BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

.

Seria „Biblioteka Narodowa” ukazuje się pod patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Publikacja powstała dzięki programowi Kanon Polski, dofinansowanemu przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Rada Naukowa „Biblioteki Narodowej”: Józef Bachórz, Tomasz Chachulski, Jerzy Jarzębski, Alina Kowalczykowa (przewodnicząca), Ryszard Nycz

Redaktor „Biblioteki Narodowej”: Stanisław Bereś

Recenzent tomu: Marian Kisiel

Redaktor prowadząca: Anna Krzywania

Redakcja Wstępu i opracowania: Anna Poinc-Chrabąszcz / CHAT BLANC

Korekta: Inez Kropidło, Dorota Ucherek, Anna Gądek, Małgorzata Kuśnierz

Redakcja techniczna: Anna Krzywania

Ilustracja na frontyspisie: Tadeusz Różewicz, 1963. Fot. Piotr Barącz/East News

Skład wersji papierowej: Robert Oleś / d2d.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wydawnictwo Ossolineum, 50–139 Wrocław, ul. Szewska 37,
e-mail: wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl
Kontakt z „Biblioteką Narodową”: bn@ossolineum.pl

Copyright © The Estate of Jarosław Iwaszkiewicz.
All rights reserved.
Copyright © for this edition by Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2021.
Published by arrangement with Beata Stasińska Literary Agency.

Wydanie I elektroniczne, Wrocław 2022

Nieupoważnione powielanie lub inne wykorzystywanie utworu stanowi naruszenie praw autorskich.

ISSN 0208-4104

ISBN 978-83-66267-80-0

WSTĘP

Tadeusz Różewicz debiutował w roku 1944 tomem prozy i poezji Echa leśne, konspiracyjnie wydanym na powielaczu w stu egzemplarzach. Jego pierwsza książka była zbiorem nowel o tematyce partyzanckiej, uzupełnionym kilkoma wierszami. Ich autor tworzył prozę przez następnych 70 lat: minipowieści i opowiadania, eseje, reportaże, felietony, notatki warsztatowe, kolejne części dziennika, listy i wspomnienia. Niektórzy krytycy i badacze twórczości Różewicza twierdzili, że proza jest jej marginesem[1] lub ma charakter raczej użytkowy niż artystyczny[2]. Były to jednak sądy uproszczone i odosobnione. Trafniej czytali i oceniali ją m. in. Jan Brzękowski, Tomasz Burek, Michał Głowiński, Czesław Niedzielski, Kazimierz Wyka i Julian Przyboś, który po zapoznaniu się z utworami młodego autora zachęcał go w 1945 roku do pisania „obiema rękami, równocześnie: jedną – poezję, drugą – prozę” (MA, s. 140)[3]. Głowiński w recenzji tomu opowiadań Opadły liście z drzew dostrzegł, że jest to literatura bogata, dynamiczna i subtelna w warstwie refleksyjnej, a Brzękowski po lekturze zbioru Przerwany egzamin pisał w korespondencji do jego autora: „cenię Pana prozę, jest Pan w niej równie sobą jak w poezji” (MA, s. 210).

Różewicz nie zgadzał się z powierzchowną opinią, że prozę uprawia na marginesie swojej właściwej twórczości (WS, s. 64). Wartość artystyczna, społeczna i filozoficzna takich utworów prozatorskich jak Śmierć w starych dekoracjach lub Przygotowanie do wieczoru autorskiego pozwala je zaliczyć do najciekawszych, ciągle aktualnych dzieł pisarza. Mimo to proza Różewicza w porównaniu z poezją i dramaturgią pozostaje słabiej zbadaną częścią jego dorobku literackiego. Rzadko jest omawiana osobno i całościowo[4]. Jeszcze nie doczekała się wielu zasadniczych reinterpretacji, uwzględniających korespondencję Różewicza i jego teksty zgromadzone w tomie Margines, ale..., rozmowy z pisarzem opublikowane w zbiorze Wbrew sobie, a także przemiany obrazu XX wieku w najnowszej historiografii i pamięci zbiorowej[5].

Różewicz opublikował kilkadziesiąt nowel i opowiadań w książkach Echa leśne (1944), Opadły liście z drzew (1955), Przerwany egzamin (1960), Wycieczka do muzeum (1966), Regio (1969), Próba rekonstrukcji (1979) i Tarcza z pajęczyny (1980). Często jednak łączył w jednym tomie różne rodzaje i gatunki literackie, zmieniał już wydane utwory, a wznowienia swoich książek uzupełniał nowymi tekstami. Echa leśne, jego debiut prozatorski, zawierały również wiersze, podobnie jak dwa zbiory satyryczne: W łyżce wody (1946) i Uśmiechy (1955). Jego proza z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych łączyła cechy opowiadania, eseju i szkicu biograficznego, czasami zawierała partie liryczne. Charakter pograniczny miały też opublikowane w tym okresie minipowieści Różewicza: Moja córeczka (1966) i Śmierć w starych dekoracjach (1970). Pierwsza z nich powstała jako scenariusz filmowy, w drugiej mieści się obszerny wątek refleksji nad nowoczesną egzystencją i kulturą. Trzecia, niedokończona i niewydana „powieść” tego pisarza, roboczo zatytułowana Sobowtór, mogłaby stać się jego najbardziej gatunkowo różnorodną dłuższą prozą. Na podstawie fragmentów opublikowanych na początku lat siedemdziesiątych można wnioskować, że byłaby tekstem fabularnym, zawierającym jednak obszerne partie eseizowane i autobiograficzne[6].

Lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte w pisarstwie Różewicza przyniosły także prozę stricte niefikcjonalną. Szkice warsztatowe, opowieści biograficzne i wspomnienia zostały wydrukowane w tomie Przygotowanie do wieczoru autorskiego (1971), a w 2010 roku w zbiorze Margines, ale... ukazały się felietony i notatki z tego okresu oraz kolejnych dekad. W tej drugiej antologii znalazł się też wybór korespondencji Różewicza, m. in. z Janem Brzękowskim, Kornelem Filipowiczem, Pawłem Mayewskim, Julianem Przybosiem, Barbarą i Konradem Swinarskimi. Listy do Zofii i Jerzego Nowosielskich, Romany i Henryka Voglerów, Karla Dedeciusa, Czesława Miłosza oraz Ryszarda Przybylskiego pomieszczono w osobnych wydaniach[7].

I. WOJNA I PAMIĘĆ

Jednym z głównych tematów pisarstwa Różewicza były doświadczenia drugiej wojny światowej, okupacji hitlerowskiej i leśnej partyzantki, pamięć o tych wydarzeniach, psychiczna i społeczna kondycja „człowieka powojennego” oraz – powiązane z nimi – przewartościowania w kulturze i etyce drugiej połowy XX wieku. Autor Niepokoju konsekwentnie rozwijał te zagadnienia w swojej prozie, począwszy od okupacyjnego debiutu, a skończywszy na utworach autobiograficznych i wspomnieniowych, publikowanych po roku 1989. Jako uczestnik okupacyjnej rzeczywistości opisał jej różne aspekty – zarówno dramatyczny, jak i pospolity, codzienny. Jako jej świadek po latach i dekadach nie tylko zmieniał swój punkt widzenia na przeżycia z okresu wojennego i sięgał po nowe formy ich ujęcia literackiego, lecz także śledził ewolucję obrazu historycznego tej przeszłości i jej osądu społecznego. Jego proza diagnozowała: przemiany zbiorowej wrażliwości na ślady ludobójstwa i pamięć o nim, nakładanie się klisz przemysłu kulturowego, stereotypów oraz komunałów na konkretne, jednostkowe relacje dotyczące tej wojennej zbrodni, skolonizowanie osobistych wspomnień przez schematy ideologiczne narzucające się podczas rekonstruowania owej przeszłości oraz kryzys języka używanego do jej wyjaśniania.

Różewicz debiutował partyzanckimi nowelami i humoreskami Echa leśne, w których zderzył heroiczne ujęcia tematu wojennego z miałkością, fizjologią i rubasznością partyzanckiej codziennej egzystencji oraz wojacką pustotą i pozerstwem. Temat ten podjął również w powojennych rozrachunkowych opowiadaniach z tomu Opadły liście z drzew, do wojny i okupacji powracał w prozie egzystencjalistycznej pisanej po 1956 roku (tomy Przerwany egzamin i Wycieczka do muzeum) i felietonach z przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych minionego stulecia. Komentował Echa leśne przy okazji ich wznowienia w latach osiemdziesiątych, a po roku 1989 napisał kilka tak istotnych dla swojej twórczości tekstów wspomnieniowych jak szkic Tylko tyle, poświęcony rozstrzelanemu bratu Januszowi[8], czy autobiograficzny Drewniany karabin, w którym w zawoalowany sposób przypomniał, że w okupowanej Polsce nie wyłącznie Niemcy stanowili śmiertelne niebezpieczeństwo dla Żydów lub osób podejrzewanych o żydowskie pochodzenie.

„Czyn Zbrojny”. Wczesna publicystyka. W czerwcu 1943 roku kapral podchorąży Różewicz trafił do leśnego oddziału Armii Krajowej. Pełnił w nim obowiązki podoficera informacyjno-oświatowego, przygotowywał satyryczną gazetkę ścienną „Głos z Krzaka”[9], a pod pseudonimem Satyr kontynuował pisanie do wydawanego w Częstochowie konspiracyjnego „Czynu Zbrojnego”, który współredagował[10]. „Głos z Krzaka” poeta żartobliwie przypomniał we Wstępie do wznowienia debiutanckiego tomu, podkreślając w ten sposób autobiograficzny wymiar prozy partyzanckiej (EL, s. 6–7). Śladem jego innego partyzanckiego wspomnienia jest rozmowa komendanta i podchorążego Kilińskiego o publikacji w „Werblach”, prowadzona w dramacie Do piachu. Artykuł Różewicza w „Czynie Zbrojnym” z 2 lutego 1944 stał się bowiem przyczyną oskarżenia go przez dowództwo obwodu Armii Krajowej o „propagandową dywersję”[11]. W obawie przed represjami pisarz opuścił oddział 3 listopada 1944.

Publikacje Różewicza w „Czynie Zbrojnym” podejmowały problem roli pisarza żołnierza. Na łamach tej gazety młody poeta zamieszczał wiersze i nowele, które wraz z satyrami i humoreskami z „Głosu z Krzaka” ukazały się później w Echach leśnych, oraz teksty publicystyczne. Stawał w nich w obronie dobrego imienia partyzantów i nawoływał do solidarności społecznej w obliczu okupacyjnego niedostatku. W liście otwartym, który ukazał się pt. Nie jestem Jędrusiem, tłumaczył, że jest żołnierzem Polskiego Państwa Podziemnego i jego obywatelem, a nie „Jędrusiem”, powszechnie kojarzonym z kryjącymi się w lasach zbrojnymi grupami o nieokreślonej afiliacji politycznej[12].

Artykuł Słowo o żołnierzu polskim, który wywołał kontrowersje polityczne wokół Różewicza i spowodował jego odejście z partyzantki, dotyczył przede wszystkim spraw społecznych. Satyr podkreślał w nim, że obok walki zbrojnej fundamentem Państwa Podziemnego i oporu przeciwko okupantowi jest mrówcza praca tysięcy anonimowych ludzi. „Prace i walka nie tylko skierowane we wroga, ale i praca i walka o własne społeczeństwo”[13]. Autor artykułu aluzyjnie przytoczył w nim fragment powieści Stefana Żeromskiego Słowo o bandosie, w którym mowa o próżniactwie klas posiadających i kleru oraz o ich braku solidarności z ludem. Zaznaczył też, że w warunkach wojny z okupantem dostęp do takich podstawowych dóbr jak mieszkanie nie może być ograniczony prawem własności. Ten społecznikowski ton w artykule Różewicza pojawił się w kontekście materialnego ubóstwa konspiratorów i żołnierzy Państwa Podziemnego, którzy jego zdaniem – mimo poświęcenia dla ojczyzny i spełniania patriotycznych obowiązków – nie mogli liczyć na wsparcie zasobnych rodaków. W zakończeniu poeta zapowiadał, że „przyjdzie dzień, kiedy sprawiedliwie odmierzy Rzeczpospolita swym obywatelom zasługi i winy”[14]. Artykuł nie miał nic wspólnego z komunistyczną agitacją, ale oskarżenie o nią, w czasie gdy szala zwycięstwa w drugiej wojnie światowej zdecydowanie przechyliła się na stronę ZSRR, groziło w Armii Krajowej represjami.

Słowo o żołnierzu polskim i konsekwencje jego publikacji były ważnym punktem biografii Różewicza jako pisarza krytycznego, dramatycznym początkiem tego nurtu w jego twórczości, który wynikał z czynnej postawy wobec świata. Chociaż jego późniejsza proza, publicystyka, felietony i reportaże odnosiły się nie tylko do rzeczywistości okupacyjnej lub pamięci o niej, często zdradzały podobną pasję społecznikowską i zainteresowanie egzystencjalnym konkretem. Artykuły zamieszczone w „Czynie Zbrojnym” stanowiły dla dzieł Różewicza kontekst ideowy, który sytuował jej autora w tradycji literatury inteligenckiej, kształtowanej i wyznaczanej m. in. przez prozę Stefana Żeromskiego[15]. Na tę tradycję twórca Ech leśnych powoływał się wielokrotnie w późniejszych szkicach, wspomnieniach i kolejnych fragmentach dziennika, rozliczając się ze swoim zaangażowaniem literackim i dziennikarskim oraz z aprobatą dla nowego systemu w okresie powojennym.

Echa leśne. Debiut prozaika. Echa leśne, pierwsza książka Różewicza, powstały jako zbiór tekstów różniących się rodzajem, gatunkiem i stylem. Cztery nowele z części Kamienie na szaniec są krótkimi wspomnieniami o śmierci towarzyszy broni – poległych w walce albo rozstrzelanych przez okupanta. Część druga, Kartki z pamiętnika, zawiera nowele o partyzanckiej służbie, z którą wiążą się takie zadania, jak opieka nad rannym kolegą, rozbicie hitlerowskiego więzienia, atak na okupacyjne urzędy, zasadzka i akcja odwetowa, rekwizycja. W części trzeciej, Pod sosną, zebrane są fraszki, humoreski prozą i żartobliwe nowele o codziennej i praktycznej stronie życia w oddziale leśnym. Pomieszczony tu krótki wierszowany cykl odwołuje się wprost do konwencji Rejowskich „figlików”. Ostatnią, czwartą część, Mój dom, tworzy niewielka narracja o lesie jako realnym schronieniu, a przede wszystkim duchowym domu partyzanta, miejscu uświęconym jego poczuciem wolności, patriotyzmem, braterstwem broni i dostojeństwem żołnierskiej śmierci.

Kompozycja tomu była wynikiem doświadczeń i pracy pisarza w warunkach służby w oddziale partyzanckim, ale także świadomego wyboru tradycji. Tekstową i ideową klamrę Ech leśnych stanowiły utwory napisane w tonacji podniosłej i ofiarniczej, utrzymane w poetyce tyrtejskiej, odpowiadające dziewiętnastowiecznej powstańczej tradycji literackiej i regułom romantycznego dyskursu patriotyczno-wojennego. Tej tradycji patronował Juliusz Słowacki wraz ze swoją winkelriedowską ideą czynnego poświęcenia i śmierci w walce. Tym ideowo-literackim patronatem objęte były legendarne i formacyjne dla tzw. pokolenia Kolumbów Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego. Fragmenty książki Kamińskiego czytał Janusz Różewicz w domu rodzinnym w Boże Narodzenie roku 1943, gdy Tadeusz był już w partyzantce (NSB, s. 163). Autorytet starszego brata, poety i oficera dywersji, niewątpliwie potęgował siłę pośredniego oddziaływania tego literackiego wzorca polskiej tożsamości. Autor Ech leśnych, nadając pierwszej części swojej debiutanckiej publikacji tytuł Kamienie na szaniec, nie tylko ujawniał inspiracje, które czerpał z lektur, lecz także – jako żołnierz AK, podoficer oświatowy i publicysta „Czynu Zbrojnego” – zaznaczył w ten sposób stanowisko wobec wspólnoty narodowej i jej wizji historii oraz wobec rannych, uwięzionych lub zamordowanych towarzyszy z oddziału. Kompozycja książki wyrażała tę postawę, określając dominanty historiozoficzne i etyczne całego tomu. Mimo obecności treści żartobliwych w zbiorze nadrzędnym przekazem dzieła była opowieść o zbrojnej walce o wolność, bohaterskich zgonach, żołnierskim patriotyzmie, ofierze i braterstwie.

Kolejne części wydania, odbiegające od wzniosłej poetyki utworów inicjalnych, zostały podporządkowane ramowej strukturze całości. Jak sugerował śródtytuł, na część drugą publikacji składały się „kartki z pamiętnika” lub – jak w tytule zacytowanego w tej części wiersza Janusza Różewicza – „bloku meldunkowego”. „Kartki” jako quasi-gatunek wyrosły z polowych warunków pracy, zapisków w dzienniku (Dziennik z partyzantki) i jego brulionowych notatek publikowanych w „Czynie Zbrojnym” w cyklu Z żołnierskiego dziennika kartki ulotne, a równocześnie podkreślały okazjonalny, seryjny i dokumentacyjny charakter jego ówczesnych utworów. Sytuacje przedstawione w nowelach Różewicza odpowiadały takim partyzanckim zajęciom i przeżyciom jak rekwizycja, nocleg w zatłoczonej ziemiance, zasadzka na wroga i opieka nad rannym. Pośród Kartek z pamiętnika znalazła się np. cywilno-wojenna biografia strzelca Korzenia, mówiąca o prostym rolniku, który pod wpływem okupacyjnych przeżyć: uwięzienia, tortur, odbicia przez kolegów z oddziału, miesięcy służby w partyzantce, przechodzi przemianę w prawdziwego żołnierza.

Chociaż postać bohatera tego utworu wydaje się prawdopodobna, gdyż w składzie oddziałów leśnych AK nie brakowało chłopów, Korzeń był adaptacją literackich wizerunków żołnierzy „improwizowanych”. Łączył w sobie cechy wojaka fajtłapy, cywila wcielonego do armii i anachronicznego obrońcy ojczyzny z pospolitego ruszenia, który w walce sięga po reliktową broń, bije się dzielnie, lecz myśli o powrocie do rodzinnej wsi, by „orać ziemię, siać i zbierać plony” (s. 20). Jako postać literacka został wywiedziony z legendy kosynierów Tadeusza Kościuszki, a także z prozy Henryka Rzewuskiego, Henryka Sienkiewicza czy Jaroslava Haška. Awans Korzenia na żołnierza odkrywał patriotyczny i komiczny, ale i emancypacyjny potencjał partyzanta chłopa. Nowela Różewicza traktowała o braterstwie broni, solidarności narodowej oraz atmosferze w oddziale wojska, bardziej niż dotąd demokratycznej. Te wartości – jako wspólne, potwierdzone zwłaszcza przez dramatyczną historię i osobiste poświęcenie – przeważały w jego tekście nad różnicami społecznymi lub klasowymi stereotypami, które również odnotował w nowelach.

Kontrast między upadkiem jednostki a jej heroiczną przeszłością organizuje także nowelę-epitafium Zmówcie pacierz za duszę sierżanta Grzmota. Jej bohater, stary legionista z roku 1914, pogrąża się w pijaństwie i moralnym rozkładzie, nie podważa to jednak wzniosłej rangi jego biografii. Legionowa przeszłość, jako ważne ogniwo historii narodowej, jest wartością bezdyskusyjną i nienaruszalną. Echa leśne i kilka późniejszych utworów Różewicza odnoszących się do czasów i biografii wojennych można czytać w świetle wielkiej narracji, która w jego prozie tłumaczy nierozłączność roli obrońcy ojczyzny i postawy działacza społecznego. Jej bohaterami są republikańscy naczelnicy państwa polskiego: Kościuszko i Józef Piłsudski[16]. Legenda obu dowódców i polityków była w międzywojniu żywa. Kościuszko reprezentował obywatelską wizję wspólnoty narodowej, otwartość na mniejszości etniczne, związek dążeń niepodległościowych z emancypacją warstw niższych, krytycyzm wobec kleru. Piłsudski, jako lider Polskiej Partii Socjalistycznej i twórca Legionów Polskich oraz otoczony kultem dowódca wojskowy, stał się naturalnym spadkobiercą tej legendy w pierwszych dekadach XX wieku. Edukacja, propaganda polityczna i tradycje domowe inteligencji – podobnie jak postromantyczna mitologia – podtrzymywały w tym okresie ową legendę, mimo że już w latach dwudziestych autorytarna i nacjonalistyczna praktyka władzy piłsudczyków podważyła ich egalitarny i reformatorski program z początku stulecia. W utworach wspomnieniowych, sięgających okresu międzywojennego, Różewicz odnotował obecność tej legendy w życiu szkolnym i domu rodzinnym, a także w takich publicznych rytuałach pamięci zbiorowej, jak zjazd legionistów w Krakowie w roku 1938[17].

Dziennik z partyzantki. Antyromantyczne, powszednie, a wręcz naturalistyczne motywy, które w Echach leśnych zostały podporządkowane patriotyczno-bohaterskiej ramie dzieła, doszły do głosu również w dzienniku Różewicza z czasów partyzantki, zatytułowanym w rękopisie „30 kartek – wojennego pamiętnika. 30 dni wojny”, opublikowanym w 2001 roku pt. Dziennik z partyzantki (Akcja „Burza”). Ten osobisty dokument obejmuje zapiski datowane najwcześniej na lipiec i sierpień 1944 roku, a zatem moment wybuchu powstania warszawskiego. Różewicz wspomina o powstaniu, lecz tak jak inne uwagi na temat frontu, jednostki wojskowej i działań militarnych, występują one obok komentarzy o charakterze egzystencjalnym lub prywatnym. Dziennik mieści się w biograficznym porządku refleksji podmiotu-bohatera, opisującego sprawy historyczne i osobiste z perspektywy jednostkowego doświadczenia. Chociaż notatki z pierwszego okresu odnoszą się do tych samych zdarzeń i sytuacji co niektóre utwory zamieszczone w Echach leśnych, całość ma strukturę bardziej poziomą, luźną i otwartą. Jednostką tej struktury jest właśnie „kartka”.

Dziennikowe wpisy Różewicza z czasów partyzanckich poruszają wiele zagadnień istotnych dla jego późniejszych dzieł. Tragiczna śmierć starszego brata Janusza i poczucie, że pisanie o niej jest niemożliwe, są wspomniane w tym samym miejscu, w którym jest mowa o zamiarze uproszczenia języka – rezygnacji z „naleciałości artystycznych”. Ta osobista motywacja do namysłu nad stylem w przełomowym momencie biografii i historii wybrzmiewa w dzienniku równie dobitnie, co argumentacja społeczna, filozoficzna lub etyczna. Spalenie Króla-Ducha Juliusza Słowackiego, książki podarowanej młodszemu bratu poecie przez Janusza, rozpoczyna w pisarstwie Różewicza dyskusję o modelu poezji. Jeśli porównać jego publikacje w „Czynie Zbrojnym”, Echa leśne i dziennik partyzancki, okazuje się, że patronami i zarazem umownymi stronami tej dyskusji są Słowacki i Mickiewicz. Na tym wczesnym etapie w tekstach Różewicza widać przede wszystkim wpływ lektury dzieł stanowiących korpus narodowego i szkolnego kanonu literatury polskiej[18]. Akcentowanym składnikiem tego kanonu jest tradycja romantyczna i poromantyczna, symbolizowana przez wieszczów, w tym Stanisława Wyspiańskiego. Jej równie ważne dopełnienie w najwcześniejszych tekstach Różewicza stanowią etos inteligencki i pisarstwo społeczne Stefana Żeromskiego, a także Rejowska wrażliwość na konkret, doświadczenie cielesne oraz filozoficzny potencjał codzienności. Scena palenia dzieła Słowackiego, symbolicznie oznaczająca zerwanie z idealistyczną, abstrakcyjną i wzniosłą aurą literatury, rozgrywa się w dzienniku w sytuacji przyziemnej, powtarzanej w późniejszych tekstach. „Spaliłem dzisiaj Króla-Ducha, leżał pod kotłem, w którym smażyła się słonina. To tylko ty, Januszu, zrozumiesz. Gość, który siedzi obok, gniecie gnidy. Zobaczymy, co będzie dalej. Nie chce mi się pisać. Męczą mnie wszy. Czy to wszy Dostojewskiego ze Zbrodni i kary? Nie, to zwykłe wszy” (s. 30). Gest spalenia dzieła wieszcza powrócił w opowiadaniu Ciężar z tomu Opadły liście z drzew (O, s. 21). W późniejszych komentarzach do swojej twórczości Różewicz przypominał porzucenie idealizmu Słowackiego na rzecz egzystencjalnej „antypoezji” dojrzałego Mickiewicza (Pr III, s. 359) i jego fascynacji „śmietnikiem” (Pr III, s. 372).

Fragmenty dziennika z okresu debiutu zapowiadają również metaliteracki, biograficzny i geopoetycki nurt prozy Różewicza, związany z tematem realnych, prozaicznych okoliczności pracy pisarza oraz przeciętności lub typowości jego „miejsca na ziemi” (skontrastowanych z nobilitującą mitologią pochodzenia innych polskich literatów XX wieku). Konkretna, osobista, a wręcz intymna relacja określa też prymarnego odbiorcę tych notatek. Słowa ich narratora są kierowane (m. in. w poetyce listu) do ukochanej i brata, którzy wraz z matką stanowią stały w prozie Różewicza krąg najbliższych osób, najważniejszą i autentyczną wspólnotę. A jednocześnie podmiot dziennika przeciwstawia im ludzi. Nie innego lub obcego człowieka, lecz zbiorowość, stado, masę odczłowieczoną życiem w warunkach ciasnoty i skupienia na zaspokajaniu elementarnych potrzeb.

Opadły liście z drzew. Przemiany pamięci. Opadły liście z drzew, następny tom prozy Różewicza o tematyce okupacyjnej i partyzanckiej, ukazał się w 1955 roku. Chociaż data publikacji mogłaby sugerować „odwilżową” wymowę zbioru, pomieszczone w nim opowiadania wpisywały się w różne schematy i nurty rozliczenia z nieodległą przeszłością w pierwszych powojennych latach. Kontynuowały również niektóre tematy podjęte przez autora w Echach leśnych. Tytuł tomu z roku 1955 parafrazował przytoczone w debiutanckiej noweli Wspomnienie o podchorążym Kordzie słowa Winstona Churchilla: „kiedy opadną liście z drzew”[19]. Niedokładny cytat z przemówienia o spodziewanej inwazji aliantów na śródziemnomorski obszar Europy, wygłoszonego przez premiera Wielkiej Brytanii 30 czerwca 1943, sygnalizował w tej noweli autobiograficzny moment akcji (pierwsze miesiące partyzanckiego okresu pisarza oraz jego obowiązki związane z nasłuchem radiowym) i utwierdzał morale oddziału leśnego późną jesienią tego roku. Aliancka operacja po zajęciu Sycylii i zdobyciu przyczółków na Półwyspie Apenińskim rozwijała się powoli, a decydująca inwazja na Francję nastąpiła dopiero rok później. Bohaterowie Wspomnienia o podchorążym Kordzie, osamotnieni i rozgoryczeni z powodu opieszałości zachodnich sojuszników, doznają kolejnych represji ze strony okupanta. Niezłomnie przygotowują się jednak do dalszej walki i konspiracji.

Teksty z tomu Opadły liście z drzew operowały innym punktem widzenia. Cytat z Churchilla, zmieniony i wykorzystany w tytule zbioru i pierwszego opowiadania, zaznaczał dystans czasowy do opisywanych zdarzeń i wprowadzał perspektywę przeszłości, ale także przenosił uwagę z przedstawiania jej na konstruowanie pamięci o niej. Umieszczone na początku tytułowego utworu cytaty stanowiły klamrę ideologiczną zaprezentowanych wypadków (prawdopodobnie z późnej jesieni 1943). Zestawienie pustych obietnic „cholernych Anglików” z militarną bezczynnością oddziału partyzanckiego, nazwaną czekaniem z „bronią u nogi”, sugerowało związek polityki zachodnich aliantów z postawą sił zbrojnych Polskiego Państwa Podziemnego. Hasło „stanie z bronią u nogi”, sformułowane w publicystyce Armii Krajowej w roku 1942[20], zostało po wojnie nagłośnione i wykorzystane w propagandzie Polskiej Partii Robotniczej, fałszywie zarzucającej AK bezczynność w sytuacji konfliktu niemiecko-radzieckiego. Ta operacja zmierzała do zdyskredytowania autorytetu Państwa Podziemnego i pomniejszenia wkładu AK w walkę z hitlerowskimi Niemcami[21].

Figury stalinowskiego paradygmatu pamięci o drugiej wojnie światowej, przywołane przede wszystkim na początku i w zakończeniu tomu Różewicza, eksponowały poprawność polityczną jego dzieła. Tymczasem fabuła opowiadań oraz punkt widzenia ich protagonistów podważały ideologiczne i heroiczne narracje o wojennej przeszłości, pokazując przyziemność, nieobliczalność i absurd sytuacji, w której znaleźli się cywile lub przypadkowi partyzanci. Autor co prawda zaprezentował i podkreślił antagonistyczne wizje dziejów najnowszych, ale powojenny, komunistyczny porządek pamięci potwierdził tylko pozornie. Konfrontując oficjalne narracje z uciążliwym, często drastycznym, lecz pospolitym w okresie okupacji doświadczeniem przeciętnej jednostki, faktycznie uwydatnił ich gołosłowność i abstrakcyjność. Kompozycję tomu domyka opowiadanie Synowie. Jego ostatnia scena przedstawia młodego radzieckiego czołgistę, który przynosi wolność kryjącym się w piwnicy cywilom. Marsz Armii Czerwonej na zachód, Niemcy uciekający w popłochu i przejście frontu są jednak zaledwie tłem rodzinnej tragedii spowodowanej śmiercią syna i brata, zamordowanego w ostatnich miesiącach wojny przez okupacyjną żandarmerię.

Tematykę tomu Opadły liście z drzew pisarz podjął także w zbiorze z roku 1960 pt. Przerwany egzamin, zawierającym opowiadania o wojnie i okupacji, takie jak Trucizna, Spowiedź i Owoc żywota. Jego narracje z obu książek przedstawiały dystans między wydarzeniami o randze historycznej oraz związaną z nimi ideologią lub propagandą a emocjami i życiowymi potrzebami postaci: cywilów, członków ruchu oporu bądź żołnierzy rekrutujących się z różnych grup społecznych. Konspiracja, operacje militarne i przemoc, stosowana przez wszystkie strony konfliktu, tworzyły w tej prozie scenerię dla cierpienia, cielesności i seksualności. Niektórzy z protagonistów zostali scharakteryzowani przez cechy lub zachowania przypisywane zwierzętom, a wręcz przyrównani do kawałka mięsa. Nasilenie animalizacji i uprzedmiotowienia w tej prozie odpowiadało skali obcości, nienawiści i pogardy, które towarzyszyły relacjom między bohaterami. To rozliczeniowe i deprecjonujące spojrzenie dotykało przede wszystkim gestapowców, zdziczałych partyzantów i okrutnych żołnierzy, volksdeutschy, szmalcowników oraz innych osób wysługujących się okupacyjnej administracji. Utwory Różewicza nie były jednak prostym odwzorowaniem powojennej polityki historycznej państwa ani stanu społecznej pamięci. Nie były antyniemieckie, a krytycyzm jego prozy nie wynikał z pobudek narodowościowych, lecz opierał się na refleksji moralnej i filozoficznej. Najgorsze miejsca w tej skali pisarz obsadził nie hitlerowskimi żołnierzami, ale oprawcami, zaprzańcami, kolaborantami, konformistami i sadystami bez względu na ich tożsamość (niemiecką, polską lub śląską). Teksty Różewicza poruszały więc, chociaż nie zawsze wprost, problem polskiej winy, podłości i odpowiedzialności za krzywdy wyrządzone ofiarom drugiej wojny światowej.

Takie opowiadania jak Tablica, Noclegi, Gałąź dotykały spraw żydowskich, w tym getta, denuncjacji i szykan, które groziły Żydom ukrywającym się po tzw. aryjskiej stronie. Ich losy przedstawione lub tylko zasugerowane w ówczesnej prozie Różewicza zawierały aluzje i niedopowiedzenia świadczące o tym, że był to temat trudny dla pisarza. Niewygodny przede wszystkim dla polskiego społeczeństwa, które nie rozliczyło się z antysemityzmu i zbrodni popełnionych na Żydach w latach czterdziestych XX wieku, niecenzuralny z punktu widzenia władzy, która wykorzystywała polską traumę i winę do ugruntowania swojej ideologicznej dominacji oraz własnej wizji historii. Młoda kobieta o imieniu Róża, bohaterka Tablicy i wielu innych utworów Różewicza, reprezentowała i konkretyzowała w jego pisarstwie masowe, anonimowe lub półanonimowe żydowskie ofiary Zagłady, a także pseudonimowała nieoczywisty żydowski składnik jego identyfikacji jednostkowej i rodzinnej.

Tylko pozornie bardziej jednoznaczny przekaz wynikał z wprowadzenia do tych opowiadań postaci volksdeutscha, Józefa Słupnika z Rudy. Różewicz, mieszkający od schyłku lat czterdziestych w Gliwicach na Górnym Śląsku[22], niewątpliwie stykał się z problemem osób represjonowanych za kolaborację z Trzecią Rzeszą albo posiadanie statusu volks- lub reichsdeutscha przed rokiem 1945. Stygmatyzacja tych postaci w jego prozie – polegająca na ich poniżaniu i animalizacji – odzwierciedla „patologiczny stan” psychiki niedawnych ofiar, uzyskujących przewagę nad swoimi oprawcami lub „sprawcami zastępczymi”[23], a poniekąd także stanowisko polityki historycznej PRL w okresie stalinowskim. Koncepcja i propaganda jednolitego narodu, który poza odszczepieńcami i marginesem społecznym walczył z okupantem hitlerowskim, nie dopuszczała alternatywnej pamięci zbiorowej. Takiej, w której mogły się odnaleźć osoby o niejasnej i labilnej identyfikacji narodowej lub siłą wcielone do niemieckich formacji wojskowych, z konieczności albo oportunistycznie poddające się regulacjom niemieckiej administracji. Motyw volksdeutscha kilkakrotnie powracał w prozie Różewicza, odpowiadając aktualnemu, skonstruowanemu społecznie lub ideologicznie podziałowi na „swoich” i „obcych” i demaskując jego umowność lub przypadkowość.

Ten podział w powojennych opowiadaniach Różewicza zarysował się również w wymiarze społecznym. O ile w Echach leśnych różnice klasowe zacierały się w trakcie wspólnej walki w imię ojczyzny i zbiorowej wolności lub schodziły na drugi plan w obliczu martyrologii całego narodu, a chłopskie nawyki postaci podlegały interpretacji humorystycznej, o tyle w kolejnych tomach prozy nabrały one znaczenia ideologicznego. Takie opowiadania jak Jego honor czy Spowiedź wprowadzały (do narracji pamięci) składnik rozliczeniowy, związany z konfliktami politycznymi i nierównościami w nękanym okupacją polskim społeczeństwie. Konstrukcja tej pamięci zawierała wizję przyszłej Polski, sprawiedliwej i ludowej, która miała być ostatecznym, równie istotnym jak pokonanie Trzeciej Rzeszy, celem walki. Z tego punktu widzenia bohaterowie reprezentujący mieszczański lub konserwatywny stosunek do państwa i porządku społecznego, sprzeczny z postępowym modelem historii, musieli zostać zdyskredytowani. Tym postaciom Różewicz przypisał anachroniczne zwyczaje i wyobrażenie świata oraz brutalny egoizm klasowy, skazując je na przegraną lub co najmniej izolację oraz symboliczne napiętnowanie cechami zwierzęcymi i obciążenie takimi ideologicznymi kategoriami jak „pańskie wojsko”. Nie są wyidealizowani również ich oponenci, naznaczeni skazą moralną, zacietrzewieniem lub małodusznością, które potęguje walka o przeżycie.

Jedną z najbardziej czytelnych perspektyw opisu człowieka w prozie Różewicza z tomów Opadły liście z drzew i Przerwany egzamin był egzystencjalizm[24]. Bohaterowie tych opowiadań znaleźli się w potrzasku między nakazami moralnymi i cenionymi wzorami zachowań a realnym życiem, określanym przez bezwzględne pragnienie przetrwania, oddychania, jedzenia i poczucia bezpieczeństwa. Miejsce heroizmu i poświęcenia dla innych – zdolności, którymi wykazywali się bohaterowie debiutanckich nowel – zajęły desperacja, rezygnacja, ucieczka od świata, mizantropia lub pogarda dla samego siebie. Konspiracja i partyzantka, pojmowane jako dramatyczna walka na śmierć i życie lub patriotyczne ofiarnictwo, ustąpiły nudzie, powtarzalności i jałowości zajęć oddziału leśnego, spowszedniałej pracy konspiracyjnej, egzekucjom wykonywanym na kobietach zadających się z okupantami i tchórzliwych renegatach, ukrywaniu się, rozpamiętywaniu przeszłości, poszukiwaniu zaspokojenia erotycznego. Gustaw (taki pseudonim nosił Janusz, brat Tadeusza Różewicza), rozczarowany protagonista kilku opowiadań z tomu Opadły liście z drzew, nie przemienił się w romantycznego Konrada. Kwiatek z Jego honoru „nie tak wyobrażał sobie [...] życie w partyzantce” (O, s. 72). Różewiczowscy bohaterowie nie upodobnili się do literackich wzorów „pięknej śmierci” z poematu Rainera Marii Rilkego, bliżej im było do postaci z międzywojennych powieści pacyfistycznych Ericha Marii Remarque’a, Henriego Barbusse’a czy Arnolda Zweiga: zmęczonych i zdezorientowanych, cierpiących z powodu wszy i marazmu, skazanych na odpychającą i pozbawioną sensu śmierć. Mieszczański lub inteligencki Bildung (erudycja kulturalna i ogłada) tych bohaterów tylko spotęgował ich rozczarowanie. Różewiczowska proza stała się w tym okresie bardziej dyskursywna, a świadomość kondycji egzystencjalnej jego postaci znalazła wyraz w ich gorzkich refleksjach i wyznaniach, m. in. w formie monologu wypowiedzianego.

Wycieczka do Auschwitz. W roku 1959 powstała Wycieczka do muzeum, opowiadająca o eksploatacji turystycznej nazistowskiego obozu śmierci w Oświęcimiu, a w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych – dwie niefikcjonalne narracje Niedzielny spacer za miasto i Towarzysze broni, opublikowane w Przygotowaniu do wieczoru autorskiego. Najwcześniejszy z tych utworów dotykał toczącej się w tym czasie dyskusji o projektach przekształcenia obozu Auschwitz w zorganizowane miejsce pamięci[25]. Różewicz, który zwiedził obóz-muzeum z przewodnikiem w roku 1949, wykorzystał główne wątki i problemy tej dyskusji w swoim opowiadaniu, sięgając po prosty schemat wycieczki do muzeum, a w narracji konfrontując opowieść oprowadzającego z komentarzami byłego więźnia i zwiedzających. Stawką „gry muzealnej” toczącej się w Wycieczce do muzeum był kształt polskiej pamięci zbiorowej o zbrodniach i ofiarach drugiej wojny, uczestnikami zaś – instytucje upamiętniania, świadkowie i odbiorcy ich narracji o przeszłości: turyści, młodsze pokolenia, uczniowie.

Opowiadanie Różewicza odnosiło się – poprzez sytuację fabularną, zachowania postaci, ich opinie i dialogi – do kwestii stosowności i wiarygodności relacji o Zagładzie, konkurujących opowieści i procedur wyjaśniania, rozdźwięku między wspomnieniami świadków a rekonstrukcją. Autor zwracał też uwagę na nieoczywistość „profanacji” tego miejsca przez podporządkowanie jego funkcji praktycznym potrzebom współczesnego życia i polityki historycznej. Tworząc Wycieczkę do muzeum, sięgnął po kontrowersje związane z odbudową krematorium byłego obozu śmierci, zastąpieniem jednej z drewnianych bram metalową, projektem rekonstrukcji baraków, komercjalizacją i utowarowieniem pamięci o martyrologii ofiar, nową zabudową mieszkalną wokół terenu obozu, technokratyczną (ilościową) albo populistyczną (nawiązującą do literackiego stereotypu „podstępności” Krzyżaków) relacją przewodnika, orientalizacją żydowskich więźniów, dezorientacją zwiedzających. Różewicz nie zajmował jednak stanowiska w tej dyskusji. Jego opowiadanie ostrzegało i pokazywało w działaniu, jak zmienna i nieprzewidywalna jest zbiorowa przeszłość. Wycieczka do muzeum prezentowała trudności, dylematy i mechanizmy społecznego pamiętania, tworzenia i przekazywania narracji pamięci, uwikłania jej w dyskurs polityczny i kalki kulturowe, w tym natrętne wyobrażenia wywodzące się z upowszechnionego po roku 1945, lecz wąskiego kanonu literatury narodowej.

Niedzielny spacer za miasto i Towarzysze broni, krótkie autobiograficzne i wspomnieniowe narracje, kontynuowały niektóre zagadnienia Wycieczki do muzeum. Opisywały m. in. problemy z międzypokoleniowym przekazem pamięci, uproszczenia i nieporozumienia wynikające z różnic generacyjnych lub po prostu z odmiennych doświadczeń, dzielące nawet bliskich sobie rozmówców, jak ojciec i jego synowie czy dawni towarzysze broni. Tłem społecznym tych prywatnych kłopotów z dzieleniem się pamięcią były postawy i organizacje kombatanckie, które władze PRL wspierały w ramach państwowej polityki historycznej, a „partyzancka” frakcja partii rządzącej wykorzystywała do umocnienia swojej pozycji[26]. Te utwory Różewicza pokazują, jak wspomnienia wchodzą w relację z pamięcią zbiorową oraz propagandą i edukacją historyczną – jednowymiarową, tym bardziej że prowadzoną w autorytarnym i monokulturowym państwie.

„Mała wojna domowa”. Ostatnie rozliczenia. Jest prawdopodobne, że w okresie PRL pisarz nie mógł lub nie chciał mówić wprost o niektórych sprawach obciążonych politycznymi kontrowersjami, posługując się w zamian tzw. mową ezopową. Na ten problem rzuca światło uważna lektura fragmentów dziennika. Kartki wydarte z dziennika wyszły w „Odrze” w latach 1984–1985, a zawarte w nich zapiski dotyczyły głównie pierwszej połowy lat osiemdziesiątych. Formuła „kartek” w tym wypadku została określona przez operację „wydzierania”, tworzenia tekstu z fragmentów wyjętych z poprzedniego układu i zestawionych ponownie w nowym porządku. Ten inny porządek sugerowały daty opublikowanych notatek, nierespektujące kolejności chronologicznej, naturalnej dla sukcesywnie powstającego dokumentu osobistego (chociaż często zapisywanego na luźnych kartkach, a więc podatnego na zmianę szyku).

W Kartkach wydartych z dziennika znalazło się wiele zapisów datowanych na rok 1982, tj. czas stanu wojennego. Nie było w nich jednak komentarzy do problemów politycznych polskiego społeczeństwa, sytuacji państwa czy opozycji demokratycznej. Nieliczne uwagi dotyczyły warunków gospodarczych (np. fatalnego zaopatrzenia w sklepach). Ta część została poświęcona prozaicznym sprawom codzienności i w znacznie mniejszym stopniu zagadnieniom pisarskim. Tym bardziej więc intrygująco brzmiały zdania z notatki opatrzonej datą 26 czerwca 1982, a wtrącone do opisu zwyczajnego dnia:

Byliśmy szczęśliwi, że żyjemy, pracujemy, oddychamy... A przecież pierwsze lata po wojnie były latami małej wojny domowej, w której ciągle jeszcze ginęli ludzie po obu stronach barykady. A młodzi wyszli z piekła wojny i okupacji... z prawdziwego, nie malowanego piekła. (Pr III, s. 349).

„Mała wojna domowa” mogła sygnalizować znaczącą (nie)obecność stanu wojennego jako historyczno-politycznego tła dziennika. Mogła też wskazywać – dzienną lub miesięczną datą zapisu – istotne wydarzenia z okresu okupacji lub wspomnianej wojny domowej. Mogła również sugerować związek sytuacji współczesnej (stan wojenny) z innymi ważnymi dla powstania i umocnienia się władzy komunistycznej czerwcowymi wydarzeniami, np. referendum ludowym z 30 czerwca 1946[27]. Niewykluczone, że do tych pośrednio identyfikowanych wypadków, szczególnie doniosłych dla Tadeusza Różewicza, należało jego dołączenie 26 czerwca 1943 do oddziału leśnego Armii Krajowej, aresztowanie brata Janusza 10 czerwca 1944 oraz jego byłego dowódcy, komendanta antykomunistycznej partyzantki Stanisława Sojczyńskiego „Warszyca” 27 czerwca 1946. Kolejna część zapisu, datowana również na 26 czerwca 1982, dodawała wspomnienie o ziemi rodzinnej i bliskich osobach „pod ziemią”: rodzicach, bracie, znajomych pisarzach i kolegach z partyzantki. W tych partiach dziennika – jeszcze przed wznowieniem Ech leśnych w 1985 roku – Różewicz zasugerował alternatywną do oficjalnej historiografii PRL narrację pamięci. Druga wojna światowa, zdobycie władzy w Polsce przez komunistów i zdławienie zbrojnego oporu oraz stan wojenny wprowadzony ponad trzy dekady później tworzą w tym dyskursie dramatyczną klamrę powstania i kryzysu tzw. Polski Ludowej. Nie była to przeszłość bezosobowa. Czerwcowe wydarzenia łączyły dzieje Polski z biografią pisarza. Alternatywna pamięć, której ślad zawiera dziennik, dyskretnie rewidowała zarówno zbiorową historię, jak i publicznie znany życiorys jednostki (poprawną w PRL wersję jego biografii), cenionego poety i dramaturga, lecz w popularnej recepcji wyzutego z kontrowersji, tajemnic i wieloznaczności.

Analizując wiersz Różewicza serce podchodzi do gardła z tomu Wyjście, Józef Maria Ruszar postawił tezę, że tekst ten ma charakter autolustracji[28]. Jej przyczyną były zdaniem badacza dezercja pisarza z oddziału leśnego AK oraz udział w „hańbie domowej”[29], czyli czynne wspieranie komunistów w rewolucyjnej przebudowie ustroju państwa i kultury narodowej, a także milcząca akceptacja dla ich rozprawy z podziemiem antykomunistycznym. Krytyczny namysł Różewicza nad rozproszoną i ciągle negocjowaną „autobiografią” nie był jednak podyktowany (jak chciał to widzieć Ruszar) zmianą paradygmatu historiografii, dostosowanej po roku 1989 do „interesów niepodległego państwa polskiego, a nie satelickiego państwa, jakim było PRL”[30], lecz stałą praktyką pisarską tego autora. Świadczą o tym m. in. Dwie strony medalu (1975), drugie wydanie Ech leśnych (1985), tom Nasz starszy brat (1992) czy autobiograficzne opowiadanie Drewniany karabin (2002). Kluczowym zagadnieniem tych utworów nie była suwerenność państwa, ale problem relatywizmu moralności oraz erozji metafizycznych i kulturowych podstaw cywilizacji w XX wieku. Nie aktualna polityka historyczna, lecz stwarzanie przeszłości w kulturze i nieustanna reinterpretacja pamięci. Z tego względu Różewicza interesował akt dezercji, społeczna konstrukcja patriotyzmu i polskiej zbiorowej tożsamości, konflikt między opinią publiczną i bazową (większościową) narracją narodowej historii a wspomnieniami jednostki. Przykładowo, w poemacie Dezerterzy z tomu Płaskorzeźba (1991) i autorskim komentarzu do tego wiersza zatytułowanym „Dezerterzy” autor pisał o uciekinierze z wojska jako o człowieku, który „sam siebie zabił / i pogrzebał żywcem / w niepamięci” (P III, s. 328). Sprowadzanie tego złożonego i rozległego tematu do „autolustracji” poety byłoby znacznym uproszczeniem.

Kodą Różewiczowskiej prozy problematyzującej pamięć o czasach wojny i okupacji jest wspomnieniowe opowiadanie Drewniany karabin, zbierające najważniejsze, a zarazem najbardziej drastyczne wątki nieoficjalnej biografii pisarza z tego okresu oraz ich współczesne konsekwencje. Utwór ów ukazał się na początku XXI wieku, poprzedzony wznowieniem w roku 1985 Ech leśnych (ze wstępem autora i posłowiem Tomasza Jodełki-Burzeckiego) oraz tomem Nasz starszy brat w opracowaniu Tadeusza Różewicza z 1992 roku, zawierającym teksty Janusza Różewicza, a także poświęcone mu wiersze i wspomnienia. Echa leśne, opublikowane po ponad 40 latach od pierwodruku[31], uległy znaczącej rekontekstualizacji. Kontekstowe informacje i opinie dodane do tego zbioru podkreślały polowe warunki powstania i okolicznościowy charakter książki, wkład bliskich osób w jej wydanie, pozytywne reakcje towarzyszy broni i pierwszych czytelników. W tej edycji debiutancki tom Różewicza został objęty familiarną, środowiskową i żartobliwą oprawą, która nadawała jego treści ton anegdotyczny i osobisty, a nie patriotyczno-martyrologiczny, jak w wydaniu konspiracyjnym. Na pierwszym planie znalazły się zatem subiektywne wartości wspomnieniowe, dopełniające powagę kombatanckiego tematu perspektywą egzystencjalną i współczesną (sugerującą dystans do wydarzeń sprzed 40 lat). Na tym planie dzieła pojawił się także Komendant, dowódca partyzanckiego oddziału, w którym służył poeta. Komendant – jako postać opisana we wstępie – rozpoznał w autobiograficznym bohaterze (autorze publikacji w „Czynie Zbrojnym”) talent pisarza, zachęcił go też do stworzenia humorystycznej części tomu. Stał się w ten sposób, podobnie jak starszy brat, patronem jego dzieł, pozostając wzorem życzliwego, rozumnego i odpowiedzialnego dowódcy. Wstęp do drugiego wydania Ech leśnych był aktem wdzięczności i hołdem złożonym Warszycowi.

Lektura cytowanego fragmentu Kartek wydartych z dziennika i ponownego wydania Ech leśnych wraz z ich paratekstami nasuwała przypuszczenie, że w ten sposób pisarz nie tylko odtajniał swoją pamięć o latach czterdziestych, lecz także na swoich warunkach włączał się do współczesnej debaty publicznej. Niektórzy pisarze, krytycy i dziennikarze w ósmej i dziewiątej dekadzie XX wieku oskarżali Różewicza o obojętność na sprawy narodowe, szarganie pamięci partyzanckiej, odstępstwo od tradycji moralnej lub szerzenie zgorszenia, a nawet o oportunistyczny stosunek do konfliktu między władzą komunistyczną a znaczną częścią społeczeństwa, która jej nie popierała[32]. Teksty poety opublikowane w tym czasie dawały do zrozumienia, że był on czynnym uczestnikiem polskiej historii w połowie XX wieku, nadal interesował się wspólnymi problemami, zajmował wobec nich przemyślane stanowisko, a jego twórczość pozostała w samym środku gorących sporów o przeszłość i teraźniejszość, nie zmieniając się jednak w doraźną publicystykę. Autor Ech leśnych zaznaczał, że zachował jasny osąd wydarzeń historycznych i ich rangi, odróżniając rzeczywiste piekło wojenne od inscenizacji grozy i paniki moralnej, a swojej biografii – faktycznie konspiracyjnej i partyzanckiej – nie wpisując w legendy heroiczne nadużywane w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia.

Nasz starszy brat, tom z 1992 roku, przyniósł ponowne „opracowanie” tematu pamięci. Tekst Tadeusza Różewicza Tylko tyle otwierał blok kilku wspomnień o Januszu. W tym szkicu epizodycznie pojawił się Warszyc, ale główną rolę otrzymał starszy brat. Janusz był konspiratorem, żołnierzem i młodym poetą, przedstawicielem pokolenia Kolumbów, a równocześnie (jak w dzienniku) adresatem narracji Tadeusza. Ta opowieść o wojnie i zamordowanym bracie, porównywanym do Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, była przede wszystkim próbą – kolejną po autobiograficznych opowiadaniach z Przerwanego egzaminu – rekonstrukcji siebie, bilansem człowieka i pisarza wracającego po półwieczu do najważniejszych wydarzeń życia.

Narracja historyczna, dialog z bratem, listy i wspomnienia rodzinne, przywołanie postaci Sojczyńskiego i wielu innych ważnych dla Różewicza osób – stanowiły ponowną konfrontację z podstawowymi doświadczeniami, sprawdzian ciągłości życiorysu i tożsamości „ja”, przymiarkę do autobiografii. Ta próba nie mogła się powieść. Jej narrator i podmiot poruszał się wśród rozproszonych cytatów i refleksji, które nie poddały się literackiemu uporządkowaniu w pełni; nadal więc były surowe i bolesne – tak samo jak wcześniej. „Tylko tyle” zostało z dramatycznego długiego życia, i „tylko tyle” można z tym zrobić. Tylko zamkniętą biografię można wpisać w model, np. żołnierza i poety generacji Kolumbów, a trudne, otwarte i toczące się życie stawia opór utekstowieniu i estetyzacji. Jeśli drastyczne, niepełne, sprzeczne, niejasne i stronnicze świadectwa można scalić w historię lub narrację pamięci, to tylko ze świadomością, że każde przedstawienie przeszłości jest nieadekwatne, wariantowe i wymienne.

Te problemy powróciły w autobiograficznym Drewnianym karabinie, opublikowanym w miesięczniku „Odra” w roku 2002, dwa lata przed wydaniem tomu Wyjście z wierszem serce podchodzi do gardła. Różewicz w tym opowiadaniu nie tylko przypomniał miejsca i warunki swojej pracy okupacyjnej, służbę w konspiracji i partyzantce leśnej, kontrowersje wokół artykułów drukowanych w „Czynie Zbrojnym”, lecz także dobitniej niż wcześniej opisał okoliczności swojej denuncjacji i dezercji oraz oskarżeń pod jego adresem formułowanych później w środowiskach „kombatanckich”. Tomasz Żukowski obszernie przeanalizował społeczne mechanizmy wytwarzania obcości, które twórca ujawniał w kontekście swoich wojennych przeżyć[33]. Na terenie Generalnego Gubernatorstwa najbardziej skutecznym, a zarazem śmiercionośnym narzędziem piętnowania „obcych” było oskarżenie o żydowskość lub działalność komunistyczną. W tekście Różewicza badacz zauważył dwie narracje o przeszłości: oficjalną i ezopową, niepoprawną politycznie. Ta pierwsza opowiadała o walce zbrojnej z okupantem i fascynacjach niepodległościowym socjalizmem spod znaku Żeromskiego i Piłsudskiego, druga – o piętnie i donosie: narzuconej bohaterowi tożsamości żydowskiej i sympatii dla komunizmu oraz wynikającym stąd zagrożeniu zarówno ze strony Niemców, jak i swoich. Ta pierwsza narracja była zgodna z projekcją przeszłości, którą po drugiej wojnie światowej tworzyła większościowa i dominująca wspólnota polska; druga pozostawała w cieniu, ponieważ opowiadała o funkcjonujących w niej antysemityzmie, dyskryminacji i wykluczaniu inności, a przede wszystkim o jej długo ukrywanej i wypieranej współodpowiedzialności za Zagładę. Tadejus, narrator i protagonista opowiadania, został w ten sposób napiętnowany i wyłączony z kultury narodowej, ale nie przyjmując tożsamości „obcego” – identyfikując się w zakończeniu z „prawdziwymi AK-owcami”, a nie z AL, UB czy NSZ – przedstawiał pamięć o wojnie i okupacji z obu punktów widzenia równocześnie. Tym samym jego późna autolustracja nie okazała się tylko wyznaniem „innego”: Żyda, socjalisty, dezertera. Głosem, który można by zlekceważyć, gdyż jako z zasady obcy lub wrogi nie naruszał polskiej etnocentrycznej „umowy społecznej” w sprawie pamięci. Bohater Różewicza jako obrońca ojczyzny i poeta mówił jednak ze środka kultury narodowej, której ważnym składnikiem są jego biografia i pisarski dorobek. Tadejus-Różewicz w tym opowiadaniu został wykluczony z polskiego „my”, ale (ponownie) wywalczył i zapisał sobie prawo do tej tożsamości, demonstrując zarazem świadomość, że antysemityzm i nacjonalizm są jej powracającymi wariantami. Jego autolustracja była więc diagnozą nie własnej odmienności czy nielojalności, lecz wąsko, ksenofobicznie zdefiniowanej narodowej kultury, wspólnoty i pamięci, zarówno w XX, jak i XXI wieku.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

NOTA EDYTORSKA

Niniejsze wydanie, oparte na dwunastotomowej edycji Utworów zebranych Tadeusza Różewicza, zawiera wybrane teksty z trzech tomów Prozy (I–III). Utwory prozą opublikowane w zbiorach Echa leśne, Kartki z Węgier, Opadły liście z drzew, Margines, ale... – nieuwzględnione lub niekompletne w Utworach zebranych – są podane za ich książkowymi pierwodrukami. Artykuł Słowo o żołnierzu polskim i fragment reportażu Most płynie do Szczecina zostały tu włączone za ich pierwodrukami w prasie. Kolejność utworów odpowiada ich układowi w publikacjach, które są podstawą tego wydania, z wyjątkiem Uśmiechów, powielających porządek z Utworów zebranych. Układ tekstów w części Przygotowanie do wieczoru autorskiego odpowiada drugiemu wydaniu tego zbioru z 1977 roku.

Nie wszystkie cytaty, aluzje, imiona, nazwiska i pseudonimy pojawiające się w tekstach Różewicza udało się zidentyfikować. Utwory prozą tego autora w większości są dziełami intertekstualnymi i erudycyjnymi, usytuowanymi na pograniczu fikcji i dokumentu, a przy tym zawierają wiele śladów autobiograficznych, często niejasnych albo celowo zatartych z powodów artystycznych, politycznych lub osobistych. Tego typu wątpliwości zostały zaznaczone w przypisach. Liczne prace poświęcone przede wszystkim prozie i biografii Różewicza ujęto w Wybranej bibliografii.

Tam, gdzie teksty w edycji Utworów zebranych zawierały ewidentne błędy, przywrócono poprawne wersje z pierwodruku lub dodano przypis z wyjaśnieniem. W niektórych wypadkach interpunkcję i ortografię uwspółcześniono, jeżeli korekta nie naruszała znaczenia dzieła.

WYKAZ SKRÓTÓW

EL

– Echa leśne, Warszawa 1985.

K

– Kartki z Węgier, Warszawa 1953.

MA

– Margines, ale..., oprac. J. Stolarczyk, Wrocław 2010.

MO

– Matka odchodzi, w: Utwory zebrane, t. 11, Wrocław 2004.

MPS

– Most płynie do Szczecina, „Trybuna Tygodnia” (niedzielny dodatek do „Trybuny Robotniczej”) 1947, nr 9 (986).

NSB

– Nasz starszy brat, oprac. T. Różewicz, w: Utwory zebrane, t. 12, Wrocław 2004.

O

– Opadły liście z drzew, Warszawa 1955.

P I–IV

– Poezja, t. 1–4, w: Utwory zebrane, Wrocław 2005–2006.

Pr I–III

– Proza, t. 1–3, w: Utwory zebrane, Wrocław 2003–2004.

U

– Uśmiechy, Warszawa 1955.

WS

– Wbrew sobie. Rozmowy z Tadeuszem Różewiczem, oprac. J. Stolarczyk, Wrocław 2011.

INFORMACJA O AUTORZE OPRACOWANIA

WOJCIECH BROWARNY • urodzony w 1970 roku, historyk literatury polskiej, krytyk literacki, regionalista, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego. Pracuje w Instytucie Filologii Polskiej UWr, w którym kieruje Zakładem Historii Literatury Polskiej po 1918 roku i Pracownią Badań Regionalnych. Członek Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej Akademii Nauk w kadencji 2020–2023. Naukowo zajmuje się prozą i biografią Tadeusza Różewicza, literaturą Wrocławia i Dolnego Śląska, antropologicznymi problemami nowoczesności, związkami kultury i historii z przyrodą. Jako recenzent współpracuje z miesięcznikiem „Nowe Książki”. Autor książek: Opowieści niedyskretne. Formy autorefleksyjne w prozie polskiej lat dziewięćdziesiątych (2002), Fikcja i wspólnota. Szkice o tożsamości w literaturze współczesnej (2008), Tadeusz Różewicz i nowoczesna tożsamość (2013, wyd. ang. Tadeusz Różewicz and Modern Identity in Poland since the Second World War, tłum. P. Zazula, 2019), Historie odzyskane. Literackie dziedzictwo Wrocławia i Dolnego Śląska (2019), oraz przewodnika literackiego W drodze. Wrocław śladami Tadeusza Różewicza (2021).

PRZYPISY

WSTĘP

[1] Stanisław Burkot uznał, że proza jest „marginesem twórczości zasadniczej” T. Różewicza (T. Burkot, Tadeusz Różewicz, Warszawa 1987, s. 126).

[2] Zdaniem Leszka Bugajskiego pisarz „swoją działalność w dziedzinie prozy traktował raczej użytkowo niż czysto artystycznie” (L. Bugajski, W świecie prozy Tadeusza Różewicza, w: Świat integralny. Pół wieku twórczości Tadeusza Różewicza. Materiały konferencji literackiej 14 listopada 1994, red. M. Kisiel, Katowice 1994, s. 108.

[3] Za realizm, dynamizm, refleksyjność lub różnorodność prozę Różewicza cenili m. in.: K. Wyka (Różewicza droga do prozy, „Odra” 1974, nr 5), J. Przyboś (MA, s. 142), M. Głowiński (Proza Różewicza, „Życie Literackie” 1956, nr 1), J. Brzękowski (MA, s. 210), C. Niedzielski (O teoretycznoliterackich tradycjach prozy dokumentarnej (podróż – powieść – reportaż), Toruń 1966), T. Burek (Niewybaczalne sentymenty, Warszawa 2011). Wykaz skrótów używanych we Wstępie i w przypisach do prozy znajduje się na s. CV. W przypadku tekstu zamieszczonego w niniejszym wydaniu w nawiasie podawany jest wyłącznie numer strony.

[4] Monografia Janusza Waligóry Proza Tadeusza Różewicza (Kraków 2006) jest wyjątkiem, pomija jednak niektóre teksty prozatorskie Różewicza, m. in. wczesne reportaże, felietony i szkice ogłaszane w prasie, listy, notatki oraz wypowiedzi okolicznościowe.

[5] Opublikowane po 2010 r. propozycje odczytań twórczości Różewicza uwzględniające prozę znalazły się w takich monografiach i tomach wieloautorskich, jak Ewangelia odrzuconego. Szkice w 90. rocznicę urodzin Tadeusza Różewicza, red. J. M. Ruszar, Warszawa 2011; Różewicz. Dodawanie, red. E. Bartos, M. Cuber, Katowice 2012; W. Browarny, Tadeusz Różewicz i nowoczesna tożsamość, Kraków 2013; Niepokoje. Twórczość Tadeusza Różewicza wobec Zagłady, red. P. Krupiński, Warszawa 2014; Próba rekonstrukcji. Szkice o twórczości Tadeusza Różewicza, red. T. Kunz, J. Orska, Kraków 2014; B. Zwolińska, Twórczość Tadeusza Różewicza w radiu. Studium przypadku, Gdańsk 2018.

[6] W latach pięćdziesiątych Tadeusz Różewicz, Henryk Vogler i Kornel Filipowicz nosili się z myślą napisania wspólnej powieści kryminalnej, ale ten plan nie został zrealizowany. Różewicz przymierzał się także do pracy nad eseistycznymi książkami o Cyprianie Norwidzie i Franzu Kafce. Fragmenty tych nieukończonych dzieł weszły głównie do kolejnych wydań tomu Przygotowanie do wieczoru autorskiego.

[7] Spis ważniejszych publikacji zawierających korespondencję Tadeusza Różewicza znajduje się w Wybranej bibliografii.

[8] Janusz Różewicz, pseud. Gustaw, Zbyszek (1918–1944) – poeta, oficer wywiadu Armii Krajowej, aresztowany przez Gestapo 9 czerwca 1944 i stracony 7 listopada tegoż roku.

[9] Zob. T. Drewnowski, Walka o oddech – bio-poetyka. O pisarstwie Tadeusza Różewicza, Kraków 2002, s. 48–49; Z. Majchrowski, Różewicz, Wrocław 2002, s. 67, 70–71. Część III tomu Echa leśne zawiera fragmenty numeru 1 i 2 „Głosu z Krzaka” (EL, s. 49–52).

[10] Tadeusz Różewicz pod pseud. Satyr współredagował konspiracyjne periodyki radomszczańskiego obwodu Armii Krajowej „Czyn Zbrojny” i „Echa Leśne”. Na łamach „Czynu Zbrojnego” (w dziale „Dodatek do «Czynu Zbrojnego»”), który ukazywał się od 1939 do 1945 r., poeta zamieszczał swoje artykuły publicystyczne i teksty literackie. Rysunki wykonywał Lech Marszałek, pseud. Lechita. W filmie Tadeusz Różewicz: twarze (reż. P. Lachmann, 2012) pisarz wyjaśniał, że jego pseudonim był związany z twórczością Jana Kochanowskiego i postacią oficera legionów Józefa Piłsudskiego (prawdopodobnie majora Albina Fleszara), który nosił ten sam pseudonim. W partyzanckim oddziale Różewicza, składającym się w większości z półanalfabetów, nikt poza komendantem nie rozumiał znaczenia słowa „satyr”.

[11] Zarzuty postawione Satyrowi dotyczyły jego artykułu Słowo o żołnierzu polskim, w którym doszukano się akcentów komunistycznych (zob. T. Drewnowski, op. cit., s. 56–57). Żona pisarza, Wiesława Różewiczowa, wspominała, że artykuł powstał na prośbę dowódcy oddziału, Stanisława Sojczyńskiego „Warszyca”, który poprosił Różewicza, by napisał o tym, że dwory odmawiają partyzantom pomocy żywnościowej (poza tym w rękopisach pisarza jest jego notatka przypominająca to polecenie dowódcy). Jej zdaniem oskarżenie Satyra o komunizowanie wynikało z faktu, że dowódcami w partyzantce były osoby wywodzące się z ziemiaństwa. Obawiając się o bezpieczeństwo podkomendnego, któremu groził sąd polowy, Sojczyński radził Różewiczowi przejście do Armii Ludowej. Różewicz spotkał się z przedstawicielem tej formacji, ale do niej nie wstąpił, gdyż warunkiem, którego nie przyjął, było skierowanie do kolegów z oddziału AK odezwy o zbiorowe przejście do AL. Zob. W. i T. Różewiczowie, R. i H. Voglerowie, Korespondencja, oprac. A. Romaniuk, Wrocław 2019, s. 6. Wiesława Różewiczowa z Kozłowskich, pseud. Filis (ur. 1924) – łączniczka Armii Krajowej, ekonomistka, żona Tadeusza Różewicza od 1949 r. Stanisław Michał Sojczyński, pseud. Zbigniew, Warszyc (1910–1947) – oficer Armii Krajowej, dowódca antykomunistycznego Konspiracyjnego Wojska Polskiego, aresztowany w czerwcu 1946 r., skazany na karę śmierci w procesie politycznym i stracony w lutym 1947 r.; pochodził z rodziny chłopskiej.

[12] [b. a.], Nie jestem Jędrusiem (list otwarty żołnierza polskiego), „Czyn Zbrojny” 1943, nr z 11 listopada, s. 4. Jest bardzo prawdopodobne, że autorem tego tekstu był T. Różewicz, ponieważ „Dodatek” zawiera inne jego utwory, m. in. nowelę Hejnał z Wieży Mariackiej (EL, s. 45–46).

[13] [b. a.], Słowo o żołnierzu polskim, „Czyn Zbrojny” 1944, nr 4 z 2 lutego, s. 1–2.

[14] Ibidem, s. 2.

[15] Źródłem tytułu debiutanckiego zbioru była nowela Stefana Żeromskiego Echa leśne z 1905 r. Zob. też przyp. 9.

[16] Na podstawie projektu przygotowanego przez Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej w listopadzie 1918 r. Piłsudski nadał sobie dekretem tytuł Naczelnika Państwa. Zob. Dz.U. 1918, Nr 17, poz. 41, 29 listopada 1918.

[17] Swoje marzenia o tym, że „wyzwolona Polska będzie socjalistyczna”, Różewicz przypomniał w autobiograficznym Drewnianym karabinie, zaznaczając, że źródłem tych marzeń był „młody i pierwszomajowy socjalizm Żeromskiego i Ziuka – Piłsudskiego” (s. 682). Międzywojenny kult Piłsudskiego poeta wspominał także w rozmowie ze Stanisławem Beresiem (WS, s. 328).

[18] Stanisław Gębala określił literacko-ideowy patronat debiutu Różewicza – twórczość Juliusza Słowackiego i Stefana Żeromskiego – „wyborem w zakresie szkolnego kanonu lektur” międzywojnia (S. Gębala, Śmierci piękne i śmierci brzydkie, „Dialog” 1986, nr 11, s. 105).

[19] W. Churchill, Before the Autumn Leaves Fall Off, w: Winston Churchill Speaks, 2015, http://open.spotify.com/album/7bf0ZLRmudnWBBoCqZe1xy (dostęp: 30 lipca 2019). Tym sformułowaniem Churchill zapowiadał także symboliczny rewanż na Niemcach, których żołnierze latem 1914 r. wyruszali na front z zapewnieniem cesarza Wilhelma II: „Ihr werdet wieder zu Hause sein, ehe noch das Laub von den Bäumen fällt” („Wrócicie do domów, nim z drzew opadną liście”).

[20] Nakaz dowództwa Armii Krajowej, by „czekać z bronią u nogi” w sytuacji okupacyjnego terroru oraz starcia Trzeciej Rzeszy i ZSRR, opublikował „Biuletyn Informacyjny” 11 lutego 1943 (konspiracyjny tygodnik, centralny organ prasowy VI Oddziału Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej). Te słowa stanowiły ostrzeżenie przed komunistyczną propagandą, która agitowała na rzecz powszechnego zbrojnego wystąpienia przeciwko niemieckiemu okupantowi.

[21] Józef Maria Ruszar twierdzi, że motyw „stania z bronią u nogi” jest „obrazem ideologicznym i elementem oskarżenia pod adresem tzw. Londynu, a nie relacją z faktycznych działań jego [Różewicza – W.B.] oddziału partyzanckiego”. Warszyc, który nim dowodził, stoczył w tym czasie wiele potyczek z Niemcami w ramach akcji „Burza” w 1944 r. (J.M. Ruszar, Mane, Tekel, Fares. Zanik świętości i zanik Polskiego Państwa Podziemnego w wierszu Tadeusza Różewicza „serce podchodzi do gardła”, „Konteksty Kultury” 2015, z. 2, s. 222).

[22] Różewiczowie mieszkali w Gliwicach przy ul. Zygmunta Starego 28 do 1968 r.

[23] Zob. J. Waligóra, op. cit., s. 34–35.

[24] egzystencjalizm – nurt w literaturze i filozofii XX w. zajmujący się sytuacją jednostki ludzkiej z perspektywy jej dylematów moralnych, poczucia osamotnienia i pustki duchowej oraz jej ról społecznych w nowoczesnym świecie, dotkniętym kryzysem tradycyjnych wartości.

[25] Ta dyskusja z udziałem rzeźbiarzy i architektów toczyła się w prasie głównie po 1958 r., w którym ogłoszono międzynarodowy konkurs na pomnik ofiar obozu zagłady w Oświęcimiu.

[26] Tzw. partyzanci z gen. Mieczysławem Moczarem na czele reprezentowali w PZPR poglądy nacjonalistyczne i antysemickie, propagowali swoją kombatancką legendę, a w latach sześćdziesiątych dążyli do przejęcia najważniejszych instytucji i stanowisk publicznych w PRL.

[27] W przeprowadzonym w Polsce 30 czerwca 1946 referendum pytano o zniesienie senatu, reformę rolną i unarodowienie gospodarki oraz o utrwalenie granicy na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej. Wyniki zostały sfałszowane przez władze komunistyczne.

[28] J. M. Ruszar, op. cit., s. 205.

[29] Tytuł Hańba domowa, zaczerpnięty z wiersza Norwida Duch Adama i skandal, nosi zbiór wywiadów Jacka Trznadla z polskimi pisarzami, poświęcony ich postawom wobec stalinizmu w Polsce na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w.

[30] J. M. Ruszar, op. cit., s. 224.

[31] Za wznowione Echa leśne Różewicz otrzymał nagrodę Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w dziedzinie literatury za 1985 r.

[32] Krytycznie o postawie moralnej i dziełach Różewicza wypowiadali się w drugiej połowie lat siedemdziesiątych i w latach osiemdziesiątych m. in. Gustaw Herling-Grudziński i Małgorzata Dziewulska, ale również kardynał Stefan Wyszyński i publicyści tygodnika „Stolica”, związanego z frakcją „partyzantów” w PZPR.

[33] T. Żukowski, Biografia z piętnem. O „Drewnianym karabinie” Tadeusza Różewicza, w: Niepokoje..., s. 30–52.