in hospitalized patients, „Annals of Pharmacotherapy” 2000, t. 34, nr 12, s. 1373–1379.

32. Five nation survey exposes flaws in the U.S. health care system, „Journal of Health Affairs”, 14 maja 2002.

33. W. Bordon, Study finds overmedication of U.S. seniors, „Reuters Health”, 21 maja 2003.

34. Avarage number of prescriptions by HMOs increases, „Drug Bnefit Trends” 2002, t. 14, nr 8.

35. Prescription Drug Trends, Kaiser Family Foundation, 2001.

36. D. Berens, Unhealthy hospitals: infection epidemic carves deadly path. Poor hygiene, overwhelmed workers contribute to thousands of deaths, „Chicago Tribune” 2002. Artykuł dostępny na stronie: http://www.chicagotribune.com/news/specials/chi-0207210272jul21.story.

37. Artykuł dostępny na stronie: http://www.imakennews.com/health-itworld/e_article000187752.cfm.

38. S.N. Weingart, R. Wilson, R.W. Gibberd i in., Epidemiology of medical error, „The Western Journal of Medicine” 2000, t. 172, nr 6, s. 390–393.

39. C. Zhan, M. Miller, Excess length of stay, charges, and mortality attributable to medical injuries during hospitalization: AHRQ Study, „Journal of the American Medical Association” 2003, t. 290, s. 1868–1874.

Superodżywianie jako strategia kontrolowania procesów chorobowych

Roger J. Williams, PhD
Referat przedstawiony w październiku 1971 roku na forum Narodowej Akademii Nauk

Niezależnie od ewidentnego głodu człowiek może doświadczać trzech poziomów odżywienia: słabego, przeciętnego i dobrego. Superodżywianie (pełne zaspokojenie potrzeb żywieniowych w formie najbardziej zaawansowanej) przewyższa te trzy stany. Jego istotą jest wysoka jakość pożywienia, i w tym znaczeniu jest ono przeciwieństwem nadmiernego poboru kalorii (głównie w postaci tłuszczu i rafinowanych węglowodanów).

Słabe odżywienie prowadzi do ostrych niedorozwojów w wieku dziecięcym i młodzieńczym oraz do chorób z niedoborów składników odżywczych (beri-beri, szkorbutu, pelagry, kwasziorkoru, krzywicy) oraz wszystkich błędnie definiowanych kombinacji i odmian tych stanów.

Odżywienie przeciętne wystarcza do uniknięcia dobrze rozpoznanych chorób z niedoborów pokarmowych, ale nie zapewnia pełni zdrowia i przeszkadza w rozwoju. Stan odżywienia naszego społeczeństwa z pewnością nie jest zadowalający, skoro w oficjalnych raportach rządowych czytamy, że „co druga osoba w wieku poborowym, poddana standardowym badaniom medycznym, nie kwalifikuje się do służby wojskowej” (to w przybliżeniu jedna trzecia narodu¹). Niestety, lekarze wynoszą ze studiów przekonanie, że przeciętne odżywienie można traktować jako wystarczające. Tę samą zasadę przyjęło też wielu dietetyków, według których przyjmowanie z pożywieniem minimalnych ilości ważnych składników odżywczych (uznanych za takie przez rząd Stanów Zjednoczonych!) w ilościach chroniących przed jawnymi objawami niedoborów zaspokaja nasze na nie zapotrzebowanie.

Przykładem dobrego odżywiania jest sposób karmienia naszych psów i kotów oraz drobiu i trzody chlewnej hodowanych na sprzedaż. Karma tych zwierząt dostarcza im nie tylko energii, lecz też dużych ilości wysokiej jakości białka oraz kompletu witamin i minerałów w ilościach znacznie przekraczających granicę ryzyka niedoborów. Wyczerpujące dowody przedstawione w mojej książce Nutrition Against Disease (1971)² uzmysławiają nam, że można to powiedzieć jedynie o zdecydowanej mniejszości ludzkiej populacji. Większość społeczeństwa zadowala się odżywianiem przeciętnym, a lekarze, przeważnie niedokształceni w tej dziedzinie³, milcząco to akceptują.

Superodżywianie

Superodżywianie jest na razie tylko ideą – potencjalną strategią promocji zdrowia i zapobiegania chorobom. Jest koncepcją słuszną, ponieważ w naszym wyobrażeniu o dobrym żywieniu jest wiele luk. Sytuacja wyglądałaby inaczej, gdybyśmy wszyscy mieli doskonałe układy trawienne i przeciętne potrzeby w każdym zakresie; jednostek takich jest jednak wśród nas tak niewiele, że możemy wyjątki te zaniedbać⁴. Gdyby problematyka dietetyczna nie była od 60–80 lat konsekwentnie lekceważona w systemie zawodowej edukacji medycznej, to idea superodżywiania nie budziłaby dziś zdziwienia, a jej realizacja nie wydawałaby się nadzwyczajnym celem.

Superodżywianie opiera się na dwóch trudnych do podważenia biologicznych obserwacjach. Po pierwsze, żywe komórki naszych oraz innych organizmów nigdy nie żyją w optymalnych warunkach środowiskowych. Po drugie, te z nich, które funkcjonują w środowiskach w pełni sprzyjających, wolnych od patogenów, cechuje zdrowie i energia. W organizmie ludzkim idealnie środowisko biologiczne to nie tylko woda, tlen i odpowiednia temperatura, lecz także około 40 składników odżywczych dostępnych we właściwych proporcjach i działających synergicznie. Nic więc dziwnego, że komórki muszą się zwykle zmagać z niedoskonałością własnego otoczenia.

Optymalne środowisko

Gdyby wszystkie komórki żyły w warunkach dla siebie optymalnych, niewymagających korekty, idea superodżywiania nie byłaby nam potrzebna. Jest jednak inaczej, dlatego konieczny jest wysiłek – nigdy dotąd niepodejmowany – w celu zapewnienia komórkom i tkankom naszych organizmów znacznie korzystniejszych warunków środowiskowych.

Jednym z decydujących czynników jest często lekceważone działanie synergiczne². Jeśli jakieś ogniwo łańcucha środowiskowego jest słabe lub go brakuje, wtedy utrzymanie dobrego zdrowia na poziomie komórkowym staje się niemożliwe. Słabym ogniwem może być któraś z substancji ogólnie znanych, jak tlen, tryptofan, tiamina (witamina B₁) lub żelazo, bądź czynnik słabiej zbadany, taki jak molibden, kwas foliowy lub selen. Rezultat jest zawsze ten sam: zubożenie środowiska prowadzące do upośledzenia funkcjonowania organizmu.

Kiedyś w dietetyce mówiło się o składnikach odżywczych podstawowych i drugorzędnych oraz o ważniejszych i mniej ważnych witaminach. Niektóre z nich odkryto wcześniej od innych, nie znaczy to jednak, że te pierwsze mają większe znaczenie od drugich, gdyż stwierdzono, że wszystkie są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania. Każdy składnik jest istotnym ogniwem w łańcuchu życia, niezależnie od tego, w jakich ilościach występuje.

Inną poważną przeszkodą na drodze do pełnego zaspokojenia naturalnych potrzeb wszystkich komórek i tkanek jest istnienie w organizmie wielu barier. Dlatego nie możemy zakładać, że sama obecność składnika odżywczego w pożywieniu zapewni jego dostarczenie do komórek i tkanek, które go potrzebują.

Trawienie, wchłanianie i transport nie są procesami toczącymi się zawsze w sposób doskonały. Jeśli nawet pewne składniki odżywcze przenikają do krwiobiegu, to nie znaczy, że wszystkie komórki i tkanki zostaną w nie adekwatnie zaopatrzone. Doktor Linus Pauling⁵ zwrócił uwagę, że bariera krew–mózg może nie tylko chronić komórki mózgowe przed niepożądanymi metabolitami, lecz także, jeśli działa nieprawidłowo, nie wpuszczać potrzebnych mu witamin i minerałów. Wiadomo o istnieniu w naszych organizmach innych jeszcze podobnie działających barier.

Elementem dodatkowo komplikującym całe zadanie jest stała obecność w jelitach mikroorganizmów, które mogą nam pomagać lub przeszkadzać.

Indywidualne biochemiczne zróżnicowanie

Warto również wspomnieć o zróżnicowaniu biologicznym potrzeb organizmu ludzkiego w stosunku do analogicznych potrzeb zwierząt. Nie mamy na tyle szczegółowych danych na temat zapotrzebowania na poszczególne składniki różnych gatunków, aby móc wyciągać na tej podstawie jakiekolwiek wnioski.

Kolejnym problemem jest oczywisty fakt osobniczej zmienności potrzeb żywieniowych ludzi, zwłaszcza w ich aspekcie ilościowym⁶. Ze względu na indywidualne biochemiczne zróżnicowanie, żeby urzeczywistnić ideę superodżywiania, należałoby użyć technik komputerowych⁷.

W świetle tych spostrzeżeń staje się jasne, że wiedza naukowa nie osiągnęła jeszcze takiego stopnia rozwoju, który pozwalałby w pełni zaspokoić indywidualne potrzeby poszczególnych osób (lub zwierząt). Widać wyraźnie, że nie może to być plac zabaw dla amatorów. Jeśli superodżywianie ma służyć zwalczaniu chorób, to muszą się nim zająć wybitni specjaliści.

Poprawa jakości odżywiania

Mimo opisanych problemów i przeszkód, czyniących realizację tego celu trudną lub wręcz niemożliwą, możemy podjąć wiele działań w celu poprawy jakości żywienia ludzi. Po pierwsze, powinniśmy się starać zapewnić sobie wszystkie znane składniki odżywcze w odpowiednich ilościach. Można to osiągnąć, konsumując mleko, jaja oraz komórki i tkanki innych organizmów. Te same elementy składowe – aminokwasy, minerały (w tym także pierwiastki śladowe) oraz wiele witamin – występują powszechnie w żywych komórkach wielu gatunków niezależnie od ich pochodzenia, ponieważ biorą udział w ich przemianie materii. Owe magazyny energii (np. odkażone ziarna zbóż, tłuszcze, oleje i cukry) znajdujące się w roślinach i ciałach zwierzęcych różnią się od siebie. Z reguły nie zawierają jednak wszystkich składników odżywczych i ograniczanie się tylko do nich musi prowadzić do zubożenia wewnątrzustrojowego środowiska naszych komórek i tkanek.

Nie możemy bez ryzyka założyć, że wysokiej jakości pożywienie dostarczy nam odpowiednich ilości podstawowych aminokwasów. W ludzkim soku trawiennym jest wiele enzymów. Mamy jednak dowody na to, że również i ta cecha jest osobniczo zmienna².

Dostarczenie sobie kompletu minerałów jest trudne, po części dlatego że ich ustrojowa równowaga – jak wynika z badań dr. Roberta Shidelera⁸ – różni się znacznie nawet u młodych i zdrowych osób. Badania dr. Henry’ego Schroedera i in.⁹–¹⁰ pokazały, że problem pierwiastków śladowych jest bardzo skomplikowany, gdyż nie znamy dokładnie niezbędnych ich ilości i nie mamy pewności, jak należy je uzupełniać.

Uwzględnienie wszystkich znanych witamin

Stosunkowo łatwym krokiem w kierunku superodżywiania jest dostarczanie sobie dużych ilości witamin, zwłaszcza tych, o których wiadomo, że nie są szkodliwe w stężeniach wyższych od przeciętnych. Działanie takie jest względnie bezpieczne, gdyż umiarkowane nadmiary witamin są fizjologicznie nieaktywne. Reguła ta nie dotyczy w takim samym stopniu aminokwasów i minerałów. Mikroelementy w zbyt dużych ilościach nie są dobrze tolerowane. Superodżywianie zatem to nie tylko dostarczanie organizmowi wszystkich składników odżywczych, lecz także unikanie nadmiarów i nierównowagi².

Przed laty wspólnie z kolegami, w zupełnie innym kontekście, przeprowadziliśmy eksperyment¹¹ związany z superodżywianiem. Grupie myszy, żywionych komercyjną karmą zawierającą rzekomo komplet składników odżywczych, w tym kwas pantotenowy (witaminę B₅), zaczęliśmy podawać dodatkowe jej ilości w wodzie do picia. Rezultatem było wydłużenie życia tych zwierząt o 19%. Jeśli wzmocnienie jednego tylko ogniwa łańcucha dało taki efekt, to można by się spodziewać, że skutki wzmocnienia pozostałych byłyby jeszcze bardziej pozytywne.

Żaden lekarz uprawiający medycynę ortomolekularną nigdy nie twierdził, że 200 j.m. witaminy E i 500 mg witaminy C może cokolwiek wyleczyć. Być może powinien Pan [A.W.S.] napisać żartobliwy artykuł pt. Antybiotyki nie leczą infekcji, umieszczając w nim dobrze ukrytą informację, że podawał Pan 200 lub nawet 20 000 j.m. leku, który wymaga dawek rzędu 1 miliona lub większych. Takie doniesienia są znakomitym przykładem cynicznych, kosztowych i nieuczciwych badań uwielbianych i wspieranych przez Big Pharmę. Tego typu działania opóźniają wprowadzenie w życie dobrych praktyk medycznych. Również uporczywe negowanie przez producentów tytoniu oczywistego związku palenia z chorobami nowotworowymi wymagało wielkiej liczby badań, by wreszcie fakt ten udowodnić. Wszystko to nabija kabzę przedsiębiorcom. Ich strategia obronna to niekończąca się gra na zwłokę. Jedynym celem bossów wielkiego przemysłu farmaceutycznego jest pomnażanie i tak już ogromnych zysków. Jak śmiemy im to utrudniać!

Abram Hoffer

Wszystkie elementy środowiska są ważne

Następnym krokiem w stronę superodżywiania – po dostarczeniu organizmowi wszystkich znanych składników odżywczych – jest uświadomienie sobie istnienia tych, których jeszcze nie znamy. Dowodem ich obecności są trudności w wyhodowaniu komórek ludzkich tkanek, które nie rozwijają się w syntetycznych mediach. Od dawna podejrzewano, że w surowym pożywieniu znajdują się nieznane nauce ważne składniki odżywcze. Badaczom udało się częściowo je wyodrębnić w doświadczeniach z myszami¹. Próby praktycznej realizacji idei superodżywiania powinien cechować głęboki szacunek dla wszystkich składników, których nauka jeszcze nie rozpoznała. Naukowcy, których praca badawcza koncentruje się na problemach medycznych, powinni dążyć do identyfikacji tych nieznanych substancji, gdyż mogą one być ogniwami naszego łańcucha pokarmowego. Jeżeli tak jest, to ich włączenie do diety zadecyduje o sukcesie bądź niepowodzeniu. Wszystkie elementy środowiska są ważne.

Trzecim krokiem na drodze do superodżywiania jest dostarczanie organizmowi składników odżywczych, które zwykle sam wytwarza, lecz w pewnych warunkach w zbyt małych ilościach. Lista takich substancji może być długa. Z całą pewnością znajdują się na niej: inozytol, glutamina, kwas liponowy (tiooktanowy) oraz koenzym Q₁₀.

Na co moglibyśmy liczyć, praktykując superodżywianie? Rezultaty byłyby, oczywiście, zależne od stopnia, w jakim udałoby się nam zrealizować plan. Możliwości są jednak ogromne, w końcu to zdrowie komórek i tkanek decyduje o zdrowiu całego organizmu.

Czynniki genetyczne

Krytycy natychmiast zwrócą nam uwagę na uwarunkowania dziedziczne i środowiskowe (w tym także dietetyczne). Ograniczenia te mogą być mniejsze, niż się wydaje, o czym świadczy choćby przykład niemowląt z fenyloketonurią – defektem genetycznym, który można korygować w znacznym stopniu specjalnymi środkami dietetycznymi. U szczurów występują anomalie genetyczne powodujące zaburzenia funkcji ucha wewnętrznego oraz nieprawidłowe wykorzystanie manganu w procesach metabolicznych. Takie same objawy można wywołać u innych zwierząt tego gatunku, pozbawiając je manganu. Osobniki obarczone tym defektem leczy się więc przez dostarczanie im dużych ilości tego pierwiastka w pożywieniu¹²–¹⁵. Powyższe obserwacje ilustrują koncepcję genetotroficzną sformułowaną w 1950 roku¹⁶, oraz bardziej szczegółowo w 1956 roku¹⁷, która zakłada łagodzenie upośledzeń dziedzicznych metodami żywieniowymi. A zatem występowanie defektów genetycznych nie przekreśla możliwości zastosowania superodżywiania.

Wydaje się nie do pomyślenia, by nauki medyczne odrzucały bez sprawdzenia hipotezy, wedle których działania uzdrawiające wszystkie komórki i tkanki skutkują ogólnym dobrym stanem zdrowia. A środowisko wewnętrzne ludzkiego organizmu ma daleko idący wpływ na jego utrzymanie. Mogą, oczywiście, istnieć komórki i tkanki uszkodzone genetycznie w stopniu wykluczającym naprawę metodami żywieniowymi, nie powinniśmy jednak tego zakładać, skoro nawet nie spróbowaliśmy.

Podejście zapobiegawcze

Dowody przedstawiane przeze mnie w różnych artykułach wskazują, że superodżywianie (jeśli stosuje się je właściwie) zapobiega²:

• narodzinom niemowląt obciążonych genetycznymi defektami, fizycznymi deformacjami i upośledzeniem umysłowym;

• rozwojowi chorób układu krążenia i przedwczesnemu starzeniu;

• częstemu występowaniu chorób jamy ustnej;

• zaburzeniom metabolicznym, otyłości, artretyzmowi itp.;

• chorobom umysłowym ze wszystkimi ich konsekwencjami.

Wyzwanie dla nauk medycznych

Cały stres, któremu podlegamy jako istoty ludzkie, mógłby być znacznie łatwiejszy do zniesienia, gdybyśmy potrafili stworzyć naszym komórkom i tkankom, nie wyłączając mózgowych, doskonałe środowisko życia. Jest to hipoteza zasługująca pod każdym względem na wszechstronne naukowe badania. Nawet zapobieganie chorobom uznanym za nieuleczalne, takim jak dystrofia mięśniowa i stwardnienie rozsiane, może się okazać możliwe dzięki umiejętnemu stosowaniu superodżywiania, zwłaszcza jeśli działania te byłyby podejmowane na wczesnym etapie rozwoju narażonych na omawiane schorzenia jednostek.

Nadzwyczajne możliwości

Koncepcja superodżywiania oferuje lekarzom ogromne możliwości. Na zarzut: „To wszystko jest niesprawdzone” odpowiadam logicznie: „Dlaczego więc tego nie sprawdzić?”. Wierzę, że kiedyś to nastąpi, a rezultaty okażą się bardziej imponujące od sugestii lekarza Franka G. Boudreau, który w 1959 roku napisał: „Gdyby cała obecna wiedza o odżywianiu została zastosowana w społeczeństwie na szeroką skalę, rezultatem byłaby kolosalna poprawa zdrowia publicznego porównywalna do wpływu na jego stan i praktykę medyczną bakteriologicznej teorii chorób zakaźnych”¹⁸.

Jestem głęboko przekonany, że nauki medyczne, lekceważąc problematykę zdrowego odżywiania, popełniły poważny i brzemienny w skutki błąd, który rzutuje dziś na sposób myślenia o wszystkich chorobach, nie wyłączając nowotworowych. Społeczeństwo żyje w strachu przed nowotworami, a terapie oferowane przez medycynę konwencjonalną oraz ich nikła skuteczność są jedną z przyczyn tego ogromnego niepokoju. Profilaktyce poświęca się niewiele uwagi i jest ona pojmowana w sposób bardzo ograniczony.

W tym obszarze możliwe korzyści z superodżywiania zasługują na poważne traktowanie. Hipoteza, zgodnie z którą komórki nie będą ulegać zezłośliwieniu, mając ciągłe wsparcie silnego i zdrowego środowiska biologicznego, ma głęboki sens. Z wielu badań na zwierzętach wynika, że zachorowalność na nowotwory maleje, gdy uzupełni się brakujące składniki odżywcze¹⁹–²².

Nikt nie zadał sobie trudu sprawdzenia, czy próby wzmocnienia wszystkich ogniw łańcucha pokarmowego przyniosą taki sam efekt u ludzi. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że to płonne nadzieje, ale dostępne dowody wskazują, że pomyślna realizacja programu superodżywiania może hamować procesy rakowacenia. Kancerogenne działanie mają różne czynniki środowiskowe: ocieranie tkanek, światło, rakotwórcze substancje oraz wirusy. Nie ma wątpliwości, że komórki, którym zapewniamy doskonałe środowisko życia, stają się odporniejsze na wszystkie wpływy z zewnątrz².

Chcąc mądrze wydawać pieniądze przeznaczone na badania onkologiczne, nie powinniśmy zapominać o odrobinie profilaktyki.

Podsumowanie

Z najwyższym szacunkiem apeluję, by wszystkie sekcje Narodowej Rady Badań Naukowych powołanej do ochrony zdrowia ludzkiego, wspólnie z dyrekcją i pracownikami naukowymi Narodowych Instytutów Zdrowia i Narodowego Instytutu Onkologicznego, zechciały poświęcić więcej uwagi możliwościom superodżywiania. Opisane przeze mnie biologiczne zasady, na których się ta koncepcja opiera, są niepodważalne.

Bibliografia

1. Jedna trzecia narodu: raport dotyczący młodych ludzi nienadających się do służby wojskowej. Opracowanie Prezydenckiej Grupy Specjalnej ds. Zachowania Rezerw Ludzkich, 1 stycznia 1964.

2. R.J. Williams, Nutrition Against Desease: Environmental Prevention, Nowy Jork: Pitman Publishing, 1971.

3. R.J. Williams, How can the climate in medical education be changed?, „Perspectives in Biology and Medicine” 1971, t. 14, s. 608.

4. The Heinz Handbook of Nutrition, red. B.T. Burton, Nowy Jork: McGraw-Hill 1959, s. 137.

5. L. Pauling, Orthomolecular psychiatry, „Science” 1968, t. 160, s. 265.

6. R.J. Williams, Biochemical Individuality, Nowy Jork: John Wiley & Sons, 1963.

7. R.J. Williams, F.L. Siegel, „Propetology”: a new branch of medical science?, „African Journal of Medicine” 1961, t. 31, s. 325.

8. R.W. Shiedeler, Individual differences in mineral metabolism [rozprawa doktorska], Austin: University of Texas, 1956.

9. H.A. Schroeder, Losses of vitamins and trace minerals resulting from processing and preservation of foods, „American Journal of Clinical Nutrition” 1971, t. 24, nr 5, s. 562–573.

10. H.A. Schroeder, J.J. Balassa, I.H. Topton, Essential trace metals in man; manganese: a study in homeostasis, „Journal of Chronic Diseases” 1966, t. 19, s. 545.

11. R.B. Pelton, R.J. Williams, Effect of Pantothenic acid on longevity of mice, „Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine” 1958, t. 99, s. 632.

12. H.A. Schneider, Ecological ectocrines in experimantal epidemiology, „Science” 1967, t. 158, s. 597.

13. A.L. Daniels, G.P. Everson, The relation of manganese to congenital debility, „Journal of Nutrition” 1935, t. 9, s. 191.

14. L.S. Hurley, G.J. Everson, Influence of timing of short-term supplementation during gestation on congenital abnormalities of manganese-deficient rats, „Journal of Nutrition” 1963, t. 79, s. 23.

15. L.S. Hurley, Studies on nutritional factors in mammalian development, „The Journal of Nutrition” 1967, t. 1, nr 91, s. 27.

16. R.J. Williams i in., The concept of genetotrophic disease, „Lancet” 1950, t. 1, s. 287.

17. R.J. Williams, Biochemical Individuality, Austin: University of Texas, 1969. Patrz także: przyp. 7.

18. F. G. Boudreau, Food, Yearbook of Agriculture, Waszyngton: USDA Publications, 1959.

19. R.W. Engel i in., Carcinogenic effects associated with diets deficient in chlorine and related nutrients, „Annals of the New York Academy of Sciences” 1947, t. 49, s. 49.

20. W. Antopol, K. Unna, The effect of riboflavin on the liver changes produced in rats by p-dimethylaminoazobenzene, „Cancer Research” 1942, t. 2, s. 694.

21. K. Sugiura, On the relation of diets to the development, prevention and treatment of cancer, with special reference to cancer of the stomach and liver, „Journal of Nutrition” 1951, t. 44, s. 345.

22. C.J. Kensler i in., Partial protection of rats by riboflavin with casein against liver cancer caused by p-dimethylaminoazobenzene, „Science” 1941, t. 93, s. 308.

O „zastrzeżeniach” wobec leczenia witaminą C

Andrew W. Saul, PhD
„Orthomolecular Medicine News Service”, 12 października 2010

Witamina C (kwas askorbinowy) stosowana w ogromnych dawkach likwiduje przeziębienie w ciągu kilku godzin, grypę po jednym dniu lub dwóch, a zapalenie płuc (ból, gorączkę, kaszel) w ciągu dwóch lub trzech dni¹. Jest skutecznym środkiem przeciwhistaminowym, lekiem przeciwwirusowym i antytoksyną. Działa przeciwzapalnie i przeciwgorączkowo. Podawana dożylnie, niszczy komórki nowotworowe, nie naruszając zdrowych tkanek. Wobec powyższych faktów wielu ludzi zastanawia się, dlaczego lekarze nie przyjęli terapii witaminą C z wdzięcznością i otwartymi ramionami.

Prawdopodobnie główną przeszkodą na drodze do szeroko zakrojonych badań i wykorzystania tej substancji w leczeniu jest przekonanie, że cała ta teoria jest zbyt prosta i muszą istnieć jakieś nieznane zagrożenia związane z podawaniem kwasu askorbinowego w dużych dawkach (liczonych w tysiącach miligramów). Jednakże od czasu, gdy dr Frederick R. Klenner² zaczął w latach czterdziestych rzeczywiście leczyć witaminą C, praktyka ta okazała się wyjątkowo bezpieczna i skuteczna. Nie wszystkich jednak te fakty przekonały. Oto przykłady wątpliwości, które nadal dręczą wiele osób:

Pytanie: Czy dzienną dawkę 2000 mg witaminy C można uznać za dużą?

Odpowiedź: Nie. Dziesiątki lat temu dr Linus Pauling i dr Irwin Stone wykazali, że organizmy większości zwierząt wytwarzają witaminę C co najmniej w takiej ilości (lub większej) w przeliczeniu na kilogram masy ciała ludzkiego³–⁴.

Pytanie: Dlaczego więc rząd określił 2000 mg jako bezpieczną górną granicę spożycia witaminy C?

Odpowiedź: Być może z powodu niewiedzy. Z ogólnonarodowych danych zgromadzonych przez Amerykańskie Stowarzyszenie Ośrodków Kontroli Substancji Toksycznych wynika, że witamina C (podobnie jak stosowanie wszelkich innych suplementów diety) nikogo nie zabija⁵.

Pytanie: Czy witamina C uszkadza DNA?

Odpowiedź: Nie. Gdyby tak było, to organizmy większości zwierząt nie wytwarzałyby (chodzi o syntezowanie, a nie pobieranie z pożywienia) 2000–10 000 mg witaminy C w przeliczeniu na kilogram masy ciała ludzkiego. Ewolucja nie faworyzuje w ten sposób substancji uszkadzających materiał genetyczny. Leukocyty i męskie płyny rozrodcze zawierają wyjątkowo duże ilości askorbinianów. Żywe układy reprodukcyjne kochają witaminę C.

Pytanie: Czy witamina C może być przyczyną obniżenia poziomu glukozy, niedoboru witaminy B₁₂, uszkodzenia płodu i bezpłodności?

Odpowiedź: Witamina C nie powoduje uszkodzeń płodów, bezpłodności ani poronień. W artykule zamieszczonym w „Journal of the American Medical Association” czytamy: „Witaminie C błędnie przypisano różne szkodliwe właściwości, takie jak wywoływanie hipoglikemii, szkorbutu z odbicia, bezpłodności, mutagenezy oraz niszczenie witaminy B₁₂. Lekarze powinni wiedzieć, że jej podawanie nie prowadzi do żadnych takich zmian”⁶.

Pytanie: Czy witamina C...

Odpowiedź: Kontrolowane czternastodniowe badanie z zastosowaniem metody losowej, podwójnej ślepej próby oraz placebo wykazało, że dzienna dawka 3000 mg witaminy C koreluje z większą częstością stosunków płciowych. W grupie otrzymującej suplementy (w odróżnieniu od grupy przyjmującej placebo) stwierdzono również zauważalne złagodzenie stanów depresyjnych. Wynika to przypuszczalnie z faktu, że witamina C „moduluje aktywność katecholaminergiczną; zmniejsza reaktywność na stres, poziom niepokoju i uwalnianie prolaktyny; usprawnia funkcje naczyniowe oraz zwiększa wydzielanie oksytocyny. Procesy te wiążą się z zachowaniami seksualnymi i nastrojem”⁷.

Pytanie: Czy witamina C powoduje kamicę nerkową?

Odpowiedź: Mit o rzekomym wpływie witaminy C na kamienie nerkowe ustępuje popularnością tylko opowieściom o potworze z Loch Ness. Mediom branżowym, roztrząsającym z upodobaniem drugorzędne spostrzeżenia, umykają często podstawowe ustalenia lekarza Williama J. McCormicka, który wykazał, że witamina C zapobiega tworzeniu się kamieni nerkowych. McCormick zmarł w 1946 roku po opublikowaniu pracy na ten temat⁸. Jego analizy i wnioski potwierdził profesor medycyny z Uniwersytetu Alabamy Emanuel Cheraskin. Udowodnił on ostatecznie, że witamina C hamuje proces formowania kamieni szczawianowych⁹.

W innych pracach czytamy: „Mimo że pewne ilości szczawianów w moczu pochodzą z rozkładu kwasu askorbinowego, przyjmowanie dużych dawek witaminy C nie zwiększa ryzyka tworzenia się w nerkach kamieni zbudowanych ze szczawianów wapnia. (...) W przeprowadzonym na dużą skalę na Uniwersytecie Harvarda Prospektywnym Badaniu Pracowników Służby Zdrowia (ang. Harvard Prospective Health Professionals Follow-Up Study) w grupach spożywających najwięcej witaminy C (powyżej 1500 mg dziennie) stwierdzono najmniejsze ryzyko kamicy nerkowej”¹⁰.

Lekarz Robert F. Cathcart pisał: „Zacząłem podawać pacjentom ogromne dawki witaminy C w 1969 roku. Kiedy pojawiły się podejrzenia w kwestii kamieni nerkowych, miałem już kliniczne dowody, które im zaprzeczały. Kontynuowałem więc stosowanie witaminy C w dużych dawkach. Oceniam, że do 2006 roku żadna z 25 000 osób leczonych przeze mnie tą metodą nie miała kamicy nerkowej, z wyjątkiem dwóch pacjentów, którzy samowolnie zmniejszyli dzienną dawkę do 500 mg. Osobom tym zaordynowałem powrót do stosowanych wcześniej ilości witaminy C, a ponadto magnez i witaminę B₆, w wyniku czego kamienie nerkowe zniknęły. Według mnie kamica nerkowa rozwinęła się u tych pacjentów z powodu zbyt małego spożycia przez nich witaminy C”.

Pytanie: Dlaczego Linus Pauling zmarł na raka mimo regularnego przyjmowania suplementów witaminy C?

Odpowiedź: Pauling, aktywny promotor megadawek witaminy C, zmarł w 1994 roku na raka prostaty. Onkolog z Mayo Clinic Charles G. Moertel, krytykujący Paulinga i jego metody leczenia, także zmarł na nowotwór (chłoniaka) w tym samym roku. Doktor Moertel miał 66 lat, a dr Pauling 93. Czy fakty te dowodzą pozytywnego wpływu witaminy C na zdrowie, każdy musi sam ocenić.

Przegląd prac poświęconych temu tematowi wskazuje, że „u pacjentów w zaawansowanych stadiach nowotworów obserwowane są często niedobory witaminy C. (...) Pacjenci z niskimi jej stężeniami w osoczu statystycznie żyją krócej”¹¹.

Pytanie: Czy witamina C zwęża naczynia krwionośne lub powoduje miażdżycę?

Odpowiedź: Doktor Abram Hoffer napisał: „Podawałem pacjentom megadawki witaminy C od 1952 roku i nie stwierdziłem wśród nich przypadków choroby serca nawet po dziesiątkach lat suplementacji. Także dr Robert Cathcart, który leczył tą metodą 25 000 pacjentów od 1969 roku, nie zaobserwował rozwoju chorób serca u tych, którzy na takie schorzenia nie cierpieli w dniu swojej pierwszej wizyty u niego. Doktor Cathcart dodaje, że pogrubienie ścianek naczyń krwionośnych, jeśli rzeczywiście występuje, jest raczej odwróceniem niekorzystnego procesu, ponieważ te mają tendencję do stawania się coraz cieńszymi wraz z wiekiem pacjenta. Faktem jest, że witamina C przeciwdziała tworzeniu się blaszek miażdżycowych, co potwierdziło wiele badań. Niektórzy krytycy ignorują fakt, że pogrubienie ścianek w sytuacji, gdy blaszki miażdżycowe nie powstają, wskazuje na wzmocnienie naczyń i ich większą odporność na pęknięcia. (...) Gokce, Keaney, Frei i in. podawali pacjentom codziennie suplementy witaminy C przez 30 dni i mierzyli przepływ krwi w ich tętnicach. Wyniki poprawiły się o prawie 50% po jednej dawce, a po miesięcznej kuracji pozytywny efekt okazał się trwały”¹².

Pytanie: Co z ciśnieniem tętniczym?

Odpowiedź: Badanie losowe z podwójną ślepą próbą i zastosowaniem placebo wykazało, że u pacjentów z nadciśnieniem przyjmujących uzupełnienia witaminy C następowało obniżenie ciśnienia¹³.

Dlaczego więc w środkach masowego przekazu obserwujemy nagonkę na witaminę C? Negatywne wiadomości przyciągają uwagę. Pozytywne informacje naukowe nie. Czy to jakaś zmowa? Oczywiście, że nie. Ta tendencja ma jednak negatywny wpływ na zdrowie publiczne.

Około 150 milionów Amerykanów bierze codziennie suplementy witaminy C, jest to więc nie tylko problem naukowy, lecz też polityczny. Co by było, gdyby wszyscy to robili? Być może wielu lekarzy, administratorów szpitali i sprzedawców leków musiałoby poszukać sobie innej pracy. Sceptyk mógłby zwrócić uwagę, że politycy są w tym sporze po niewłaściwej stronie, a przynajmniej pewne dowody na to wskazują. Okazuje się, że ilości witaminy C oficjalnie rekomendowane u ludzi to zaledwie 10% normy Departamentu Rolnictwa dla świnek morskich¹⁴. Ale czy jest to konspiracja przeciwko medycynie żywieniowej? Z pewnością nie. Gdzieżby...

Bibliografia

1. R.F. Cathcart, „Medical Hypotheses” 1981, t. 7, s. 1359–1376.

2. A.W. Saul, „Journal of Orthomolecular Medicine” 2007, t. 22, nr 1, s. 31–38.

3. L. Pauling, Jak żyć dłużej i czuć się lepiej, tłum. B. Mińska, Białystok: Wydawnictwo Vital, 2018.

4. I. Stone, The Healing Factor, Nowy Jork: Grosset & Dunlap, 1972.

5. A. Saul, „Orthomolecular Medicine News Service” 2010. Artykuł dostępny na stronie: http://orthomolecular.org/resources/omns/v06n04.shtml.

6. M. Levine, „Journal of the American Medical Association” 1999, t. 281, nr 15, s. 1419.

7. S. Brody, „Biological Psychiatry” 2002, t. 52, nr 4, s. 371–374.

8. W.J. McCormick, „Medical Record” 1946, t. 159, nr 7, s. 410–413.

9. E. Cheraskin, The Vitamin C Connection, York: Harper & Row, 1983. Patrz także: W.M. Ringsdorf, „Southern Medical Journal” 1981, t. 74, nr 1, s. 41–43, 46.

10. H. Gerster, „Annals of Nutrition and Metabolism” 1997, t. 41, nr 5, s. 269–282.

11. C.R. Mayland, „Palliative Medicine” 2005, t. 19, nr 1, s. 17–20.

12. N. Gokce, „Circulation” 1999, t. 99, s. 3234–3240.

13. S.J. Duffy, „Lancet” 1999, t. 354, nr 9195, s. 2048–2049.

14. A. Saul, „Orthomolecular Medicine News Service” 2010. Artykuł dostępny na stronie: http://orthomolecular.org/resources/omns/v06n08.shtml.

Psychiatria ortomolekularna

Linus Pauling, PhD
„Schizophrenia” 1971, t. 3, nr 2, s. 129–133

Użycie substancji normalnie obecnych w ludzkim organizmie do poprawy zdrowia, zwłaszcza psychicznego, według mnie jest niesłusznie ignorowane przez przedstawicieli profesji medycznej już od 30–35 lat. Tymczasem możliwości uzdrawiania Amerykanów i innych narodów świata dzięki lepszemu odżywianiu są naprawdę ogromne. Zdumiewa mnie fakt, że środowisko medyczne poświęcało temu tak niewiele uwagi przez ostatnie dziesięciolecia.

Trudno mi zrozumieć, dlaczego tak się dzieje. Dość krótkotrwały entuzjazm wokół witamin oraz żywienia zaczął się około 1910 roku, gdy substancje te po raz pierwszy rozpoznano. Wówczas też powszechnie zaakceptowano fakt, że choroby takie jak szkorbut i beri-beri nie są skutkiem obecności toksyn w pożywieniu, lecz rezultatem braku ważnych substancji odżywczych – witamin.

Substancje ważne dla zdrowia fizycznego

Podstawowe aminokwasy rozpatrywano też jako substancje ważne dla podtrzymania życia i zdrowia. Entuzjazm związany z witaminami był może przez chwilę zbyt wielki, a niepowodzenia terapii witaminowych w niektórych przypadkach mogły stać za rozczarowaniem, które w istocie nie było uzasadnione. Mój przyjaciel Albert Szent-Györgyi, który w 1928 roku wyodrębnił po raz pierwszy witaminę C ze źródeł naturalnych i nazwał ją kwasem heksuronicznym, zmienił później jej nazwę na kwas askorbinowy. Doktor Szent-Györgyi pisał w liście do mnie, że skupienie środowiska medycznego na antyszkorbutowych właściwościach witaminy C, czyli jej zdolności do zapobiegania śmierci z powodu szkorbutu, uważa za wielki błąd. Szkorbut to stadium końcowe, które nazywał „zespołem przedagonalnym”.

Śmierci może zapobiec nawet niewielka ilość witaminy C. Doktor Szent-Györgyi napisał, że nie znamy jeszcze optymalnego spożycia tej substancji. Twierdził, że sam przyjmuje ją codziennie w ilości 1000 mg od wielu lat, lecz nie wie, czy ta dawka jest dla niego odpowiednia oraz jakie są indywidualne zapotrzebowania innych ludzi. Pisał dalej, że jedna rzecz jest najzupełniej jasna: dowolne ilości witaminy C można przyjmować bez ryzyka.

Myślę, że to prawda nie tylko w odniesieniu do witaminy C, lecz także do innych witamin rozpuszczalnych w wodzie oraz witaminy E. Substancje te pełnią istotne funkcje fizjologiczne, a organizm ludzki jest do nich przyzwyczajony, ponieważ każdemu są one potrzebne do życia i dobrego zdrowia, a ich zasoby się wyczerpują. Proces ewolucji ukształtował rasę ludzką w jej obecnej formie, zapewniając nam wysoką tolerancję tych ważnych substancji.

Nie wiemy, jakich ilości witamin potrzebujemy do zachowania idealnego stanu zdrowia. Wiele wskazuje, że są to ilości osobniczo zmienne, na co zwrócił uwagę profesor Roger J. Williams. Istnieją nowe wyniki badań dr. Leona Rosenberga, który studiował wrodzone błędy metabolizmu oraz choroby powodowane przez indywidualną niezdolność do wytwarzania konkretnych enzymów we właściwej ilości lub wykazujących prawidłową aktywność chemiczną. Istnieje możliwość leczenia wrodzonych błędów metabolicznych odpowiednimi dawkami witamin, takich jak B₆ i B₁₂, w ilościach tysiąckrotnie większych od tych, które wydają się wystarczające u innych ludzi. Chciałbym wiedzieć, jak ustalać optymalne spożycie tych ważnych dla życia substancji.

Profesor Williams przedstawił wyniki badań na świnkach morskich pokazujące, że ilości witaminy C zapewniające tym zwierzętom prawidłowy wzrost różnią się osobniczo nawet dwudziestokrotnie. Stwierdził również, że u ludzi rozbieżności te mogą być jeszcze większe, ponieważ istoty ludzkie są bardziej heterogeniczne, czyli charakteryzują się większym indywidualnym zróżnicowaniem. Sądzę, że to samo możemy powiedzieć o bardzo ważnej substancji, jaką jest witamina B₃, która pełni w organizmie ludzkim wiele funkcji, jak również o witaminie B₆ działającej jak koenzym w wielu układach enzymatycznych. Przypuszczam, że zapotrzebowanie na witaminę B₃ jest u ludzi osobniczo zmienne.

Na podstawie dowodów przedstawionych przez dr. Irwina Stone’a doszedłem do wniosku, że większość ludzi cierpi na hipoaskorbemię, czyli łagodną postać niedoboru kwasu askorbinowego we krwi – choć może nie powinienem nazywać tego stanu łagodnym. Pragnę zwrócić uwagę, że w moim przekonaniu ilości witaminy C zawarte w pożywieniu wszystkich lub prawie wszystkich ludzi są mniejsze od optymalnych oraz że stan zdrowia większości istot ludzkich nie jest tak dobry, jak mógłby być, gdybyśmy spożywali jej więcej.

Dowody, jakie udało mi się do tej pory zgromadzić na temat witaminy B₃, nie są w tym względzie tak jasne. Sugerują raczej, że dla większości ludzi ilości tej substancji zwykle rekomendowane i zawarte w dobrze zbilansowanej, zrównoważonej diecie, nawet zawierającej pokarmy w ten czy inny sposób przetworzone, nie odbiegają zbytnio od optymalnego jej poziomu. W tej kwestii mogę się jednak mylić, i nie jest wykluczone, że docelowe spożycie witaminy B₃ powinno być u prawie wszystkich ludzi znacznie większe od dawki dziennej 17 mg zalecanej przez Radę Żywności i Żywienia działającą przy Krajowej Radzie Badań Naukowych Stanów Zjednoczonych oraz Narodową Akademię Nauk. Za jakiś czas będziemy znali odpowiedź na to oraz inne podobne pytania.

Substancje o szczególnym znaczeniu dla zdrowia psychicznego

Równocześnie istnieją dowody, że wiele osób z różnymi zaburzeniami umysłowymi, w tym dzieci prezentujące nieprawidłowe zachowania, odnosi korzyści z przyjmowania codziennie dużych dawek ważnych składników odżywczych, jakimi są: witamina B₃ (niacyna lub amid niacyny), witamina C oraz witamina B₆. Jak potraktujemy w przyszłości problem określania indywidualnego ludzkiego zapotrzebowania na te ważne substancje?

Obecnie uważam, że podstawowe znaczenie ma stosowanie metod empirycznych. Sądzę, że istniejące dziś dowody korzystnego wpływu zwiększonego spożycia witamin, w szczególności na ludzi dotkniętych chorobami psychicznymi, uzasadniają próby podawania tych substancji wszystkim takim pacjentom. Tego typu postępowanie różni się zasadniczo od aplikowania ludziom fenotiazyn – syntetycznych leków, do których organizm ludzki nie jest przystosowany, substancji obcych ludzkiemu ustrojowi, a więc mogących wywoływać różnego rodzaju ostre efekty uboczne i uszkodzenia ciała.

Wiemy, że organizm ludzki jest ewolucyjnie przystosowany do wszystkich witamin w sposób pozwalający je dobrze tolerować. Wiemy również z obserwacji, że większość witamin, z wyjątkiem A i D, może być przyjmowana bez jakichkolwiek działań toksycznych lub poważnych reakcji niepożądanych. Wiemy też, że substancje te są fizjologicznie aktywne, a wiele z nich uczestniczy w funkcjonowaniu mózgu i wywołuje reakcje biochemiczne zmieniające molekularne środowisko umysłu. Wiemy także z obserwacji i opublikowanych doniesień naukowych, że często te właśnie zmiany przynoszą poprawę w sferze zachowania.

W związku z tym uważam, że obowiązkiem każdego psychiatry jest włączenie terapii megawitaminowych i metod ortomolekularnych do własnego armamentarium (arsenału środków leczniczych) oraz używanie witamin, a także testowanie ich skuteczności w odpowiednich ilościach: nie dwukrotnie większych od zalecanego dziennego spożycia, lecz właściwych, o jakich pisze dr Abram Hoffer i inni, którzy stwierdzili ich skuteczność u wielu pacjentów.

Terapia elektrowstrząsami, której nie popieram, wydaje mi się bardzo zbliżona do metod leczenia zaburzeń umysłowych – których, jak sądzę, używali ludzie pierwotni – polegających na uderzaniu pacjenta w głowę maczugą, co powodowało uogólnione zmiany w strukturach mózgowych oraz wiązało się z pewnym prawdopodobieństwem znaczącej poprawy zachowania. Mam nadzieję, że tę prymitywną koncepcję leczenia zastąpią metody ortomolekularne.