BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

.

Seria „Biblioteka Narodowa” ukazuje się pod patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Rada Naukowa „Biblioteki Narodowej”: Józef Bachórz, Tomasz Chachulski, Jerzy Jarzębski, Alina Kowalczykowa (przewodnicząca), Ryszard Nycz

Redaktor „Biblioteki Narodowej”: Stanisław Bereś

Recenzent tomu: Przemysław Czapliński

Redaktor prowadzący: Karol Poręba

Redakcja Wstępu i opracowania: Inez Kropidło

Korekta: Małgorzata Kuśnierz, Szczepan Kulpa, Izabela Poręba

Redakcja techniczna: Agata Kempczyńska

Ilustracja na frontyspisie: Stanisław Lem, 1966
© by Tomasz Lem, 2016

Skład wersji papierowej: Robert Oleś / d2d.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wydawnictwo Ossolineum, 50–139 Wrocław, ul. Szewska 37,
e-mail: wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl

© Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2019
© Copyright for Pamiętnik znaleziony w wannie, Kongres futurologiczny, Doskonała próżnia, Wielkość urojona, Golem XVI, Biblioteka XXI wieku, Prowokacja by Tomasz Lem

Wydanie I elektroniczne
Wrocław 2022

Nieupoważnione powielanie lub inne wykorzystywanie utworu stanowi naruszenie praw autorskich.

ISSN 0208-4104

ISBN 978-83-66267-83-1

WSTĘP

I. SZKIC BIOGRAFICZNY

Stanisław Herman Lem urodził się we Lwowie 12 września 1921[1] w zasymilowanej, ale zachowującej pewne więzy z tradycją rodzinie żydowskiej, której dzieje lwowskie można prześledzić wstecz co najmniej do początków XIX wieku. Jego ojciec, Samuel Lem (Lehm, 1879–1954), jako otolaryngolog założył w tym mieście dobrze prosperujący gabinet lekarski, matka, Sabina z domu Wollner (1892–1979), nie pracowała zawodowo i zajmowała się prowadzeniem gospodarstwa domowego[2]. Ciotecznym bratem Stanisława był Marian Hemar (właśc. Hescheles, 1901–1972), pisarz, autor tekstów wielu szlagierów muzyki rozrywkowej z okresu międzywojennego, po drugiej wojnie światowej przebywający na emigracji. Pierwsze lata życia Stanisława upłynęły w atmosferze stabilnego dobrobytu, w której mógł swobodnie rozwijać swoje zainteresowania, korzystając między innymi z bogatej biblioteki ojca. Był jedynym dzieckiem swoich rodziców.

Figura ojca pojawia się kilkakrotnie w twórczości Lema, zawsze w pozytywnych kontekstach, chociaż z reguły jest niejednoznaczna. Wyraźny wymiar ojcowski ma na przykład relacja między dowódcą statku kosmicznego „Niezwyciężony” Horpachem i jego podwładnym Rohanem – głównym bohaterem powieści „Niezwyciężony”. Należy przy tym od razu zaznaczyć, że trudno odnaleźć w utworach Lema wyraźniejsze motywy dotyczące życia rodzinnego czy w ogóle prywatnych relacji międzyludzkich, a jeśli już się je przywołuje, to z reguły są co najmniej problematyczne, jak związek Kelvina i Harey w Solaris albo Bregga i Eri w Powrocie z gwiazd. Daje się też zauważyć niemal całkowity brak odniesień do figury matki. Jednym z nielicznych miejsc (uwzględniając cały korpus pism Lema), w których w ogóle pada słowo „matka”, jest fragment Wielkości urojonej, gdzie mamy do czynienia z hasłem z futurystycznego słownika, wygenerowanym przez komputery prognozujące ewolucję języka. W haśle tym „matka” to skrótowiec nazwy „mała atomówka”, zatem sens tego słowa skojarzony jest z bronią masowego rażenia, a znaczenie ‘kobieta, która urodziła dziecko’ określa się jako nieużywane[3]. Inny przykład to pierwsze zdanie drugiego tomu Czasu nieutraconego: „Dziecko urodziło się, zabijając matkę, która w agonii pytała, czy żyje, bo nie słyszała jego głosu, i nie widząc już nic, szukała wokół siebie rękami, pełzającymi coraz słabiej i wolniej po zakrwawionym sienniku”[4]. Osoba matki nie pojawia się również w opublikowanych wypowiedziach Lema o charakterze autobiograficznym, z wyjątkiem kilku ogólnikowych zdań na jej temat w rozmowach ze Stanisławem Beresiem – w odpowiedzi na zadane wprost pytanie[5], i z Tomaszem Fiałkowskim[6]. Znacząca jest w tym kontekście także negatywna reakcja Lema na ekranizację Solaris w reżyserii Andrieja Tarkowskiego, który w filmie umieścił postać matki głównego bohatera:

A już zupełnie okropne było to, że Tarkowski wprowadził do filmu rodziców Kelvina, a nawet jakąś jego ciocię. Ale przede wszystkim matkę – bo matka to jest mat’, a mat’ to jest Rossija, Rodina, Ziemla. To mnie już porządnie rozgniewało[7].

O dzieciństwie i wczesnej młodości Lema spędzonych we Lwowie wiadomo dziś niewiele ponad to, co on sam napisał i powiedział na ten temat, a napisał i powiedział niedużo, w dodatku zaś poddał tę epokę swojego życia silnym odkształceniom w literackiej fabulacji. Głównym odautorskim źródłem jest Wysoki Zamek, utwór autobiograficzny wydany w 1966 roku, w którym autor poświęcił bardzo mało miejsca okolicznościom i wydarzeniom realnego świata, skupiając się niemal wyłącznie na opisach swojego dziecięcego życia wewnętrznego[8]. Respektując niechęć pisarza do osobistych wyznań, badacze i krytycy nie podejmowali prób ujęcia jego wczesnej biografii ani też nie odnosili się w ogóle do sprawy jego żydowskiego pochodzenia. Dopiero w ostatnich latach wykonano pierwsze kroki na drodze do faktograficznego zrekonstruowania jego dzieciństwa oraz doświadczeń okupacyjnych i pierwszych lat powojennych po przeprowadzce z rodzicami do Krakowa[9]. Dzięki tym badaniom okazało się na przykład, że kilka osób z bliskiej rodziny Lema zginęło w Holokauście, o czym on sam nie wspominał prawie nigdy. Jednak możliwości szczegółowego biograficznego odtworzenia pierwszych dwudziestu pięciu lat życia Lema wydają się obecnie nikłe – źródeł jest niewiele, a ludzie, którzy znali jego i jego bliskich w tamtych latach, od dawna nie żyją. Można wyłącznie tropić dalsze ślady w dokumentach archiwalnych.

Uporządkowane życie młodego Lema uległo gwałtownej zmianie najpierw po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski we wrześniu 1939, a po raz drugi – po wkroczeniu Niemców do ZSRR w czerwcu 1941. Lem zdał maturę latem 1939 roku, po wybuchu wojny i aneksji Lwowa przez Rosjan rozpoczął zaś studia na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Lwowskiego, ponieważ ze względu na „burżuazyjne” pochodzenie – jako syn lekarza specjalisty – nie mógł studiować na Politechnice, co początkowo było jego celem. Po rozpoczęciu okupacji niemieckiej i zamknięciu uczelni pracował jako pomocnik mechanika i spawacz w niemieckiej firmie zajmującej się odzyskiem metali ze złomu. Dzięki fałszywym dokumentom on i jego rodzice uniknęli osadzenia w getcie lwowskim, niemniej żyli w ciągłym zagrożeniu.

W tym czasie Lem zetknął się ze scenami przemocy i śmierci, które prawdopodobnie naznaczyły na zawsze zarówno jego osobowość, jak i wyobraźnię intelektualną i twórczą. Władysław Bartoszewski, jeden z bliskich przyjaciół pisarza, w wywiadzie powiedział na ten temat: „Gdyby Staszek wprost pisał o lwowskim getcie, o Zagładzie, o swoich doświadczeniach wojennych, to dostałby Nobla, ale on prawie o tym nie mówił, nie pisał nigdy”[10].

Natomiast sam Lem, w jednym z nielicznych momentów, kiedy decydował się odsłaniać istotne doświadczenia osobiste, tak mówił o swoich przeżyciach okupacyjnych:

To, co człowiek wyczytał o historii z książek, zawsze jest przepuszczone przez filtr druku, przez martwą literę. Natomiast wydarzenia, które się samemu przeżyło albo które się widziało, nabierają zupełnie innej jakości. Różnica jest fundamentalna. Tragedię powstania styczniowego, pokazaną na przykład w Wiernej rzece Żeromskiego, ogarniam rozumem, ale mnie ona zbyt silnie nie porusza. Inaczej z takim wspomnieniem: rozpoczęło się już bombardowanie lotnicze Lwowa, stałem na balkonie na Brajerowskiej [ulica, przy której znajdował się dom rodzinny Lema, nazwa obecna: ul. Bohdana Łepkiego – P.M.], chłopiec po maturze, i widziałem, jak naszą ulicą przejeżdżają furgony z górą trupów. Pierwszy raz widziałem wtedy trupy. Pamiętam dygoczące od wstrząsów furgonu ciała, uda kobiet zabitych przez bomby niemieckie. To są rzeczy, których już do śmierci nie można zapomnieć. [...]

Nagle Rosjanie strzelili i trafili czołg dokładnie między wieżyczką a korpusem; wieżyczka tak została skoszona, że zablokowała wyjście. Słyszałem straszne krzyki ludzi płonących wewnątrz, pamiętam też zdumiewającą siłę podmuchu, kiedy pocisk obok mnie przelatywał. Zaraz potem zwiałem z powrotem na Zieloną. Kiedy wróciłem po kilku dniach, traktor odciągał właśnie tę „Panterę”, tak spaloną, że nawet kółka, na których biegną gąsienice, przestały się poruszać. Z ciekawości wlazłem na górę tego żelastwa, zajrzałem do środka – i zobaczyłem osmalone czaszki Niemców. Także i ten obraz do dziś pamiętam[11].

W obrazach, które wspominał, młody Lem zobaczył nie tylko kruchość kondycji ludzkiej, wątłość fundamentu, na jakim opiera się ludzka kultura ze swoimi zasobami, tradycjami i normami, ale również przypadkowość tej kondycji, jej podatną na destrukcję podstawę organiczną, a wreszcie – władzę zbiegów okoliczności nad ludzkim życiem, wyrażającą się w tym, że

różnica między życiem a śmiercią może zależeć od drobiazgów – od wyboru ulicy, którą pójdzie się do pracy, od decyzji, czy przyjaciela odwiedzi się o pierwszej, czy dwadzieścia minut później, od tego, czy drzwi zastanie się otwarte, czy zamknięte[12].

Wszystkie te doświadczenia Lem w swojej twórczości przepracowywał, przetwarzał i wyzyskiwał, umieszczając je w kontekstach fantastycznych, groteskowych lub wysoko zintelektualizowanych – tak, aby całkowicie oderwać je w tekstach fikcjonalnych od ich pierwotnych źródeł i zatrzeć ślady tych źródeł, eksponując jednocześnie ich traumatyczne następstwa[13].

Po zakończeniu drugiej wojny światowej Lem i jego rodzice przez kilka miesięcy ociągali się z wyjazdem ze Lwowa, który po podziałach ustalonych przez zwycięskie mocarstwa znalazł się na terytorium ZSRR. Opuścili miasto w jednej z ostatnich faz tzw. repatriacji (nazwa ta oznaczała w istocie przymusowe wysiedlenia ludności zamieszkującej tę część II Rzeczypospolitej, która przypadła w udziale ZSRR), zabierając jedynie kilka bagaży z najpotrzebniejszym dobytkiem, z konieczności cały majątek trwały pozostawiając na miejscu. Pisarz przez całe życie zachował dla rodzinnego miasta niesłabnący sentyment. Po 1989 roku nie chciał go wprawdzie odwiedzić (podobnie jak i wcześniej, podczas wizyt autorskich w ZSRR), ale ze wzruszeniem wypowiadał się o fotografiach i pamiątkach pochodzących z miejsc, w których spędził dzieciństwo i wczesną młodość.

Gdy Lemowie osiedlili się w Krakowie – który miał pozostać dla pisarza miejscem zamieszkania przez większą część dorosłego życia – rodzina stanęła wobec poważnych trudności materialnych. Ojciec Lema podjął praktykę lekarską mimo podeszłego wieku, a on sam z początku kontynuował studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, lecz nie ukończył ich, poprzestając na uzyskaniu absolutorium. Twierdził później, że uczynił tak, aby uniknąć przymusowego poboru do wojska, a pewną rolę odegrała również jego odraza do ludzkiej fizjologii, ponieważ jako adept medycyny zobowiązany był brać udział w sekcjach zwłok i przyjmowaniu porodów, co, jak się wydaje, było dla niego nieznośne. Wymuszony bliski kontakt z ludzką cielesnością w jej najbardziej organicznym wymiarze miał znaczenie w twórczości Lema. Jego śladem będą liczne tyrady i szyderstwa skierowane przeciwko biologicznej strukturze ciała ludzkiego, obecne zwłaszcza w utworach groteskowych (Cyberiada, Bajki robotów), oraz wyższe wartościowanie układów maszynowych w stosunku do biologicznych (Opowieści o pilocie Pirxie).

Na pierwsze lata powojenne przypada też debiut literacki Lema. Zaczął on wówczas pisać i publikować opowiadania kryminalne i fantastyczne oraz fraszki i wiersze (ukazywały się głównie w popularnych czasopismach, jak „Nowy Świat Przygód”, „Co Tydzień Powieść”, „Żołnierz Polski” czy „Kocynder”), przede wszystkim po to, aby podreperować rodzinny budżet. W 1946 roku nawiązał też, z przerwami trwającą do końca jego życia, współpracę z krakowskim „Tygodnikiem Powszechnym”. Te pierwociny swojej twórczości literackiej Lem skazał potem, podobnie jak wiele innych wczesnych utworów, na zapomnienie, zabronił je wznawiać i dopiero pod koniec życia zezwolił na przedruk niektórych z nich w edycji swoich dzieł zebranych (w tomie Lata czterdzieste. Dyktanda). Lemowe juwenilia są z dzisiejszej perspektywy interesujące jako rodzaj literackiego inkubatora, gdzie można obserwować w postaci zalążkowej liczne motywy i obrazy, które rozwiną się w jego dojrzałym pisarstwie. W wielu z nich widać też już przebłyski talentu literackiego autora.

Prawdopodobnie najważniejszym dla jego twórczości epizodem z ówczesnej fazy życia była znajomość z Mieczysławem Choynowskim (1909–2001), psychologiem i filozofem, który w latach 1948–1950 zaangażował go do pracy w Konwersatorium Naukoznawczym Asystentów Uniwersytetu Jagiellońskiego, będącym ważną instytucją polskiego życia naukowego w pierwszym okresie powojennym.

Był to ośrodek skupiający kilkudziesięciu młodych krakowskich pracowników naukowych. Działalność Konwersatorium – jako towarzystwa naukowego mającego własny statut – rozwijała się w kilku sekcjach: teorii, metodologii i historii nauki, psychologii, socjologii, organizacji nauki i studiów wyższych, bibliotekoznawstwa oraz dokumentacji naukowej. Konwersatorium prowadziło systematyczne zebrania naukowe, w których brali udział profesorowie: Aleksander Birkenmajer, Kazimierz Dobrowolski i inni. Członkami Konwersatorium było wiele osób, które zdobyły później trwałe miejsce w nauce polskiej, np. Bogusław Leśnodorski, Andrzej Grzegorczyk, Adam Podgórecki, [...] Roman Suszko, Tadeusz Ulewicz, Stanisław Urbańczyk [...]. Konwersatorium wydawało własne czasopismo „Życie Nauki”, powstałe z inicjatywy Choynowskiego i przez cały czas istnienia Konwersatorium przez niego redagowane. Było ono pierwszym powojennym czasopismem naukowym, które już w styczniu 1946 r. zostało rozesłane do wielu krajów świata, a także jedynym polskim pismem, które w 1950 roku, w okresie największego terroru stalinowskiego, miało odwagę sceptycznie przyjąć i ustosunkować się do rzekomych osiągnięć naukowych Łysenki. Z tego powodu zostało zlikwidowane, przeniesione do Warszawy jako organ Kongresu Nauki Polskiej i podzielone na dwa pisma: „Nauka Polska” i „Życie Szkoły Wyższej”. [...] Jedną z agend Konwersatorium był Dział Książek Zagranicznych, w ramach którego nawiązano kontakt z wieloma wydawcami i dostawcami książek w Anglii, USA, Francji, Niemczech i innych krajach. W okresie, kiedy nasze rodzime księgarnie jeszcze tej roli nie mogły pełnić, Konwersatorium Naukoznawcze dostarczało książki z zakresu najnowszej literatury naukowej stu kilkudziesięciu polskim uczelniom i innym instytucjom naukowym[14].

Lem uważał swój udział w przedsięwzięciach badacza za główny bodziec dla własnego rozwoju intelektualnego, a o samym Choynowskim wyrażał się z szacunkiem (co wobec innych ludzi zdarzało mu się nader rzadko). Dzięki zaangażowaniu w działalność Konwersatorium miał nieograniczony dostęp do najnowszej literatury naukowej. W warunkach stalinowskiej Polski była to unikalna okazja, a korzystając z niej, uczył się również języka angielskiego, ćwicząc go na sprowadzanych przez Choynowskiego książkach (wspominał później, że pisma Norberta Wienera o cybernetyce czytał nocami ze słownikiem). Można przyjąć, że o ile wymienione wcześniej przeżycia okupacyjne i doświadczenia związane ze studiami medycznymi ukształtowały, przynajmniej do pewnego stopnia, „ciemną stronę” twórczości Lema, o tyle wiedza nabyta dzięki współpracy z Choynowskim była zaczynem dla jej „jasnej strony”.

Po zlikwidowaniu Konwersatorium przez władze komunistyczne Lem pozostawał przez kilka miesięcy bez zatrudnienia, jego utwory literackie nie zyskiwały uznania cenzorów, a wobec braku formalnego wyższego wykształcenia jego dalsze losy były niepewne. Latem 1950 roku spotkał przypadkiem Jerzego Pańskiego, wysoko postawionego komunistycznego funkcjonariusza partyjnego, wówczas prezesa Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”. Pański zaproponował Lemowi napisanie powieści fantastycznonaukowej. Rezultatem tej propozycji był książkowy debiut Lema wydany już w następnym roku – powieść Astronauci, która zyskała dużą popularność. Jej publikacja stała się również początkiem kariery Lema jako zawodowego literata.

W 1954 roku pisarz ożenił się z Barbarą Leśniak (1930–2016). Z tego małżeństwa pochodzi jego jedyne dziecko, syn Tomasz (ur. 1968).

Rok 1956, który w historii Polski oznacza kres stalinizmu i nadejście „odwilży”, okazał się też otwarciem okresu dojrzałej twórczości Lema, trwającego do 1987 roku, kiedy wydał on swój ostatni utwór literacki – powieść Fiasko (1987). W tym czasie napisał i opublikował najbardziej znane dzieła, do których zaliczają się: Dialogi (1957), Eden (1959), Śledztwo (1959), Solaris (1961), Powrót z gwiazd (1961), Pamiętnik znaleziony w wannie (1961), Bajki robotów (1964), „Niezwyciężony” (1964), Summa technologiae (1964), Cyberiada (1965), Opowieści o pilocie Pirxie (1967), Głos Pana (1968), Filozofia przypadku (1968), Fantastyka i futurologia (1970), Kongres futurologiczny (1971), Doskonała próżnia (1971), Wielkość urojona (1973), Katar (1976), Maska (1976), Wizja lokalna (1982), Prowokacja (1984), Biblioteka XXI wieku (1986), Pokój na Ziemi (1987). W ciągu tych trzech dekad Lem napisał też kilkadziesiąt opowiadań wydawanych wielokrotnie w różnych zbiorach i antologiach oraz kilkaset tekstów eseistycznych i publicystycznych drukowanych w czasopismach (np. w „Przekroju”, „Życiu Literackim”, „Studiach Filozoficznych”, „Tekstach” i „Twórczości”); część z nich ukazała się również w postaci książkowej. Od początku lat sześćdziesiątych jego pozycja jako pisarza tworzącego literaturę fantastycznonaukową była ugruntowana, a jego dorobek zyskiwał rzesze odbiorców nie tylko w Polsce, ale również w krajach ościennych, a od połowy lat siedemdziesiątych także w Europie Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych. Stałe dochody z pracy pisarskiej zapewniły jemu i jego rodzinie stabilizację materialną, dzięki której nie musiał poświęcać czasu na cokolwiek poza pisaniem i czytaniem. Tymi okolicznościami – obok predyspozycji intelektualnych i artystycznych – można wyjaśnić niezwykłą aktywność twórczą Lema, zwłaszcza w latach sześćdziesiątych i w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych.

Jego biografia z okresu intensywnej działalności pisarskiej nie obfitowała w wydarzenia. W życiu publicznym udzielał się w niewielkim stopniu, głównie poprzez wywiady i uczestnictwo w spotkaniach autorskich. Unikał przynależności instytucjonalnych. Nigdy nie zapisał się do PZPR mimo namów ze strony działaczy partyjnych. Do kręgu jego przyjaciół i bliskich znajomych należeli m. in. Jan Józef Szczepański, Jan Błoński i Wisława Szymborska. Relacje interpersonalne Lema, zarówno publiczne, jak i prywatne, zdominowane były przez jego charakter – zdecydowanie niesprzyjający życiu towarzyskiemu. Pisarz znany był z wybuchowego temperamentu, usposobienie w codziennych sytuacjach miał krewkie i nie znosił jakiejkolwiek krytyki pod swoim adresem, natomiast nie krępował się z formułowaniem jej pod adresem innych ludzi, był też bowiem weredykiem słabo przestrzegającym konwenansów społecznych, co dodatkowo zrażało do niego wiele osób. Sławna w środowisku twórców i wielbicieli gatunku stała się historia przyjęcia Lema do stowarzyszenia Science Fiction Writers of America, które w 1973 roku nadało mu honorowe członkostwo, a w trzy lata później odebrało je z powodu obraźliwych publicznych wypowiedzi pisarza na temat wartości (a raczej jej braku) amerykańskiej literatury fantastycznej[15]. Epizod ten był nie tylko nieco komicznym przejawem aspołecznej natury pisarza, ale również dowodem na to, że Lem w niewielkim stopniu utożsamiał się z rolą „twórcy fantastyki”.

Stanowisko Lema wobec Polski Ludowej oraz wobec ideologii socjalistycznej i komunistycznej było niejednoznaczne. Sam przedstawiał się zazwyczaj jako intelektualista-klerk, oderwany od bieżącej sytuacji politycznej i społecznej, który nie interesuje się aktualiami, tworząc swoje – fantastyczne przecież – wizje. Ale każdy intelektualista czy literat żyjący w ówczesnych realiach prędzej czy później natrafiał na przeszkody utrudniające zachowanie takiej postawy, a bliższe przyjrzenie się twórczości Lema także podważa kreowany przez niego obraz. Wiele jego dzieł zawiera krytykę realnego socjalizmu, wyrażaną wprawdzie językiem ezopowym, niemniej dla każdego zorientowanego odbiorcy czytelną. Takie teksty, jak Pamiętnik znaleziony w wannie, Opowieść pierwszego odmrożeńca ze zbioru Cyberiada czy Podróż trzynasta z cyklu Dzienniki gwiazdowe, są wyrazistymi i ostrymi satyrami na absurdy życia publicznego w Polsce Ludowej – chociaż dają się one interpretować i rozumieć równie dobrze poza tym kontekstem. Wiadomo również, że cenzura ingerowała, i to radykalnie, w treść niektórych jego utworów[16]. Jednak z drugiej strony można u Lema odnaleźć także pewną liczbę wzmianek na temat ustroju PRL i innych „krajów demokracji ludowej” utrzymanych w tonie aprobatywnym, a nawet pochwalnym – należy wszakże zaznaczyć, że większość z nich pochodzi z wczesnego okresu jego twórczości, kiedy młody literat musiał realizować wytyczne opracowywane przez towarzyszy partyjnych po zjeździe szczecińskim. Utworami o takiej wymowie są więc np. opowiadania z tomu Sezam wydanego w roku 1954 oraz dramat Jacht „Paradise”, napisany w 1951 roku wspólnie z Romanem Husarskim (pseud. Hussarski) – na jego wznowienie Lem nigdy się nie zgodził. Prywatnie pisarz pozwalał sobie na kpiny i ironiczne komentarze pod adresem władz komunistycznych (świadczy o tym wydany drukiem dopiero w 2008 roku, a napisany prawdopodobnie pod koniec lat czterdziestych lub nieco później szkic dramatyczny Korzenie), publicznie – poza wspomnianymi już „pozytywnymi” wątkami w dziełach literackich – czynił niekiedy dość wyraziste serwituty na rzecz tych władz[17]. Po upadku bloku wschodniego Lem niechętnie odpowiadał na pytania o swój stosunek do ustroju i władz PRL[18]. Wyraźna niekonsekwencja przejawiana przez niego w tej kwestii nie była chyba rezultatem jakiejś zamierzonej gry na dwa fronty ani tym bardziej perfidii czy obłudy, lecz wynikała przede wszystkim z jego oportunizmu i konformizmu życiowego[19]. Lem dostrzegał wady i zagrożenia wynikające z ustroju i położenia geopolitycznego socjalistycznej Polski, ale nie był z natury kandydatem na walczącego opozycjonistę, a co szczególnie istotne – podobnie jak wcześniej Thomas Mann i wielu innych luminarzy kultury europejskiej – odczuwał zadowolenie z wziętości czytelniczej i olbrzymich nakładów w ZSRR, które przynosiły także konkretne sumy z honorariów autorskich[20]. Nie bez znaczenia był też fakt, że w krajach bloku wschodniego twórczość Lema traktowana była bardzo poważnie – czytali go tam profesorowie i kosmonauci, zapraszano go na sympozja naukowe jako autorytet w fachowych kwestiach, na spotkania autorskie przybywały tłumy. Tymczasem zarówno w swojej ojczyźnie, jak i w krajach Europy Zachodniej oraz w USA, gdzie od połowy lat siedemdziesiątych ukazywało się coraz więcej przekładów jego dzieł, uznawano go uparcie za wytwórcę literatury rozrywkowej przeznaczonej głównie dla dzieci i młodzieży, taką bowiem etykietkę nosiła wówczas science fiction, a Lem postrzegany był jako pisarz mieszczący się bez reszty w tym właśnie gatunku, natomiast wyjątki od tej reguły zdarzały się wówczas rzadko[21]. Między innymi z tego powodu Lem dostrzegał zalety socjalizmu i wady kapitalizmu wtedy, kiedy większość jego rodaków miała przeciwne widzenie tych spraw.

Od końca lat siedemdziesiątych Lem publikował pod pseudonimami teksty w paryskiej „Kulturze” i poważnie myślał o emigracji, a plany te zaczęły się konkretyzować po wprowadzeniu stanu wojennego, w obliczu wciąż pogarszającej się sytuacji politycznej i gospodarczej kraju. W 1983 roku rodzina Lemów otrzymała paszporty na wyjazd do Berlina Zachodniego, skąd po kilku miesiącach przenieśli się do Wiednia. Tam Lem mieszkał do roku 1988, kiedy to – wobec swojego rosnącego zniechęcenia do kultury i społeczeństwa krajów zachodnich, a także stale nękających go chorób, które wymagały wielokrotnych hospitalizacji i destabilizowały tryb jego życia – zdecydował się na powrót do Polski. Lemowie zamieszkali wtedy w nowym domu w Krakowie, w którym pisarz pozostał już do końca swoich dni.

Po transformacji ustrojowej popularność utworów Lema nie zmalała, a nowe wydania regularnie znajdowały rzesze nabywców i czytelników. Status Lema jako najwybitniejszego twórcy polskiej fantastyki naukowej i jednego z najwybitniejszych twórców tego gatunku na świecie był już wówczas powszechnie uznany, i to pomimo faktu, że po roku 1987 zaprzestał on tworzenia form literackich. Przez ostatnie dwie dekady życia pisał niemal wyłącznie eseje i felietony, które drukowano głównie w miesięczniku „Odra” (w cyklu Rozważania sylwiczne) i w „Tygodniku Powszechnym” (w cyklu Świat według Lema), a potem grupowano częściowo w tomach: Lube czasy (1995), Tajemnica chińskiego pokoju (1996), Sex Wars (1996), Dziury w całym (1997), Bomba megabitowa (1999), Dylematy (2003), Krótkie zwarcia (2004) i Rasa drapieżców. Teksty ostatnie (2006).

W ostatnim okresie życia Lema zaczęto również szerzej niż dotychczas dostrzegać rangę intelektualną jego twórczości i honorować jego dorobek kolejnymi wyróżnieniami i odznaczeniami (chociaż pierwsze z nich, Złoty Krzyż Zasługi, otrzymał już w roku 1955). W 1996 roku został udekorowany najwyższym polskim odznaczeniem państwowym – Orderem Orła Białego, a w 1992 nazwę „Lem” nadano planetoidzie o numerze 3836. Od końca lat dziewięćdziesiątych stan zdrowia Lema pogarszał się ustawicznie. Pisarz cierpiał między innymi na zaawansowaną cukrzycę. Zmarł 27 marca 2006 w Krakowie. W chwili śmierci był najczęściej tłumaczonym na języki obce i wydawanym za granicą autorem polskojęzycznym. Ten status zachował do dziś[22].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] W prywatnej korespondencji Lem podawał niekiedy datę 13 września. Swojego drugiego imienia, nadanego po dziadku ze strony ojca, nie używał nigdy. Historia jego rodziny i dzieciństwa jest obecnie intensywnie badana m.in. przez uczestników forum internetowego lem.pl, w wątku „Szkice genealogiczne” (https://forum.lem.pl/index.php?topic=1726.0; dostęp: 3 III 2021).

[2] Dobrym wprowadzeniem do biografii Lema jest opublikowany przez Tomasza Fiałkowskiego po śmierci pisarza artykuł Stanisław Lem, czyli życie spełnione („Tygodnik Powszechny” 2006, nr 15, dodatek „Stanisław Lem 1921–2006”, https://www.tygodnikpowszechny.pl/stanislaw-lem-czyli-zycie-spelnione-129423; dostęp: 26 IV 2020).

[3] Zob. s. 747.

[4] S. Lem, Czas nieutracony, Kraków 1955, s. 193.

[5] Tako rzecze... Lem. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Stanisław Bereś, wyd. 2 popr. i rozsz., Kraków 2002, s. 10.

[6] Rozmowa pierwsza. O pracowitym dzieciństwie, lwowskiej Arkadii i życiu poza czasem, w: Świat na krawędzi. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Tomasz Fiałkowski, wyd. 2, Kraków 2000.

[7] Tako rzecze... Lem, s. 155.

[8] Poza Wysokim Zamkiem tropy autobiograficzne można znaleźć w dwóch wywiadach rzekach, jakie z Lemem przeprowadzili Stanisław Bereś i Tomasz Fiałkowski, oraz w szkicu napisanym w 1983 r. w języku niemieckim pt. Mein Leben (pierwodruk w języku angielskim: Chance and Order, „New Yorker” 1984, nr z 30 stycznia, tłum. z niem. F. Rottensteiner; przedruk: Reflections on My Life, w: S. Lem, Microworlds. Writings on science fiction and fantasy, ed. F. Rottensteiner, New York 1984; wersja polska: Autobiografia, „Gazeta Wyborcza” 2006, nr 78, tłum. z niem. T. Lem). Pewnych danych dostarczają też opublikowane zbiory listów pisarza: S. Lem, Listy albo Opór materii, wyb. i oprac. J. Jarzębski, Kraków 2002; S. Lem, S. Mrożek, Listy 1956–1978, oprac. B. Górska, Kraków 2011; S. Lem, Sława i Fortuna. Listy do Michaela Kandla 1972–1987, oprac. J. Jarzębski, tłum. T. Lem, Kraków 2013; S. Lem, E. Lipska, T. Lem, Boli tylko, gdy się śmieję... Listy i rozmowy, Kraków 2018.

[9] A. Gajewska, Zagłada i gwiazdy. Przeszłość w prozie Stanisława Lema, Poznań 2016; W. Orliński, Lem. Życie nie z tej ziemi, Wołowiec–Warszawa 2017.

[10] Mój przyjaciel pesymista. Z Władysławem Bartoszewskim rozmawiają Paweł Goźliński i Jarosław Kurski, w: S. Lem, Sknocony kryminał, Warszawa 2009, s. 192.

[11] Świat na krawędzi, s. 32, 47.

[12] S. Lem, Autobiografia.

[13] P. Majewski, Lem fantastyczny czy makabryczny? O możliwym źródle pisarstwa nierealistycznego, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 2009, nr 1. Artykuł ten jest jednym z pierwszych tekstów, w których postawiono i rozwinięto tezę, że istotny wpływ na twórczość Lema mogły mieć jego doświadczenia biograficzne, w szczególności wojenne.

[14] M. Manturzewska, Mieczysław Choynowski – twórca polskiej psychometrii. 1 XI 1909 – 1 X 2001, „Przegląd Psychologiczny” 2002, t. 45, nr 3, s. 277–278.

[15] Dokładną kronikę tego incydentu można znaleźć w artykule: P. Sargent, G. Zebrowski, How It Happened. A Chronology of the „Lem Affair”, „Science Fiction Studies” 1977, vol. 4, no. 2; w numerze zamieszczono cały blok tekstów na ten temat.

[16] Zob. K. Budrowska, Literatura i pisarze wobec cenzury PRL 1948–1958, Białystok 2009; „Wywiad i atomy”. O niepublikowanym zbiorze opowiadań Stanisława Lema, „Pamiętnik Literacki” 2008, z. 2; K. Mojsak, W labiryncie. Cenzorskie recenzje „Pamiętnika znalezionego w wannie” Stanisława Lema, „Napis” 2015, seria XXI (w tym artykule podane są w całości teksty recenzji cenzorskich utworów Lema).

[17] Ich przykładem może być artykuł Lema Wells, LENIN i przyszłość świata („Gazeta Krakowska” 1967, nr 264, s. 1, 3).

[18] S. Bereś, Socrealistyczne przypadki Stanisława Lema, „Puls” 1990, nr 45; Fikcje Stanisława Lema, „Odra” 1992, nr 10.

[19] Podobna supozycja zob. M. Szpakowska, Samochody, Holokaust i PRL, „Przegląd Polityczny” 2018, nr 147.

[20] Wybór wypowiedzi Lema przeznaczonych dla radzieckich odbiorców jego twórczości zob. W. Jaźniewicz, Rosyjskojęzyczne publikacje Stanisława Lema, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 2009, nr 1.

[21] W Polsce należała do nich np. opublikowana w „Pamiętniku Literackim” (1971, z. 1) dyskusja na temat Filozofii przypadku, w której brali udział J. Sławiński, K. Bartoszyński i H. Markiewicz, oraz podobna dyskusja na temat powieści Summa technologiae – na łamach „Studiów Filozoficznych” (1965, nr 2) wypowiedzieli się wówczas J. Hurwic, W. Mejbaum, H. Eilstein, A. Bednarczyk, W. Krajewski, S. Lem.

[22] Dokładne informacje na temat wyróżnień i nagród przyznanych Lemowi oraz wiele innych danych faktograficznych, a także szczegółową bibliografię jego utworów, ich przekładów na języki obce oraz piśmiennictwa krytycznego, doprowadzoną do 2006 r., zob. w: Stanisław Lem, hasło w: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik bibliograficzny, t. 5: L–M, oprac. zespół pod red. J. Czachowskiej i A. Szałagan, Warszawa 1997, s. 43–56; t. 10: Ż i uzupełnienia do tomów 1–9, oprac. E. Głębicka, Warszawa 2007, s. 530–536. Ciekawostką jest, że w tej bibliografii figuruje również kilka fikcyjnych „omówień krytycznych”, które Lem wymyślił na potrzeby swoich tekstów. Uzupełnieniem tych zestawień jest publikacja B. Bednarek-Michalskiej Bibliografia Stanisława Lema 1945–2000 dostępna w postaci płyty CD (Toruń 2005).