BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

.

Spis treści

Karta redakcyjna

WSTĘP

I. Wstępna charakterystyka

Pytanie o miejsce poezji

Dychotomie

Kod prywatności

Stylizacja

II. Biografia i droga twórcza 1894–1918

Kalnik, Warszawa, Elizawetgrad (1894–1908)

Kijów (1909–1918)

Juwenilia w języku rosyjskim

Juwenilia w języku polskim i ostatnie lata na Ukrainie

III. «Oktostychy» (1919)

„Wiosny oktostychów”

Słowo i muzyka

Malarskość

Warszawa

„Zdrój”

Rimbaud

IV. «Dionizje» (1922) i «Kasydy» (1925)

Dionizyjskość

Miasto

Kasydy zakończone siedmioma wierszami

Tożsamość

Mieczysław Kozłowski

Piosenka dla zmarłej

Stabilizacja rodzinna

V. «Księga dnia i księga nocy» (1929)

Księga dnia i księga nocy

„Imię”

Poezja dnia i poezja nocy

Pożegnanie młodości

Poetyka szczegółu

Heidelberg

Polska i Niemcy

VI. «Powrót do Europy» (1931)

Dialogiczność

Retoryka

Paradygmat romantyczny

Wigilia Nowej Polski

Polska wobec Europy

Rosja

Ukraina

VII. «Lato 1932» (1933)

Samoograniczenie

Zakazane uczucie

Pavor nocturnus

Połączenie z naturą

Figury kobiece: żona i matka

„Światło wiekuiste”

Okres kopenhaski

VIII. «Inne życie» (1938)

Próba syntezy

Inspiracje plastyczne

„Inne życie”

Pejzaże podziemia

Pejzaże ziemi

Sonety sycylijskie

IX. Poezja końca lat trzydziestych oraz okresu wojny i okupacji

„Ody-elegie”

Wenecja

Plejady

Ars poetica

Inne okupacyjne wiersze

X. Poezja lat czterdziestych i okresu socrealizmu

Wiersze okolicznościowe

Ody olimpijskie

Podróż do Patagonii

List do prezydenta Bieruta

Warkocz jesieni

XI. «Ciemne ścieżki» (1957)

Refleksy wojny

Album tatrzańskie

XII. «Droga» (1959)

Jerzy Błeszyński

Prawda i kłamstwo

Consolatio i exhortatio

XIII. «Jutro żniwa» (1963)

Trzy styczniowe poematy

Wiersze podróżne

Cykl Jutro żniwa

Poetyka szkicu i wiersz różewiczowski

Przestrzeń wchodzenia w późną twórczość

Symbolika żniw

XIV. «Krągły rok» (1967) oraz «Xenie i elegie» (1970)

Poetycki dyskurs filozoficzny

XV. «Śpiewnik włoski» (1974, 1978)

Depoetyzacja Włoch

Forma i inspiracje

Reinterpretacja franciszkanizmu

XVI. «Mapa pogody» (1977)

Palimpsest tożsamości

Zakorzenienie w pejzażu

„Matematyka śmierci”

Powrót romantyzmu

Uniwersum przeciwieństw

XVII. «Muzyka wieczorem» (1980)

Ostatnie oktostychy

Przestrzeń muzyki

Urania

Nota edytorska

Informacja o autorce opracowania

Wybrana bibliografia

WYBÓR POEZJI

JUVENILIA

Lilith

Noc w mieście

OKTOSTYCHY (1919)

Prolog

Primavera

Proverbium

Oddech ziemi

Włóczęga

In modo d’una canzona

Przylot

Ogrodniczki

Maj

Przechadzka sentymentalna

Znów oktostychy
Noc

Powrót

Szczęście

Erotyk (Uśmiechy chwil w odlocie...)

Chwila w jesieni

Erotyk (Bursztynowych czereśni rozsypane krocie...)

Epika

Deszcz

Nasza miłość

DIONIZJE (1922)

Do Dionizosa

Melancholia

Utęskniony pociąg

Bielany

Confiteor

KASYDY ZAKOŃCZONE SIEDMIOMA WIERSZAMI (1925)

Kasydy zakończone siedmioma wierszami
Przyjaciele

Płodozmiany

Żywoty

Nasza droga

Łubin

Walc Brahmsa

Modlitwa do Artura Rimbaud

Na Spasa

Ballada

Skąd widzieliśmy Tatry (Plan sześciu sonetów)
I. Sonet wstępny

II. Z Gór Świętokrzyskich

III. Ojców. Góra Chełmowa

IV. Wawel

V. Z Tęczyna

VI. Z Obidowskiej góry

Siedem wierszy
Elegia

Piosenka dla zmarłej

Moje siostry

KSIĘGA DNIA I KSIĘGA NOCY (1929)

Z księgi dnia
L’Amour cosaque

Przyjaciele

Lato

Jesień

Zima

Noc w polu

Przypomnienie

Bilety tramwajowe
Wstęp

Nieznajomy

Niemcy w ogrodzie

Fiesole

Sonet

Rzym I

Święta Teresa Berniniego

Kopuła Św. Piotra

Konserwatorium we Florencji

Rzym II

Fiesole II

Wenecja

Noc

Glicynie w Wenecji

Herr Schmidt mit seinem Schwager

Z Florencji

Topola

Ravenna

Z księgi nocy
I. (Stoimy w progu...)

III. (Idziemy. Liście szemrzą...)

VII. (Latarnie świecą nikle...)

X. (Ty, mój lesie...)

XIII. Kołysanka 4

XIV. Kołysanka 5

XXII. (Kiedyś to się tęskniło...)

XXIII. In modo pastorale

XXIV. (W nocy ktoś gra jednym palcem...)

XXV. (Chodzę. Chodzę. Chodzę...)

XXXIX. (Wieczór latu na to dany...)

UTWORY INNE Z LAT 1921–1929

Mój ojciec

Dnie

I. (Same te góry romantyczne...)

II. (Czasem z zielonego widzianego pejzażu...)

III. (...Niech w twej pamięci, miła, odżyje październik...)

V. (Ta czarna sień i wąskie schody...)

VI. (Jakie czarne niebo, jakie czarne góry...)

VIII. (Pokazałeś mi z kasztanowych puszcz...)

XXXIII. (Nie dla nas winnic modry stok...)

POWRÓT DO EUROPY (1931)

Koguty

Most

Do żony

Gospodarstwo

Moje wodzostwo

Późny wieczór

Do młodej lipy

Do Pawła Valéry

Wisła i Ren

Do przyjaciela wroga

Na biust rzymski w muzeum w Spirze

Tęsknota do Italii

Do Rosji

Do Karola Szymanowskiego

***
I. (Nad sinymi brzegami Rosi...)

II. (Znowu to samo: dom drewniany...)

III. (Chciałbym ujrzeć wód szeroki płat...)

Wigilia Nowej Polski

LATO 1932 (1933)

I. (Zimny wiatr żenie polem niebieskie baranki...)

II. (Zastanów się, człowieku, pierwszy śnieg już leży...)

III. Tymczasem wspomnij lato, które oto mija...)

IV. (Jaskółki tuż przy oknie usiadły na drutach...)

V. Piosenka z Pass Lueg

VI. (Oto jesień. Zbielała pełnia wstaje właśnie...)

VII. (W zimie sypkie spadną śniegi...)

VIII. (Jeżeli znowu znajdę przyjemność w podróży...)

IX. (Nic nas z sobą nie łączy i nigdy nie złączy...)

X. (Boję się, że jak Hafiz, Dżalaladdin-Rumi...)

XI. (Gdy stopnieją już śniegi, to pomiędzy trawą...)

XII. (Gdy nagle zimno przez powietrze...)

XIII. (Cmentarne brzozy niby pianki...)

XIV. (Bezlistne drzewa w słońcu całe...)

XV. (W powietrzu zapach czuć piosenki...)

XVII. (Lubię gładzić świerków kolce...)

XXI. (Upokarza mnie miłość. Przestaję być sobą...)

XXIII. (Głosy ptaków już opadły...)

XXIV. (Kiedy chłodny deszcz pada, wchodzę między drzewa...)

XXV. (Orion wbity w zieleń nieba...)

XXVII. (Wierzby stuliły się jak gniazda...)

XXVIII. (Przez tak pamiętny zapach siana...)

XXIX. (Gdy ciebie się dotykam, zdaje się, że ziemia...)

XXX. (Przez cały biały dzionek czekam...)

XXXII. (Widzę co nocy bezdeń czarniawą...)

XXXIII. (Sam, jak drzewo ponad wodą...)

XXXIV. (Miotany – o wieczny głodzie...)

XXXVI. (W nocy, która jest straszna jak morze...)

XXXVII. (Ja tylko tak udaję...)

XXXVIII. (Ziemia kłosami się pochyla...)

XLVII. (Omżone mgłą pierwotnych bytów...)

XLVIII. (Dlaczego mi nie powiesz, o umarła Matko...)

XLIX. (Ja wiem, że obrócona już ku innym sprawom...)

L. (Woda, zielona i głęboka...)

INNE ŻYCIE (1938)

Inne życie

Wieczór późnej jesieni na polach pod Sieną

W Orvieto

Nekrofilia

Zima

Obłoki

Do Lubomira

Ciało

Do Milona

Sonety sycylijskie
I. Sonet wstępny

II. Taormina

IV. Metop nie istniejący

V. Etna

VI. Źródło Aretuzy

VII. Capella Palatina

IX. Pejzaż w Agrygencie

X. Metop z Selinuntu II

XI. Świątynia w Segeście

UTWORY INNE Z LAT 1930–1939

Odwiedziny miejsc ulubionych w młodości

In memoriam

Pożegnanie Sycylii

Oda

ODY OLIMPIJSKIE (1948)

Oda trzecia. Na bieg maratoński

WARKOCZ JESIENI I INNE WIERSZE (1954)

Plejady

Ars poetica
1. (Cyt! Otwórz okno!...)

3. (Samotno, ciemno, straszno...)

6. (Nie trzeba się odwracać...)

7. (Nie wracać, nie wracać do wspomnień...)

8. (Sam na sam trzeba gadać z nocą...)

11. (Jakaż się w rymie takim kryje tajemnica...)

Warkocze jesieni
1. (Coraz ciszej, jesień, wrzesień...)

2. (Jesień i jesienne skrzypki...)

6. (Chciałbym napisać, jak pies biegnie...)

10. (Jak diabelski Paganini...)

11. (A czego chcesz? Niebieskiej dali?...)

12. (Nigdy jeszcze tak bardzo nie kochałem życia...)

13. (Ta resztka moich dni niech będzie tęsknotą...)

15. (Nim przyjdzie wiosna...)

16. (Zostanie po mnie tu mój ród...)

CIEMNE ŚCIEŻKI (1957)

Ciemne ścieżki
7. (A może jednak ten szuwar nadbrzeżny...)

8. (Spocznijcie, ludzie, nadchodzi sen...)

10. (Wspomnienie pali dawnych zórz...)

11. (Ta noc wiosenna cała żarem dyszy...)

15. (Otwierałeś szeroko na ogród okno...)

16. (Byłeś samym ciałem...)

18. (Ach, Jarosławie, myśl o żywych, proszę...)

20. (Gdy miną wszystkie burze...)

21. (Daj rękę!...)

22. (Zmartwychwstać – znaczy wyrosnąć jak drzewa...)

32. (Obejmij mnie i patrzmy w szarą otchłań czasu...)

33. (W tym mieście czarno-zielonkawym...)

35. (Tu, na malachit tych rozwalin...)

36. (Idzie Salome z głową Błoka...)

37. (A dziś w zamarłych wód laguny...)

38. (Tam kiedyś, gdy już nas wypędzi...)

39. (Greckie oblicze w złotej chwale...)

48. (Ach, książki to jest mało...)

49. (Nad domem błękit jak baldachim...)

50. (Ten wiersz o kwiatach i jeziorach...)

52. (Wietrze wiosenny, ty mi odsłonisz...)

54. (Na cmentarzu w Sandomierzu...)

Osiemnaście tekstów do pieśni dla zmarłego kompozytora
59. (I dzień nie dzień, i noc nie noc...)

62. (Od szczytu do szczytu, od wież do wież...)

68. (Kwiecie akacji gęsto leci...)

69. (Wiruje płatków kwietnych śnieg...)

75. (Przez Etny białe śniegi...)

I album tatrzańskie
77. (Obiecałem, więc ci przynoszę...)

78. (Jeszcze kiedyś w Tymoszówce...)

79. (Zioka taki wiersz napisała...)

80. (Sam. Schodzę stopniami...)

81. (Łasica pod Zawratem...)

85. (Widzisz ten uśmiech...)

87. (Tu na wysokiej Cyrhli...)

93. (Jeśli kiedyś idąc drogą...)

94. (Du du du du...)

Dzień czerwcowy
101. (To jest ton świata...)

103. (Tu stara moja biblioteka...)

108. (Nie zapomina się tak łatwo życia...)

II album tatrzańskie (żałobne)
113. (Umrzeć trzeba...)

115. (Powiedziała mi stara góralka...)

118. (Ach, jakież tutaj krzyże...)

119. (W starości, w samotności...)

Jasne polany
126. (Co rana w mgle topole wstają...)

130. (Lasy opadły...)

UTWORY INNE Z LAT 1939–1945

*** (Cichy dziś dzień, nie widać świateł...)

Na album Romana J.

Dla Julka K.

Wiersz noworoczny

Na urodziny wnuka

Sprawy osobiste

UTWORY INNE Z LAT 1946–1955

Niepogrzebani

*** (Precz ode mnie znikaj, świecie...)

*** (I znów nad domem błyszczą gwiazdy...)

Kwiaty Brazylii

Podróż do Patagonii

Westchnienie

Pokój

List do prezydenta Bieruta

*** (Natenczas mi się matka właśnie ukazała...)

JUTRO ŻNIWA (1963)

I. Trzy styczniowe poematy
Do NN

II. Z Florencji
Florencja w deszczu

Św. Roch Wita Stwosza w kościele Annunziaty

*** (Florencja. Mgła...)

*** (Nad Arnem na placu stanąłem...)

*** (Za tysiąc lat...)

III. Druga podróż zimowa
Schumann

Pogrzeb w Notre Dame

Mróz

Poeta

Mroźne rano

Rzym w zimie

Rozkwitająca mimoza

IV. Jutro żniwa
*** (Babunia przed progiem domu...)

*** (Kłosy pochylone...)

*** (Nowe dzieci...)

*** (Jesienne gwiazdy...)

*** (Mało, a zapomniałbym zanotować...)

*** (Zaszyć się w kąt drewnianej izby...)

*** (Niech nie kładą mnie do dołu...)

*** (Iksa – znałem...)

*** (Są tam wszystkie owoce świata...)

*** (Życie...)

*** (W nocy wiozą mnie wagonem węgla...)

*** (Świat się rządzi czterema...)

*** (Kiedy tak leżę w łóżku...)

*** (Szczęście – że widzisz niebieski kubek...)

*** (Rośnie to...)

*** (Przypatrz się...)

*** (I wkoło domu...)

*** (Czy teraz jest wiosna?...)

*** (Pobierzcie kroplę mojej krwi...)

Kwartet

*** (Zawsze to samo...)

*** (Naiwny jak dom drewniana dacza...)

*** (Pytała się mgła mgły...)

V. Jeszcze jedna podróż
Jeszcze jedna podróż

UTWORY INNE Z LAT 1956–1963

Świeczki na trotuarze

Droga
I. (W tej drodze naszej krótkiej będą i radości...)

II. (Twój uśmiech to jest najważniejsze...)

Nachtstück

Nachtstück nr 2

IV. (Ach, jeszcze nie wszystko...)

V. (Rzucimy złocony orzeszek...)

VI. (W dawnym sklepie Wedla...)

VIII. (Bo tu zupełnie o co innego chodzi...)

IX. (Po cóż te wszystkie niepokoje...)

XII. (Dziś jest prawdziwy Nowy Rok...)

XIV. (Czy to ten sam człowiek...)

XV. Nocny śpiew dębów w alei Szucha

XVI. (Podaj mi rękę i trzymaj mocno...)

XVII. Madrygał

XVIII. (Nie bądź sentymentalnym płaksą...)

XIX. (Takiego losu się nie odrzuci...)

XXI. (Statki i mewy na tle sinym...)

XXII. (Poczekaj trochę, poczekaj...)

XXIII. 28 V 59

XXIV. (Fałszywy start...)

XXV. (Mały prowincjonalny głuptasku...)

XXVI. (Sypie się popiół świerków...)

XXVII. (I chociażeś, byku, brykał...)

XXVIII. (Zapomnienie jak Izolda...)

XXIX. (Do serca mojego słabość...)

XXX. (O duszeczki czyśćcowe...)

Opowiadanie najkrótsze

*** (Tak samo piesek będzie biegł...)

Co prezes sądzi?

KRĄGŁY ROK. CYKL WIERSZY (1967)

Dedykacja

Styczeń
Wilk

Luty
Luty

Okrutny miesiąc

Hadrian mówi

Maj
1. Status creaturae

2. Principium individuationis

3. Interminabilis vitae possessio

Czerwiec
Pławienie koni

Lipiec
Lipiec

Wiersze z Palermo

1. (Jak brzydkie są stare słowa...)

2. (Nauczyła mnie matka...)

3. (Nie udawaj...)

4. (Co tam w domu?...)

5. (cierpieć – nie mogę...)

6. (Serenada)

Listopad
Il Tramonto

L’Alba

Grudzień
Sen

UTWORY INNE Z LAT 1964–1969

Noc sierpniowa

XENIE I ELEGIE (1970)

Okno i drzewo
1. (Okno otwarte...)

3. (Drzewo skomponowane...)

5. (Podziwiam zawsze...)

8. (Drzewo i okno, dwa zatajone symbole...)

Xenie i elegie
I. Stare kobiety

II. Noc

IV. Kłódka

V. Piosenka zimowa

VIII. Wieczór jesienny

IX. Pięćdziesiąty pierwszy

XI. Muzyka nocą

XIII. Koroniarz

XV. Ogród zielony w zimie

XVI. Pokój w hotelu

XX. Nocna piosenka psa

XXI. Moje mieszkanie

XXII. Doskonałość (wiersz japoński)

XXIV. Mróz

XXIX. Pożegnanie

ŚPIEWNIK WŁOSKI. WIERSZE (1974)

I. Psy i ptaki
Pies horacjański

*** (Zbudziłem się w nocy...)

Pies w Sienie

Sano di Pietro

Ptaki

Benozzo Gozzoli

Ptaszki św. Franciszka

Uczta

*** (Wyjdźcie na drogę wszyscy razem...)

Stary sad

Vöglein als Prophet

Do słowika

*** (Kiedy przestaje szczekać pies...)

*** (Gdzie jest ten ptak...)

II. Pini di Roma
Premio Taormina

Muza

*** (Pinie, córy Rzymu...)

Cmentarz protestancki

*** (Jakże dziwna jest...)

Deszcz

*** (Mamo, czy ja oślepłem?...)

III. Intermezzo
*** (Bardzo lubię sezon pogrzebów...)

*** (Stoi pod czarnym świerkiem...)

*** (Wieczorem po pogrzebie...)

IV. Fontane di Roma
*** (Załadowałem tam wszystko...)

*** (Już nie tryśnie...)

*** (Nie rzucam monet do fontanny Trevi...)

*** (Co puszczyki robią w dzień?...)

*** (Na brzegu tarasu...)

*** (Jak wygląda negatyw kolorowej fotografii?...)

MAPA POGODY (1977)

I. Azjaci
Azjaci

II. Garść liści wierzbowych
1. (O sosno jakżeś piękna...)

2. (Pod tymi pniami...)

5. (Ptaki w wierzbach się zgęściły...)

6. (Ból serca gaśnie...)

7. (Gołe drzewa nie ma liści...)

8. (Wierzby...)

10. (Trzy baby rankiem listopadowym...)

11. (Jako ta wierzba...)

III. Gry i zabawy
Ranek

Wieczór

Noc

Krągło-Uniwersytecka

Niebieski pałac

Piosenka

Ogród Epikura

Pokaż noc

*** (Jeszcze gdzieś zakwitły bzy...)

IV. Stary poeta
Powrót romantyzmu

Izba straceń

Nowa Rzeczywistość

W kościele

Stary poeta

V. Mapa pogody
Mapa pogody

UTWORY INNE Z LAT 1970–1976

*** (I raptem jasna Kopenhaga...)

Jak piszę

MUZYKA WIECZOREM (1980)

Urania

Muzyka na kwartet skrzypcowy
Wiersz

Uparte wichry

Opuszczony

Rzeczy

Niewygoda

Upał

Koncert Rachmaninowa upalnym latem

Lis

Do siostry

Do prawnuczki

Bocian w Ryczywole

Arietta

Stara

Do Izoldy

Młodość

Sen

Appassionata

Pilica

Artur

Biografia

Ostatnia piosenka wędrownego czeladnika

Muzyka na orkiestrę
Trylogia Aleksandryjska

I. Pies Dariusza

II. Maliny Kleopatry

III. Śmierć Aleksandra

Wieże

UTWORY INNE Z LAT 1977–1980

Gąszcz lasu

List eschatologiczny

Przypisy

Seria „Biblioteka Narodowa” ukazuje się pod patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Publikacja powstała dzięki programowi Kanon Polski, dofinansowanemu przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Rada Naukowa „Biblioteki Narodowej”: Józef Bachórz, Tomasz Chachulski, Jerzy Jarzębski, Alina Kowalczykowa (przewodnicząca), Ryszard Nycz

Redaktor „Biblioteki Narodowej”: Stanisław Bereś

Recenzent tomu: Piotr Mitzner

Redaktor prowadząca: Anna Krzywania

Redakcja Wstępu i opracowania: Anna Poinc-Chrabąszcz / CHAT BLANC

Korekta: Inez Kropidło, Anna Gądek

Redakcja techniczna: Anna Krzywania

Ilustracja na frontyspisie: Jarosław Iwaszkiewicz, 1974. Fot. Woody Ochnio / Forum

Skład wersji papierowej: Robert Oleś / d2d.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wydawnictwo Ossolineum, 50–139 Wrocław, ul. Szewska 37,
e-mail: wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl
Kontakt z „Biblioteką Narodową”: bn@ossolineum.pl

Copyright © The Estate of Jarosław Iwaszkiewicz.
All rights reserved.
Copyright © for this edition by Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2021.
Published by arrangement with Beata Stasińska Literary Agency.

Wydanie I elektroniczne, Wrocław 2022

Nieupoważnione powielanie lub inne wykorzystywanie utworu stanowi naruszenie praw autorskich.

ISSN 0208-4104

ISBN 978-83-66267-79-4

WSTĘP

I. WSTĘPNA CHARAKTERYSTYKA

Pytanie o miejsce poezji. Rozległość artystycznych dokonań Jarosława Iwaszkiewicza stwarza nieczęstą w polskiej literaturze sytuację, kiedy zadaje się pytania o miejsce i znaczenie w jego twórczości poszczególnych gatunków uprawianych przez pisarza. W wersji uproszczonej dociekania te przyjmują formę rozważań, czy autor Brzeziny osiągnął najlepsze efekty artystyczne jako nowelista, powieściopisarz, dramaturg, eseista, diarysta, czy też nad tymi literackimi aktywnościami góruje wartością jego dorobek poetycki[1]. W podobnych rozważaniach poezja Iwaszkiewicza bywała niekiedy odsuwana w cień przez wagę innych jego dokonań i fakt ten wskazuje konieczność nadania twórczości lirycznej autora Mapy pogody właściwej rangi – zarówno w dorobku literackim pisarza, jak i w historii polskiej poezji.

Sam Iwaszkiewicz w tej kwestii określał swą pozycję jednoznacznie:

Wszystko, co piszę, jest w jakimś sensie poezją. I dlatego mówię, że jestem przede wszystkim poetą. Uważam, że najważniejszą gałęzią mojej twórczości są wiersze, w tradycyjnym znaczeniu, ale [...] w mojej prozie też są zawarte jakieś sprawy poetyckie[2].

W poświęconym temu zagadnieniu odczycie Jerzy Kwiatkowski akcentował fakt, że Iwaszkiewicz „w każdej z epok, w każdym z okresów, które składają się na dzieje tej poezji, jest, jak to lapidarnie ujął Kazimierz Wyka, obecny”[3]. Jako poeta z czasem nieco się zmieniał i w ewolucji twórczej potrafił absorbować wybrane elementy aktualnych poetyk, nadając im indywidualny zakres problemowy i ton własnego głosu. Trafna jest w tym kontekście obserwacja Anny Kamieńskiej:

Iwaszkiewicz nie odcinał się od niczego, emanował swoją poezją w sposób naturalny dla swojej osobowości i swojej formacji kulturowej. W ten sposób wyrastał ponad to, co określa się jako „wiersz skamandrycki”, i ponad zależność od takiego czy innego prądu[4].

A było tych prądów niemało – począwszy od poezji schyłku modernizmu i osadzonych w jej aurze Oktostychów, przez futuryzm i ekspresjonizm spod znaku „Zdroju” (ku którym wychylał się tom następny), wspomniany „wiersz skamandrycki”, neoklasycyzm z epoki Powrotu do Europy, przez tendencję socrealistyczną, aż po wiersz różewiczowski, przyswajany przez poetę od pierwszej godziny pojawienia się tego tonu w fonosferze polskiej poezji. Ten ostatni przejmował Iwaszkiewicz, by nadać mu własny wyraz i równocześnie nigdy nie przyswoić ostatecznie, u końca swej drogi manifestacyjnie wracając do formy oktostychu.

Na mapie dwudziestowiecznej polskiej poezji stała się więc twórczość Iwaszkiewicza zjawiskiem osobnym, niedającym się zamknąć w granicach konkretnej estetyki, nurtu czy nawet epoki jej rozwoju. Pisarza ze Stawiska uważano za artystę ekskluzywnego, „poetę dla poetów”. Jego twórczość inspirowała jako rzeczniczka szerszych tendencji: Wilde’owskiego estetyzmu, ekspresjonizmu zabarwionego doświadczeniem lektury poezji Arthura Rimbauda, klasycyzmu z ducha Stefana Georgego czy odmiany literackiego egzystencjalizmu, mówiącej, że wyrazu tego sposobu odczuwania ludzkiej kondycji najlepiej poszukiwać, idąc własną drogą. Jeśli więc próbować ująć znaczenie tej poezji, należałoby wskazać na niekwestionowaną artystyczną wiarygodność opisu wewnętrznego świata, trwającą ponad zewnętrznymi modyfikacjami poetyk i epokami literackimi. Iwaszkiewicz odcisnął przy tym na swej twórczości lirycznej oryginalne piętno obrazowej, dźwiękowej, językowej i egzystencjalnej wrażliwości, która znajdowała odbicie w świecie wewnętrznym wielu czytelników poezji. Wśród nich była także spora rzesza jej twórców, o czym może świadczyć pokaźna liczba poświęconych artyście wierszy[5]. W późnych latach trzydziestych spełniło się też marzenie autora Innego życia o „szkole poetyckiej na Stawisku” i jego twórczość wywarła bezpośredni wpływ na kilku zaprzyjaźnionych adeptów pióra – spośród nich warto wymienić najciekawszych: Romana Kołonieckiego, Stefana Napierskiego, Lucjana Szenwalda i Pawła Hertza. Poeta, który nie był od Iwaszkiewicza stylistycznie zależny, Czesław Miłosz, u końca swojej drogi twórczej nazywał pisarza: „mistrz mego rzemiosła”[6].

Dychotomie. Próbując opisać szeroki horyzont poezji Jarosława Iwaszkiewicza i ująć jej skomplikowanie, zwykle wskazuje się na jej dychotomiczny charakter. Przywoływane opozycje – uporządkowane, a więc siłą rzeczy uproszczone – układają się w dwie linie, które wyznaczają natura i kultura. Wiąże się to z oczywistą konstatacją o jednoczesnym istnieniu człowieka w obu porządkach, choć rzadko zyskuje ona dobitną reprezentację w poezji. W planie form sferę pierwszą realizuje poetyka ekspresjonizmu i lirycznego wyznania, a drugą – poetyka klasycystycznej obiektywności[7]. Dychotomia ta przyjmuje również inne wymiary – to na przykład opozycja naturalności i stylizacji, żywiołu lirycznego i żywiołu epickiego. W planie idei sferę kultury reprezentują europejskość, żywioł obywatelski i Zachód, zaś natury – rodzimość, prywatność i Wschód. W planie mitu artystycznego będzie to opozycja apolińskości i dionizyjskości. Po stronie pierwszej usytuuje się wiara w soteryczne możliwości sztuki, po stronie drugiej znajdą się katastrofizm i świadomość marności ludzkich zabiegów. Po stronie pierwszej – aktywność i pasja życia, którym odpowiadają z drugiej strony skłonność do inercji i fascynacja śmiercią.

Sam pisarz zwracał uwagę na ścieranie się w dwóch jego pierwszych poetyckich książkach żywiołów apollińskiego i dionizyjskiego, stwierdzając w przywoływanej rozmowie z Andrzejem Gronczewskim: „Wszystkie moje utwory będą podpadały pod taki podział, elementem jednoczącym jest zaś tu moja indywidualność, odczuwanie świata, które – mam nadzieję – nie zmieniło się od najdawniejszych lat”[8]. Sygnalizowane opozycje mają więc zadanie objąć jak najszersze spektrum doświadczenia, zsyntetyzować jego elementy i przenosząc na wyższy poziom, wskazać sztuczność kategoryzowania. „Poezja (a także proza) Jarosława Iwaszkiewicza [...] zmierza do katartycznej syntezy, coincidentia oppositorum – pojednania, współbrzmienia, współistnienia sprzeczności”[9]. Celem byłaby zatem realizacja idei całości, która staje się realnym i możliwym do osiągnięcia wymiarem faustycznego poszukiwania pełni.

Kod prywatności. Jerzy Kwiatkowski napisał o Iwaszkiewiczu, że to „jeden z najbardziej kameralnych, «prywatnych», odsłaniających się osobiście, autobiograficznie poetów dwudziestolecia”[10]. Stwierdzenie to można uzasadnić predylekcją pisarza zarówno do poetyki wyznania, jak i do wprowadzania do materii wiersza elementów rzeczywistości obcych czytelnikowi. Autor Lata 1932 chętnie więc odnosi się do zdarzeń o typowo subiektywnym znaczeniu. Przywołuje postaci ze swej biografii i sobie znane realia topograficzne. W końcu też dedykacje wskazują na to, że teksty są formą komunikacji toczącej się obok szerokiego grona czytelników. Elementy te kształtują kod prywatności poezji Iwaszkiewicza – współbrzmiący z tendencjami modernizmu i dwudziestolecia międzywojennego do zacierania granic między „życiem” a „sztuką”. Wiersze pisarza ze Stawiska łączą się również z aurą problemową i motywami równolegle powstającej prozy, zwłaszcza u początków jego drogi twórczej – w okresie uprawiania przez młodego autora prozy poetyckiej – zachodziła między nimi relacja ścisłego przenikania się. Teksty poetyckie mogły wyjść spod pióra bohatera jego prozy, ta zaś zdawała się obudowywać poezję dodatkowymi szczegółami jej świata.

O sile związku twórczości Iwaszkiewicza z jego biografią ostatecznie przekonali się czytelnicy wydanych w latach 2007–2011 Dzienników, ilustrują ją także publikowane do dziś tomy jego korespondencji. Wyłaniający się z nich obraz uzasadnia traktowanie pisarstwa Iwaszkiewicza jako wielkiej narracji autobiograficznej. „Stworzył zapewne najobszerniejszy zapis autobiograficzny w literaturze polskiej” – napisał o autorze Brzeziny Piotr Mitzner, mając na myśli zarówno twórczość artystyczną, jak i teksty z gatunku dokumentu osobistego[11]. „Zapis autobiograficzny” łączy zmyślenie i prawdę, wyznania czynione wprost i te ukryte w strukturach dzieła, które wymagają od autora jeszcze głębszego zanurzenia w wewnętrznym świecie. Autobiograficzna aura, jaka w dziele Iwaszkiewicza panuje, ma coś z prób samopoznania i wypowiedzenia dokonanych diagnoz egzystencjalnych.

Subiektywna powaga owych prób programuje sytuację komunikacyjną tej poezji. Czytelnik – jak rzecz określił przywoływany już Jerzy Kwiatkowski – zajmuje w niej pozycję „współobserwatora, z którym poeta mimochodem dzieli się uwagami o świecie czy któremu zwierza się z własnych, niezwiązanych z nim bezpośrednio przeżyć”[12]. Pogłębia to wrażenie subiektywnej wagi procesu pisania, samej poezji nadaje zaś walor emocjonalnej wiarygodności.

Stylizacja. Zastanawiająco często ów autobiografizujący poeta sięga po formę stylizacji, czyniąc ją narzędziem wspomnianego procesu autorefleksji i językiem wypowiedzenia tych samych znaczeń, które w innym miejscu zdarza mu się formułować wprost, z pominięciem stylizacyjnej formy. Stylizując, wypowiada je inaczej – w sposób zobiektywizowany, rozmyślnie skonwencjonalizowany, niemalże z manifestacyjnym zamiarem „uprawiania poezji jako sztuki, nie jako wyznania”[13]. Andrzej Zawada przypomina metaforę Czesława Miłosza, który w kontekście poezji Iwaszkiewicza ubolewał, że wiersz nie jest nigdy traktowany jak „aria śpiewana przez jakiegoś człowieka”[14]. Metafora ta znakomicie oddaje owo podwójne zobiektywizowanie Iwaszkiewiczowskich stylizacji – są to wiersze utrzymane w „jakiejś” formie, kształtujące wypowiedzi „jakiegoś” człowieka. I choć obie uprawiane przezeń poetyki będą się przeplatać, a środek ciężkości, od wierszy młodzieńczych ku tym późnym, przesunie się w stronę poetyki wyznania – przywołana formuła Andrzeja Zawady użyta w kontekście debiutu poety pozostanie zawsze aktualna.

W stylizacyjnej formie objawia się w poezji Iwaszkiewicza tradycja literacka, która jest dla niej naturalną przestrzenią odniesienia. Wszak w przywoływanej już antynomii natura–kultura po stronie natury jest życie samo, zaś kulturę reprezentuje proces analizy tego doświadczenia i próba reakcji na nie w artystycznej formie. Stosunek Iwaszkiewicza do tradycji i jego zabiegi stylizacyjne Jerzy Kwiatkowski określił jako „tradycjonalizm uświadomiony”[15]. Iwaszkiewicz nie pojmował go jak naiwnie rozumianą kontynuację tradycyjnych wzorców, lecz jak „intelektualną, artystyczną grę, zabawę”. Polegała ona – stwierdza historyk – „na potraktowaniu całej dotychczasowej poezji jako «materiału», z którego [...] można tworzyć nowe, własne wartości”[16]. Miała to być jego własna, trzecia droga – między rewolucją Awangardy a ewolucyjnym podejściem do klasycyzmu, reprezentowanym przez praktykę poetycką Skamandra. Była to ewolucja, lecz – jak rzecz ujmuje Kwiatkowski – przebiegająca „nie tyle w przód, ile na innym, wyższym piętrze”[17].

II. BIOGRAFIA I DROGA TWÓRCZA 1894–1918

Kalnik, Warszawa, Elizawetgrad (1894–1908). Jarosław Iwaszkiewicz urodził się jako Leon Jarosław 20 lutego 1894 (według kalendarza juliańskiego; w kalendarzu gregoriańskim to dziś 5 marca) we wsi Kalnik na Kijowszczyźnie, „w małej cukrowni pośrodku żyznej równiny” – jak sam notował w Książce moich wspomnień[18]. Ojciec przyszłego pisarza, Bolesław Antoni Iwaszkiewicz (1842–1902), pracował jako księgowy w kalnickiej cukrowni, natomiast matka, Maria z Piątkowskich (1854–1927), zajmowała się gospodarstwem i domem, a ściślej: dwoma kolejnymi służbowymi mieszkaniami rodziny, wspominanymi później w twórczości Iwaszkiewicza jako „stary dom” i „nowy dom”. Małżonkowie mieli jeszcze czworo starszych od Jarosława dzieci – syna Bolesława (ur. 1875) oraz córki: Helenę (ur. 1879), Annę (ur. 1882) i Jadwigę (ur. 1886).

Postać ojca związała Jarosława Iwaszkiewicza z tradycją powstańczą. Bolesław Antoni jako student Uniwersytetu Kijowskiego wraz z bratem wziął udział w powstaniu styczniowym i rodzinna legenda wskazywała w tej decyzji źródło złamanej kariery zawodowej mężczyzny. Rodzina matki łączyła zaś Iwaszkiewicza z polską kulturą ziemiańską na Ukrainie i jej wybitnymi reprezentantami – familiami Piątkowskich, Zbyszewskich, Taubów i Szymanowskich. W tej ostatniej przyszły pisarz miał znaleźć mentora swoich artystycznych początków, a później przyjaciela i współpracownika – Karola Szymanowskiego.

Wydarzeniami formacyjnymi jego dzieciństwa były śmierć ojca w 1902 roku i przenosiny wraz z matką do Warszawy. Trwający półtora roku (od jesieni 1902 do wiosny 1904 roku) pobyt w tym mieście prócz pierwszych formalnych doświadczeń szkolnych przyniósł szereg inicjacji kulturalnych. Dzięki matce Jarosław Iwaszkiewicz odwiedzał Zachętę, Filharmonię Narodową, teatry, a także rozpoczął podstawową edukację muzyczną w zakresie gry na fortepianie. Na czas pobytu w Warszawie przypadają również jego pierwsze literackie próby – niezachowany „dramat symboliczno-współczesny” Pieśni olimpijskie oraz zachowany wiersz Kitka bzu[19]. W roku 1954 autor powie o nim:

nosi już w zarodku całą moją późniejszą poetykę estetyzującą, opartą na erudycji, niewdzięczną [...]. Jest on wykoncypowany i napisany zupełnie poza życiem, niczym z moim ówczesnym życiem nie związany. Występuje w nim jak najwyraźniej mój typ psychiczny i typ mojej poezji[20].

Dalszy rozwój muzycznych i teatralnych zainteresowań zapewniło młodemu Iwaszkiewiczowi kolejne miasto, w którym zamieszkał z matką – Elizawetgrad na Ukrainie[21], gdzie znaleźli się dzięki mieszkającym tam Szymanowskim. Był to okres zbliżenia się tych dwóch rodzin i wpływu ukształtowanej już osobowości młodego Karola Szymanowskiego i jego sióstr na zainteresowania artystyczne wchodzącego w okres nastoletni kuzyna. Krąg dzieł muzycznych, który w Elizawetgradzie i w Tymoszówce Szymanowskich pozna, wykreślany przez twórczość Gustava Mahlera, Richarda Wagnera i Richarda Straussa, będzie już na zawsze obecny w jego życiu i twórczości. Kształtowały go również doświadczenia lekturowe, jakich dostarczały utwory Stanisława Wyspiańskiego, Stanisława Przybyszewskiego, Jana Kasprowicza i Tadeusza Micińskiego. W kręgu formacyjnych książek znalazły się wtedy również Listy do matki Juliusza Słowackiego oraz odczytywany w wieku lat dziesięciu Kurs historii wieków średnich Tadeusza Korzona, który zaszczepi przyszłemu pisarzowi zainteresowanie historią i kulturą tej epoki.

Kijów (1909–1918). W 1909 roku Maria Iwaszkiewiczowa z piętnastoletnim Leonem Jarosławem przeprowadziła się do Kijowa. Z miastem nad Dnieprem będzie związana edukacja chłopca w IV Gimnazjum Męskim (1909–1912), a następnie studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Kijowskiego (1912–1917) oraz epizod nauki na Wydziale Historyczno-Filologicznym. Edukację wyższą Iwaszkiewicza zakończyło zamknięcie uczelni, tak że abiturient, uzyskawszy absolutorium, nie przystąpił do kończących prawo egzaminów.

W roku 1913, po czteroletniej nauce w kijowskiej prywatnej szkole muzycznej Marii Diomidi, Iwaszkiewicz został także studentem Konserwatorium Kijowskiego w klasie fortepianu. Jego kształcenie w tym zakresie, podobnie jak edukację uniwersytecką, przerwały jednak wypadki historyczne. Równolegle z doskonaleniem gry Iwaszkiewicz pisał utwory na fortepian – stworzył kilka cyklów pieśni, etiudy i sonatę oraz tańce. Ostatnie znane dzieło tej epoki powstanie w czerwcu 1918 roku, a do komponowania Iwaszkiewicz wróci nieoczekiwanie w 1944 roku, kiedy stworzy Kołysankę – pieśń do słów Manfreda Hausmanna. W życiu pisarza studia muzyczne i próby kompozytorskie staną się kolejnym doświadczeniem formującym jego osobowość artystyczną. Muzyczne wrażenia, tematy, motywy, aż po konstrukcję utworów literackich odpowiadającą dziełom muzycznym – wszystko to będzie skutkiem jego głębokiego zanurzenia się w tej sferze jako słuchacza i artysty.

Juwenilia w języku rosyjskim. Początkowy okres pobytu w Kijowie w życiu młodego Iwaszkiewicza wiązał się z intensywnymi relacjami rówieśniczymi. Jego gimnazjalni koledzy należeli do środowiska polsko-rosyjskiego, które – podobnie jak lekcje języka i literatury – wzbogaciło przyszłego pisarza o doświadczenie obcowania z kulturą rosyjską. Tą klasyczną, nauczaną w szkole, i tą współczesną: schyłku symbolizmu, neoklasycznych prób akmeistów oraz poszukiwań awangardowych spod znaku egofuturystów i Igora Siewierianina. Jako jeden z najważniejszych szkolnych epizodów Iwaszkiewicz wspominać będzie gimnazjalne wypracowanie Poezja rosyjskiej rzeczywistości podług Eugeniusza Oniegina. „Ten temat [...] utkwił na całe życie. Stąd i Step Czechowa, i Suchodoły, i cały Bunin” – zapisze po latach[22].

Jerzy Kwiatkowski, analizując wschodni dług poezji Iwaszkiewicza, wskazywał na obecność w niej kultury oraz tradycji Rosji i Rusi, ślady wpływów cywilizacji i filozofii wczesnochrześcijańskiej, orientalizm zbliżający twórcę do erudycyjnego nurtu poezji Młodej Polski, ale generowany przez zetknięcie się z podobnymi prądami w kulturze rosyjskiej i prawosławiu (widzianym przez autora Petersburga jako „góra, która ma jedno zbocze zwrócone ku Indiom i Buddzie”[23]):

Wchodzą tu [...] elementy bardzo różne i takie jak obsesja złotego koloru, przywodząca na myśl ikony i bizantyńskie malarstwo, i takie jak motyw dwuznaczności sakralno-erotycznej, mistyczno-erotycznej czy: motyw „podejrzanego” etycznie charakteru Piękna – o ileż bliższe wschodnio- niż zachodniochrześcijańskiemu kręgowi kulturowemu, jakże bliskie patrystyce wschodniej i gnostykom[24].

Pragnienie podzielenia się poetyckimi pierwocinami z rosyjskojęzycznymi gimnazjalnymi przyjaciółmi zaowocowało kilkoma próbami literackimi w tym języku, m. in. pisanym na przełomie lat 1911/1912 cyklem Stichi dla Stefana Knabe. Podobna komunikacyjna motywacja sprawiła, że kończąc gimnazjum, Iwaszkiewicz żegnał się z kolegami rosyjskojęzyczną komedią Za dwadzieścia pięć lat, która prorokowała zmiany, jakie po tym okresie nastąpią[25]. Wtedy powstały także niezachowane fragmenty powieści w języku rosyjskim. Dała ona początek niewiele późniejszemu polskojęzycznemu utworowi, którego akcja rozgrywała się w Arkadii pod Łowiczem. Poza ścisły krąg towarzyski wychodził przyszły autor Brzeziny, tłumacząc na język rosyjski wiersze Rudyarda Kiplinga[26]. Miały służyć za objaśnienie ich polskojęzycznej wersji, do której Iwaszkiewicz komponował muzykę, i choć w tym wypadku również sięgał do języka rosyjskiego jako medium przekazującego treść skuteczniej niż polszczyzna, wykraczał poza poetycką prywatność i mógł myśleć o publikacji tych utworów[27]. Pożegnanie młodego poety z językiem rosyjskim nastąpiło w roku 1916. Cykl Triolety poświęci on W. P. Japowej, po sześciu rosyjskich wierszach przejdzie zaś na polski i dopisze jeszcze dziewięć utworów.

Juwenilia w języku polskim i ostatnie lata na Ukrainie. Przed rokiem 1913 w juweniliach Iwaszkiewicza przeważały utwory dramatyczne (poza wspomnianym utworem Za dwadzieścia pięć lat wszystkie pisane w języku polskim). Najwcześniejsze przetrwały jedynie w postaci tytułów: Szare gęsi, W lesie, Pani Anna. Znane są natomiast dwa teksty w tym gatunku z roku 1912: pierwszy niedokończony i pozbawiony tytułu, drugi zatytułowany Samobójstwo. Konwersacje o tragedii[28].

Przełom lat 1912/1913 był okresem przechodzenia Iwaszkiewicza od dramatu, przez prozę poetycką, do poezji. Przetrwał zeń długi prozatorski utwór De vita morteque, datowany na 22 stycznia 1913[29]. Pierwszy dłuższy zachowany utwór poetycki to ukończony kilka tygodni później, pochodzący ze stycznia–lutego 1913 roku cykl zapisany prozą poetycką, zatytułowany 20 przypowieści o życiu i śmierci[30]. Otwierają go motta z Oscara Wilde’a – pisarza, pod którego wpływem znajdował się autor, oraz z Friedricha Nietzschego. Rok 1913 przyniósł już wiele wierszy. Były to zachowane w archiwum pisarza cykle: Kołysanki, Ballady miejskie, Wiersze o Pannie Maryi, Ballady i pieśni, Ballady imion, Pieśni starego sentymentu, Moderne menuety, poemat Młodość pana Twardowskiego, pisane prozą poetycką Lato oraz wzmiankowany w korespondencji z tego okresu, lecz niezachowany cykl Missa poetica[31]. Jeden z tekstów z tego roku – poetycka wersja motywu Lilith, opracowanego przez Iwaszkiewicza również w formie miniatury fortepianowej – stać się miał jego debiutem literackim. W późniejszym zbiorze Księga dnia i księga nocy (1929) autor umieścił jeszcze dwa wiersze z tego okresu: Kareta pocztowa i *** (Latarnie świecą nikle...). Obok poematu Młodość pana Twardowskiego są to chronologicznie najwcześniejsze publikowane za życia pisarza wiersze. Rok później powstaną, inspirowane Portretem Doriana Graya Oscara Wilde’a opowiadanie Siciliana[32] – najciekawszy utwór prozatorski tej epoki – oraz cykl Sonety miłosne samotnika. Specjalne miejsce wśród juweniliów zajmuje wspomniany poemat Młodość pana Twardowskiego, opatrzony datami 1912–1915 i wydrukowany rok przed śmiercią sędziwego autora jako zaskakująco dojrzałe artystycznie świadectwo początków jego poezjowania.

W tym okresie Iwaszkiewicz podejmował pierwsze próby publikacji – wysyłał swoje utwory do redakcji kilku czasopism, bez powodzenia wziął udział w konkursie poetyckim, prezentował wiersze kuzynce i poetce Natalii Dzierżek. Zadebiutował 20 stycznia 1915 na łamach efemerycznego kijowskiego pisma „Pióro”, redagowanego przez Tadeusza Ficowskiego i Czesława Kozłowskiego, powstałym w 1913 roku sonetem Lilith, pierwotnie wchodzącym w skład cyklu Ballady imion. Po kilku miesiącach periodyk „Kłosy Ukraińskie” wydrukował fragment cyklu sonetów Kijów – wiersze Padoł i Lipki wiosną. Młody autor miał pracować nad tym cyklem jeszcze w styczniu 1916 roku.

To jednak przede wszystkim czas prozy poetyckiej. Iwaszkiewicz napisał wtedy Ucieczkę do Bagdadu, ostatecznie nasycając swą wczesną twórczość orientalizmem, który był zresztą w jego przypadku wynikiem osobistego doświadczenia rosyjskiego Wschodu. Kijowska uczelnia z powodu działań militarnych czasu pierwszej wojny światowej została ewakuowana do Saratowa i jej student spędził w tym mieście około tygodnia, zdając egzaminy prawnicze.

Również Kijów był wówczas przystanią dla wielu osób ewakuowanych z terenów zagrożonych zajęciem przez Niemców i nieoczekiwanie na okres pierwszej wojny przypadają lata rozkwitu polskiej diaspory w tym mieście. Zwłaszcza kilkoro wybitnych aktorów i reżyserów – Juliusz Osterwa, Stefan Jaracz i Stanisława Wysocka – wywołało w polonijnym środowisku Kijowa teatralny ferment. W lutym 1916 roku zaczął działać założony przez Wysocką eksperymentalny Teatr „Studya”. Iwaszkiewicz, zaprzyjaźniony z kilkorgiem młodych aktorów amatorów teatru Wysockiej, zaangażował się w ten projekt najpierw jako aktor, później – dzięki sugestii reżyserki – jako osoba przygotowująca prelekcje na temat wystawianych spektakli i twórczości ich autorów. Funkcja ta, określana dumnie jako „kierownik literacki”, znakomicie poszerzyła humanistyczną i literacką erudycję młodego muzyka i prawnika.

Był to okres niezwykle ważny również w życiu osobistym Jarosława Iwaszkiewicza. Przypada nań jego pierwsza trwała relacja homoseksualna – uczucie odwzajemnione i inspirujące w dziedzinie twórczości. Obiektem tego uczucia i partnerem artysty był inny młody poeta, Mieczysław Kozłowski, publikujący później pod pseudonimem Jerzy Mieczysław Rytard.

Rewolucja, która wybuchła w Rosji, przybrała na Ukrainie formę wojny domowej między przedstawicielami dwóch konkurencyjnych tworów politycznych: proklamowanej w Kijowie Ukraińskiej Republiki Ludowej i powołanej w Charkowie Ukraińskiej Republiki Rad. Miasto nad Dnieprem stało się areną walk partyzanckich, w których Iwaszkiewicz i Kozłowski, wspólnie przekładający Iluminacje Rimbauda, dostrzegli niezwykłe dekoracje ich artystycznej działalności. Przyszły autor Brzeziny wspominał:

Na ulicach nieraz gwizdały kule i detonacje przeszkadzały nam czasami w dobieraniu odpowiednich wyrazów; nieraz Miecio, przychodząc do mnie na codzienną porcję Rimbauda, musiał starannie wybierać ulice, którymi przechodził, gdyż tu i ówdzie tworzyły się barykady lub strzelano zza węgła[33].

Niestabilną sytuację wykorzystały Austro-Węgry, które poproszone o pomoc przez Centralną Radę (organ URL), rozpoczęły faktyczną okupację podzielonej na strefę austriacką i niemiecką Ukrainy. W marcu 1918 roku Iwaszkiewicz i Kozłowski zgłosili się na ochotnika do formowanej u boku Austriaków polskiej jednostki: I Dywizji Artylerii Konnej III Korpusu Polskiego, dowodzonego przez gen. Eugeniusza de Henninga-Michaelisa. Jej działalność, głównie o charakterze policyjnym i skierowana przeciw ludności cywilnej, głęboko rozczarowała młodego poetę. Lato po demobilizacji spędził w Elizawetgradzie jako gość Karola Szymanowskiego, z którym omawiał plan współpracy nad librettem opery luźno opartej na fabule Bachantek Eurypidesa – był to przyszły Król Roger. Rozmawiano także o perspektywach repatriacji do Warszawy, Iwaszkiewicz zaś podjął już kroki, by uzyskać konieczne dokumenty. Tak wyglądało tło powstania Oktostychów.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

NOTA EDYTORSKA

Podstawa edycji i układ utworów. Podstawą edycji, jeśli chodzi o kształt tekstów, jest najpełniejszy opracowany za życia pisarza zbiór Wiersze (t. 1–2, Warszawa 1977), aspirujący wówczas do miana editio ultima i otwierający drugą, ostatnią jak na razie, edycję Dzieł pisarza. Podobnie jak wydane w 1968 roku Wiersze zebrane powtarza on założenia edytorskie przyjęte w jednotomowym zbiorze Wiersze, który otwierał pierwszą edycję Dzieł w roku 1958, a zawierał teksty od Oktostychów po Warkocz jesieni. Przyjęto tam wiele rozwiązań kompozycyjnych odmieniających pierwotny historycznoliteracki kształt publikowanych przez pisarza tomów. Reprezentatywnym przykładem może być układ tomu Oktostychy w kolejnych wydaniach Wierszy. Nie kończy się on – jak to było w wydaniu z 1919 roku – utworem *** (Na cichej gwieździe...), w edycjach zbiorowych autor dodał do niego bowiem dziesięć wierszy nieobecnych w tomie, opatrując je adnotacją „Oktostychy późniejsze”. Wiersze te w większości pierwotnie opublikował w późniejszym o dziesięć lat od Oktostychów zbiorze Księga dnia i księga nocy. Niektóre z nich mogłyby się chronologicznie znaleźć wśród oktostychów wydanych w roku 1919, inne zostały napisane później. Stworzyło to wymagającą rozstrzygnięcia kwestię dotyczącą kształtu niniejszego wyboru. Czy decyzję autora o połączeniu tych wierszy akceptować jako ostateczny artystyczny szlif tomu, czy też uznać Oktostychy w postaci, w jakiej ukazały się w 1919 roku, za kształt obowiązujący, jeśli postrzegamy ów tom jako fakt historycznoliteracki? Piszący te słowa zdecydował się rozstrzygnąć ów problem edytorski na rzecz rozwiązania drugiego. Zarówno dodanie tych tekstów, kiedy mówimy o książce z roku 1919, w której ich nie było, jak i wyjęcie ich z Księgi dnia i księgi nocy znacząco zmieniałoby wymowę artystyczną obu tomów. Podobnie rozpatrywanie Piosenki dla zmarłej poza Dionizjami, które zamyka, i wiersza Cmentarz na wiosnę poza Księgą dnia i księgą nocy, którą ten wiersz kończy (a oba teksty Iwaszkiewicz umieścił w Wierszach jako fragmenty przedwojennego cyklu Elegie), odbierałoby tym zbiorom jako artystycznym całościom ważny, podsumowujący ton. Z tych samych powodów dedykowanego Antoniemu Sobańskiemu wiersza *** (Nie dla nas winnic modry stok...) nie publikuje się tu wśród tekstów tomu Księga dnia i księga nocy, między które włożył go w edycjach zbiorowych Iwaszkiewicz. Jest takich przypadków więcej i wszystkie wynikają z objaśnionej wyżej motywacji. O ile więc kształt formalny utworów pozostaje zbieżny z tekstem ostatniego opublikowanego za życia autora wydania Wierszy, ewentualne zaś rozbieżności zaznacza się w przypisie, o tyle miejsce utworów w niniejszym Wyborze wierszy nawiązuje do ich miejsca w tomach, w których ukazywały się ich pierwodruki – zrekonstruowane jest, można powiedzieć, w historycznej postaci.

Osią chronologiczną wyboru jest kolejność ukazywania się tomów. Wiersze niewłączone do książek poetyckich, a należące do epoki obejmującej dany tom, są publikowane w częściach Utwory inne z lat... – w układzie chronologicznym według daty publikacji bądź powstania, jeśli wiersz został podany do druku z rękopisu już po śmierci pisarza. Decyzja o takim układzie wydaje się oczywista, lecz w przypadku Iwaszkiewicza odtwarza zawirowania w kwestii czasu publikacji wierszy wojennych i powojennych. Pisane przezeń w okresie wojny i okupacji teksty ukazały się bowiem bardzo późno, w dwóch tomach: Warkocz jesieni (1954) i Ciemne ścieżki (1957), w których towarzyszyły „współczesnym” utworom „różnych epok”, powstałym po roku 1945 – w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych oraz w połowie tej dekady. Z tego powodu w niniejszym wyborze po wierszach tomu Ciemne ścieżki następuje sekwencja utworów „innych” – obejmujących dwa bloki wierszy: z lat 1939–1945 i 1946–1955. To zachwianie chronologii nieco utrudnia porządkującą lekturę, lecz doskonale odtwarza powojenną obecność poezji Iwaszkiewicza i rytmy docierania jej do czytelników, co jest jednym z zadań wyboru wierszy jako syntezy historycznej.

Cykle poetyckie. Pisarz chętnie posługiwał się formą cyklu wierszy, traktowaną jako artystyczna całość. Przykładem tak skomponowanego utworu jest cykl trzydziestu wierszy z końca lat pięćdziesiątych zatytułowany Droga. W publikacjach książkowych teksty te ulegały rozproszeniu – autor wydrukował tylko ich część, zmieniał też kontekst utworów, umieszczając je między wierszami z innej epoki. Stało się tak z utworem Nachstück (Pióro strzaskane...) ze wspomnianej Drogi. Iwaszkiewicz umieścił go w wydaniu Wierszy jako trzeci utwór tomu Ciemne ścieżki, wydanego dwa lata przed powstaniem wiersza. Wyjęcie go z kontekstu Drogi i swoiste antydatowanie myli interpretacyjne tropy konieczne do zrozumienia tego tekstu. Nie mogąc publikować go dwa razy – w kontekście cyklu i w kontekście tomu (w którym go de facto nie było) – i w tym przypadku odstępuje się od zasady wierności kompozycji Wierszy. Na podstawie pierwodruków prasowych, kształtu przyjętego w tomach i opracowanego przez Piotra Mitznera zbioru Sprawy osobiste i inne wiersze rozproszone zrekonstruowano zatarte w wydaniu Wierszy, ważne dla kształtu tej poezji cykle utworów: Heidelberg, Ars poetica, Dzień czerwcowy, Droga. Cykle, które w tomach i w Wierszach nie zostały rozproszone, publikowane są w miejscu, w którym autor umieścił je w książkach. Nie dokonywano w nich żadnych zmian lub – jeśli nie towarzyszy im informacja o tytule cyklu – opatrzono je w przypisie wiadomością o związku tych tekstów. Strukturę cyklów wierszy, z jakich złożony jest tom Ciemne ścieżki, zarysowano jedynie w końcowym odredakcyjnym komentarzu – w lekturze tekstów ulega ona zatarciu. W niniejszym wydaniu zdecydowano się na poprzedzenie tych części tytułem cyklu, w którym umieścił je autor.

Numeracja utworów. Przywołany przypadek utworu Nachstück ilustruje jeszcze jeden problem edytorski, jaki wypadało tu rozstrzygnąć. Pisarz w wydaniu Wierszy włączył ten tekst do struktury Ciemnych ścieżek, nadając mu numer 3 i tym samym przesuwając numerację wszystkich znajdujących się po nim wierszy, aż do usuniętego tekstu 81 o incipicie „Na łące przy kapliczce...” – tak że dopiero od wiersza 82 numeracja pierwodruku Ciemnych ścieżek i edycji tego tomu w Wierszach znowu się pokrywa. Przyjąwszy zasadę, że podstawą kształtu tekstów jest dwutomowa edycja Wierszy, zdecydowano o zachowaniu również obowiązującej w niej numeracji, informując w przypisie o odstępstwie w książkowym pierwodruku. Wyjątek zrobiono dla cyklów wierszy, które wydane później w tomach straciły wspólną strukturę i numerację. Są to cykle Heidelberg, Ars poetica i Droga, publikowane tu w kompozycji, w jakiej znalazły się w pierwodrukach lub (w ostatnim przypadku) w rękopisie autora. Wiersze te, rozproszone ostatecznie pośród tekstów swych tomów, straciły wspólną strukturę i numerację. Przywracając ją tutaj, w przypisach informuje się o numerach, jakie teksty nosiły w zbiorach, gdzie się ukazały.

Datowanie utworów. Na podstawie analizy rękopisów wierszy znajdujących się w Archiwum Literackim Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku postanowiono rozszerzyć zwyczajową w edycji utworów w serii „Biblioteka Narodowa” informację o pierwodruku tekstu o datowanie go w rękopisie – jeśli zawiera on datę. W wielu wypadkach pisarz wprowadzał w publikowanym utworze czas jego powstania – w takim przypadku odnotowuje się datowanie rękopisu, o ile nie pokrywa się ono z informacją opublikowaną. Sam akt datowania utworu wpisuje go w porządek biografii autora i bardzo często nie są to daty przypadkowe. Można przy tym wyróżnić całe zespoły tekstów i okresy twórczości, kiedy pisarz datował wiersze sporadycznie, i odwrotnie – okresy, kiedy robił to konsekwentnie, a w nich utwory, które powstawały w grupach, pisane dzień po dniu lub po kilka tego samego dnia. I choć często w tomach są one skomponowane inaczej, istnieje między nimi pewna genetyczna spójność. Podsumowując: informacja o datowaniu rękopisu może zainspirować badaczy i dociekliwych czytelników do sformułowania interesujących wniosków.

Teksty dodane. Nie wszystkie teksty o historycznoliterackim znaczeniu dla twórczości Iwaszkiewicza w wydaniu Wierszy się znalazły. Usunięty spośród utworów tomu Inne życie wiersz Wigilia Nowej Polski jest publikowany na podstawie pierwodruku książkowego. Juwenilia i wiersze rozproszone nieobecne w edycji Wierszy oraz wiersze wydane na podstawie rękopisów po śmierci pisarza podane są za trzema źródłami książkowymi: tomem Muzyka wieczorem (Warszawa 1980), wspominanym wyborem Sprawy osobiste i inne wiersze rozproszone (wybór i oprac. Piotr Mitzner, Warszawa 2010) oraz aneksem literaturoznawczej rozprawy Zbigniewa Chojnowskiego zatytułowanej Poetycka wiara Jarosława Iwaszkiewicza (Olsztyn 1999). Jeden wiersz znajdujący się w niniejszym tomie – tekst Opowiadanie najkrótsze – podaje się za niepublikowanym rękopisem Jarosława Iwaszkiewicza znajdującym się w Bibliotece Uniwersytetu Gdańskiego.

Kształt tekstów. Kształt utworów publikowanych w dwutomowym wydaniu Wierszy porównano z pierwodrukami i poprawiono kilka ewidentnych bądź mniej rzucających się w oczy omyłek. W weneckim wierszu *** (W tym mieście czarno-zielonkawym...), opublikowanym jako 32 utwór tomu Ciemne ścieżki, frazę „w chichocie rożów” poprawiono na „w chichocie dożów”. W tekście Mroźne rano frazę „nie zostawił mi skrawka” poprawiono za pierwodrukiem na „nie zostawił ni skrawka”. W tekście *** (Nowe dzieci...) frazę „ukrywa się jak nadszarpnięta / kromka chleba” poprawiono za pierwodrukiem na „urywa się jak nadszarpnięta / kromka chleba”. W tekście *** (Zaszyć się w kąt drewnianej izby...) frazę „jesień niech zasłoni głową / o świcie fioletowe okno” poprawiono za pierwodrukiem na „jeleń niech zasłoni głową / o świcie fioletowe okno”, w czym utwierdza pojawiający się później motyw rogów. W tekście 1 cyklu Mapa pogody frazę „Nie patrz na tamtą północną stronę” poprawiono za pierwodrukiem książkowym na „Nie patrz na tamtą na północną stronę”. W wierszu 5 tego cyklu frazę „kardynałem w materii malinowej” poprawiono za pierwodrukiem książkowym na „kardynałem w mantii malinowej”, a „maszty jak gniazda świątyni” na „maszty jak gniazda świątyń”. W tekście 7 tego samego cyklu wers „czasem pod nogami a czasem pod głową” poprawiono za książkowym pierwodrukiem na „czasami pod nogami a czasem pod głową”. W poemacie Azjaci frazę „różnorodne pudła” zapisano w kształcie z pierwodruku książkowego jako „różnofarbne pudła”. W wierszu Nowa Rzeczywistość nazwę kwiatu anżelika za pierwodrukiem książkowym i rękopisem podano w tej postaci. Poprawiono także znajdujące się w pośmiertnie wydanym tomie Muzyka wieczorem dwie pomyłki. Tytułowi wiersza Appassionata, opublikowanemu tam w wersji „Apassionata”, przywrócono postać z czasopiśmiennego pierwodruku na łamach „Twórczości”, dokonanego za życia pisarza, i z pośmiertnej publikacji w „Kulturze”. Podobnie datę pod cyklem Wieże podaje się na podstawie czasopiśmienego pierwodruku jako 20–23 stycznia (co znajduje potwierdzenie w rękopisie wiersza i Dzienniku pisarza), a datę w Muzyce wieczorem 20–30 stycznia potraktowano jako omyłkę edytorów tomu.

O rozbieżnościach między kształtem tekstów w pierwodruku i w edycji Wierszy, która jest podstawą niniejszej publikacji, informuje się w przypisach. Wyjątek uczyniono dla rozbieżności natury ortograficznej i interpunkcyjnej oraz dla podziału wersów na strofy, pomijając informację na ich temat. W przypadku tego rodzaju odstępstw jako rozstrzygający przyjęto kształt w edycji Wierszy.

W tekstach pozostawiono w formie zaakceptowanej przez Iwaszkiewicza w 1977 roku używane w wierszach archaiczne formy fleksyjne, uznając, że tworzą one specjalną fonosferę utworów, w których się pojawiają. Z tego samego powodu nie korygowano używanych w wierszach form nazwisk, choć w komentarzach podaje się je w przyjętej dziś formie. Zachowano także oryginalną interpunkcję lub jej brak. Uwspółcześniono natomiast pisownię tytułów utworów literackich wymienianych w wierszach (np. Jądro ciemności zamiast Jądro Ciemności), choć pozostawiono osobliwości graficzne tytułów utworów Iwaszkiewicza tam, gdzie mogły być one znaczące (np. Wigilia Nowej Polski czy Nowa Rzeczywistość).

Podziękowania. Pragnę wyrazić wdzięczność prof. dr. hab. Piotrowi Mitznerowi za cenne uwagi i uzupełnienia oraz Redaktorowi serii „Biblioteka Narodowa” prof. dr. hab. Stanisławowi Beresiowi za podzielenie się refleksjami na marginesie wnikliwej lektury. Serdecznie dziękuję Robertowi Papieskiemu za pomoc w korzystaniu z archiwum Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku.

Dedykacja. Pamięci profesora Andrzeja Gronczewskiego.

INFORMACJA O AUTORCE OPRACOWANIA

RADOSŁAW ROMANIUK • urodzony w 1975 roku, absolwent filologii polskiej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie doktoryzował się w roku 2006 na podstawie rozprawy „Sérénité”. Dialektyka późnej twórczości Jarosława Iwaszkiewicza. Autor tomu esejów poświęconych rosyjskiej myśli filozoficzno-religijnej Dramat religijny Tołstoja (2004), esejów biograficznych One. Kobiety, które kochały pisarzy (2005, wyd. 2 rozszerz.: 2014) oraz studium biograficznego Inne życie. Biografia Jarosława Iwaszkiewicza (t. 1: 2012, t. 2: 2017). Jako edytor opracował i opublikował książki Jarosława Iwaszkiewicza: Korespondencja z Konstantym A. Jeleńskim i Teresą Jeleńską (2008), Listy do córek (z Anną Romaniuk, 2009), Dzienniki 1956–1963 (z Agnieszką i Robertem Papieskimi, 2010), Dziedzictwo Chopina i szkice muzyczne (2010), Dzienniki 1964–1980 (z Agnieszką i Robertem Papieskimi, 2011), Struny ziemi. Przekłady poetyckie (2015), Rachunki włóczęgi. Felietony i szkice podróżnicze (2016), Droga. Proza i wiersze (2020). Jest także autorem opracowania Korespondencji Czesława Miłosza i Konstantego A. Jeleńskiego (2011). Obecnie pracuje nad edycją korespondencji Jarosława Iwaszkiewicza i Zygmunta Mycielskiego oraz nad książką poświęconą Jerzemu Nowosielskiemu i Tadeuszowi Różewiczowi.

PRZYPISY

WSTĘP

[1] Szczegółowe omówienie oraz wybór nowelistyki i opowiadań Jarosława Iwaszkiewicza przynosi opracowany przez Andrzeja Zawadę tom Opowiadania wybrane (BN I 303, Wrocław 2001). Autor niniejszego opracowania stawia sobie za cel uczynienie go kontynuacją owego wzorcowego wydania, które – pod tym względem pionierskie – w swym Wstępie obejmowało szerokie tło innych gatunków literackich uprawianych przez pisarza. Ograniczając do minimum ów wątek, nie uda się jednak nie powtórzyć pewnej zawartej w tej edycji warstwy informacyjnej, stanowiącej konieczny kontekst dla omawianych tu tekstów.

[2] J. Iwaszkiewicz, O godności i powołaniu artysty [z J. Iwaszkiewiczem rozmawia A. Gronczewski], w: A. Gronczewski, Inicjały i testamenty, Warszawa 1984, s. 235.

[3] J. Kwiatkowski, Miejsce Iwaszkiewicza w poezji polskiej XX wieku, w: O twórczości Jarosława Iwaszkiewicza, red. A. Brodzka, Kraków–Wrocław 1983, s. 27.

[4] A. Kamieńska, Święty absurd istnienia, „Kamena” 1972, nr 15, s. 12.

[5] Ich obszerny wybór przynosił jubileuszowy numer „Twórczości” przygotowany w 100. rocznicę urodzin pisarza; zob. „Twórczość” 1994, nr 2.

[6] Cz. Miłosz, Mistrz mego rzemiosła, w: idem, Druga przestrzeń, Kraków 2002, s. 15.

[7] Andrzej Zawada widzi w zestawieniu poetyki ekspresjonizmu i klasycyzmu podstawową opozycję charakteryzującą twórczość liryczną Iwaszkiewicza. Zob. A. Zawada, Jarosław Iwaszkiewicz, Warszawa 1994, s. 285.

[8] J. Iwaszkiewicz, O godności i powołaniu artysty, s. 234.

[9] J. Pieszczachowicz, Zaklinanie śmierci, „Nowe Książki” 1978, nr 6, s. 33.

[10] J. Kwiatkowski, Poezja Jarosława Iwaszkiewicza na tle dwudziestolecia międzywojennego, Warszawa 1975, s. 246.

[11] P. Mitzner, Na progu. Doświadczenia religijne w tekstach Jarosława Iwaszkiewicza, Warszawa 2003, s. 17.

[12] J. Kwiatkowski, Poezja Jarosława Iwaszkiewicza..., s. 242.

[13] A. Zawada, op. cit., s. 40.

[14] Ibidem, s. 41.

[15] J. Kwiatkowski, Miejsce Iwaszkiewicza w poezji polskiej XX wieku, s. 31.

[16] Ibidem.

[17] Ibidem.

[18] J. Iwaszkiewicz, Książka moich wspomnień, Warszawa 1975, s. 7.

[19] Zob. J. Iwaszkiewicz, Kitka bzu, w: R. Romaniuk, Inne życie. Biografia Jarosława Iwaszkiewicza, t. 1, Warszawa 2012, s. 60, 62.

[20] J. Iwaszkiewicz, O poezji, „Miesięcznik Literacki” 1974, nr 2, s. 35 (odczyt wygłoszony na zebraniu Sekcji Poezji ZLP 28 kwietnia 1954).

[21] Od czasu pobytu tam Iwaszkiewicza miasto nosiło nazwy: Zinowiewsk, Kirowo, Kirowograd. Obecnie nazywa się Kropiwnicki (Kropywnycki).

[22] J. Iwaszkiewicz, Dzienniki 1964–1980, oprac. i przypisy A. Papieska, R. Papieski, R. Romaniuk, red. i wstęp A. Gronczewski, Warszawa 2011, s. 284.

[23] Zob. J. Kwiatkowski, Poezja Jarosława Iwaszkiewicza..., s. 10–11.

[24] Ibidem, s. 10.

[25] Zob. J. Iwaszkiewicz, Za dwadzieścia pięć lat, tłum. P. Mitzner, w: Jarosław Iwaszkiewicz i Ukraina, red. R. Papieski, Podkowa Leśna 2011.

[26] J. Iwaszkiewicz, Tushevaja pesnja Bandar-Logov. Perevod iz Kiplinga, do druku podał P. Mitzner, „Nowaja Polsza” 2000, nr 4.

[27] Wybór rosyjskich wierszy Iwaszkiewicza z tej epoki, przygotowany przez Piotra Mitznera, został zaprezentowany na łamach czasopisma „Nowaja Polsza” (2000, nr 4).

[28] Dramat bez tytułu został podany do druku przez Piotra Mitznera w „Dialogu” (2003, nr 1–2) pod tytułem Z juweniliów, a Samobójstwo. Konwersacje o tragedii, opatrzone adnotacją „Byszewy, 27 lipca 1912”, opublikowano w „Dialogu” w roku 1994 (nr 2).

[29] J. Iwaszkiewicz, De vita morteque, do druku podał P. Mitzner, „Dialog” 2003, nr 1–2.

[30] Zob. J. Iwaszkiewicz, 20 przypowieści o życiu i śmierci, do druku podała M. Iwaszkiewicz, „Regiony” 1991, nr 1.

[31] Wiersze o Pannie Maryi, tekst z cyklu Moderne menuety, wiersz z 1914 r. *** (W ogromnej ciszy...) oraz dwa teksty z 1916: Do Dniepru i Noc w mieście – znalazły się w opracowanym przez Piotra Mitznera zbiorze Sprawy osobiste i inne wiersze rozproszone (Warszawa 2010). Poemat Młodość Pana Twardowskiego z posłowiem Jana Witana ukazał się jako oddzielna publikacja książkowa (Warszawa 1979).

[32] Zob. J. Iwaszkiewicz, Siciliana, oprac. R. Papieski, w: Jarosław Iwaszkiewicz i Ukraina.

[33] J. Iwaszkiewicz, Książka moich wspomnień, s. 146.