Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Opracowanie redakcyjne: Magdalena Petruk

Współpraca redakcyjna: Dorota Niedziałkowska

Korekta: Dominika Ziemińska

Opisy muzealiów w aneksie: Marta Jabłońska, Anna Surdacka

Plan sytuacyjny obozu: Krzysztof A. Tarkowski

Bibliografia: Weronika Lewandowska, Dorota Niedziałkowska

Indeks nazwisk i indeks geograficzny: Weronika Lewandowska, Marta Grudzińska, Magdalena Cieślak

Projekt typograficzny i okładki: Izabela Tomasiewicz

Fotografie archiwalne i zdjęcia muzealiów: Państwowe Muzeum na Majdanku

Przygotowanie wersji elektronicznej: Epubeum

Copyright © by Państwowe Muzeum na Majdanku, Lublin 2022

ISBN 978-83-62816-80-4

Państwowe Muzeum na Majdanku
ul. Droga Męczenników Majdanka 67
20-325 Lublin
www.majdanek.eu
ksiegarnia.majdanek.eu

Wstęp

Tomasz Kranz

Wojciech Lenarczyk

W zbiorach Państwowego Muzeum na Majdanku (PMM) przechowywany jest dokument pozornie niezwiązany z historią działającego w Lublinie w latach 1941–1944 niemieckiego obozu koncentracyjnego. To czterostronicowy drukowany formularz zatytułowany „Schutzhaftlager-Rapport”. Jego zasadniczą część stanowi tabela wyszczególniająca 26 narodowości, z naniesionymi odręcznie liczbami. Suma tych danych składa się na stan liczbowy wszystkich więźniarek przetrzymywanych 30 grudnia 1944 r. w podobozach podlegających komendantowi KL Buchenwald1.

W raporcie oddzielnie wykazano Żydówki i Cyganki, których zgodnie z nazistowską praktyką nie zaliczono do grup narodowościowych, lecz tzw. kategorii obozowych (Haftarten), określających powody osadzenia w obozie2. Jednocześnie SS gromadziła dane dotyczące ich pochodzenia. Na tej podstawie podała, że spośród 24 210 kobiet 11 457 było Żydówkami, w tym 2480 pochodziło z Polski i aż 8922 deportowano z Węgier, natomiast większość więźniarek romskich miała obywatelstwo niemieckie. Liczba Polek wymienionych en bloc w rubryce „zagraniczni robotnicy cywilni” (AZA) wynosiła 6486 osób. Były wśród nich, podobnie jak w grupie polskich Żydówek, więźniarki deportowane w 1944 r. z KL Lublin.

Przywołany dokument ma duże znaczenie dla poznania więźniarskiego uniwersum obozów koncentracyjnych III Rzeszy, zwłaszcza w ich ostatniej fazie rozwoju. Stanowi bowiem przykład skrupulatności kancelarii kacetów w systematyzowaniu i ewidencjonowaniu więźniów. Równocześnie uzmysławia, jak bardzo działalność obozowej biurokracji osadzona była w ideologii rasistowskiej, a zawarty w jej dokumentacji obraz społeczności więźniarskiej – zdeformowany. Tłumaczy to po części trudności w badaniach tego zagadnienia, nawet w odniesieniu do takich obozów, jak Buchenwald, po których zachowała się pokaźna spuścizna aktowa.

Odtworzenie struktury etnicznej więźniów jest jeszcze bardziej złożone w przypadku obozów, dla których podobnych materiałów brakuje. Szczególnie wyraźnie pokazuje to przykład Majdanka, jak potocznie nazywany był Konzentrationslager Lublin. Na jego temat powstała bogata literatura naukowa, obszernie opisująca najważniejsze aspekty funkcjonowania obozu, ale nawet w dwóch poświęconych mu monografiach kwestię przynależności narodowej i państwowej więzionych w nim ludzi potraktowano – głównie z braku mocnej podstawy źródłowej – bardzo ogólnie3.

Równie problematyczna okazała się podjęta w tych publikacjach próba naświetlenia życia obozowego przez pryzmat doświadczeń różnych grup więźniarskich. Lubelskim historykom posłużyły do tego świadectwa więźniów – najczęściej zeznania i wspomnienia spisane w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego wieku, rzadko dzienniki. Wyraźnie przeważają wśród nich relacje polskiej proweniencji4, co w połączeniu z ograniczonym dostępem do archiwów zagranicznych spowodowało, że w obydwu monografiach, zwłaszcza w pracy zbiorowej z 1991 r., historia Majdanka została opisana w znacznej mierze niejako z perspektywy polskich ocalałych. W efekcie tak skonstruowana narracja przesłaniała obozowe losy więźniów innych narodowości.

Nie oznacza to jednak, że w tym czasie nie dostrzegano potrzeby bardziej zróżnicowanego opisu obozu, także pod względem narodowościowym. Świadczy o tym najlepiej pionierski artykuł Czesława Rajcy z 1973 r., który już wtedy analizował dane personalne osadzonych z wykorzystaniem maszyn liczących, jak określano wczesne technologie komputerowe. Jego badania nad strukturą społeczności więźniarskiej zakończyły się jednak zaledwie połowicznym sukcesem i nie spowodowały wyraźnej korekty obrazu Majdanka. Główną tego przyczyną okazał się stan bazy źródłowej i jej specyfika5.

Sygnalizowano już, że archiwalia pozostałe po KL Lublin są wyjątkowo skromne. Znaczną ich część spaliła w pośpiechu niemiecka załoga podczas jego likwidacji6. Pod koniec wojny funkcjonariusze SS różnych urzędów i szczebli energicznie zacierali ślady swoich zbrodni, a ponieważ Majdanek zaprzestał działalności jeszcze w lipcu 1944 r., a więc niemal rok wcześniej, mieli dużo czasu, żeby zniszczyć obciążające ich dokumenty. Natomiast to, co z różnych powodów zdecydowali się zachować, uległo rozproszeniu w towarzyszącym upadającej III Rzeszy chaosie. Do dzisiaj z pierwotnie ogromnej dokumentacji dotrwało niewiele. Brakuje w szczególności materiałów zawierających dane osobowe deportowanych do obozu. W zbiorach PMM znajduje się zaledwie 17 zachowanych w oryginale teczek akt personalnych więźniów7. Nie ocalały poza tym statystyki narodowościowe, na podobieństwo przytoczonego powyżej zestawienia ewidencyjnego z Buchenwaldu. Najpełniejszym tego typu zespołem jest tzw. kartoteka odzieżowa obejmująca 5587 dokumentów. Poza spisem odzieży i rzeczy osobistych odbieranych więźniom podczas przyjmowania do obozu, akta te zawierają ich dane personalne, numery obozowe, daty przybycia na Majdanek, często informacje o ich dalszych losach8.

Badań w tym zakresie nie ułatwia też zawartość zachowanych źródeł. Sporządzane w obozie raporty liczbowe (Stärkemeldungen, Häftlingsrapportmeldungen) nie uwzględniały narodowości części uwięzionych, przede wszystkim obywateli ZSRR, którzy, z wyjątkiem Ukraińców, wykazywani byli zbiorczo jako Rosjanie (kobiety) lub więźniowie sowieccy. Dotyczy to też byłych żołnierzy Armii Czerwonej. Oprócz Rosjan byli wśród nich bez wątpienia także przedstawiciele innych narodowości, ale stan materiałów uniemożliwia ich bliższą charakterystykę9.

Podkreślić należy również, że przy oznaczaniu osadzonych kancelarie obozowe wprowadzały wiele nieścisłości, nierzadko celowo fałszowały dane. Zdarzało się, że Polaków zaliczano do grupy więźniów sowieckich (i vice versa), Czesi wykazywani byli jako reichsdeutsche, a Serbowie i Chorwaci figurowali w dokumentach jako Jugosłowianie. Dla niektórych grup nie przewidziano osobnych rubryk, dlatego daremnie można tam szukać Austriaków, Białorusinów czy Bośniaków. Potwierdza to jeszcze raz znaczenie klisz ideologicznych w procedurach rejestracyjnych, stąd też zapisy w dokumentach tak często rozmijają się z prawdziwą tożsamością prześladowanych, a więc ich własnym poczuciem przynależności etnicznej czy narodowej. Obraz ten dodatkowo zaciemniają zmiany proceduralne – urzędy nadzorujące kacety często wprowadzały nowe formularze, modyfikowały zasady ewidencjonowania uwięzionych, a nawet przydzielane im kategorie10.

Stan i charakter dostępnych źródeł zawsze wyznacza granice poznania przeszłości. Jednak w przypadku tematyki obozowej ograniczenia są zdecydowanie większe, niż ma to miejsce zazwyczaj. Badacze dziejów obozów koncentracyjnych zmuszeni są niekiedy, z braku innych punktów odniesienia, sięgać po terminy i kategorie z języka sprawców, a rekonstrukcja niektórych sfer funkcjonowania owego „państwa SS” przychodzi im z wielkim trudem.

Do takich zagadnień z pewnością można zaliczyć problematykę społeczności uwięzionych, której w starszej literaturze przedmiotu nie udało się, jak wcześniej wskazano, właściwie omówić. Zadecydowały o tym czynniki w pewnym stopniu od historyków niezależne. Z drugiej strony stan materiałów źródłowych czy inne powody nie powinny usprawiedliwiać pomijania tematów skomplikowanych lub takich, które mogą budzić kontrowersje. Nie ulega bowiem wątpliwości, że historia Majdanka – podobnie jak innych nazistowskich obozów koncentracyjnych – bez wyczerpującej i wielopłaszczyznowej analizy ogółu więźniów pod kątem ich wielokulturowości, relacji międzygrupowych i wzajemnego traktowania pozostanie zaledwie wycinkowym spojrzeniem na tamtą rzeczywistość. Nie mniej istotne jest ustalenie wielkości poszczególnych grup, bo to one pokazują skalę prześladowań i eksterminacji.

Z tego przeświadczenia zrodził się w gronie historyków PMM zamysł projektu badawczego „Więźniowie Majdanka – losy największych grup obozowych”. Jego zasadniczym celem była możliwie kompleksowa analiza położenia uwięzionych w zależności od ich przynależności etnicznej i przydzielanych im kategorii. W pierwszej kolejności badaniami objęto więźniów żydowskich, ale szybko poszerzono je o pozostałe grupy narodowościowe. W ramach tych poszukiwań przygotowano kilkanaście artykułów, często o charakterze studiów monograficznych, traktujących o indywidualnych i zbiorowych losach Żydów, jeńców radzieckich, Białorusinów, Ukraińców, Francuzów i Niemców. Każdy z tych tekstów zawierał ważne ustalenia i w nowym świetle ukazywał rozgrywający się na Majdanku dramat zamkniętych za jego drutami ludzi, także tych dotychczas w historiografii pominiętych. Równolegle kontynuowano badania nad więźniami polskimi, ale nie były one całościowym ujęciem tego tematu11.

Wyniki tych prac trafiły do różnych publikacji naukowych, najczęściej zamieszczano je na łamach „Zeszytów Majdanka”, które od swojego powstania w 1965 r. stanowią niezmiennie główne forum dyskusji o KL Lublin. Ten znaczący wśród periodyków poświęconych II wojnie światowej tytuł dociera głównie do stosunkowo wąskiego kręgu specjalistów. W konsekwencji zawarte tam treści, często o dużych walorach poznawczych, z trudem przebijają się do powszechnej świadomości. W związku z tym pojawiła się konieczność udostępnienia ich w bardziej przystępnej szerszemu odbiorcy formule.

W centrum prezentowanej publikacji, stanowiącej próbę nowej syntezy historii Majdanka, znalazły się sylwetki więźniów i charakterystyka współtworzonych przez nich zbiorowości. Tym samym kreśli ona w miarę możliwości poznawczych ich portret zbiorowy. Przyjęty w niej podział na największe grupy narodowościowo-państwowe umożliwił ponadto opisanie obozu w znacznym stopniu z punktu widzenia ofiar – z perspektywy jednostki i poszczególnych wspólnot. W ten sposób przynajmniej częściowo został spełniony postulat środowiska więźniarskiego, którego przedstawiciele w recenzjach przygotowywanej do druku monografii z 1991 r. podkreślali, „aby przede wszystkim pokazać więźniów, a nie struktury organizacyjne obozu, które nie powinny przytłaczać działalności ludobójczej”12. Rozumiejąc te oczekiwania, jako autorzy tego tomu, staraliśmy się jednak sytuować przekazy jednostkowe w realiach obozu, jego codzienności i zmienności, zaś sytuację pojedynczych osób opisywać w relacji do zbiorowości, do której włączono ich pod przymusem.

Mając to wszystko na uwadze, dążyliśmy do tego, aby opracowanie dokumentowało historię KL Lublin z uwzględnieniem optyki ocalałych – ich przeżyć i odczuć. Ale zastrzec trzeba, że nie jest ono socjologiczną czy psychologiczną analizą ich emocji, bo to wykracza poza możliwości badań historycznych, lecz spojrzeniem na obóz w duchu historii społecznej – w kontekście ludzkiego doświadczenia i indywidualnych biografii. Świadczy o tym choćby fakt, że na kartach tego wydawnictwa pojawia się prawie tysiąc byłych więźniów, w wielu wypadkach na tle informacji dotyczących okoliczności ich aresztowania i obozowych losów.

Przygotowując tę monografię, postawiliśmy sobie trzy nadrzędne cele. Po pierwsze, chcieliśmy nakreślić szeroką i możliwie zniuansowaną panoramę „majdankowskiego świata”, w którym pochodzenie deportowanych wpływało na ich sytuację bytową i szanse przetrwania. Naszym dążeniem było zatem przedstawienie wojennych doświadczeń więźniów różnych narodowości, nie tracąc przy tym z pola widzenia różnic, które wynikały z przynależności do określonych grup obozowych i skali prześladowań. Nie zawsze okazywało się to możliwe. W przypadku np. Romów materiał źródłowy pozwala jedynie na potwierdzenie ich pobytu na Majdanku i wyjątkowo na ustalenie danych osobowych13.

Po drugie, przez skupienie uwagi na historiach konkretnych ludzi, którzy często przebywali w obozie przez kilka miesięcy i tylko w tych ramach czasowych mogli poznać jego istotę i specyfikę, chcieliśmy wydobyć ważne, ale na pierwszy rzut oka niewidoczne szczegóły obozowego pejzażu i zarazem zobrazować owo „pulsowanie” historii, jakim w wypadku Majdanka były zmiany jego funkcji, kolejne deportacje, kształtowanie się reżimu obozowego i kluczowe wydarzenia.

Trzecim celem była analiza liczebności poszczególnych grup narodowościowych. Brak centralnej kartoteki więźniów KL Lublin i ksiąg ewidencyjnych, które zachowały się w wielu innych obozach, a także fakt deportacji osób nieujmowanych w ewidencji obozowej sprawiają, że nadal – mimo pozyskania nowych źródeł i postępu badań – zajmujący się tą problematyką historycy zmuszeni są niejednokrotnie do przeprowadzania obliczeń szacunkowych. Metoda ta zastosowana w odniesieniu tylko do jednej grupy etnicznej lub państwowej pozwala jednak na większą wnikliwość i precyzję, a w ślad za tym na weryfikację szacunków podawanych w starszych publikacjach.

Jesteśmy świadomi faktu, że zaprezentowane wyliczenia nie mają charakteru ostatecznego i mogą być przedmiotem dalszych badań, zwłaszcza jeśli pojawią się nowe opracowania z obszaru historii lokalnej i regionalnej na temat wysyłanych na Majdanek osób, a przede wszystkim, gdyby odkryte zostały nieznane lub niedostępne dotąd archiwalia14.

Niemniej publikowane w tym tomie wyniki prac badawczych poświęconych największym grupom więźniarskim, a więc Żydom, Polakom oraz więźniom różnych narodowości pochodzącym z dawnego Związku Radzieckiego i kilku państw Europy Zachodniej, dają podstawę do dokonania ogólnego bilansu i przyjęcia, że na Majdanek trafiło w sumie około 130 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci. Podkreślić trzeba, że nie wszyscy deportowani byli formalnie więźniami obozu koncentracyjnego, ale wszyscy w ten czy inny sposób stali się ofiarami niemieckiej polityki okupacyjnej.

Oddając w ręce czytelników opracowaną przez zespół PMM monografię Więźniowie KL Lublin 1941–1944, mamy głęboką nadzieję, że będzie ona upowszechniać i utrwalać w przestrzeni publicznej wiedzę na temat Majdanka – obozu, który w ciągu niespełna trzech lat swojego funkcjonowania pochłonął blisko 80 tys. ofiar, co czyni z niego jedno z największych miejsc zbrodni II wojny światowej.

1 Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku (dalej: APMM), VI-28, k. 2a–2d.

2 W formularzu jest 13 rubryk z nazwami kategorii więźniów klasyfikowanych według kryteriów stosowanych przez naczelne organy obozów koncentracyjnych. Ogólnie byli oni dzieleni na objętych aresztem ochronnym (Schutzhaft) i aresztem zapobiegawczym (Vorbeugungshaft). Do pierwszej grupy zaliczano m.in. więźniów politycznych i badaczy Pisma Świętego, zaś do drugiej – „zawodowych przestępców”, „aspołecznych” i homoseksualistów. APMM, XIX-123, Gliederung der Häftlinge laut Haftbefehl nach Haftart, k. 331.

3 J. Marszałek, Majdanek – obóz koncentracyjny w Lublinie, Warszawa 1981; Majdanek 1941–1944, red. T. Mencel, Lublin 1991.

4 Przewodnik po zbiorze relacji i pamiętników znajdujących się w zasobie Państwowego Muzeum na Majdanku, red. i wstęp M. Grudzińska, przedm. T. Kranz, Lublin 2011.

5 C. Rajca, Analiza danych personalnych więźniów Majdanka, „Zeszyty Majdanka” t. 7 (1973), s. 38–50. Uzyskane w ten sposób wyniki badań autor zestawił w kilku tabelach, które przedstawiały m.in. przynależność państwową, skład narodowościowy i strukturę wieku więźniów. Ustalenia te nie są jednak w pełni miarodajne, również dlatego, że w badaniach uwzględniono dane dotyczące jeńców radzieckich z utworzonego na Majdanku lazaretu (18 narodowości), którzy nie byli więźniami obozu koncentracyjnego, podobnie jak w przypadku wysiedleńców z Zamojszczyzny, spośród których tylko niewielka część została zarejestrowana w kartotekach obozowych.

6 Szczątki tych akt odnaleziono przypadkowo w 1948 r. podczas prowadzonych na Majdanku prac ziemnych. Wśród częściowo zwęglonych i zbutwiałych dokumentów znajdowały się m.in. dzienne meldunki o stanach liczbowych obozu męskiego. Zob. Z. Leszczyńska, Stany liczbowe więźniów obozu koncentracyjnego na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 7 (1973), s. 5–37.

7 APMM, Ib3, vol. 1–17.

8 Tamże, Id6, vol. 1–68; Id21, vol. 1–28.

9 Z. Leszczyńska, Sposoby ewidencji więźniów w obozie koncentracyjnym na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 8 (1975), s. 34–51; T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 – styczeń 1943 r.), „Zeszyty Majdanka” t. 24 (2008), s. 201–232; B. Siwek-Ciupak, Meldunki o liczbie więźniów w obozie na Majdanku (1 kwietnia – 16 czerwca 1943 roku), „Zeszyty Majdanka” t. 26 (2014), s. 251–269.

10 J. Kwiatkowski, 485 dni na Majdanku, Lublin 2018, s. 292–293, 300, 308; ogólnie: T. Kranz, Ewidencja zgonów i śmiertelność więźniów KL Lublin, „Zeszyty Majdanka” t. 23 (2005), s. 7–53.

11 Więcej o tym zob. W. Lenarczyk, Konzentrationslager Lublin w świetle badań naukowych, [w:] Historia w przestrzeniach pamięci. Obozy – „miejsca po” – muzea, red. T. Kranz, Lublin 2021, s. 79–92.

12 Cyt. za T. Mencel, Dokumenty zbrodni i męczeństwa w obozie na Majdanku, [w:] Majdanek 1941–1944…, s. 16.

13 W jednym z zawiadomień o przybyciu transportu do obozu podano, że 14 V 1943 r. osadzono tutaj 21 Polaków (Cyganów), zaś w kwestionariuszu pochodzącego z Berlina i zmarłego na Majdanku 23 III 1944 r. Johanna Franza, którego administracja obozu uznała za „bezpaństwowca”, w rubryce język ojczysty zapisano „Cygan”. Zob. Majdanek w dokumentach, wybór, wstęp i oprac. W. Lenarczyk, Lublin 2016, s. 258; T. Kranz, Ewidencja zgonów i śmiertelność więźniów…, s. 48. Dane dotyczące Romów musiały być szczegółowo ewidencjonowane, skoro obozowy ruch oporu wykazał w Sprawozdaniu z pobytu więźniów na Majdanku za okres od 1 III do 1 IV 1944 r., że w tym czasie przetrzymywano 51 mężczyzn i 38 kobiet wykazywanych jako Cyganie. Majdanek w dokumentach…, s. 280.

14 Jak wspomniano, dokumentacja administracji KL Lublin uległa zniszczeniu i rozproszeniu. Proces pozyskiwania źródeł znajdujących się w innych archiwach rozpoczął się jeszcze w latach 60. XX w. W wyniku tych kwerend PMM otrzymało np. w 1978 r. kopie prawie 6 tys. dokumentów z archiwum Międzynarodowej Służby Poszukiwań w Arolsen zawierających listy transportowe, karty personalne i wykazy Żydów deportowanych do dystryktu lubelskiego, zaś w 2004 r. pozyskało z różnych archiwów niemieckich ponad 3 tys. dokumentów, głównie zeznań świadków. Już tylko te przykłady pokazują, że materiały dokumentujące historię niemieckich obozów koncentracyjnych przechowywane w innych instytucjach nadal stanowią potencjalne źródło do jeszcze bardziej szczegółowych prac badawczych. Jeśli zaś chodzi o ogólne perspektywy, to przyszłemu rozwojowi badań nad problematyką obozową sprzyjać będzie z pewnością postępująca cyfryzacja tych zasobów.

Konzentrationslager Lublin. Powstanie, organizacja, działalność

Tomasz Kranz

Wprowadzenie

Opracowanie stanowi próbę syntetycznego ujęcia historii niemieckiego obozu koncentracyjnego na Majdanku1. Zasadniczym wątkiem opisu jest kwestia jego funkcjonowania jako instrumentu polityki terroru i eksterminacji realizowanej przez naczelne urzędy SS i lokalny aparat policyjny. Konzentrationslager (KL) Lublin działał bowiem w dwóch rzeczywistościach: zarządzanego centralnie systemu obozów koncentracyjnych oraz orbicie bezwzględnych rządów szefa SS i policji dystryktu lubelskiego. Ta dwutorowa zależność zaważyła w poważnym stopniu na charakterze Majdanka. Jego dzieje to w istocie wypadkowa strategicznych i uzgodnionych planów, ale nierzadko też doraźnych i przeciwstawnych decyzji. W tym kontekście kluczowe jest pytanie o wpływ tych uwarunkowań instytucjonalno-personalnych na ostateczny kształt obozu, jego funkcje, panujące w nim warunki oraz strukturę narodowościową i społeczną więźniów, a także – co ma jeszcze większe znaczenie – na ich położenie i losy w obozie2.

Szerokie spojrzenie na genezę, cele i rozwój KL Lublin pozwala lepiej uchwycić jego specyfikę i rolę w polityce III Rzeszy. Z jednej strony unaocznia ono rozdźwięk między planami, jakie nazistowscy decydenci wiązali z utworzeniem obozu, a realizacją tych zamierzeń3, z drugiej zaś – ułatwia prześledzenie złożonej ewolucji Majdanka, który z obozu przeznaczonego pierwotnie dla jeńców radzieckich stał się pod koniec swojego istnienia miejscem przymusowego odosobnienia więźniów wielu narodowości, swoistą „wieżą Babel”4.

Podstawę źródłową rozprawy stanowią materiały przechowywane w Państwowym Muzeum na Majdanku5. Uzupełniają je źródła pochodzące z Archiwum Państwowego w Lublinie, w szczególności dokumenty dotyczące projektowania i budowy obozu6. Dodatkowe informacje na temat jego struktury organizacyjnej i pełnionych przez niego zadań przyniosły kwerendy w archiwach zagranicznych: Archiwum Federalnym w Berlinie-Lichterfelde, w którym zgromadzone są akta personalne członków załogi obozowej, a także w Archiwum Federalnym w Ludwigsburgu oraz Głównym Archiwum Państwowym w Düsseldorfie, gdzie znajdują się materiały powstałe w toku prowadzonych przeciwko nim śledztw i procesów. Zawierają one m.in. protokoły przesłuchań funkcjonariuszy KL Lublin oraz liczne zeznania więźniów, które – podobnie jak zbiory relacji żydowskich Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie – dokumentują wiele ważnych aspektów obozowego uniwersum.

W pracy wykorzystano ponadto obszerną literaturę przedmiotu. W pierwszym rzędzie wymienić należy monografie: klasyczną już książkę Józefa Marszałka z 1981 r. oraz wydane dekadę później dzieło zbiorowe pod redakcją Tadeusza Mencla7. Nowe ustalenia przyniosły późniejsze opracowania monograficzne8 oraz liczne artykuły ogłoszone w „Zeszytach Majdanka”9. Część autorów podjęła w nich niebadane wcześniej zagadnienia, inni starali się odczytać na nowo źródła, które były tematem poprzednich prac, jeszcze inni analizowali dokumenty, do których starsi badacze nie mieli dostępu, nierzadko też materiały historyczne ujawnione dopiero po roku 199010. Syntezy i edycje te znacząco pogłębiły wiedzę o obozie prezentowaną przez wspomniane wcześniej monografie, które zasadniczo odzwierciedlały – mimo różnych dat wydania – stan badań z końca lat 70. ubiegłego wieku11.

Powstanie obozu koncentracyjnego w Lublinie

KL Lublin, nazywany potocznie Majdankiem12, był do połowy 1943 r. jedynym obozem koncentracyjnym w Generalnym Gubernatorstwie (GG) – jednostce administracyjnej utworzonej w październiku 1939 r. z części okupowanych ziem polskich13. Jednocześnie to jedyny tego typu obóz na tym terenie założony od podstaw, a nie w wyniku przekształcenia innego obozu (KL Plaszow) czy więzienia (KL Warschau). Powstał w stosunkowo dużym mieście, stolicy przedwojennego województwa, które miało charakter rolniczy i przez pierwsze dwa lata okupacji, a więc do momentu rozpoczęcia organizacji obozu, dostarczało okupantowi niemal połowę kontyngentów oddawanych przymusowo przez rolników w GG14. Czym zatem kierowali się Niemcy, decydując o założeniu obozu koncentracyjnego w Lublinie?

Zachowane dokumenty nie dają pełnej odpowiedzi na to pytanie, ale nie ulega wątpliwości, że geneza Majdanka wiązała się z niemieckimi planami kolonizacji Wschodu. Polecenie utworzenia obozu wydał szef niemieckiej policji i SS (Reichsführer SS) Heinrich Himmler 20 lipca 1941 r., kilka tygodni po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. Dzięki szybkim zwycięstwom III Rzesza przejęła do tego czasu kontrolę nad rozległymi terenami Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, które w przyszłości zamierzała przekształcić w niemiecką „przestrzeń życiową”. Ponadto do niewoli dostały się setki tysięcy jeńców radzieckich. Himmler chciał wykorzystać ich jako tanią siłę roboczą głównie do różnego rodzaju przedsięwzięć budowlanych.

Podboje te sprawiły, że rozpędu nabrały prace planistyczne dotyczące germanizacji Europy Środkowo-Wschodniej. Wyrazem tego było przedłożenie Himmlerowi 14 lipca 1941 r. rozszerzonej wersji tzw. Generalnego Planu Wschodniego (Generalplan Ost), zakładającego przymusowe przesiedlenia na Syberię milionów Polaków. Kilka dni później Adolf Hitler wydał rozporządzenie powierzające Reichsführerowi SS zadanie „policyjnego zabezpieczenia nowo okupowanych terenów wschodnich”15. Utopijne wizje przywódców III Rzeszy o budowie w Europie „nowego ładu” zyskały solidne podstawy administracyjne i kompetencyjne.

Powstanie Majdanka trzeba jednak również rozpatrywać w kontekście uwarunkowań lokalnych. Istotną rolę w podjęciu przez Himmlera decyzji o powołaniu nowego obozu koncentracyjnego odegrało położenie geograficzne Lubelszczyzny. Graniczyła ona z ZSRR, co w trakcie wojny zwiększyło jej znaczenie strategiczne, zaś w dłuższej perspektywie – w związku z planowaną przebudową struktury demograficznej Europy Środkowo-Wschodniej – przyczyniało się do wzrostu jej znaczenia gospodarczego jako zaplecza zaopatrzeniowego i bazy wypadowej.

Duży wpływ na rozwój polityki okupacyjnej prowadzonej przez Niemców na Lubelszczyźnie i włączenie jej do szerszych planów wywarł poza tym dowódca SS i policji w dystrykcie lubelskim Odilo Globocnik16. Pozostawał on w zażyłych stosunkach z Reichsführerem SS, pełniąc tę funkcję z gorliwością i bezwzględnością. Jego zapał do działania podszyty fanatycznym nacjonalizmem i zdeklarowanym antysemityzmem sprawił, że zyskał w kręgach SS opinię jednego z „najlepszych i najdzielniejszych pionierów w GG”17. Za aprobatą Himmlera traktował podległy mu dystrykt jako swoisty poligon doświadczalny. To właśnie na tych ziemiach obozy pracy przymusowej dla Żydów powstały najwcześniej, w tym obóz w Lublinie przy ul. Lipowej 7–9, uruchomiony już w grudniu 1939 r., a także utworzona niedługo potem na południowo-wschodnich krańcach dystryktu sieć obozów związana z budową rowów przeciwpancernych (tzw. wału wschodniego). O skali i radykalności tych posunięć świadczy fakt, że funkcjonujące w tym czasie na Lubelszczyźnie obozy pracy dla Żydów stanowiły 60% ogólnego stanu w Generalnym Gubernatorstwie18.

Globocnik od początku pobytu w Lublinie forsował działania związane z polityką narodowościową, szczególnie bliską Himmlerowi. W październiku 1940 r. uzgodnił z nim nasilenie na Lubelszczyźnie akcji poszukiwania śladów obecności niemieckich kolonistów, by w ten sposób stworzyć podwaliny systemu osiedleńczego SS. W lutym 1941 r. zorganizował w Lublinie zespół młodych naukowców (SS-Mannschaftshaus), przekształcony rok później w Placówkę Badawczą do spraw Osiedleńczych na Wschodzie (Forschungsstelle für Ostunterkünfte). Zajmowała się ona przygotowaniem planów architektonicznych i urbanistycznych dla specjalnych baz SS i policji (SS- und Polizeistützpunkte). W praktyce miały one być osadami o charakterze warowni, których mieszkańcy, głównie esesmani z rodzinami, mieli nadzorować przebudowę ustroju agrarnego na Wschodzie19.

Początkowo dowódca SS i policji w Lublinie dążył do stworzenia w dystrykcie lubelskim pomostu etnicznego w postaci pasa wsi zasiedlonych przez Niemców. Po inwazji na ZSRR jego kompetencje dotyczące kolonizacji zostały jednak znacznie rozszerzone. 17 lipca 1941 r. Himmler, który nie tylko odpowiadał za „policyjne zabezpieczenie” Wschodu, lecz sprawował również urząd Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemieckości, mianował go swoim pełnomocnikiem odpowiedzialnym za utworzenie wspomnianych baz SS już nie tylko na Lubelszczyźnie, lecz także na okupowanych terenach radzieckich. Następnego dnia zapoznał się z raportem Globocnika poświęconym budowie owych placówek, a trzy dni później, 20 lipca 1941 r., przybył do Lublina, aby omówić z nim szczegóły planowanych działań20. Pierwszy punkt notatki sporządzonej z wizyty Himmlera zawierał polecenie założenia obozu koncentracyjnego: „Pełnomocnik Reichsführera SS założy (errichtet) obóz koncentracyjny dla 25–50 tys. więźniów, którzy byliby wykorzystywani w warsztatach oraz na budowach SS i policji”21. Himmler zarządził wówczas również rozbudowę istniejących i uruchomienie nowych zakładów produkcyjnych SS w Lublinie oraz utworzenie w mieście dzielnicy SS i policji z możliwością, jak określały to późniejsze dokumenty, zasiedlenia 60 tys. osób22.

Wspomniana notatka to jedyny znany dokument zawierający informacje na temat genezy obozu koncentracyjnego w Lublinie. Pozwalają one sformułować cztery generalne wnioski. Po pierwsze, organizatorem obozu miał być dowódca SS i policji w Lublinie, a nie Inspektorat Obozów Koncentracyjnych (Inspektion der Konzentrationslager, w skrócie IKL). Po drugie, Himmler nie ustalił lokalizacji obozu, nie przesądził więc, że ma on powstać w Lublinie. Po trzecie, planowane założenie było ogromne, jeszcze pod koniec 1940 r. III Rzesza więziła w kacetach ogółem około 50 tys. osób. I wreszcie po czwarte, o utworzeniu Majdanka zadecydowały względy gospodarcze podporządkowane polityce germanizacyjnej. Czołowy badacz dziejów KL Lublin Józef Marszałek podsumował to następująco:

Obóz koncentracyjny jako zasadnicza część lubelskiej bazy zaopatrzeniowej dla placówek SS na Wschodzie miał spełniać podwójną rolę. Z jednej strony byłby producentem przedmiotów wytwarzanych we własnych zakładach dla potrzeb SS, z drugiej miał dostarczać bezpłatnego robotnika wymienionym obiektom oraz filiom, których budowę Himmler uzależniał od położenia obozu macierzystego23.

Planowany obóz miał być zatem rezerwuarem siły roboczej pozostającej w dyspozycji SS. W tym sensie jego powstanie stanowiło cel sam w sobie. Początkowo chodziło bowiem o wybudowanie, a raczej zmontowanie z gotowych elementów baraków mieszkalnych dla więźniów. Następnym krokiem, wymagającym dodatkowych decyzji administracyjno-finansowych oraz działań organizacyjnych i logistycznych, miało być ich zatrudnienie przy projektach budowlanych i produkcyjnych związanych z potrzebami garnizonu SS w Lublinie, a w przyszłości również jednostek policyjnych operujących w całym dystrykcie lubelskim i na froncie wschodnim. W ten sposób pierwszy obóz koncentracyjny w GG miał przyśpieszyć germanizację Lublina i przekształcić miasto w przyczółek niemieckości na Wschodzie, a docelowo zwiększyć potencjał gospodarczy i możliwości wytwórcze przedsiębiorstw SS. Nie ma natomiast żadnych podstaw, aby łączyć jego powstanie z nazistowskim planem eksterminacji Polaków24.

Niespełna dwa tygodnie po wizycie Himmlera, 1–2 sierpnia 1941 r., w Lublinie odbyła się narada poświęcona budowie obozu tymczasowego (Zwischenlager), jak określa to wstępny projekt sporządzony przez Hansa Kammlera, nowo mianowanego szefa Urzędu II w Głównym Urzędzie Budżetu i Budownictwa (Hauptamt Haushalt und Bauten). Z dokumentu wynika, że podczas przeprowadzonej wówczas wizji lokalnej, w której uczestniczył Karl Otto Koch – późniejszy komendant Majdanka, wybrano teren i przedłożono jako wzorcowe plany obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie z obiektami dla 6 tys. więźniów. Formalne polecenie rozpoczęcia prac budowlanych Kammler wydał dopiero 22 września 1941 r. Określił w nim wstępną liczebność obozu w Lublinie na 5 tys. więźniów jako pierwszą część kompleksu przewidzianego docelowo dla 50 tys. osób. W ciągu kilkunastu następnych tygodni podjął jeszcze trzy decyzje zwiększające planowaną liczbę osadzonych25. Ostatecznie 8 grudnia 1941 r. ustalił wielkość obozu na 150 tys. jeńców26.

Przyczyną tych gigantycznych założeń były starania Himmlera o przejęcie od Wehrmachtu jeńców radzieckich, których SS zamierzała deportować do obozów koncentracyjnych, a następnie zatrudnić w charakterze siły roboczej. W związku z tym w sierpniu 1941 r. w istniejących obozach koncentracyjnych rozpoczęto przygotowania do ich przyjęcia. Pod koniec tego miesiąca dowódca wojskowy w GG otrzymał informację, że jeńcy, w liczbie do 100 tys., mają być sukcesywnie przekazywani do dyspozycji Himmlera w okolice Lublina27. We wrześniu 1941 r. Reichsführer SS omówił tę kwestię z IKL, zawarł także porozumienie z Naczelnym Dowództwem Wojsk Lądowych. W myśl tych uzgodnień SS miała przejąć ze stalagów ogółem 325 tys. jeńców28. W związku z tym 27 września 1941 r. Kammler wydał rozkaz, aby 1 października 1941 r. w Lublinie i Auschwitz utworzyć obozy jenieckie z możliwością pomieszczenia 50 tys. jeńców w każdym z nich29.

Należy jednak podkreślić, że szef SS nie zamierzał budować w Lublinie „typowego” obozu jenieckiego. Chodziło wyłącznie o przejęcie kontroli nad tysiącami czerwonoarmistów. Poza tym określenie „obóz jeniecki” miało kamuflować prawdziwy charakter obiektu, którego budowę SS forsowała mimo sprzeciwu niemieckich władz cywilnych GG. Gubernator dystryktu lubelskiego Ernst Zörner w jednym z pism argumentował, że „przez wybudowanie takiego dużego obozu może poważnie ucierpieć zaopatrzenie miasta w energię elektryczną, węgiel, gaz, jak również może to budzić zastrzeżenia z uwagi na szerzenie się chorób zakaźnych”30. Nie powstrzymało to jednak Globocnika, a administracja cywilna szybko skapitulowała. 19 marca 1942 r. generalny gubernator Hans Frank wydał zgodę na „wybudowanie w Lublinie obozu jeńców wojennych dla 150 tys. jeńców”31.

Dokumentację budowlaną opracowywał Centralny Zarząd Budowlany SS i Policji w Lublinie (Zentralbauleitung der Waffen-SS und Polizei Lublin). Pierwszy projekt techniczny pochodzi z 7 października 1941 r., według jego założeń obóz miał pomieścić 50 tys. jeńców. Natomiast ostatni plan, uwzględniający wytyczne Kammlera z 8 grudnia 1941 r., a przyjęty do realizacji 23 marca 1942 r., zakładał trzykrotnie większe zapełnienie32.

Nowy obóz miał powstać na obszarze 516 ha i składać się z trzech zasadniczych segmentów: obozu jenieckiego (336 baraków mieszkalnych), części pod rozbudowę (128 baraków mieszkalnych) i sektora gospodarczego, w którym planowano 80 baraków dla zakwaterowania więźniów. Na wydzielonym terenie wzdłuż szosy Lublin–Zamość miały powstać biura komendantury i kwatery dla załogi wartowniczej. W segmencie gospodarczym zamiast planowanych w pierwszej wersji Niemieckich Zakładów Wyposażenia (Deutsche Ausrüstungswerke, w skrócie DAW)33 przewidziane były Zakłady Odzieżowe SS (Bekleidungswerke der Waffen-SS, w skrócie BKW)34. Miały one obejmować warsztaty: naprawy odzieży, krawieckie, kuśnierskie, trykotarskie, wyplatania słomianych butów.

Zmiany planowanych wielkości i innych założeń budowlanych towarzyszące powstawaniu obozu na Majdanku powodowały nieporozumienia i chaos decyzyjny wśród władz okupacyjnych. Przez pewien czas kierujący Inspekcją Budowlaną Waffen SS i Policji w Krakowie myśleli, że w Lublinie zostaną wybudowane dwa obozy: jeniecki na 150 tys. osób i więźniarski dla 50 tys. osadzonych35. Główny Urząd Budżetu i Budownictwa uchylił więc 7 lutego 1942 r. datowany na 22 września 1941 r. rozkaz budowy obozu więźniarskiego (Häftlingslager) dla 50 tys. więźniów, argumentując tę zmianę trudną sytuacją na rynku surowcowym36.

Pojawiły się poza tym obawy, że budowa Majdanka znacznie ograniczy możliwości przewozowe Kolei Rzeszy i odbije się negatywnie na transportach zaopatrzeniowych dla jednostek wojskowych na Wschodzie. Aby rozwiać niejasności narosłe wokół charakteru obozu i uspokoić Ministerstwo Komunikacji, w piśmie z 14 kwietnia 1942 r., adresowanym do wiceministra tego resortu, Himmler stwierdził, że „obóz jeńców wojennych ma służyć jednocześnie jako obóz koncentracyjny”. Nadmienił przy tym, że z uwagi na trudności transportowe i surowcowe jego pojemność została zmniejszona do 50 tys. więźniów37.

Uwzględniając nowe wytyczne, Zentralbauleitung przygotował w lipcu 1942 r. plan przestrzennego zagospodarowania obozu. W efekcie powstać miało osiem tzw. pól dla więźniów (Felder), kompleks gospodarczy z warsztatami i magazynami oraz sektor administracyjny obejmujący komendanturę i koszary. Roboty planowano prowadzić w dwóch fazach – w pierwszej kolejności zamierzano wybudować pięć pól więźniarskich oraz część gospodarczo-administracyjną38.

Majdanek powstał na południowo-wschodnich obrzeżach Lublina. Jego niewielka część znajdowała się w granicach miasta, reszta rozciągała się na gruntach sąsiednich wsi: Dziesiątej, Abramowic i Kalinówki. Obóz zajmował lekko pofałdowany teren, częściowo położony na wzniesieniu wyraźnie górującym nad okolicą. Różnica poziomu między najniższym i najwyższym punktem wynosiła 28 m. Od strony północnej granicę obozu wyznaczała szosa do Zamościa, od zachodu i południa w jego sąsiedztwie znajdowały się zabudowania, od strony wschodniej pola uprawne. Otoczenie było otwarte i pozbawione naturalnych przeszkód w postaci rzek i lasów. Obóz leżał 2 km od rampy kolejowej przy ul. Wrońskiej, na której zatrzymywały się pociągi z więźniami (mierząc od bramy wejściowej prowadzącej do obozu więźniarskiego), i około 5 km od śródmieścia Lublina, które okupant przekształcił w niemiecką dzielnicę z licznymi urzędami i biurami administracji cywilnej i władz policyjnych39.

Inwestorem i nadzorcą prac budowlanych był Centralny Zarząd Budowlany w Lublinie. Dostarczał on również materiały i urządzenia budowlane oraz załatwiał formalności niezbędne do uzyskania zezwolenia na zakup surowców objętych reglamentacją. Roboty fachowe wykonywały niemieckie i polskie firmy wybierane w drodze przetargów, natomiast większość prac niewymagających wykwalifikowanej siły roboczej, jak niwelacja terenu, wydobycie piasku, kopanie rowów odwadniających i transport materiałów budowalnych, spadała na barki więźniów. Do niektórych zadań firmy angażowały również mieszkańców Lublina i sąsiednich wsi40.

Budowa ruszyła 7 października 1941 r. Na początku następnego roku prawie w całości gotowe były dwa pola więźniarskie. Największe natężenie prac przypadło na drugi i trzeci kwartał 1942 r. Do września zakończono budowę kolejnych trzech pól, ogrodzenia i wież wartowniczych, a także większości baraków gospodarczych i administracyjnych. W pierwszych miesiącach 1943 r. ukończono baraki w koszarach i komendanturze, dobudowano też kilka magazynów. Latem i jesienią tego roku prace koncentrowały się na budowie dróg oraz robotach wodno-kanalizacyjnych i adaptacyjnych wewnątrz baraków więźniarskich. Doprowadzono do nich wodę, a następnie wydzielono część mieszkalną i sanitarną. Budowę kontynuowano jeszcze w 1944 r., ale nie została ona nigdy ukończona. Nie udało się zrealizować nawet znacznie okrojonego planu, ponieważ z przewidzianych ośmiu pól wybudowano ostatecznie sześć. Ogółem w latach 1941–1944 w obozie koncentracyjnym w Lublinie wzniesiono 280 różnych obiektów, w tym 108 baraków mieszkalnych dla więźniów (o różnej konstrukcji), pięć baraków-kuchni, pięć baraków-umywalni, pięć baraków-warsztatów, krematorium, dwa baraki funkcjonujące jako odwszalnie z łaźniami oraz jeden budynek z cegły z komorami gazowymi41.

Konzentrationslager Lublin składał się z trzech sektorów: obozu więźniarskiego nazywanego obozem aresztu ochronnego (Schutzhaftlager), części SS i kompleksu gospodarczego. Obóz więźniarski o powierzchni 30 ha podzielono na pięć prostokątnych pól oraz dwa oddzielające je pasy ziemi – tzw. międzypola (Zwischenfelder). Na pierwszym (między polami I i II) usytuowano prowizoryczne krematorium z dwoma opalanymi ropą piecami, barak-kostnicę, a w późniejszym okresie uruchomiono pralnię obozową i suszarnię. Drugie (między polami IV i V) służyło do składowania węgla i drewna. Stał tam również barak mieszkalny dla więźniów z tzw. Sonderkommando, którzy pracowali przy spalaniu zwłok w położonym nieopodal tzw. nowym krematorium. Jego budowę zakończono na przełomie września i października 1943 r., wyposażając go w pięć pieców opalanych koksem oraz urządzenie do podgrzewania wody, którego instalacji jednak nie ukończono.

Pola więźniarskie miały 350 m długości i 150 m szerokości, międzypola miały taką samą długość, ale były trzykrotnie węższe. Na polu I postawiono 20 baraków dla zakwaterowania więźniów, zaś na pozostałych po 22 baraki, które w nomenklaturze obozowej nazywano blokami. Poza tym na wszystkich polach wzniesiono po dwa narożne baraki przeznaczone na kuchnię i umywalnię, a na polu V dodatkowo barak na szpital obozowy (Lazarettbaracke).

Wolna przestrzeń pomiędzy rzędami baraków stanowiła plac apelowy. Było to miejsce codziennych zbiórek i liczenia więźniów, ale także wykonywania kar chłosty i egzekucji przez powieszenie na stojących pośrodku placów szubienicach. W 1944 r. ukończona została budowa baraków na polu VI (zlokalizowanym vis-á-vis pola V), które wykorzystywano jako magazyny i warsztaty szewskie.

W sektorze SS wzniesiono 37 baraków przeznaczonych na biura, magazyny, mieszkania dla wyższych funkcjonariuszy, kasyno i kwatery załogi wartowniczej. Poza wydzielonym dla SS terenem, w pobliżu baraków gospodarczych, powstały ujeżdżalnia i strzelnica. Niemcy zaadaptowali także pochodzące z okresu przedwojennego murowane budynki. Położony niedaleko szosy dom z dużą werandą przebudowali na willę komendanta, dawną siedzibę rakarza przemianowali na tzw. dom lekarza, zaś w piętrowym budynku znajdującym się na skraju obozu, w pobliżu ul. Krańcowej, umieścili radiostację i biuro wydziału politycznego, które w 1943 r. przeniesione zostało do zabudowań komendantury42.

1. Baraki więźniarskie na polu V.

2. Droga wjazdowa do komendantury obozu.

Po stronie zachodniej na kilkudziesięciu hektarach terenu, który dochodził do zabudowań miasta, założono ogrody warzywne (Gärtnerei) z dwiema szklarniami i piwnicami na ziemniaki. Poza warzywami hodowano tam również kwiaty. Ogrody warzywne i obóz właściwy oddzielone były od siebie pasem ziemi, na którym stanęły magazyny i warsztaty: kowalski, szewski, stolarski i krawiecki. Obok ulokowano psiarnię, w której trzymano około 30 psów szkolonych do pilnowania i konwojowania więźniów43.

Po stronie wschodniej ciągnęło się gospodarstwo rolne zajmujące 100 ha ziemi uprawnej i łąk, nastawione na uprawę zboża i hodowlę trzody chlewnej (Lagergut). W północnej części, tuż przy szosie, stanęły magazyny budowlane (Bauhof).

Przy wejściu do obozu więźniarskiego, naprzeciw I pola, znajdowały się dwa baraki z natryskami. Wydzielono w nich także pomieszczenia do dezynfekcji odzieży. W łaźni męskiej nr 41 używano do tego celu cyklonu B, natomiast w łaźni żeńskiej nr 42, baraku projektowanym pierwotnie jako odwszalnia – gorącego powietrza. W bezpośrednim sąsiedztwie łaźni nr 41 wzniesiono murowany budynek bez okien, w którym obozowa SS uruchomiła komory gazowe do eksterminacji ludzi. Obiekt powstawał jako urządzenie dezynfekcyjne, ale dokonano w nim kilku przeróbek, najprawdopodobniej jeszcze w trakcie budowy. W efekcie dwa pomieszczenia dostosowano do mordowania ludzi tlenkiem węgla, jedno z nich również przy użyciu cyklonu B44.

3. Brama obozowa usytuowana między koszarami załogi wartowniczej i składem materiałów budowlanych, za nią tzw. czarna droga, która biegła w kierunku obozu więźniarskiego.

4. Widok na łaźnię nr 41 i budynek z komorami gazowymi, po prawej wiata z przylegającym do niej ogrodzeniem, po lewej widać wóz używany do transportowania ciał zmarłych i pomordowanych.

Rozkaz dotyczący budowy komór datowany jest na 26 września 1942 r. Nie wiemy jednak, czy oznacza on początek prac, czy może został wydany już w trakcie ich realizacji (co jest bardziej prawdopodobne)45. Roboty rozpoczęto przypuszczalnie w sierpniu, bowiem 21 sierpnia 1942 r. Zarząd Budowlany zamówił telegraficznie w firmie Theodora Kleina Maschinen- und Apparatebau w Ludwigshafen dwa piece do ogrzewania komór, z prośbą o ich natychmiastową dostawę46.

Nad budynkiem znajdowała się wsparta na drewnianych słupach wiata. Zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem miała chronić przed deszczem zdezynfekowaną odzież, ale w okresie wykorzystywania komór jako narzędzia zagłady pełniła funkcję maskującą47.

Prawie cały obszar obozu okalało ogrodzenie z drutu kolczastego, od wschodu – od strony pól uprawnych – zabezpieczono go dodatkowo ośmioma bunkrami betonowymi, zamaskowanymi ziemią i trawą. Sektory więźniarskie otoczono podwójnym rzędem drutów kolczastych, posterunkami przy bramach wejściowych i 18 wieżami strażniczymi, wyposażonymi w ruchome reflektory. Po wewnętrznej stronie ogrodzenia Schutzhaftlager ciągnął się pas ziemi nazywany „strefą śmierci”. Przekroczenie jej groziło zastrzeleniem. Wieże strażnicze i bunkry były obsadzane uzbrojonymi w karabiny maszynowe wartownikami, którzy wraz z patrolami ustawionymi wzdłuż ogrodzenia i strażnikami pilnującymi trzech bram wjazdowych do obozu (ogółem 90 esesmanów) stanowili integralną część tzw. dużego łańcucha posterunków48.

1 Nawiązuje ono częściowo do opublikowanego przez autora w j. niemieckim artykułu: T. Kranz, Lublin-Majdanek – Stammlager, przeł. A. Rudorff, [w:] Der Ort des Terrors. Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager, red. W. Benz, B. Distel, t. 7, München 2008, s. 33–84.

2 Wagę tego zagadnienia badawczego akcentowali już w 1971 r. historycy Józef Marszałek i Czesław Rajca. Pisali oni wówczas, że „dla zrozumienia roli Majdanka w polityce eksterminacyjnej okupanta, w szczególności na terenie Lubelszczyzny, konieczne jest przeanalizowanie funkcji, jakie Majdankowi narzucały nadrzędne i miejscowe władze policyjne, oraz zadania z tym związane”. J. Marszałek, C. Rajca, Stan badań nad dziejami Majdanka i postulaty badawcze, „Zeszyty Majdanka” t. 5 (1971), s. 27.

3 T. Kranz, Das KL Lublin – zwischen Planung und Realisierung, [w:] Die nationalsozialistischen Konzentrationslager; Entwicklung und Struktur, red. U. Herbert, K. Ort, C. Dieckmann, t. 1, Göttingen 1998, s. 363–389.

4 Wyrażenia tego użył Ludwik Christians, który jako prezes Polskiego Czerwonego Krzyża na Okręg Lubelski wielokrotnie „wizytował” obóz koncentracyjny w Lublinie, niosąc pomoc osadzonym. L. Christians, Piekło XX wieku. Zbrodnia, hart ducha i miłosierdzie, Warszawa 1946, s. 127 i n. Warto nadmienić, że jego relacja była pierwszą opublikowaną po wojnie książką opisującą dramat więźniów Majdanka.

5 Ogólną charakterystykę tych źródeł zawiera praca A. Wójcik, Informator o zasobie archiwalnym Państwowego Muzeum na Majdanku, Lublin 2012. Zob. również Przewodnik po zbiorze relacji i pamiętników znajdujących się w zasobie Państwowego Muzeum na Majdanku, red. i wstęp M. Grudzińska, przedm. T. Kranz, Lublin 2011.

6 Zgromadzone są one w zespole Centralny Zarząd Budowlany Oddziałów Wojskowych SS i Policji w Lublinie – Zentralbauleitung der Waffen-SS und Polizei Lublin, dalej: Zentralbauleitung. Na temat zawartości innych zespołów dotyczących okupacji niemieckiej zob. Archiwum Państwowe w Lublinie i jego oddziały w Chełmie, Kraśniku i Radzyniu Podlaskim. Przewodnik po zasobie archiwalnym, t. 1, red. F. Cieślak, M. Trojanowska, Lublin 1997.

7 J. Marszałek, Majdanek – obóz koncentracyjny w Lublinie, Warszawa 1981; Majdanek 1941–1944, red. T. Mencel, Lublin 1991.

8 Najważniejsze pozycje książkowe: B. Schwindt, Das Konzentrations- und Vernichtungslager Majdanek. Funktionswandel im Kontext der „Endlösung”, Würzburg 2005; T. Kranz, Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym na Majdanku, wyd. II, Lublin 2010; Das KZ Lublin-Majdanek und die Justiz. Strafverfolgung und verweigerte Gerechtigkeit: Polen, Deutschland und Österreich im Vergleich, red. C. Kuretsidis-Haider i in., Graz 2011; E. Mailänder Koslov, Gewalt im Dienstalltag. Die SS-Aufseherinnen des Konzentrations- und Vernichtungslagers Majdanek 1942–1944, Hamburg 2009. Ostatnio ukazało się również kompendium w języku rosyjskim, w skład którego wchodzą opracowania historiograficzne i publikacje źródłowe: Koncentracjonnyj lager Majdanek. Issledowania. Dokumenty. Wospominania, red. K.A. Pachaluk, L.A. Tieruszkin, Moskwa 2020.

9 Zob. m.in. G. Plewik, Więźniowie funkcyjni w obozie koncentracyjnym na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 21 (2001), s. 29–70; J. Kiełboń, Zwolnienia więźniów z Majdanka, tamże, s. 71–95; T. Kranz, Eksterminacja Żydów na Majdanku i rola obozu w realizacji „Akcji Reinhardt”, tamże, t. 22 (2003), s. 7–55; R. Kuwałek, Żydzi lubelscy w obozie koncentracyjnym na Majdanku, tamże, s. 77–120; A. Lasik, Struktura organizacyjna oraz obsada osobowa stanowisk kierowniczych w obozie koncentracyjnym na Majdanku w latach 1941–1944, tamże, s. 121–196; T. Kranz, Ewidencja zgonów i śmiertelność więźniów KL Lublin, tamże, t. 23 (2005), s. 7–53; M. Grudzińska, Obraz relacji między więźniami różnych narodowości w obozie koncentracyjnym na Majdanku, tamże, t. 26 (2014), s. 127–177.

10 Przykładem jest opracowanie statystyk obozu uzyskanych z nasłuchu radiowego przez brytyjski wywiad wojskowy, które zaczęto odtajniać wraz z innymi przechwyconymi w ten sposób komunikatami pod koniec XX w. Zob. T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 – styczeń 1943 r.), „Zeszyty Majdanka” t. 24 (2008), s. 201–232. W materiałach tych przechowywano m.in. tzw. raport Höflego zawierający dane liczbowe dotyczące bilansu żydowskich ofiar Majdanka w 1942 r. Zob. S. Tyas, Brytyjska Intelligence Service: odszyfrowane wiadomości radiowe z Generalnego Gubernatorstwa, [w:] Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, red. D. Libionka, Warszawa 2004, s. 261–266.

11 Podsumowując wątek historiograficzny, warto podkreślić, że powstałe na przestrzeni kilku dziesięcioleci piśmiennictwo naukowe zajmujące się dziejami obozu koncentracyjnego w Lublinie porusza najistotniejsze kwestie związane z jego funkcjonowaniem. Wprawdzie nadal można wskazać zagadnienia wymagające dalszych badań, ale nie ulega wątpliwości, że dotychczasowy dorobek historiografii majdankowskiej jest wyjątkowo bogaty i tematycznie zróżnicowany. Świadczy o tym choćby fakt, że Konzentrationslager Lublin jest jak dotąd jedynym kacetem, któremu poświęcono – oprócz szczegółowej i dobrze udokumentowanej monografii – zarówno pełne kalendarium wydarzeń, jak i całościowe opracowanie źródłowe. Zob. Z. Leszczyńska, Kronika obozu na Majdanku, Lublin 1980; Majdanek w dokumentach, wybór, wstęp i oprac. W. Lenarczyk, Lublin 2016.

12 Określenie to pojawiło się w 1941 r. wraz z uruchomieniem KL Lublin. Wiąże się ono z nazwą dzielnicy Lublina Majdan Tatarski, do której przylegała północna granica obozu. Z kolei nazwa tej części miasta wywodzi się w tradycji od określenia obozowiska wojsk tatarskich z czasów ich najazdów na Polskę w XIII i XIV w., ale mimo tureckiej etymologii słowa „majdan”, trzeba ją raczej łączyć z innym jego znaczeniem – obszaru służącego za rynek targowy, placu we wsi, a pierwotnie obozowiska robotników leśnych, wykarczowanego miejsca w lesie do obróbki drewna lub wypalania węgla drzewnego. Najprawdopodobniej od tego znaczenia biorą się liczne na Lubelszczyźnie nazwy geograficzne z członem „Majdan”, w tym nazwa innej dzielnicy Lublina – Majdan Wrotkowski.

13 Generalne Gubernatorstwo pozostawało pod władzą zwierzchnią Rzeszy Niemieckiej i było podzielone na cztery dystrykty: krakowski, lubelski, radomski i warszawski. Od VIII 1941 r., po napaści Niemiec na ZSRR, w jego skład wchodził także dystrykt Galicja. GG zajmowało wówczas obszar 145 tys. km2, na którym mieszkało około 17 mln ludzi, co stanowiło niemal połowę ludności Polski z roku 1939. Niemcy traktowali GG jako swoistą kolonię, w której prowadzili bezwzględną politykę opartą na terroryzowaniu mieszkańców, eksploatacji siły roboczej, grabieży surowców, niszczeniu gospodarki i kultury. Od początku okupacji zarówno niemiecka administracja cywilna, jak i SS dopuszczały się licznych mordów, szczególnie na polskiej inteligencji i ludności żydowskiej. W 1942 r. GG stało się jednym z centrów zagłady Żydów europejskich. Na ten temat zob. m.in. M. Winstone, Generalne Gubernatorstwo. Mroczne serce Europy Hitlera, przeł. T. Fiedorek, Poznań 2015; D. Libionka, Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Lublin 2017.

14 C. Rajca, Walka o chleb 1939–1944. Eksploatacja rolnictwa w Generalnym Gubernatorstwie, Lublin 1991, s. 58.

15 J.E. Schulte, Zwangsarbeit und Vernichtung: Das Wirtschaftsimperium der SS. Oswald Pohl und das SS-Wirtschafts-Verwaltungshauptamt 1933–1945, Paderborn 2001, s. 259–262. Na temat niemieckich planów germanizacji Europy Środkowo-Wschodniej zob. Generalny Plan Wschodni. Zbiór dokumentów, red. C. Madajczyk, Warszawa 1990; B. Wasser, Himmlers Raumplanung im Osten. Der Generalplan Ost in Polen 1940–1944, Basel 1993.

16 Odilo Globocnik (1904–1945), ur. w Trieście, z wykształcenia mechanik budowy maszyn, przez kilka lat pracował jako technik budowlany. Od 1931 r. w NSDAP, od 1934 r. w SS, w roku 1938 mianowany gauleiterem Wiednia, od XI 1939 r. do VIII 1943 r. dowódca SS i policji w dystrykcie lubelskim, gdzie nadzorował i koordynował masową eksterminację Żydów w GG, a także brutalne akcje wysiedleńcze i pacyfikacje polskich wsi na południu Lubelszczyzny. We IX 1943 r. przeniesiony do rodzinnego miasta na stanowisko wyższego dowódcy SS i policji Wybrzeża Adriatyckiego. Po aresztowaniu przez aliantów popełnił samobójstwo 31 V 1945 r. Zob. B. Rieger, Odilo Globocnik. Twórca nazistowskich obozów śmierci, przeł. J.S. Zaus, Zakrzewo 2009; J. Sachslehner, Zarządca do spraw śmierci. Odilo Globocnik, eksterminacja i obozy zagłady, przeł. M. Kilis, Kraków 2016.

17 C. Madajczyk, Lubelszczyzna w polityce okupanta, „Zeszyty Majdanka” t. 2 (1967), s. 8.

18 J. Marszałek, Obozy pracy w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945, Lublin 1998, s. 14, 106–110, 116–121; Z. Mańkowski, Między Wisłą a Bugiem 1939–1944. Studium o polityce okupanta i postawach społeczeństwa, Lublin 1982.

19 Plany i działania Globocnika dotyczące dystryktu lubelskiego, z uwzględnieniem współpracującego z nim personelu, omawia B. Perz, The Austrian Connection: SS and Police Leader Odilo Globocnik and His Staff in the Lublin District, „Holocaust and Genocide Studies” t. 29 (2015), nr 3, s. 400–430.

20 C. Madajczyk, Generalna Gubernia w planach hitlerowskich. Studia, Warszawa 1961, s. 115–116; J. Marszałek, Geneza i początki budowy obozu koncentracyjnego na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 1 (1965), s. 19–21.

21 Okupacja i ruch oporu w „Dzienniku” Hansa Franka 1939–1945, t. 1: 1939–1942, wybór i oprac. L. Dobroszycki i in., pod nauk. kier. S. Płoskiego, przeł. D. Dąbrowska, M. Tomala, Warszawa 1970, s. 422. Majdanek nie powstał na podstawie formalnego i odrębnego rozkazu podpisanego przez Himmlera, ale w wyniku jego ustnego polecenia wydanego Globocnikowi. Notatkę rozpoczyna sformułowanie: „Reichsführer SS w czasie swojej inspekcji w dniu 20 lipca 1941 r. w Lublinie i Zamościu rozkazał, co następuje […]”.

22 J. Marszałek, Geneza i początki budowy…, s. 17–29.

23 Tamże, s. 24.

24 Taką tezę sformułował w 1965 r. Józef Marszałek (Geneza i początki budowy…, s. 26). Podtrzymał ją w wydanej kilkanaście lat później monografii Majdanek – obóz koncentracyjny…, s. 20.

25 J. Marszałek, Majdanek – obóz koncentracyjny…, s. 19–21; T. Kranz, Das KL Lublin…, s. 367–389.

26 W piśmie mowa jest o „150 000 jeńcach względnie więźniach”, ale na zachowanym w zbiorach PMM odpisie słowa „względnie więźniach” są przekreślone. Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku (dalej: APMM), XIX-164, k. 10, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 53.

27 APMM, XIX-1275, W. Scheffler, Zur Judenverfolgung des nationalsozialistischen Staates – unter besonderer Berücksichtigung der Verhältnisse im Generalgouvernement und zur Geschichte des Lagers Maydanek im System nationalsozialistischer Vernichtungs- und Konzentrationslager [maszynopis], s. 115; R. Otto, SS i radzieccy jeńcy wojenni w świetle badań w archiwach byłego Związku Radzieckiego, „Łambinowicki Rocznik Muzealny” t. 26 (2003), s. 50.

28 W terminarzu Himmlera widnieje adnotacja o 100 tys., a w innym miejscu o 200 tys. przeznaczonych do transferu jeńcach. Der Dienstkalender Heinrich Himmlers 1941/42, red. P. Witte i in., Hamburg 1999, s. 210, 215. Liczbę 325 tys. podaje J. Marszałek, Majdanek – obóz koncentracyjny…, s. 20, najwyraźniej za sprawozdaniem Kammlera o stanie robót budowlanych w obozach koncentracyjnych w Auschwitz i Lublinie z 19 grudnia 1941 r. Zob. APMM, XIX-41, Sprawozdania o stanie robót budowlanych w obozach Oświęcim i Lublin, k. 26–29, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 54–57.

29 APMM, XIX-164, k. 6. W X 1941 r. do obydwu tych obozów nadeszły pierwsze partie jeńców, ale planowany kontyngent (po 50 tys. jeńców) nie został nigdy zrealizowany. Ogółem do niemieckich obozów koncentracyjnych skierowano w tym miesiącu około 26 tys. jeńców. Przytłaczająca większość zginęła do tego czasu wskutek głodu i epidemii tyfusu. R. Otto, R. Keller, Sowjetische Kriegsgefangene im System der Konzentrationslager, Wien–Hamburg 2019, s. 58.

30 J. Marszałek, Geneza i budowa obozu, [w:] Majdanek 1941–1944…, s. 49.

31 Tamże.

32 Pojemność Majdanka na 150 tys. określił Marszałek w artykule Geneza i początki budowy..., s. 53. W późniejszych publikacjach przyjął jednak, że baraki miały mieścić po 500 więźniów, a ogółem planowano obóz na 250 tys. Zob. tenże, Majdanek – obóz koncentracyjny…, s. 25–27. W dostępnych źródłach potwierdzenie znajduje jedynie liczba 150 tys. Całkowite zapełnienie obozu uzależnione było od rodzaju baraków i planowanej liczby osób osadzanych w każdym z nich, a te założenia w praktyce ulegały zmianom. W barakach typu stajennego miało być umieszczonych po 400 jeńców.

33 W starszych publikacjach nazwa tej spółki tłumaczona jest błędnie jako zakłady zbrojeniowe, „Ausrüstung” oznacza jednak wyposażenie, sprzęt, ekwipunek. Potwierdza to zresztą profil produkcji DAW, który ulegał wprawdzie zmianom, ale był nastawiony głównie na wytwarzanie przedmiotów drewnianych, różnego rodzaju sprzętów i mebli, skrzynek na amunicję, a także wyrób mat, papy, słomianych butów, drewnianych podeszew itp. Większość produkcji przeznaczona była na potrzeby wojska. Zob. C. Rajca, Lubelska filia Niemieckich Zakładów Zbrojeniowych, „Zeszyty Majdanka” t. 4 (1969), s. 237–299.

34 W tzw. generalnym planie budowy obozu koncentracyjnego w Lublinie z 23 III 1942 r. wykorzystano kopię rysunku technicznego dla Zakładów Odzieżowych SS w Dachau, na którym naniesiony był tor kolejowy. Świadczy to o tym, że projekt ten nie uwzględniał faktycznego stanu rzeczy. Na terenie Majdanka nie było bowiem rampy kolejowej i z pewnością nie zamierzano jej budować, skoro główna linia kolejowa była oddalona od obozu o 2 km.

35 APMM, XIX-164, Pismo Inspekcji Budowlanej Waffen SS i Policji w Krakowie do Głównego Urzędu Budżetu i Budownictwa w Berlinie z 3 II 1942, k. 13, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 58–60.

36 Tamże, k. 16, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 61.

37 Tamże, XIX-177, k. 8, faksymile w: J. Marszałek, Geneza i początki budowy…, s. 63–65.

38 J. Marszałek, Budowa obozu koncentracyjnego na Majdanku w latach 1942–1944, „Zeszyty Majdanka” t. 4 (1969), s. 21–84.

39 Ogólnie na temat Lublina pod okupacją niemiecką zob. T. Radzik, W okresie okupacji niemieckiej 1939–1944, [w:] tegoż i in., Lublin. Dzieje miasta, t. 2: XIX i XX wiek, Lublin 2000, s. 227–310.

40 J. Marszałek, Geneza i budowa obozu…, s. 58.

41 Tenże, Budowa obozu…, s. 81–84.

42 T. Kranz, Lublin-Majdanek – Stammlager…, s. 37; APMM, XIX-410, KGL Lublin – Funkhaus, Führerhaus, Entlausungskammer, Wachturm, Unterkunftsbaracke, k. 1; J. Kwiatkowski, 485 dni na Majdanku, Lublin 2018, s. 145.

43 D. Ambach, T. Köhler, Lublin-Majdanek. Das Konzentrations- und Vernichtungslager im Spiegel von Zeugenaussagen, Düsseldorf 2003, s. 70, 96.

44 Pomieszczenia te murowano pierwotnie na podstawie szkicu technicznego urządzenia dezynfekcyjnego (Entwesungsanlage) z VIII 1942 r., który był kopią planów dla Zakładów Odzieżowych Waffen SS w Dachau. APMM, XIX-410, KGL Lublin – Funkhaus, Führerhaus, Entlausungskammer, Wachturm, Unterkunftsbaracke, k. 4. Na rysunku widać szkic budynku z dwiema komorami i wiatę. Projekt oznaczono jako odcinek budowlany BW XIIa, powstał zatem w trakcie budowy obozu, która pierwotnie została podzielona na 30 obiektów numerowanych rzymskimi cyframi od I do XXX. Latem 1942 r. nie zmieniono już stosowanej w dokumentach numeracji, dodano więc do cyfry XII (którą oznaczono budowę łaźni) literę „a”. W tym samym czasie Zentralbauleitung planował budowę takich samych komór do dezynfekcji w obozie na Flugplatzu, miały być one 12. budowanym tam obiektem, stąd oznaczenie BW XII.

45 Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej: APL), Zentralbauleitung, sygn. 25, k. 20.

46 Tamże, 17, k. 96. Na wysłanym 11 IX piśmie widnieje oznaczenie odcinka budowlanego BW XIIa i dopisek „dla urządzenia dezynfekcyjnego” (für Entwesungsanlage).

47 J. Marszałek, Budowa obozu…, s. 52–53.

48 Z. Murawska, System strzeżenia i sposoby izolacji więźniów w obozie koncentracyjnym na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 1 (1965), s. 76–132. Zob. także Regulamin warty KL Lublin z 1 listopada 1943 r., faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 220–231.

Żydzi w KL Lublin

Jakub Chmielewski

Wprowadzenie

Niemal do końca XX w. Żydzi byli jedyną grupą narodową wśród więźniów obozu koncentracyjnego w Lublinie objętą odrębnymi badaniami naukowymi. Poświęcone im w całości opracowanie przygotowali jeszcze w połowie lat 60. Tatiana Berenstein i Adam Rutkowski z Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie (ŻIH). Przedstawili w nim nie tylko historię prześladowania i eksterminacji deportowanych na Majdanek Żydów, ale zwrócili też uwagę na podejmowane przez nich próby oporu. Niewątpliwą zasługą autorów były ustalenia dotyczące liczby Żydów przywiezionych do obozu i bilansu ofiar, znacznie rewidujące szacunki Zdzisława Łukaszkiewicza z 1948 r. Mimo pewnych nieścisłości ich praca – z uwagi na wieloaspektowe potraktowanie zagadnienia – nadal ma wartość poznawczą1.

Późniejsze badania polskich i zagranicznych historyków skupiały się na szczegółowych kwestiach, głównie pojedynczych transportach i deportacjach z konkretnych obszarów2. Jednak dla zrozumienia istoty Majdanka w nazistowskiej polityce wobec Żydów kluczowe znaczenie mają prace Tomasza Kranza, w których zanalizował on funkcje obozu i wpływ, jaki wywierał na jego działanie w kontekście akcji „Reinhardt” dowódca SS i policji w dystrykcie lubelskim Odilo Globocnik. Wynika z nich, że obóz był integralnym elementem tej ludobójczej operacji. Dla historiografii KL Lublin niezwykle ważne są ustalenia tego autora dotyczące liczby deportowanych i zamordowanych w obozie Żydów3.

Akcja „Erntefest” długo pozostawała w cieniu badań nad Zagładą. Tę lukę zapełniło dopiero obszerne wydawnictwo zbiorowe, poszerzone o wybór źródeł pod redakcją Wojciecha Lenarczyka i Dariusza Libionki4. Z kolei autorką jedynej jak dotąd monografii poświęconej żydowskim więźniom Majdanka jest niemiecka badaczka Barbara Schwindt, która skupiła uwagę głównie na funkcjach obozu w kontekście zagłady Żydów na tle nazistowskiej polityki wobec nich. Niewątpliwym walorem tej publikacji jest szczegółowe przedstawienie transportów5.

Powyższy skrótowy przegląd literatury przedmiotu pozwala wysnuć wniosek, że większość publikacji porusza przede wszystkim kwestie zasadnicze, związane z rolą KL Lublin w polityce prześladowania i zagłady Żydów. Mniej uwagi poświęcono natomiast gruntownej analizie różnych aspektów ich obozowej egzystencji. Celem niniejszego artykułu jest wzbogacenie tego zakresu informacji poprzez syntetyczne przedstawienie stanu wiedzy, a zarazem jego uzupełnienie nowymi ustaleniami z uwypukleniem indywidualnych losów ofiar i ocalałych. W efekcie praca ta, bazując na dotychczasowej historiografii i nowych źródłach, podejmuje próbę monograficznego ujęcia problematyki żydowskich więźniów Majdanka.

Przyjęty układ artykułu ma charakter problemowo-chronologiczny, co pozwoliło wyodrębnić sześć części. Pierwsza dotyczy okresu poprzedzającego masowe deportacje. Uwzględnia pochodzenie, los i szacunkową liczbę żydowskich więźniów Majdanka na początku jego działania. Dwa kolejne rozdziały obejmują transporty przychodzące w ramach akcji „Reinhardt” z rozróżnieniem przynależności państwowej uwięzionych Żydów, jak i wysyłane z Majdanka do innych obozów. Wiele uwagi poświęcono deportacjom trwającym od wiosny 1942 r. do lata 1943 r., co pozwoliło dookreślić ich zasięg terytorialny, usystematyzować kierunki, ale też doprecyzować skalę i uściślić liczbę przywiezionych.

Część czwarta omawia położenie osadzonych w obozie Żydów, procedurę ich przyjęcia, warunki egzystencji, pracę przymusową, relacje pomiędzy więźniami, kontakty ze światem zewnętrznym, stosowane strategie przetrwania i formy oporu. Należy zaznaczyć, że Żydzi, za sprawą zróżnicowanej przynależności państwowej, barier językowych, odrębności kulturowych, a niekiedy również religijnych (casus konwertytów), poziomu wykształcenia, statusu społecznego, a także pozycji w hierarchii więźniarskiej, nie tworzyli jednorodnej grupy. Mimo tych różnic, wszystkich nieuchronnie czekała śmierć, a było to zdeterminowane wyłącznie ich pochodzeniem.

Kolejny rozdział dotyka najmroczniejszej funkcji KL Lublin, jaką było uśmiercanie Żydów w komorach gazowych i masowych egzekucjach. Zagładę poprzedzały stanowiące jej nieodłączny element selekcje, na skutek których wielu Żydów zgładzono wkrótce po przybyciu z pominięciem rejestracji w obozowej ewidencji.

Domknięciem artykułu jest część traktująca o losach ostatnich uwięzionych tu Żydów, w tym grupy dzieci, dla których Majdanek był wówczas głównie obozem pracy. Zaprzestanie masowej eksterminacji w schyłkowym okresie jego działania sprawiło, że większość z nich przetrwała gehennę KL Lublin, ale trafiła do innych obozów.

Korpus źródeł w niniejszej pracy stanowią materiały ze zbiorów archiwalnych Państwowego Muzeum na Majdanku (PMM) ze szczególnym uwzględnieniem szczątkowo zachowanych akt obozowej administracji i odebranych przywiezionym Żydom nielicznych dokumentów prywatnych. Znajdują się wśród nich meldunki o dziennych stanach obozu6, przybyłych transportach i komandach roboczych, rejestry przejętego mienia oraz pojedyncze dokumenty personalne. Aby przybliżyć indywidualne losy więźniów, wykorzystano także przechowywane w Muzeum przywieszki bagażowe i inne artefakty, będące namacalnym dowodem pobytu ich właścicieli w KL Lublin. Źródłami o szczególnym znaczeniu są te dotyczące śmiertelności, w tym wydana drukiem, obejmująca okres od 18 maja do 29 września 1942 r., Księga Zmarłych, zawierająca głównie nazwiska dominujących wówczas liczbowo w strukturze więźniarskiej Żydów7. Ważnych informacji dostarczają też meldunki obozowej konspiracji i przeszmuglowane z Majdanka grypsy, w tym kilka napisanych przez więźniów żydowskich, opisujące warunki bytowe, relacje pomiędzy współwięźniami czy masową eksterminację. Istotne uzupełnienie artykułu stanowią materiały z innych polskich i zagranicznych instytucji, jak chociażby Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (AIPN), Archiwum Państwowego w Lublinie (APL), Muzeum Żydowskiego w Pradze (MŻP), Yad Vashem (YV) czy Żydowskiego Instytutu Historycznego.

Niektóre kluczowe dla badanego tematu dokumenty były już publikowane. W 1946 r. nakładem Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej ukazały się Dokumenty i materiały z czasów okupacji niemieckiej w Polsce, t. 1: Obozy. Zamieszczony tu wybór źródeł dotyczących Majdanka obejmuje głównie pierwszych więźniów żydowskich i dwie relacje ocalałych8. Kilka ważnych dla niniejszego opracowania dokumentów znalazło się również w przygotowanym przez Berenstein, Eisenbacha i Rutkowskiego tomie Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów9. Obszerny wybór źródeł, których znaczna część dotyczy deportowanych do obozu Żydów, zamieszczono ponadto w wydanej niedawno w opracowaniu Lenarczyka publikacji Majdanek w dokumentach10.

Ograniczenia wynikające ze szczątkowo zachowanej dokumentacji obozowej w pewnym stopniu kompensują źródła memuarystyczne nielicznych ocalałych Żydów, jak i pozostałych więźniów. Dysponujemy tylko pojedynczymi relacjami żydowskimi za okres od 1941 do 1942 r., a większość z nich złożyli przebywający na Majdanku stosunkowo krótko Żydzi lubelscy, odesłani do getta lub innych obozów. Więcej przekazów pochodzi od osób deportowanych w 1943 r. z gett warszawskiego i białostockiego, choć jednostkowe dotyczą także transportów z ostatnich skupisk żydowskich na Lubelszczyźnie i przywiezionych tu w 1944 r. Żydów z obozów pracy. Jednak drukiem ukazała się tylko niewielka ich część. Jedno z najważniejszych świadectw spisał niedługo po swojej ucieczce wiosną 1942 r. słowacki Żyd Dionyz Lénard, co z racji na czas powstania, opisany okres i szczegółowość czyni z niego wyjątkowe źródło wiedzy o Majdanku11. Pobyt w obozie od wiosny do lata 1942 r. przybliżył zabrany z getta lubelskiego Wiesław Dobrowolski, którego wspomnienia ukazały się drukiem wiele lat po wojnie12. Jednak większość relacji dotyczy 1943 r., tak jak te opublikowane tuż po wojnie autorstwa Żydów warszawskich: Jakuba Lichtermana13, Jerzego Pfeffera14 i Tadeusza Stabholza15, oraz późniejsze: Natana Żelechowera, Aliny Brewdy, Haliny Birenbaum, Alexandra Donata i Mietka Pachtera16. Kilka z nich spisały również osoby przywiezione z Lubelszczyzny: Rywka Rybak, Joseph Schupack, Israel Szapiro i Mordechaj Sztrygler17. Na uwagę zasługują też wspomnienia uwięzionego na tzw. aryjskich papierach Pinkasa (Paula) Trepmana18. Niektóre ukazały się tylko we fragmentach w antologiach: Majdanek. Obóz koncentracyjny w relacjach więźniów i świadków czy Krwawa środa. 3 listopada 1943 w pamięci świadków19. Ważnym dopełnieniem naszej wiedzy są zeznania esesmanów z załogi obozu, w tym opublikowane protokoły przesłuchań szefa krematorium Ericha Mußfelda i oświadczenia oficera odpowiedzialnego za stan techniczny urządzeń obozowych Friedricha W. Rupperta. Ich wartość wynika z faktu, że obydwaj złożyli je tuż po wojnie, szczegółowo opisując różne aspekty działania obozu, nie wyłączając katastrofalnych warunków sanitarno-bytowych, grabieży mienia, masowej eksterminacji czy zacierania śladów zbrodni20.

Pierwsi Żydzi w KL Lublin (1941/1942)

Już jesienią 1941 r. władze SS zaczęły wykorzystywać Żydów jako siłę roboczą przy budowie KL Lublin. Od początku października prace te wykonywało około 500 jeńców Wojska Polskiego żydowskiego pochodzenia, przyprowadzanych codziennie z obozu przy ul. Lipowej 7 w Lublinie. Wśród nich był Józef Reznik:

Niemcy wysyłali nas do różnych robót. Początkowo chodziliśmy do DAW (Deutsche Ausrüstungwerke), później do AKP (Kraftfahrpark, Nachschub) [...], wreszcie zaczęto nas również wywozić na roboty do Majdanka, skąd wieczorem wracaliśmy. Tam pracowali także jeńcy radzieccy, ale nie wiadomo mi, gdzie znajdował się ich obóz. Majdanek w tym czasie był pustym polem uprawnym, które przygotowywano – jak nam powiedziano – pod obóz dla jeńców21.

W tym czasie zatrudniono w charakterze robotników przymusowych niemal 100 Żydów lubelskich. Być może jedynym ocalałym z tej grupy był Joszua Westler vel Stanisław Krzyżak. Pracował on razem z kilkoma innymi Żydami przy kryciu papą dachów baraków. Z jego relacji wynika, że skoszarowano ich w baraku na terenie budowanego obozu, zaś aprowizację zapewniał im Judenrat. Byli oni lepiej traktowani niż przywiezieni w międzyczasie jeńcy sowieccy, którzy masowo umierali z głodu. Aby uniemożliwić Żydom ucieczkę, wymalowano im na ubraniach czerwone pasy. Jednak brutalne postępowanie Niemców skłoniło Westlera wraz z kilkoma innymi Żydami do ryzykownej ucieczki. Jak wynika z pisma prezesa Judenratu Henryka Bekkera do Centralnego Zarządu Budowlanego SS w Lublinie, od 21 listopada do 5 grudnia zmarło w „Lager Majdan” sześciu Żydów, a jednym z nich był wspomniany przez Westlera wiele lat po wojnie Gutglik22.

Wybuch epidemii tyfusu wśród jeńców radzieckich spowodował, że komendant Lipowej, w obawie przed przeniesieniem choroby do obozu, wstrzymał wysyłanie podległych mu więźniów do pracy na Majdanku. Wywołało to konflikt z komendantem KL Lublin, który rozwiązano poprzez zastąpienie ich Żydami lubelskimi. W nocy z 11 na 12 grudnia Niemcy, wykorzystując jeńców z Lipowej, przeprowadzili w getcie łapankę. Tak o tym pisał jej uczestnik Abraham Lewin:

Majdanek żądał ludzi, a nasz obóz odmówił ich dostarczenia. W końcu nasz komendant znalazł wyjście: jako że potrzebni są ludzie, można ich złapać w getcie lubelskim. Zaproponował więc, żeby Majdanek udał się do Lublina i łapał Żydów. Komendant Majdanka odmówił wzięcia na siebie tego zadania i domagał się definitywnie, aby to my, tzn. nasz obóz, dostarczył mu ludzi. Jeśli trzeba łapać, to my sami mamy to przeprowadzić. Nasz komendant widocznie musiał na to przystać, ale nie chciał do tego zadania użyć swoich esesmanów […] i nas, jeńców, wysłał do getta lubelskiego, by łapać Żydów. Jakby to tragicznie i dziko wyglądało, my, żydowscy jeńcy, musieliśmy złapać kilka setek lubelskich Żydów, których odwieziono na Majdanek, i którzy już stamtąd (poza niewielką grupą, która wykupiła się za pieniądze) nigdy nie wrócili. Zostali w Majdanku zamordowani23.

Do obozu na Lipowej przypędzono 320 osób, w tym grupę osadzonych zapewne już wcześniej za różne wykroczenia w areszcie Judenratu przy ul. Browarnej. Po sprawdzeniu zaświadczeń o zatrudnieniu zatrzymano 150 mężczyzn bez dokumentów oraz fachowców, których przebrano w pasiaki i wysłano na Majdanek24. Za zgodą władz opiekował się nimi Judenrat, pozyskując wśród mieszkańców getta żywność i odzież, a także podejmując starania o ich zwolnienie. Pod koniec grudnia na murach getta rozplakatowano ogłoszenia wzywające mieszkańców do pomocy uwięzionym25.

Prośby o zwolnienie składali za pośrednictwem niemieckiego Urzędu Pracy (Arbeitsamt) także bliscy uwięzionych, o czym świadczy pismo Mojżesza Eichenbauma w sprawie syna Jakuba Netela26. W tym przypadku interwencja przyniosła o tyle pożądany skutek, że jego nazwisko umieszczono na liście 24 osób przeznaczonych do zwolnienia, którą na początku stycznia urząd przekazał do zatwierdzenia dowódcy SS i policji w dystrykcie lubelskim27. Tryb załatwienia formalności pokazuje, że decydujący głos w sprawie żydowskiej siły roboczej miał Globocnik, a nie administracja cywilna czy władze obozu. W połowie stycznia do urzędu wpłynęły jeszcze przynajmniej dwie prośby o zwolnienie: Samsona Rosenfajna i Isaaka Lerera28. Z kolei 22 stycznia Urząd Pracy zwrócił się bezpośrednio do komendanta Majdanka o zwolnienie 27 Żydów. Jednak część z nich już nie żyła. Doczekało tego zaledwie 17 skrajnie wyniszczonych osób29. Być może niektórych wypuszczono dzięki łapówkom, na co wskazuje fragment anonimowej relacji z Archiwum Ringelbluma: „Los osadzonych na Majdanku był okropny. Ci, którzy za grube tysiące zdołali się stamtąd uwolnić, byli na wpół obłąkani, wycieńczeni, opowiadali historie mrożące krew w żyłach”30. Fatalną kondycję znajomego swojego brata opisała Franka Klajnman: „Szkielet to zbyt słabe słowo. Przez tydzień nie mógł mówić i z lękiem dotykał ścian w mieszkaniu rodziców, jakby chciał sprawdzić, czy znajduje się w porządnym, murowanym domu, czy ciągle jeszcze w drewnianym baraku piekła na ziemi”31. Z grupy tej wojnę przeżył tylko Sanel Sztajgiel32.

Na początku 1942 r. do KL Lublin zaczęto przywozić niewielkie grupy Żydów z okolicznych miejscowości, lecz zachowały się o nich nieliczne informacje33. Cytowany już anonimowy autor relacji z Archiwum Ringelbluma zauważył, że w tym czasie do obozu ponownie trafili Żydzi z lubelskich więzień: „Opróżniono również więzienia – mężczyzn wzięto na Majdanek, a kobiety […] do skubania pierza”. Fragment ten powiązany z dokumentami wskazuje, że nastąpiło to na początku stycznia34. Podobnie, jak poprzednio, mogły to być osoby przebywające w areszcie Judenratu.

Informacje o Majdanku zaczęły docierać do lubelskich Żydów oraz mieszkańców okolicznych miejscowości na przełomie 1941 i 1942 r. Wpływ na to miały zarówno łapanki, jak i pogłoski o tragicznym losie uwięzionych. Przybyły w tym czasie do Lublina Dow Nowak wspominał: „Wtedy już słyszałem, że istnieje jakiś Majdanek, prawdopodobnie budowano wtedy obóz, w każdym razie słyszałem już o Majdanku i o tym, że siedzą tam rosyjscy więźniowie, jeńcy”35. Już na początku 1942 r. nazwa obozu budziła grozę wśród lubelskich Żydów, którzy niekiedy wykorzystywali ten fakt do zastraszania współbraci, o czym przekonali się policjant żydowski i urzędnik Judenratu. W trakcie wykonywania przez nich 7 stycznia obowiązków służbowych doszło do incydentu, podczas którego zmuszeni byli użyć siły wobec stawiającej opór Żydówki. Jak wynika ze sporządzonego po zajściu raportu, kobieta miała wygrażać im zesłaniem właśnie „na Majdanek”36.

1. APL, SPL, 80, Pismo Symy Flaszer z Piask do starosty powiatowego w Lublinie w spr. zwolnienia z Majdanka jej męża Mojżesza, k. 40.

Szczątkowo zachowane materiały źródłowe pozwalają jedynie szacunkowo określić liczbę Żydów uwięzionych w tym okresie w KL Lublin. Jak wynika z obozowych dokumentów, w połowie stycznia przebywało ich tu 210, zaś pod koniec miesiąca już ani jeden. W spisanej wiosną 1942 r. relacji lubelski Żyd nazwiskiem Kronenberg wskazał, że od grudnia 1941 r. do stycznia 1942 r. liczba uwięzionych w obozie Żydów nie przekroczyła 600 osób37. Pozostałych przy życiu esesmani zamordowali pod koniec stycznia, czego dokonali, jak zeznał po wojnie jeden z polskich więźniów, uderzając „kołkiem w głowę”. Ciała ofiar pogrzebano w masowych grobach za polem V38. Do końca marca w obozie przebywało jedynie około 100 więźniów funkcyjnych i jeńców radzieckich39. Sytuacja uległa zasadniczej zmianie pod koniec miesiąca, gdy rozpoczęto masowe deportacje Żydów na Majdanek.

1 Z. Łukaszkiewicz, Obóz koncentracyjny i zagłady Majdanek, „Biuletyn GKBZHwP” 1948, nr 4 (148), s. 85–91; T. Berenstein, A. Rutkowski, Żydzi w obozie koncentracyjnym na Majdanku (1941–1944), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” t. 58 (1966), nr 2, s. 3–57.

2 M. Kryl, Deportacja więźniów terezinskiego getta do obozu koncentracyjnego na Majdanku w 1942 roku, „Zeszyty Majdanka” t. 11 (1983), s. 23–45; K.A. Tarkowski, Transport Żydów z getta warszawskiego z 15 sierpnia 1942 roku, tamże, t. 21 (2001), s. 247–275; B. Schwindt, Dzieci żydowskie w obozie koncentracyjnym na Majdanku w 1943 r., przeł. A. Wójcik, tamże, t. 22 (2003), s. 57–76; R. Kuwałek, Żydzi lubelscy w obozie koncentracyjnym na Majdanku, tamże, s. 77–120; M. Grudzińska, Los Żydów ze Słowacji deportowanych na Majdanek, [w:] Slovensko a nacistické koncentračné tábory, „Judaica et Holocaustica” 2015, t. 6, s. 33–57; taż, Więźniowie z Majdanka deportowani do KL Plaszow w kwietniu 1944 roku, [w:] Płaszów. Odkrywanie, red. prowadzący M. Baran, Kraków 2016, s. 73–95.

3 T. Kranz, Egzekucja Żydów na Majdanku 3 listopada 1943 r. w świetle wyroku w procesie w Düsseldorfie, „Zeszyty Majdanka” t. 20 (1999), s. 377–388; tenże, Eksterminacja Żydów na Majdanku i rola obozu w realizacji „Akcji Reinhardt”, tamże, t. 22 (2003), s. 7–55; tenże, Obóz koncentracyjny na Majdanku a „akcja Reinhardt”, [w:] Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, red. D. Libionka, Warszawa 2004, s. 233–247. Podsumowanie badań Kranza stanowi jego książka Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym na Majdanku, Lublin 2007, wyd. II, Lublin 2010.

4 Erntefest – zapomniany epizod Zagłady. 3–4 listopada 1943, red. W. Lenarczyk, D. Libionka, Lublin 2009. Zob. też: A. Rutkowski, L’opération „Erntefest” (Fête de la moisson) ou le massacre de 43 000 Juifs les 3.–5. november 1943 dans les camps de Majdanek, de Poniatowa et de Trawniki, „Le Monde Juif” 1973, nr 29, s. 13–33. Analizę masowego mordu z perspektywy sprawców przeprowadził: S. Klemp, „Aktion Erntefest”: Mit Musik in den Tod. Rekonstruktion eines Massenmords, Münster 2013.

5 B. Schwindt, Das Konzentrations- und Vernichtungslager Majdanek. Funktionswandel im Kontext der „Endlösung”, Würzburg 2005.

6 T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 – styczeń 1943 r.), „Zeszyty Majdanka” t. 24 (2008), s. 201–232; B. Siwek-Ciupak, Meldunki o liczbie więźniów w obozie na Majdanku (1 kwietnia – 16 czerwca 1943 roku), tamże, t. 26 (2014), s. 251–269.

7 Dokumentuje ona śmierć 6701 więźniów, w tym 6001 Żydów. Majdanek 1942. Księga zmarłych więźniów, red. naukowa J. Kiełboń, K.A. Tarkowski, Lublin 2004.

8 Dokumenty i materiały z czasów okupacji niemieckiej w Polsce, t. 1: Obozy, oprac. N. Blumental, Łódź 1946, s. 125–170.

9 Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, wstęp, wybór i oprac. T. Berenstein, A. Eisenbach, A. Rutkowski, Warszawa 1957.

10 Majdanek w dokumentach, wybór, wstęp i oprac. W. Lenarczyk, Lublin 2016.

11 Dionyz Lénard. Relacja z pobytu w obozie na Majdanku (kwiecień–czerwiec 1942 roku), oprac. M. Grudzińska, „Zeszyty Majdanka” t. 26 (2014), s. 181–250. Zob. też J. Hlavinka, Dôjsť silou–mocou na Slovensko a informovať ...: Dionýz Lénard a jeho útek z koncentračného tábora Majdanek, Bratislava 2015.

12 W. Dobrowolski, Pięć lat na muszce (wspomnienia więźnia Majdanka), Lublin 1994.

13 Dokumenty i materiały..., s. 167–170. Kolejne wydanie zob. Prawda o dr. Icchaku Schiperze. Napisał kantor Jakub Lichterman, [w:] R. Sakowska, Icchak Schiper w getcie warszawskim. Działalność opiekuńcza, „Kwartalnik Historii Żydów” 2005, nr 4, s. 502–505.

14 Fragment wspomnień spisanych jeszcze podczas wojny ukazał się w 1946 r. Zob. Dokumenty i materiały..., s. 161–167. Pełniejsze wersje zob. J. Pfeffer, Moja ucieczka z Majdanka, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” t. 71–72 (1969), s. 205–227; tenże, Ucieczka z tartaku, [w:] Przeżyli Majdanek. Wspomnienia byłych więźniów obozu koncentracyjnego na Majdanku, wstęp, wybór i oprac. C. Rajca, A. Wiśniewska, Lublin 1980, s. 201–215. Wydanie książkowe zob. tenże, Jak uciekłem z Majdanka, Wrocław 1990.

15 T. Stabholz, Siedem piekieł, Stuttgart 1947.

16 N. Żelechower, Siedem obozów. Więzień Majdanka Nr 612. Więzień Oświęcimia Nr 127 262, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” t. 68 (1968), s. 5–51. Fragment dotyczący Majdanka zob. tenże, Spychani na dno, [w:] Przeżyli Majdanek..., s. 217–241; I Shall Fear No Evil. The Story of Dr. Alina Brewda, red. R.J. Minney, London 1966; H. Birenbaum, Nadzieja umiera ostatnia, Warszawa 1988; A. Donat, The Holocaust Kingdom, Washington 1999; M. Pachter, Umierać też trzeba umieć…, Warszawa 2015.

17 A Time in the Life of Israel Szapiro #129564. As Told to: Howard Shaff & Audrey Shaff, Keystone 1988; R. Rybak, A Survivor of the Holocaust, Washington 1993; M. Strigler, Majdanek. Verloschene Lichter. Ein früher Zeitzeugenbericht vom Todeslager, red. F. Beer, Springe 2016. Wspomnienia Sztryglera w języku polskim zob. APMM, VII/M-756, 1947; J. Schupack, The Dead Years. Holocaust Memoirs, Amsterdam 2017.

18 P. Trepman, Among Men and Beasts, New York–Tel Aviv 1978.

19 Majdanek. Obóz koncentracyjny w relacjach więźniów i świadków, wstęp, wybór i oprac. M. Grudzińska, Lublin 2011; Krwawa środa. 3 listopada 1943 w pamięci świadków, wybór wspomnień i oprac. K. Czuryszkiewicz, B. Siwek-Ciupak, Lublin 2013.

20 Zeznania szefa krematorium Ericha Muhsfeldta na temat byłego obozu koncentracyjnego w Lublinie (Majdanek), oprac. A. Żmijewska-Wiśniewska, „Zeszyty Majdanka” t. 1 (1965), s. 133–148; T. Kranz, Affidavit Friedricha W. Rupperta z 6 sierpnia 1945 r. na temat obozu koncentracyjnego na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 23 (2005), s. 97–115.

21 APMM, VII/M-182, Relacja Józefa Reznika, 1964, k. 11.

22 Na liście tej znajdują się: Szloma Erlich, Jakub Josef Gutglik, Ber Halpern, Szyja Lejfer, Licht i Josek Zajberg. Zob. Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej: APL), Rada Żydowska w Lublinie (dalej: RŻL), 179, Lista żydowskich robotników przymusowych zmarłych od 21 XI do 5 XII 1941, k. 59, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 414. USC Shoah Foundation (dalej: USCSF), Visual History Archive Online (dalej: VHAO): Stanisław Krzyżak-Westler, Interview code: 29259, 18 III 1997.

23 Na końcu relacji znajduje się informacja o jej autorze. 2.03.1942, N.N., Relacja pt. „O obozie dla jeńców żydowskich w Lublinie”, [w:] Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 15: Wrzesień 1939. Listy kaliskie, listy płockie, oprac. A. Bańkowska, T. Epsztein, J. Majewska, Warszawa 2014, s. 168.

24 APMM, VI-2, Notatka z 23 XII 1941 w sprawie łapanki w getcie lubelskim przeprowadzonej przez SS w nocy z 11 na 12 XII 1941, k. 1, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 235. Zob. Po 04.1942, N.N., Relacja pt. „Lublin”, [w:] Archiwum Ringelbluma…, t. 6: Generalne Gubernatorstwo. Relacje i dokumenty, oprac. A. Bańkowska, Warszawa 2012, s. 53; R. Kuwałek, Żydzi lubelscy..., s. 80; W. Lenarczyk, Obóz pracy przymusowej dla Żydów przy ul. Lipowej w Lublinie (1939–1943), [w:] Erntefest..., s. 63.

25 APL, RŻL, 13, Ogłoszenie Rady Żydowskiej z 29 XII 1941 w sprawie zbiórki odzieży i chleba, k. 293, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 327. 12 I pojawiło się ogłoszenie o podobnej treści: APL, RŻL, 13, k. 299. Na temat starań Judenratu o ich zwolnienie zob. tamże, 3, Protokół posiedzenia Rady Żydowskiej w Lublinie z 29 XII 1941, k. 223.

26 APL, Gubernator Dystryktu Lubelskiego (dalej: GDL), 746, k. 329.

27 Dokumenty i materiały..., s. 131–133.

28 APL, GDL, 746, k. 328, 330.

29 Dokumenty i materiały..., s. 137. Zob. R. Kuwałek, Żydzi lubelscy..., s. 80–81.

30 Po 04.1942, NN..., s. 53. Podobnie relacja Abrahama Lewina w: Archiwum Ringelbluma…, t. 15, s. 169.

31 Cyt. za: W. Lenarczyk, Obóz pracy przymusowej dla Żydów..., s. 63.

32 Na jednej z list osób przeznaczonych do zwolnienia figuruje on jako Sanek Sztajgel. Po wojnie złożył zeznanie pod nazwiskiem Jan Ochal. APMM, XIX-1975, Zeznanie Jana Ochala, 4 III 1965, k. 160–161; Dokumenty i materiały..., s. 133.

33 Jak wynika z kilku relacji, na początku I 1942 r. do KL Lublin miały trafić niewielkie grupy Żydów z Bychawy, Firleja i Lubartowa. Choć przywiezionych wówczas rzemieślników umieszczono na Flugplatzu, gdzie naprawiali skonfiskowaną Żydom odzież, to nie można wykluczyć, że część z nich uwięziono także na Majdanku. AŻIH, 301/1884, Relacja Marii Plech, 18 IX 1946, k. 13; tamże, 301/2013, Relacja Mojżesza Apelbauma, 15 X 1946, k. 13–14. Zob. W. Lenarczyk, Obóz pracy na Flugplatzu w Lublinie. Historia, funkcjonowanie, więźniowie, „Zeszyty Majdanka” t. 26 (2014), s. 87–88.

34 Po 04.1942, NN..., s. 54. Jak wynika z dokumentów Judenratu, pierwsze ogłoszenia wzywające Żydówki do pracy przy skubaniu pierza pojawiły się na murach getta 30 XII 1941 r. APL, RŻL, 11, k. 150–151.

35 Yad Vashem Archives (dalej: YVA), O.3/3321, Relacja Dowa Nowaka, brak daty, k. 4. W kontekście prowincji pogłoski o obozie zawiera relacja przewodniczącego ŻSS w Firleju, a zarazem członka Judenratu. Zob. AŻIH, 301/2013, Relacja Mojżesza Apelbauma, 15 X 1946, k. 13.

36 APL, RŻL, 182, Meldunek żydowskiej Służby Porządkowej z 7 I 1942 w sprawie incydentu z udziałem policjanta Szloma Cymermana i urzędnika Hersza Klajdmana, k. 61.

37 Po 04.1942, NN…, s. 49. Zob. T. Kranz, Zagłada Żydów..., s. 21.

38 J. Madej, Początki obozu, [w:] Przeżyli Majdanek..., s. 33.

39 T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy..., s. 209–212.

Polacy na Majdanku

Marta Grudzińska

Głód życia pomnożony przez stokrotny lęk
I pośpiech w ucieczce przed śmiercią
Czerwieni się trójkątem spod litery „P”
W przerażeniu i trosce
O skradziony chleb.

Wprowadzenie

Cytowany powyżej wiersz napisał w KL Lublin Sławomir Cieślikowski, kilkunastoletni członek Szarych Szeregów, wywieziony na Majdanek z więzienia gestapo na Pawiaku w styczniu 1943 r. Ten zaledwie pięciowersowy utwór dobrze oddaje sytuację wielu Polaków, którzy przekroczyli bramę obozu koncentracyjnego w Lublinie.

Przetrzymywano w nim przedstawicieli wszystkich warstw społecznych, mieszkańców miast i wsi, ludzi z innych obozów czy więzień, ale też przypadkowo zatrzymanych w czasie łapanek ulicznych lub zabieranych wprost z domów. Ich deportacje do KL Lublin były konsekwencją polityki III Rzeszy w stosunku do tej grupy narodowościowej. Obóz pełnił – w zależności od powodu osadzenia – różne funkcje: obozu karnego, pracy, przejściowego, ale też miejsca straceń. Polaków, którzy po Żydach tworzyli najliczniejszą grupę więźniarską, przetrzymywano przez cały czas jego istnienia – od listopada 1941 r. aż do ostatecznej likwidacji 22 lipca 1944 r.

Celem artykułu jest syntetyczne przedstawienie losów polskich więźniów na Majdanku. W opracowaniu omówione zostaną wyniki badań przeprowadzonych na jego potrzeby, weryfikujące funkcjonujące dotąd ustalenia liczbowe, opisujące transporty i charakterystykę grup osadzonych, ich położenie i postawy, a także śmiertelność. Już teraz należy zaznaczyć, że wśród Polaków przetrzymywanych na terenie Majdanka byli zarówno więźniowie KL Lublin, jak i ci, którzy nie mieli (formalnego) statusu więźnia obozu koncentracyjnego, a więc nie figurowali w jego ewidencji. Tematem artykułu są losy wszystkich Polaków osadzonych na Majdanku: zakładników, wysiedleńców, ofiar łapanek, więźniów politycznych, także tych oznaczonych czerwonym trójkątem, więźniów polskich kierowanych tu latem 1944 r. do obozu pracy Wehrmachtu oraz deportowanych chłopów z powiatów biłgorajskiego i hrubieszowskiego, którzy nie podlegali komendzie obozu koncentracyjnego.

Dotychczas zagadnienie Polaków w KL Lublin nie doczekało się całościowego opracowania, chociaż znajdowało się w centrum uwagi badaczy, a jego szczegółowe analizy ukazywały się głównie na łamach „Zeszytów Majdanka”1. Należą do nich m.in. prace dotyczące polityki okupanta w stosunku do chłopów, losu wysiedleńców z Zamojszczyzny, transportów na Majdanek czy wysiedleń i łapanek w Lublinie w październiku 1942 r.2 Dużo uwagi poświęcano również opisom działalności konspiracyjnej, życia religijnego i kulturalnego więźniów polskich.

Brak kompleksowego ujęcia problematyki Polaków na Majdanku, ale też wpływ polityki z czasów PRL, sprawił, że w świadomości społecznej wciąż funkcjonuje wiele historycznych uproszczeń. Ideologizacja dyskursu o Polakach – więźniach obozów koncentracyjnych powodowała w wielu przypadkach zawyżanie szacunków liczby przetrzymywanych w KL Lublin, zubażanie obrazu relacji między więźniami różnych narodowości, ale także pomijanie pewnych aspektów funkcjonowania czy postaw Polaków w obozie. W wielu wspomnieniach Majdanek opisywany jest jako obóz śmierci dla narodu polskiego, a na plan pierwszy wysuwana jest kwestia martyrologii Polaków3. Opracowania historyczne i wspomnienia wydawane po wojnie, jak wszystkie teksty z tego okresu, podlegały ocenie cenzury – jedne treści modyfikowano, inne usuwano4. Działania te dotyczyły nie tylko redaktorów, lecz także współwięźniów, którzy wzajemnie konsultowali teksty swoich wspomnień5. Pojawiające się w dokumentach i relacjach informacje o konfidentach pomijano, usuwano lub zmieniano ich dane, tak żeby nie dało się ich powiązać z konkretnymi osobami. Wszystkie te zabiegi powodowały zaburzenie pomiędzy historiografią a stanem rzeczywistym.

Przygotowując ten artykuł, korzystałam z przechowywanych w Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku (APMM) częściowo zachowanych akt kancelarii obozu zawierających dane na temat więźniów różnych narodowości, list transportowych, dokumentów dotyczących zwolnień i zgonów6. Innymi użytymi w pracy materiałami są grypsy i dokumentacja konspiracyjna Organizacji Pomocy dla Uwięzionych i Spalonych (OPUS), akta Rady Głównej Opiekuńczej (RGO) i Czerwonego Krzyża (PCK). Istotny wkład w powstanie tego opracowania wniosły pisane podczas pobytu w obozie notatki Marii Rozner czy dziennik Jadwigi Ankiewicz oraz relacje powojenne – zarówno spisane, jak i zarejestrowane techniką audio i wideo7. Te różnorodne źródła dają często bardzo szczegółowy wgląd w niektóre aspekty egzystencji więźniów, inne są w nich naświetlone zdecydowanie słabiej. Szczególnie odnosi się to do danych liczbowych (liczby więźniów i ich śmiertelności). Utrudnieniem w badaniach jest klasyfikacja osadzonych, jaka wynika ze sposobu ich rejestracji przez niemiecką administrację obozu, ponieważ większość Polaków przyporządkowywano do kategorii „więźnia politycznego”, niezależnie od faktycznych powodów uwięzienia. Dodatkowym problemem jest brak podania rzeczywistego składu etnicznego niektórych transportów z Ukrainy czy Białorusi. W dokumentacji obozowej Ukraińców deportowanych z Generalnego Gubernatorstwa (GG) niekiedy kwalifikowano jako Polaków, zaś kobiety rejestrowano „jako Polki, gdy pochodziły z terenów należących przed wybuchem wojny do państwa polskiego, lub jako więźniarki rosyjskie, gdy pochodziły spoza przedwojennych granic Polski”8.

Aby wyliczyć ogólną liczbę Polaków oraz przeanalizować składy transportów przybywających do obozu, w niniejszym opracowaniu wykorzystano głównie te materiały, które traktowały o zgonach, deportacjach, a także przedstawiały stany dzienne osadzonych. Informacje na ten temat były zawarte także w grypsach, aktach instytucji charytatywnych oraz wydanych po wojnie wspomnieniach czy opracowaniach. Na tej podstawie zostały stworzone robocze tabele zawierające datę transportu, miejsce, liczbę osadzonych oraz spis wykorzystanych materiałów. Następnie dokonano weryfikacji dat oraz zarejestrowanego stanu aresztowanych. Mimo że wykorzystano tutaj wszystkie dostępne źródła, ustalenia mają często charakter szacunkowy.

Drogi do obozu

Transporty z polskimi więźniami przybywały na Majdanek od listopada 1941 r. do czerwca 1944 r. Polaków przyprowadzano, przywożono w samochodach ciężarowych, w pociągach osobowych i towarowych. Byli kierowani do obozu pojedynczo lub w grupach liczących nawet ponad tysiąc osób, z więzień, aresztów, obozów przejściowych, wprost z domów oraz z łapanek ulicznych.

Pierwsi więźniowie

Od jesieni 1941 r., kiedy Majdanek był we wczesnej fazie budowy, zaczęto wysyłać do Lublina więźniów z obozów na terenie Rzeszy w celu objęcia przez nich różnych funkcji – najczęściej tłumaczy bądź lekarzy. Do 20 marca 1942 r. skierowano tu około 50 mężczyzn różnej narodowości, w tym 20 Polaków9. Przewożono ich pociągami w małych grupach (wyjątek stanowi lekarz Leonard Dajkowski, którego wysłano osobno)10. Droga do Lublina trwała nawet kilka tygodni, a punktami przystankowymi były więzienia na trasie przejazdu11. Nie wszyscy byli świadomi, dokąd są wywożeni i jaką przewidziano dla nich funkcję. Krzysztof M. Radziwiłł, tłumacz, wspominał:

Z początku nie orientowaliśmy się zupełnie, jakie będą nasze dalsze losy. Sam fakt podróżowania nie w wagonie towarowym, a w przedziale II klasy, oglądania innych ludzi niż współwięźniów oraz nasze cywilne ubrania dały nam przedsmak wolności i dopiero tu, na dworcu lubelskim przemieniliśmy się z powrotem w zwykłych, skazanych na bezterminową niewolę häftlingów12.

W pierwszym okresie istnienia obozu nowo przybyłych zatrudniano przy pracach budowlanych czy w magazynach z odzieżą.

Następną grupę sprowadzonych na Majdanek Polaków stanowiło około tysiąca chłopów niewywiązujących się z obowiązków kontyngentowych oraz więźniów politycznych przekazanych administracji KL Lublin przez władze więzienia na Zamku Lubelskim. Chociaż formalnie nadal figurowali w jego ewidencji, to od 1941/1942 r. przebywali na terenie obozu koncentracyjnego, gdzie wykonywali ciężkie prace fizyczne13. Jak wynika z meldunków ze stanami dziennymi obozu, w połowie stycznia na Majdanku znajdowało się 800 polskich więźniów14. W tym czasie w obozie panowała epidemia tyfusu, która dziesiątkowała osadzonych, z tego powodu chorych odsyłano do więziennego szpitala. Czasem kierowano tam nawet kilkadziesiąt osób dziennie15. Około 200 mężczyzn cofnięto na Zamek pomiędzy 10 a 16 lutego, 144 więźniów – 8 marca, a ostatnią grupę, liczącą 12 osób – 9 marca16.

Zakładnicy

Kolejne grupy Polaków zaczęto wysyłać na Majdanek dopiero dwa miesiące później, co było związane z napływem do obozu dużych transportów z Żydami ze Słowacji17. Od 6 maja 1942 r. do kwietnia 1944 r. kierowano tu za karę mieszkańców wsi, którzy zalegali z realizacją obowiązkowych dostaw produktów rolnych lub byli posądzeni o „akcje sabotażowe” czy domniemaną współpracę z partyzantami18. Tylko nieliczni z nich faktycznie brali udział w działaniach antyniemieckich, większość represjonowano na zasadzie odpowiedzialności zbiorowej19. Tak było np. w Kolonii Łysaków, kiedy po zamordowaniu sołtysa przez partyzantów Niemcy spalili część gospodarstw i deportowali na Majdanek 33 mężczyzn20.

W obozie osoby te zazwyczaj figurowały jako zakładnicy (Geisel). Najczęściej nie otrzymywały pasiaków i nosiły odzież cywilną. W późniejszym okresie od pozostałych więźniów odróżniał ich numer naszyty na czerwonym pasku materiału. W zbiorach PMM zachowało się kilka cywilnych marynarek i spodni z takim oznaczeniem i numerem, a jedna z nich – z czerwonym prostokątem i numerem 16 228 – należała do Feliksa Janiszewskiego, rolnika urodzonego w 1911 r. w Zdziechowicach, który zmarł w obozie 19 listopada 1942 r. (rzekomo na osłabienie serca)21.

Niemcy nie zamierzali eksterminować zalegających z kontyngentami. Uwięzienie w obozie było brutalną próbą wymuszenia na nich realizacji obowiązkowych dostaw. Wyraźnie świadczy o tym rozkaz dowódcy policji porządkowej w dystrykcie lubelskim Hermanna Kintrupa z 25 lutego 1943 r., który regulował kwestie związane z zakładnikami. Rozporządzenie to określało ich wiek na 17–40 lat, przy czym zakładano, że z jednej rodziny może być aresztowana tylko jedna osoba. Według wytycznych Kintrupa czas osadzenia w obozie powinien wynosić cztery tygodnie, ponieważ tylko wtedy, kiedy „zakładnicy pozostaną przy życiu i powrócą do swoich miejsc zamieszkania zostanie osiągnięty cel wychowawczy”22. W praktyce działania policji w terenie często radykalnie odbiegały od wytycznych. Postępowano bardzo brutalnie, nie respektowano także ograniczeń dotyczących wieku czy liczby aresztowanych członków rodziny. Chłopów przetrzymywano zazwyczaj znacznie dłużej niż kilka tygodni.

Jak wynika z relacji, w rezultacie niektórych akcji część Polaków wysyłano bezpośrednio do obozu, innych najpierw umieszczano w aresztach, obozach pracy lub przejściowych i dopiero tam decydowano o ich dalszym losie. Czasem część osób mordowano na miejscu w celu sterroryzowania całej okolicy. Tak było np. 12 lipca 1942 r. w Ciotuszy Starej, kiedy 40 osób „za zniszczenie przez partyzantów samochodu niemieckiego” zabrano do więzienia w Tomaszowie Lubelskim, a następnie 9 mężczyzn rozstrzelano, zaś 12 wywieziono na Majdanek23.

Znane są sytuacje, gdy za „akcje sabotażowe” Niemcy brali do niewoli mieszkańców sąsiednich miejscowości. Na przykład za zabicie przez partyzantów dwóch policjantów z posterunku w Józefowie, którzy 30 kwietnia 1943 r. konwojowali kontyngenty, wysłano do obozu 30 mieszkańców wsi Rybitwy, Basonia, Janiszów, Mariampol, Miłoszówka, Niesiołowice oraz Wólka24.

Mężczyźni zazwyczaj nie znali powodu zatrzymania ani czekającego ich losu. „Krążyły różne wersje [co z nami zrobią], że wywiozą nas do Niemiec na roboty, lub gdzieś w głąb kraju. O tym, że mogą skierować nas do obozu, najmniej się mówiło, gdyż niewiele wiedzieliśmy o obozach […]” – wspominał były więzień Majdanka Zdzisław Badio25. Do „akcji sabotażowych” wliczano np. nieumyślne spowodowanie pożaru. W Tarnawatce za zaprószenie ognia w magazynie ze zbożem kontyngentowym aresztowano, a następnie osadzono w KL Lublin w październiku 1942 r., 108 mężczyzn. Z kolei karą za pożar we wsi Ługów było uwięzienie na Majdanku 16 osób26. Do podobnej sytuacji doszło jesienią 1942 r. we wsi Siedliska. Jak wykazano w wyniku śledztwa, nieletnie dzieci Stanisława Rozwałki podpaliły jego zabudowania. Winą za ten czyn obarczono ojca, którego wywieziono do KL Lublin, gdzie zmarł 20 stycznia 1943 r.27 Chłopów zabierano wprost z domów lub wyczytywano ich dane z list albo też ogłaszano, żeby cała ludność zebrała się w wyznaczonych punktach i dopiero tam następowało aresztowanie. Czasem też, jak w sierpniu 1943 r. w Rogoźnicy, wyłapywano ludzi wychodzących z kościoła28. W sytuacji, kiedy brakowało wyznaczonej osoby, zabierano w jej zastępstwie kogoś z rodziny. W Strzyżewicach we wrześniu 1942 r. zamiast Michała Adamczyka, który na widok żandarmów ukrył się w polu, aresztowano jego ojca i młodszego brata. Dopiero kiedy Adamczyk oddał się w ręce Niemców jego rodzinę wypuszczono29.

Zakładników dowożono do obozu najczęściej samochodami ciężarowymi, rzadziej koleją, w grupach liczących od kilku (czasem jedynie dwóch) do kilkudziesięciu (rzadko kilkuset) osób. Duże transporty, liczące do 200 mężczyzn, z więźniami tej kategorii wysłano na Majdanek w maju i czerwcu 1942 r. z obozu pracy w Trawnikach30. Gdy grupa aresztowanych była mała lub liczba zatrzymanych się nie zgadzała – jak np. po ucieczce Gustawa Króla z 40-osobowego transportu z Turobina i Elizówki na Majdanek – do konwojowanych dołączano osoby spotkane po drodze (w tym przypadku chłopa niosącego mleko do mleczarni)31. Zdarzało się, że osobom zatrzymanym w charakterze zakładników po przesłuchaniach nadawano status więźnia politycznego. Taki los spotkał Władysławę Markowską aresztowaną razem z matką i bratem w Parczewie w odwecie za spalenie tartaku przez partyzantów oraz zabicie wartownika Ukraińca. Markowska została początkowo uwięziona w Radzyniu Podlaskim, potem na Zamku Lubelskim, a następnie w KL Lublin32. Jerzy Kwiatkowski wspominał, że sytuacje takie następowały m.in. z powodu łamania obowiązujących procedur:

Stärkemeldung pisane przez [funkcyjnego pisarza kancelarii Theodora] Hessla względnie pod jego kierownictwem jest „tabu”. Więc nagina się życie do tego wykazu… […] Tak samo w miarę potrzeby zmienia się zakładników (Geiseln) na „Sch” (schutzhäftlingów). Jest to największym łajdactwem i krzywdą. Co jakiś czas mianowicie każe sobie gestapo przedstawić wykazy przesiadujących w obozie zakładników i w miarę odsiedzenia czasu, ich zwalnia. Gdy zaś wyjęto kogoś z kartoteki zakładników i przeniesiono do schutzhäftlingów, to już się na wykazie zakładników oczekujących zwolnienia nie znajdzie. Taki zostanie do śmierci lub zmiłowania boskiego w obozie33.

Zdarzało się jednak, że zmiana klasyfikacji następowała także w drugą stronę, tj. z więźnia politycznego na zakładnika. Stanisław Chwiejczak, przewieziony do KL Lublin w lipcu 1943 r. z obozu przejściowego w Zwierzyńcu razem z grupą chłopów i inteligentów, został – tak jak inni z tego transportu – początkowo oznaczony jako więzień polityczny, dopiero w październiku zmieniono mu kategorię na zakładnika. Wydarzenie to komentował w następujący sposób: „Dlaczego nasz transport zwierzyniecko-zamojski […] został zakwalifikowany na gajzli, tego się nie dowiedziałem, tak samo nie wiem, czym się kierowano, robiąc z nas wcześniej więźniów politycznych”34.

Niektórych więziono na Majdanku kilkakrotnie. Stanisława Ligęzę osadzono jako zakładnika na początku 1943 r., po czym zwolniono. Następnie jesienią za przynależność do konspiracji – już jako więźnia politycznego – przetrzymywano go najpierw na Zamku Lubelskim, a następnie od 20 grudnia 1943 r. na Majdanku, skąd w kwietniu 1944 r. wysłano go do obozu w Natzweiler35.

Do początku 1943 r. wszyscy zakładnicy byli podporządkowani bezpośrednio komendanturze obozu. Od lutego 1943 r. utworzono dla nich na IV polu więźniarskim obóz przejściowy podlegający policji porządkowej. Osadzeni z reguły wchodzili w skład odrębnych komand roboczych, natomiast korzystali z tej samej co pozostali więźniowie kuchni i rewiru, a także przetrzymywani byli w takich samych warunkach jak inni. Jesienią 1943 r. wyodrębniono ich w dokumentacji obozowej jako osobną grupę36.

Od trzeciego kwartału 1942 r. na Majdanek kierowano w charakterze zakładników także osoby zatrzymane podczas łapanek przeprowadzanych w pociągach i na stacjach kolejowych. We wrześniu w wyniku obławy na dworcu w Puławach wysłano do obozu ks. Kazimierza Maciejewskiego oraz o. Stefana Śliwińskiego. Obu zwolniono w marcu 1943 r.37

Kategorię „Geisel” nadano również pracownikom wolnościowym – mężczyznom z Lublina, którzy na terenie Majdanka wykonywali roboty budowlane, a następnie zostali osadzeni w obozie za rzekomy sabotaż – niedbale wykonywaną pracę. Benedykt Zarajczyk zeznał, że razem z innymi robotnikami uwięziono go na dwa miesiące w maju 1942 r., po zawaleniu się ściany jednego z postawionych przez nich baraków. Po odbyciu kary, kiedy odmówił pracy jako cieśla, ponownie uwięziono go w obozie, gdzie przebywał do maja 1943 r.38

Pierwszych wyliczeń dotyczących zakładników przetrzymywanych na Majdanku w okresie 1942–1944 podjął się Czesław Rajca. Według jego badań opublikowanych w 1971 r. ich stan szacował na 30 tys. osób (z czego 15 tys., tj. 50%, straciło życie w obozie)39. Natomiast w 1972 r. podał, że było to ponad 20 tys. osób, z czego 15 tys. zmarło40.

Weryfikacja tych ustaleń przez wzgląd na braki w aktach administracji obozu nastręczała od zawsze wiele trudności. Zachowane źródła niemieckie pozwalają na określenie liczby zakładników tylko w niektórych okresach. Według stanów dziennych w maju 1942 r. na Majdanku znajdowało się do 100 chłopów. Od lipca ich liczba stopniowo wzrastała. Najwięcej chłopów, zabranych z różnych obszarów Lubelszczyzny, osadzano w obozie na przełomie lata i jesieni – w październiku 1,7 tys. osób41. Od marca 1943 r. ograniczono ich deportacje, co zapewne wiązało się z transportami do obozu dużych grup więźniów politycznych spoza dystryktu lubelskiego. Jak wynika z meldunków o liczbie więźniów, w kwietniu przebywało w obozie 255 zakładników, w maju – 236, a do połowy czerwca – 17542. Dużą grupę – liczącą 236 podejrzanych o bandytyzm mężczyzn z okolic Wąwolnicy i Nałęczowa – skierowano do KL Lublin 15 lipca 1943 r.43 Według raportów dziennych 1 września 1943 r. w obozie było ich 622, a sześć dni później 93944. Trudno wytłumaczyć przyczyny tak dużego napływu więźniów tej kategorii. Faktem jest natomiast, że wielu z nich szybko wypuszczano na wolność. Później transporty tej grupy więźniów były nieliczne, znajdowało się w nich do kilkunastu osób45.

Po zestawieniu danych z ww. akt administracji obozu z innymi źródłami dotyczącymi komórek i instytucji funkcjonujących podczas II wojny światowej (żandarmerii, PCK i RGO czy raportów konspiracji) na potrzeby niniejszego opracowania udało się ustalić blisko 2,5 tys. nazwisk więźniów tej kategorii. Dane z ww. dokumentów oraz z relacji i ankiet składanych po wojnie, a także z zestawień rad gromadzkich dotyczących strat podczas okupacji w poszczególnych wsiach, były podstawą do stworzenia tabeli z wykazem transportów z zakładnikami. Na jej podstawie oszacowano ogólną liczbę zakładników w obozie na około 8 tys. osób, głównie mężczyzn. Można przyjąć, że spośród nich Polacy stanowili zdecydowaną większość, choć w grupach tych znajdowali się także Ukraińcy.

Łapanki

Osobną grupę polskich więźniów tworzyli mężczyźni i kobiety schwytani podczas łapanek i wysiedleń w samym Lublinie – w dzielnicach Wieniawa, Dziesiąta i Kośminek, a także w przylegającej do granicy obozu wsi Dziesiąta. W ich wyniku w październiku 1942 r. osadzono w KL Lublin na krótki czas około 300 mężczyzn i kobiet oraz około 350 osób w dwóch grupach w styczniu i czerwcu 1943 r.46

Pierwsza akcja, przeprowadzona przez policję bezpieczeństwa, przebiegła 1 października na Wieniawie. Odbyła się ona z zaskoczenia, w sposób chaotyczny i bez poinformowania o niej władz cywilnych dystryktu, co doprowadziło do konfliktu pomiędzy dowódcą SS i policji w dystrykcie lubelskim Odilem Globocnikiem a gubernatorem dystryktu lubelskiego Ernstem Zörnerem. Według raportu AK działania te były wynikiem rozkazu, który 27 lub 28 września nadszedł z Krakowa (bądź Berlina) i dotyczył schwytania bezrobotnych z Lublina. Po sprawdzeniu dokumentów część Polaków zwolniono, zaś pozostałych skierowano na Majdanek. W rzeczywistości mieszkańców Wieniawy wykwaterowano, by w tym miejscu utworzyć niemiecką dzielnicę mieszkaniową. Jak pisał historyk Zygmunt Mańkowski, akcja ta „miała stanowić początek usuwania Polaków z miasta i jego pełnej germanizacji w przyszłości”47. Wydarzenia te odbiły się szerokim echem w środowiskach konspiracyjnych. Przypuszczano, że mogły stanowić pierwsze kroki do działań eksterminacyjnych wymierzonych w Polaków. Zwłaszcza że sposób przeprowadzenia wysiedlenia przypominał wcześniejsze akcje antyżydowskie. W opracowaniu sporządzonym na potrzeby AK dokładnie opisano przebieg zdarzeń: „W dniu 1 października br. o godz. 2 w nocy otoczyły kordony SS, policji niemieckiej i polskiej (granatowej) przedmieścia m. Lublina – Wieniawę i część przylegającej do niej ulicy króla Leszczyńskiego”48. Ludności pozwolono zabrać ze sobą bagaż do 25 kg oraz 20 zł. Gdy ludzi zebrano na rynku, od razu przystąpiono do grabieży mieszkań. Wywieziono wówczas na Majdanek od 132 do 200 osób, „w tym dwie czy też trzy stare kobiety w wieku 65–75 lat”49. Były jednymi z pierwszych więźniarek w tworzonym na Majdanku obozie żeńskim.

1. APMM, Id23, v. 1, Wykaz przybyłych osób z obławy w dzielnicy Wieniawa w Lublinie oraz spis należących do nich kwot pieniężnych, październik 1942 r., k. 71.

Do podobnych wydarzeń doszło 10 dni później na terenie dzielnicy Dziesiąta. Ich zasięgiem objęto obszar od ul. Nowy Świat do Abramowic. Mieszkańcom oznajmiono, że ten, kto nie opuści domu, będzie rozstrzelany. Nie powiedziano jednak, jaki czeka ich los. Wywołało to zrozumiałe przerażenie – jedni myśleli, że „będzie już całkowita zagłada”, inni, że zostaną wywiezieni na roboty do Rzeszy lub do obozu w Auschwitz. Jak zapamiętał Stanisław Chudziak: „Wśród ludzi powstała panika. Nikt nie wiedział, co Niemcy mają zamiar zrobić”50. Kilka dni po przewiezieniu do KL Lublin większość z około 100 osób niedługo potem zwolniono, pozostałych przeniesiono na Flugplatz51.

Kolejne akcje były wymierzone przeciwko ludziom ze wsi Dziesiąta oraz dzielnicy Kośminek – przylegających bezpośrednio do obozu. Pierwsza z nich rozegrała się 25 stycznia 1943 r. i wiązała się z planami rozbudowy Majdanka. W jej wyniku sprowadzono tu na krótki okres 100–150 chłopów, a na wywłaszczonym terenie władze obozu utworzyły gospodarstwo, w którym zatrudniono przymusowo część zwalnianych z Majdanka. Relacje byłych więźniów mówią o tym, że w obozie życie straciło 11 osób52.

12 czerwca przyprowadzono około 200 mężczyzn i kobiet z Kośminka, z rejonu ulic: Długiej, Wilczej, Robotniczej i Krańcowej. Na Majdanku rozdzielono mężczyzn od kobiet i dzieci, przetrzymywano wszystkich na wolnym powietrzu, bez jedzenia i picia. W godzinach popołudniowych osoby te wylegitymowano i nastraszono, aby w przypadku ucieczki więźnia z obozu natychmiast donosiły o tym Niemcom, ponieważ w przeciwnym razie będą karnie osadzone na Majdanku. Później większość z nich zwolniono do domów, pozostawiając w obozie tylko kilka osób53.

Transporty z więzień

Zasadniczą cezurę w historii deportacji Polaków na Majdanek stanowi styczeń 1943 r. Wtedy to zaczęto kierować tu tysiące mężczyzn i kobiet osadzonych w niemieckich więzieniach w wyniku działalności politycznej lub przestępstw kryminalnych w świetle prawa okupacyjnego. Było to następstwem decyzji Heinricha Himmlera z 14 grudnia 1942 r., który nakazał przeniesienie z więzień co najmniej 35 tys. mężczyzn i kobiet do obozów koncentracyjnych, gdzie mieli być wykorzystywani jako siła robocza. W rozkazie szefa gestapo Heinricha Müllera, powołującego się na to rozporządzenie, można przeczytać: „Chodzi o każdą siłę roboczą! […] Wszelkie przetrzymywanie zdolnych do pracy więźniów jest zakazane. Wyjątki wymagają mojego zezwolenia”54. Na podstawie tych dyrektyw w pierwszym kwartale 1943 r. na Majdanek napływały transporty z więzień i aresztów w Kielcach, Skarżysku-Kamiennej, Częstochowie, Radomiu, Piotrkowie, Lublinie, Warszawie i we Lwowie55. Nowo przybyłych przypisano do kategorii więźniów politycznych i oznaczono czerwonym trójkątem zwróconym wierzchołkiem do dołu, z literą „P” w środku. Do tej grupy wliczano zarówno osoby schwytane za rzeczywistą lub domniemaną działalność konspiracyjną, ale także kryminalistów i aspołecznych (m.in. prostytutki) oraz osoby popełniające wykroczenia w rozumieniu niemieckiego prawa (np. nielegalny handel).

Rozróżnienie, kto został uwięziony za działalność polityczną, a kto za inne przewinienia jest problematyczne. Z powodu luk w dokumentacji źródłowej bardzo często nieznane są przyczyny osadzenia w obozie. Wyjątek stanowi 181 zachowanych kart personalnych osób deportowanych do KL Lublin 7 stycznia 1943 r. z więzienia w Radomiu. W 24 przypadkach oprócz ogólnego oznaczenia jako więzień polityczny wpisano też przyczynę zatrzymania: przynależność do ruchu oporu, pomoc Żydom, kradzież, nielegalny handel, napady (w tym napady z bronią), posiadanie amunicji czy paserstwo56. Do transportów więźniów politycznych dołączano osoby wzięte do niewoli podczas łapanek przeprowadzanych w Warszawie i we Lwowie. Były one następstwem rozkazu Himmlera z 11 stycznia 1943 r., aby ująć wszystkich, którzy nie mają zatrudnienia, a zajmują się udziałem w „bandach” oraz trudnią nielegalnym handlem, i wysłać ich do obozów w Lublinie i w Auschwitz57. W Warszawie najwięcej osób wzięto do niewoli między 15 a 17 stycznia 1943 r. Ludzi zgarniano wówczas m.in. z ulic, tramwajów czy kin. Obraz sytuacji nakreślił zatrzymany w Warszawie Antoni Trepiński w wydanej kilka miesięcy później konspiracyjnej broszurze. Napisał on, że obławom towarzyszyło bicie, a kiedy nie udało się Niemcom zapełnić ciężarówek ludźmi z ulicy, to „uzupełniono kontyngent mieszkańcami sąsiednich domów. Wyprowadzono z nich kilkadziesiąt młodych osób […] połowa kobiet i dziewcząt – nie pozwoliwszy im dostatnio ogarnąć się na mróz”58. Część z zatrzymanych umieszczano w więzieniu gestapo na Pawiaku w Warszawie. Siedemnastoletnia Ankiewicz napisała w swoim dzienniku, że nikt nie przypuszczał, że będzie skierowany na Pawiak, a tym bardziej do obozu koncentracyjnego, ponieważ dotychczas zatrzymanych w trakcie podobnych obław kierowano najczęściej do obozu przejściowego przy ul. Skaryszewskiej, a stamtąd na przymusowe roboty59.

Większość osób z łapanek po pewnym czasie wypuszczano z obozu. Pozostałych, co do których pojawiły się podejrzenia o prowadzenie nielegalnej działalności, po przyznaniu im statusu więźniów politycznych pozostawiano na miejscu. Przykładem na to jest los Zdzisława Działyńskiego, przypadkowo złapanego na dworcu kolejowym w Lublinie w styczniu 1943 r. W grypsie do matki pisał:

Dnia 16-go o 11:30 zostałem złapany przez policję kryminalną i zaprowadzony na ul. Uniwersytecką. Później na Zamek i na „10”. Tu reklamowanych zwalniali. Ja podaję, że mam urlop od 12-I do 17-I. Złapali mnie, niewinnie bez szmuglu. […] 27-I wyczytali mnie i jeszcze 16-tu. 27-I nas 17-tu umundurowali w pasy. Jak się okazuje wszyscy byli przedtem na Uniwersyteckiej60.

Działyńskiego osadzono na Majdanku, po czym 31 marca 1943 r. wysłano do obozu we Flossenbürgu, następnie do Gross-Rosen. Został zwolniony w październiku 1943 r.61

Na ogół więźniów spoza Lublina przewożono do obozu w zaplombowanych wagonach towarowych. Niekiedy otrzymywali na drogę chleb, jednak większość z nich nie miała ze sobą pożywienia ani odpowiedniej odzieży. Barbara Tylińska, działaczka Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) okręgu Łódź, osadzona na Pawiaku we wrześniu 1942 r., wspominała, że podczas transportu, w siarczyste mrozy, była ubrana tylko w to, w czym ją aresztowano – w letni kostium, bieliznę oraz w pantofle62. Do każdego wagonu kierowano około 50−60 osób. W większości przypadków istniał podział ze względu na płeć. Podczas drogi więźniowie podejmowali próby ucieczek, lecz do wyskakujących z pociągu strzelano63.

Zdarzało się, że Polacy, oprócz standardowego oznaczenia więźniów dla tej kategorii, mieli naszyte tzw. czerwone punkty. Owe fluchtpunkty, czyli czerwone kółka na białym tle, musiały być przyszyte w trzech miejscach: na plecach, u mężczyzn na marynarce – po lewej stronie, poniżej czerwonego trójkąta z literą P, na prawej nogawce – powyżej kolana, u kobiet na lewej górnej partii pasiaka lub sukienki. Dostawały je osoby przyłapane na próbie ucieczki lub inne, wymagające specjalnego nadzoru64. Stosowano też wobec nich dodatkowe obostrzenia, jak np. zakaz opuszczania pola więźniarskiego oraz nakaz przebywania w odizolowanym baraku, który miał także odrutowane okna, a jego drzwi na noc – w odróżnieniu od innych – były zamykane na kłódkę. Takie punkty otrzymali m.in. deportowani w sierpniu 1943 r. z więzienia na Zamku w Lublinie. Jak wynika z ich relacji, byli oni przekonani (po informacji otrzymanej od ruchu oporu), że zostaną skierowani z Zamku do Auschwitz, a podczas drogi odbici. Jednak na skutek donosu miejsce docelowe zmieniono, a osadzonych naznaczono „czerwonymi punktami”65. W późniejszym okresie do grupy blisko 100 fluchtpunktów dołączono jeszcze około 30 osób, przeważnie mężczyzn66. Takie oznaczenie nadawano do końca funkcjonowania obozu. Jeszcze w marcu 1944 r. za próbę ucieczki z obozu DAW przy ul. Lipowej w Lublinie odesłano na Majdanek i naznaczono w ten sposób prokuratora z Wilna, polskiego oficera rezerwy Fiedorowa. Kwiatkowski podał, że w drugiej połowie marca 1944 r. z liczby 83 więźniów z tzw. fluchtpunktami zniesiono je 72 osobom67.

Pierwszy oficjalny transport z więźniami politycznymi, nazywany w literaturze „radomskim”, przybył na Majdanek 7 stycznia 1943 r. Osadzeni pochodzili nie tylko z Radomia, lecz także z więzień i aresztów w Piotrkowie Trybunalskim, Częstochowie, Kielcach i Skarżysku-Kamiennej. Ogółem znajdowało się w nim 571 mężczyzn i 145 kobiet, niemal wyłącznie Polaków68. Drugi i zarazem ostatni odbył się rok później – w lutym 1944 r. Przywieziono wówczas samochodami ciężarowymi kilkudziesięciu więźniów z Kielc i Radomia – głównie Polaków. Maria Miodownik, jedna z deportowanych, zeznała, że z więzienia w Kielcach zabrano wtedy 43 Polki i 7 Żydówek69. W obu wymienionych transportach znajdowało się około 800 osób.

Od początku 1943 r. na Majdanek zaczęto wysyłać przetrzymywanych na Zamku. Najczęściej przewożono ich samochodami ciężarowymi. „Pod eskortą licznych karabinów zajmujemy miejsca w samochodach – przez miasto mamy jechać w pozycji klęczącej, głowa skulona – za najsłabszy odruch kolbą po głowie” – zapamiętała Eugenia Deskur70. 14 stycznia wysłano z Zamku pierwszą grupę ofiar łapanek w Lublinie, liczącą 150 kobiet i mężczyzn. Były to osoby zatrzymane przez Niemców w pociągach lub okolicach dworca kolejowego w Lublinie. Jan Selezin wspominał: „Przy wyjściach esesmani nie wypuszczali nikogo z dworca. Pod zapełnione ludźmi poczekalnie podjeżdżały samochody zabierające wszystkich po kolei. Opieszałych bito kolbami”71. Kolejne grupy z Zamku przewożono do KL Lublin od 6 lutego 1943 r. do połowy marca 1944 r.72 W transportach tych znajdowało się od kilku do kilkudziesięciu więźniów politycznych, wśród nich członkowie organizacji konspiracyjnych. Największa z takich grup, licząca około 100 osób, przybyła do obozu 13 sierpnia 1943 r.73 W pierwszym kwartale 1944 r. transporty z Zamku odbywały się zwykle w środy i liczyły po kilka osób74. Brak zachowanej dokumentacji więziennej, a przede wszystkim list transportowych, w znaczny sposób utrudnia określenie liczebności tej grupy. W dotychczasowej literaturze podawano, że wynosiła ona około 9 tys. więźniów75. Analiza zgromadzonego materiału źródłowego, przede wszystkim akt administracji KL Lublin, wspomnień i ankiet oraz opracowań nie potwierdza tych danych i pozwala przypuszczać, że od stycznia 1943 r. do kwietnia 1944 r. wysłano z Zamku do KL Lublin do tysiąca mężczyzn i kobiet, w większości Polaków.

Najwięcej Polaków deportowano na Majdanek z Warszawy – z więzień na Pawiaku i przy ul. Daniłowiczowskiej oraz z łapanek. Pierwszy transport wyruszył z Warszawy 17 stycznia 1943 r. Według sprawozdania miesięcznego, sporządzonego na potrzeby rządu na emigracji, znajdowało się w nim 1316 więźniów politycznych (1005 mężczyzn i 311 kobiet) oraz około 500 osób z obław ulicznych76. Dzień później wysłano, jak podał wspomniany wcześniej Trepiński, 1,5 tys. − 1,8 tys. osób, głównie „łapankowiczów”77. Deportowany wówczas do obozu w Lublinie Władysław Waślicki na kartce wyrzuconej z wagonu napisał, że z Pawiaka wysłano ogółem blisko 3,2 tys. osób – więźniów politycznych oraz ludzi złapanych na ulicach Warszawy od piątku do niedzieli, tj. od 15 do 17 stycznia78. 25 marca miał miejsce kolejny transport z Pawiaka. Znajdowało się w nim 321 więźniów politycznych (188 mężczyzn i 133 kobiety) oraz 483 osoby z łapanek (374 mężczyzn i 109 kobiet) – łącznie 804 osoby79.

2. APMM, Id26, v. 28, Karta pieniężna Lucyny Usiądek aresztowanej podczas łapanki w Warszawie, osadzonej na Majdanku od 26 marca do 18 maja 1943 r., k. 19.

Próby ustalenia liczby deportowanych w transportach warszawskich podejmowała się Zofia Leszczyńska. W artykule z 1969 r. podała, że zarówno w styczniu, jak i w marcu 1943 r. przywieziono do Lublina po 10 tys. więźniów80. Swoje wyliczenia oparła na Informacji Bieżącej z akt Delegatury z 3 lutego 1943 r., gdzie napisano: „Między 16 a 19 stycznia odeszły z Warszawy do Majdanka cztery pociągi po 41 wagonów z ludźmi złapanymi z łapanek”. W monografii KL Lublin z 1991 r. ogólną liczbę zarówno więźniów politycznych, jak i osób z łapanek oceniła na 10 tys. łącznie81. Te dane liczbowe nie pokrywają się z obecnym stanem wiedzy, z którego wynika, że ogółem w pierwszym kwartale 1943 r. na Majdanek wywieziono z Warszawy około 4 tys. więźniów, w większości Polaków82. Ustalenia te są zbieżne z wyliczeniami Władysława Bartoszewskiego, który ustalił, że w tym okresie przywieziono blisko 3 tys. więźniów, bez uwzględnienia osób złapanych na ulicach w styczniu 1943 r., których liczbę szacował na kilka tysięcy83. Andrzejowi Janiszkowi, byłemu więźniowi Majdanka, udało się ustalić na podstawie ankiet 1024 nazwiska deportowanych84. Zrekonstruowane, choć niepełne listy z danymi około 1,2 tys. więźniów z tych transportów były publikowane m.in. przez Reginę Domańską czy Bartoszewskiego85.

Od lutego 1943 r. zaczęto kierować do KL Lublin z więzienia przy ul. Łąckiego we Lwowie więźniów politycznych oraz osoby ujęte w łapankach. Tak jak w przypadku więzień policji bezpieczeństwa w Lublinie i w Warszawie, lwowskie było nie tylko miejscem osadzenia stałego, ale i punktem przystankowym, do którego na krótko przed dalszym transportem przewożono aresztowanych m.in.: ze Stanisławowa, Kołomyi, Tarnopola, Czortkowa, Baranowicz, Sambora, Sokala, Borysławia czy Drohobycza. 2 lutego 1943 r. wysłano na Majdanek pierwszych mężczyzn i pierwsze kobiety. Jak wynika z relacji, zdecydowaną większość stanowili mężczyźni. Deportację poprzedził telegram dowódcy policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa w dystrykcie Galicja nadany 1 lutego 1943 r. zapowiadający transport 900 osób86.

Kolejne duże grupy więźniów, liczące łącznie 1,3 tys. osób, przywieziono ze Lwowa 30 kwietnia (900) i 31 sierpnia 1943 r. (400)87. Liczba więźniów w transportach lwowskich z 24 lutego, 19 marca i 19 września przez wzgląd na skąpą bazę źródłową jest niemożliwa do ustalenia. Przybyło w nich nawet kilkaset osób, co pozwala przyjąć, że łącznie w siedmiu transportach wysłano na Majdanek do 2,5 tys. mężczyzn i kobiet88. Brak zachowanej dokumentacji z 1943 r. nie pozwala wprawdzie na szczegółową analizę struktury narodowościowej deportowanych, nie ma jednak wątpliwości, że wśród nich większość stanowili polscy więźniowie polityczni.

Od kwietnia 1943 r. do stycznia 1944 r. do KL Lublin kierowano transporty z więzienia gestapo w Białymstoku, w skład których wchodziło od kilku do kilkuset kobiet i mężczyzn: Rosjan, Polaków i Białorusinów. Większe grupy deportowano bezpośrednio na Majdanek, do mniejszych dołączano ludzi z więzień z innych miast, np. z Łomży czy Grodna89. Jeden z mniejszych transportów odbył się 20 kwietnia 1943 r. Przywieziono w nim pięć osób, w tym dwóch Polaków. Jednym z nich był Jerzy Noak, filolog i nauczyciel gimnazjalny90. 15 lipca 1943 r. w obozie zarejestrowano m.in. przybyłe z więzienia w Białymstoku małżeństwo Henryka i Halinę (z d. Pierewoz) Sulikowskich. Henryk był z wykształcenia lekarzem chirurgiem, od 1942 r. należał do Armii Krajowej (AK) i pełnił funkcję zastępcy szefa Obwodu Białystok-Miasto. Został aresztowany i uwięziony w białostockim więzieniu razem z żoną. W domu pozostawili pod opieką rodziny trzymiesięczną córkę Danutę, do której już nie wrócili91. Więźniowie polscy znajdowali się także m.in. w transporcie z 24 sierpnia. Wśród zarejestrowanych w KL Lublin 27 kobiet i mężczyzn był m.in. Julian Baranowicz, organista kościoła w Bargłowie, który zmarł w obozie 3 lutego 1944 r.92 18 października 1943 r. przywieziono z Białegostoku 83 Polki oraz 92 Rosjan, w tym 5 kobiet93. Józef Orlicz-Błoński, który także przybył w tym transporcie, wspomniał, że ogółem wyjechało w nim 1,5 tys. osób. Razem z nim w obozie osadzono jego ojca Borysława, który zmarł tam z wycieńczenia (według oficjalnych dokumentów na skutek zaburzeń krążenia oraz kataru żołądka i jelit) w marcu 1944 r. Józef został początkowo oddelegowany do pracy w obozie przy ul. Lipowej w Lublinie, a następnie zawrócony na Majdanek i stąd deportowany do Gross-Rosen94. 3 grudnia 1943 r. do KL Lublin dotarł transport z Białegostoku i Grodna (co wynika ze sprawozdania sporządzonego na podstawie meldunku wysłanego z obozu), w którym znajdowało się m.in. 600 Polaków95. Według relacji Kwiatkowskiego 8 grudnia przywieziono z więzień w Łomży i Białymstoku 290 mężczyzn i 97 kobiet, także Polaków. Kolejne deportacje z okręgu białostockiego przeprowadzano do 11 stycznia 1944 r.96 Na podstawie tych danych można przyjąć, że ogółem w transportach białostockich przybyło do KL Lublin około tysiąca Polaków.

Do obozu w Lublinie przenoszono także niewielkie grupy więźniów z innych terenów radzieckich. 13 lutego 1943 r. skierowano tu pierwszy z czterech transportów z Żytomierza. Także w tym przypadku nie można określić na podstawie dokumentacji składu narodowościowego deportowanych. Wiadomo z relacji, że wśród przewiezionych znajdowali się Rosjanie, Polacy i Ukraińcy97. Najczęściej rejestrowano ich jako Rosjan98. W jednym z tych transportów znalazł się Franciszek Brzezicki. Był on aresztowany pod koniec 1942 r. za działalność w ruchu oporu. W kwietniu 1944 r. przeniesiono go do obozu koncentracyjnego Gross-Rosen, a następnie do obozu Leitmeritz. Po wojnie został wzięty do niewoli przez kontrwywiad ZSRR jako żołnierz Armii Krajowej i zesłany do Omskiego Obozu dla Więźniów Politycznych, gdzie przebywał przez ponad pięć lat99.

Od czerwca do końca sierpnia 1943 r. do KL Lublin przewieziono także około 200 więźniów politycznych z więzienia w Zamościu oraz około 50 mężczyzn i kobiet z obozu w Zwierzyńcu100. Jan Kukiełka, który razem z braćmi działał w AK, napisał, że na skutek donosu aresztowano go wraz z rodziną we wsi Żyznów 16 kwietnia 1943 r. Jego najbliższych zastrzelono podczas transportu, zaś Kukiełkę osadzono w więzieniu gestapo w Zamościu, skąd w grupie kilkuset osób skierowano go na Majdanek101. Z powodu przepełnienia więzienia część osadzonych, w tym Irenę Krasulankę, skierowano do baraków obozu przejściowego w tym mieście, a następnie wysłano na Majdanek. Po pewnym czasie zmieniono im status na zakładników i do końca 1943 r. zwolniono z obozu102. Ostatnie, niewielkie grupy, liczące od kilku do kilkunastu osób z innych więzień i aresztów, np. z Krasnegostawu, Chełma, Puław, Kraśnika czy Biłgoraja, ale też z Radomia, Bydgoszczy czy Płocka przetransportowano wiosną 1944 r.103

Wysiedleńcy z Zamojszczyzny

Z historią Majdanka związany jest także los rodzin wysiedlanych z terenów Zamojszczyzny, osadzonych tu w ramach tzw. Generalnego Planu Wschodniego (Generalplan Ost), który zakładał zdobycie „przestrzeni życiowej” dla Niemców. Obszarem tych akcji objęto południowo-wschodnią część województwa lubelskiego. W konsekwencji od jesieni 1942 r. do lipca 1943 r. przeprowadzano tam brutalne wysiedlenia całych rodzin104.

Przebieg pacyfikacji regulowały wytyczne opracowane przez oddział zamojski placówki Centrali Przesiedleńczej. Zakładały one, że czas ewakuacji wsi nie powinien przekraczać godziny, wysiedleńcom pozwalano zabrać wyżywienie na osiem dni, ciepłą i roboczą odzież, koc, kołdrę, pierzynę tylko dla małych dzieci, naczynia do jedzenia i picia, wykazy i metryki wszystkich członków rodziny. Zabieranie żywego inwentarza, a także pieniędzy, kosztowności, papierów wartościowych, książeczek oszczędnościowych, przedmiotów ozdobnych itp. było surowo zakazane. Należało także pozostawić klucze do domów czy pomieszczeń gospodarczych105. Część wsi wysiedlano i pacyfikowano z zaskoczenia, w innych chłopi poinformowani i nauczeni doświadczeniami sąsiadów starali się przygotować na wysyłkę lub przed nią ocalić. Tak było w przypadku rodziny Henryka Wujca, którego rodzice zostawili u kuzyna, Jana Wojdy, mając nadzieję, że w ten sposób go uratują, sami zaś ukryli się w lesie. Wujcowie liczyli bowiem na to, że Niemcy pozostawią najlepszego gospodarza we wsi, aby doglądał opuszczonych majątków. Stało się jednak inaczej – rodzinę Wojdów z dwuletnim wówczas Henrykiem, a także przechowaną przez nich trzynastoletnią siostrą cioteczną Danusią, zabrano do KL Lublin. Tuż przed wywózką z Majdanka na roboty do Rzeszy, kiedy rodziny zgromadzono w obozie przy ul. Krochmalnej w Lublinie, babce chłopca udało się przekupić siostrę PCK, która wyniosła go z tego obozu w koszyku106.

Chłopom towarzyszył paniczny lęk o całkowite unicestwienie wsi. Do tego typu działań doszło w czerwcu 1943 r. m.in. we wsi Sochy, kiedy zginęło blisko 200 osób, ale też w Szarajówce, gdzie w stodole spalono żywcem kilkadziesiąt osób, a zabudowania zrównano z ziemią107. Zdarzało się, że podczas pacyfikacji część osób mordowano na miejscu108.

Akcje przeprowadzano najczęściej we wczesnych godzinach porannych, w wielkim pośpiechu. Niemcy zezwalali na zabranie ze sobą tylko najpotrzebniejszych rzeczy (do 30 kg na osobę). Stanisława Kruszewska, z d. Wilczak, wysiedlona ze wsi Dereźnia Solska, zapamiętała, że ludność zebrano na placu:

Niemcy powiedzieli, żeby się nie martwić, nie płakać, być posłusznym, ponieważ chcą nas przesiedlić w miejsce, gdzie będzie nam dobrze, rodzice będą mogli pracować, dzieci będą mogły się uczyć w szkołach. Powiedzieli również, żeby zabrać ze sobą ważne, najważniejsze rzeczy, na co dali nam piętnaście minut czasu i kazali rozejść się do domów. Tak było z każdą rodziną. Wszedł Niemiec, żołnierz niemiecki i pozwalał zabrać tylko to, co najważniejsze109.

Przeznaczone do wysiedlenia rodziny z powiatów zamojskiego, hrubieszowskiego, biłgorajskiego i tomaszowskiego najpierw kierowano do Zamościa lub Zwierzyńca, a stamtąd do innych obozów lub do prac przymusowych w Rzeszy. Chłopów przywożono do Lublina pociągami towarowymi, w bydlęcych wagonach. Podczas transportu nie dawano jedzenia ani wody. Po wyładowaniu rodzin na bocznicy kolejowej w pobliżu dworca pędzono ich do obozu pieszo, pod eskortą esesmanów. Podczas drogi osoby opóźniające marsz były natychmiast mordowane. Dzieci do lat 14 nie podlegały ewidencji, wpisywano je najczęściej do kartotek odzieżowych matek, a sieroty do kart ewidencyjnych innych kobiet, które wzięły je pod swoją opiekę. Zdarzało się, że wymieniano ich imiona i wiek lub wyłącznie liczbę dzieci. Istniały wyjątki od tych zapisów, dotyczące tych dzieci, które znalazły się na Majdanku bez rodziców. Osobną kartotekę założono 8-letniemu wówczas Eugeniuszowi Kożuszkowi z Osuch, z zaznaczeniem, że przebywa z nim dwóch braci110. Podobnie postąpiono w przypadku Józefa Janiszewskiego (ur. 1932), Władysława Pintalowa (ur. 1931) i kilkorga ich rówieśników111.

3. APMM, Id6, v. 5, Karta odzieżowa Stefanii Kogut z Huty. Na kwestionariuszu dopisano, że miała przy sobie także troje dzieci. Lipiec 1943 r., k. 117.

Według wykazu sporządzonego przez kierownika zamojskiej placówki Centrali Przesiedleńczej na Majdanku osadzono 8566 mężczyzn, kobiet i dzieci112. Większość z nich została w ciągu kilku tygodni wywieziona do pracy w Rzeszy. Pozostałych dzięki wstawiennictwu RGO i PCK niebawem zwolniono.

Transporty chorych

Ostatnie większe grupy Polaków przybywały do KL Lublin z obozów w Rzeszy od 12 grudnia 1943 r. do 21 marca 1944 r. w tzw. transportach chorych. Wśród deportowanych znajdowali się więźniowie różnych narodowości. Ich przybycie było związane z zamiarem utworzenia na Majdanku „obozu dla ozdrowieńców”. Trwająca przez wiele dni podróż do Lublina niejednokrotnie doprowadziła nie tylko do pogorszenia stanu zdrowia i tak już wycieńczonych więźniów, ale także do ich śmierci113. Jednym z takich transportów przewieziono w lutym Franciszkę Cieszkowską. Została ona aresztowana w marcu 1943 r. za przekroczenie granicy i przejście na teren Rzeszy oraz kupno tam 10 kg mąki. Tak wspomina ona transport do Lublina:

Jechałyśmy 4 dni pociągiem w wagonach bydlęcych, otrzymałyśmy małe racje chleba, był taki głód, że płakałyśmy, oddawałyśmy swój chleb słabszym, które nie mogły wytrzymać z głodu, jedząc śnieg. Podróż odbywała się w szalonej ciasnocie – ja klęczałam bo nie mogłam nawet siedzieć z powodu wrzodów114.

Cieszkowska została następnie skierowana do Ravensbrück. Stan nowo przybyłych kobiet został też opisany przez inną więźniarkę:

Musiałyśmy każdą z kobiet wynieść z samochodu i układałyśmy je, dosłownie jak kukły, pokotem na podłodze w łaźni. Były tak zmarznięte, że podobne były raczej do trupów, niż do żywych istot. Zresztą wyniosłyśmy między nimi kilkadziesiąt prawdziwych trupów, które miałyśmy rozkaz układać na zewnątrz, pod ścianą łaźni115.

Równie dramatycznie więźniowie przedstawiają sytuację mężczyzn:

Byliśmy zahartowani, dużo się dotąd przeżyło i widziało, ale te Zugangi wstrząsnęły nami do głębi. […] To nie byli ludzie, to były strzępy ludzi. Kości obciągnięte porwaną skrwawioną skórą, wrzody ociekające ropa, połamane ręce i nogi. Poczwary czołgające się na czworakach lub pełzające na brzuchach w bieliźnie tylko po stwardniałym śniegu. Już nawet nie jęczeli. Milczący pochód przeokropnych widziadeł znaczył ślad padającymi trupami116.

Zdarzało się, że w transportach chorych kierowano do KL Lublin także osoby, które były już wcześniej więzione w tym obozie. Na przykład Bolesław Kukułowicz w marcu 1943 r. został wysłany z Majdanka do obozu w Buchenwaldzie, następnie do Dachau, skąd w styczniu 1944 r. trafił z powrotem do KL Lublin. Po trzech miesiącach zmarł na gruźlicę płuc117. Innego więźnia, Michała Kuśmierczyka, także osadzono w KL Lublin dwukrotnie – w sierpniu 1943 r. deportowano go z Majdanka do Buchenwaldu, następnie do jego podobozu w Dorze, a stamtąd w styczniu 1944 r. do KL Lublin118. Tę samą drogę pokonali również m.in.: Władysław Biernacki, Kazimierz Bukowski, Dymitr Żurakowski, Henryk Czuron czy Marian Rolland119. Jadwiga Berg z Warszawy też była dwukrotnie osadzona na Majdanku – pierwszy raz przywieziono ją w styczniu 1943 r. z więzienia na Pawiaku, następnie wysłano w lipcu 1943 r. do obozu Ravensbrück, a w lutym 1944 r. ponownie przewieziono ją do KL Lublin. Stąd deportowano do Auschwitz, a następnie po raz drugi do Ravensbrück. Wolność odzyskała pod koniec kwietnia 1945 r. w filii tego obozu w Eberswalde120.

Brak pełnej dokumentacji dotyczącej więźniów z tych transportów pozwala jedynie na przybliżone oszacowanie liczby Polaków przywiezionych wówczas na Majdanek. Zofia Murawska-Gryń, analizując zachowane dane 2044 osadzonych z tych transportów pod kątem ich obywatelstwa, wyliczyła, że spośród blisko 8 tys. osób Polacy stanowili 13,3%. Natomiast były więzień Zacheusz Pawlak określił, że na około 4,5–5 tys. ogółu 20% to Polacy121. Informacje na temat ogólnej liczby więźniów z transportów chorych zostały w późniejszym czasie zweryfikowane przez historyków i oszacowane na około 7 tys. osób122. Analiza relacji, grypsów oraz raportów wysyłanych do OPUS-u pozwala na wysnucie wniosku, że wśród tych chorych Polacy stanowili stosunkowo niewielki odsetek, wynoszący 10–13% ogółu. Na tej podstawie można przypuszczać, że liczba polskich więźniów w tych transportach prawdopodobnie nie przekroczyła 1000 osób.

Od końca 1943 r. na Majdanek wysyłano niewielkie grupy więźniów.

Więźniowie niepodlegający władzom Konzentrationslager Lublin

Część osadzonych na terenie Majdanka nie podlegała jego władzom, a tym samym nie była ewidencjonowana ani wliczana do stanów osobowych obozu koncentracyjnego. Dotyczyło to deportowanych latem 1944 r. więźniów przetrzymywanych w obozie pracy Wehrmachtu oraz wysiedleńców z powiatów biłgorajskiego i hrubieszowskiego.

Obóz Wehrmachtu zlokalizowano na V polu więźniarskim. Od maja 1944 r. osadzano w nim robotników przymusowych, których zadaniem była budowa fortyfikacji w mieście i na jego obrzeżach123. Byli to mieszkańcy Lublina i okolicznych miejscowości: Piask, Parczewa, Bełżyc, Firleja, Kurowa, Lubartowa. Na przełomie czerwca i lipca 1944 r. sprowadzono tu także junaków z obozu pracy na Nowym Świecie124.

Wytyczne regulujące kwestie podległości władzom wojskowym, a także dotyczące traktowania więźniów, określał regulamin z czerwca 1944 r. W teorii, według zarządzenia osadzeni podczas wykonywania obowiązków mieli być objęci opieką, także lekarską, a za dobrze wykonaną pracę przewidywano dla nich wypłatę i możliwość szybszego zwolnienia. Mieli mieć zapewnione zakwaterowanie i wyżywienie odpowiadające normom aprowizacji rodzin wojskowych niemieckich. Ponadto osadzeni mieli otrzymać dwie kołdry wełniane, naczynie do jedzenia i łyżki, a przedmioty te musiały być oddane przy zwalnianiu z obozu. Za złe wykonywanie powierzonych zadań lub uchylanie się od nich groziły surowe konsekwencje, a każda próba ucieczki miała być karana rozstrzelaniem bez wezwania125. Więźniowie byli budzeni o godz. 5.00, następnie liczeni i rozwożeni do pracy. Po godz. 18.00 następował powrót do obozu. Jedzenie było lepsze niż to, które otrzymywali więźniowie Majdanka. „Dostajemy – jak pisała jedna z osadzonych – dwa razy dziennie czarną kawę, chleba pod dostatkiem. Na obiad dostajemy zupę. Dają nam też kiełbasę, miód sztuczny”126. Czasami do kawy lub herbaty dolewano wódkę127. Za zgodą władz RGO prowadziła akcję dożywiania. Osadzonych nie traktowano zbyt restrykcyjnie, o czym świadczy duża liczba ucieczek, do jakich dochodziło zarówno podczas konwojowania, jak i z miejsca pracy, a także to, że ludziom z wolności pozwalano przychodzić pod bramę obozu, aby dostarczać paczki i pocieszać swoich bliskich128. Obóz „odwiedzili” też dziennikarze propagandowego, polskojęzycznego „Nowego Głosu Lubelskiego”. W artykule powstałym po tej wizycie opisano bardzo dobre warunki bytowe i żywieniowe129. Wyjątkowym wydarzeniem, mającym miejsce pierwszy raz na terenie Majdanka, była msza święta odprawiona 4 czerwca 1944 r.130 Część osób zwalniano z obozu na skutek interwencji rodzin informujących o złym stanie zdrowia osadzonego lub trudnej sytuacji pozostawionych bez opieki i wsparcia, oraz firm, którym brakowało pracowników131.

Obóz Wehrmachtu funkcjonował do końca istnienia KL Lublin. Jak wynika z analizy materiałów RGO oraz wspomnień, przetrzymywano w nim około 1500 więźniów z podlubelskich wsi oraz kilkudziesięciu junaków132.

Drugą grupę osadzonych bez statusu więźniów stanowili wysiedleńcy z wsi z powiatów hrubieszowskiego i biłgorajskiego w związku pacyfikacją zaplecza frontu wschodniego i zwalczaniem oddziałów partyzanckich133. Akcje przeciw partyzantom, którym nadano kryptonim „Sturmwind” I i II, objęły swym zasięgiem lasy janowskie, lipskie i Puszczę Solską. W czasie przygotowywania pacyfikacji zakładano, że kobiety i dzieci zostaną wysłane na roboty do Rzeszy, wobec mężczyzn „zagrożonych bandytyzmem” dopuszczano stosowanie surowych represji, takich jak deportacja do obozu czy rozstrzelanie. Podczas tych akcji zatrzymano kilka tysięcy chłopów, których umieszczono w obozach przejściowych w Tarnogrodzie i Biłgoraju, a następnie wywieziono na przymusowe roboty lub na Majdanek. Według Kwiatkowskiego zwieziono wówczas ponad 1,5 tys. osób:

W końcu czerwca 1944 r. przywożą kilkuset chłopów z rejonu Grabowca, Hrubieszowa, Biłgoraja. […] W ciągu 10 dni mamy na polu około półtora tysiąca chłopów, przyjechało też kilkaset kobiet z małymi dziećmi. Znów otacza się drutami bloki numery 2 i 3 dla polskich kobiet134.

Wysiedleńców z tych rejonów przetrzymywano w barakach na I polu, bez rejestracji ani numerów więźniarskich. W obozie byli przesłuchiwani w sprawie współpracy z partyzantką. Zatrudniono ich przy kopaniu rowów przeciwczołgowych na obrzeżach Lublina lub zmuszano do wykonywania bezproduktywnych prac na terenie pola więźniarskiego. Wśród deportowanych znajdował się m.in. Roman Koszuta, przywieziony 21 czerwca z Hrubieszowa w grupie 40 osób. Poinformowano go, że zostaje zwolniony z obozu, jednak mimo to w połowie lipca wysłano go na przymusowe roboty do Rzeszy135. 23 czerwca przywieziono na Majdanek Klemensa Drzewieckiego wraz grupą innych osób, najpierw bydlęcymi wagonami, a potem samochodami ciężarowymi. Został on aresztowany w Bondyrzu, a następnie osadzony i przesłuchiwany w obozie w Zwierzyńcu. Jak zapamiętał, kolejny transport z ludnością z powiatu biłgorajskiego dotarł 27 czerwca, kiedy to przywieziono wówczas łącznie około 200 mężczyzn, kobiet i dzieci. Drzewiecki opisuje częste przesłuchania w obozie. Tuż przed wkroczeniem do Lublina Armii Czerwonej spośród osadzonych wyczytano nazwiska siedmiu osób, które zabrano w nieznanym kierunku, prawdopodobnie na śmierć. Według niego kolejnych 75 osób, w tym 25 z więzienia na Zamku i 50 z obozu, odizolowano i ulokowano na dwa dni w osobnym baraku136.

Inną grupę, niepodlegającą wcześniejszym klasyfikacjom, stanowią mężczyźni i kobiety przywożeni z Zamku „transportami śmierci” na egzekucje. Więźniów tych wyładowywano z samochodów ciężarowych za polem V, w okolicy nowego krematorium, kazano im się rozebrać do naga, a następnie do nich strzelano. Szacuje się, że w ten sposób zamordowano około 3 tys. osób.

Polacy na Majdanku. Szacunkowe dane liczbowe

Kategorie więźniów

Transporty

Liczba osadzonych

1941/1942

1000

Zakładnicy

8000

Polityczni

Transporty radomskie 800

do 11000

Transporty warszawskie 4000

Transporty lwowskie 2500

Transporty z Lublina 1000

Transporty białostockie 1100

Transporty chorych 700–1000

inne 100

Ludność z Zamojszczyzny

8600

Obóz pracy Wehrmachtu

1500

Wysiedleńcy 1944

kilkuset – do 1500

„Transporty śmierci”

3000

RAZEM w przybliżeniu

~35000

Na podstawie listy osób, które za pośrednictwem RGO reklamowano do zwolnienia z obozu, lub którym dostarczano paczki żywnościowe, udało się ustalić dane 235 więźniów z tych transportów137. Niektórych, jak Józefę Czapłyginę z Józefowa wraz z piątką dzieci, dzięki staraniom RGO wypuszczono w połowie lipca. Inni, w tym Drzewiecki, przebywali w obozie do jego likwidacji138.

1 J. Marszałek, Majdanek – obóz koncentracyjny w Lublinie, Warszawa 1981; Majdanek 1941–1944, red. T. Mencel, Lublin 1991. Zob. Bibliografia KL Lublin 1944–2013. Wybór, oprac. J. Laskowska, „Zeszyty Majdanka” t. 26 (2015), s. 343–372.

2 C. Rajca, Chłopi w obozie koncentracyjnym na Majdanku, [w:] Studia z dziejów ruchu ludowego, red. J.R. Szaflik, Warszawa 1971, s. 38–66; tenże, Walka o chleb 1939–1944. Eksploatacja rolnictwa w Generalnym Gubernatorstwie, Lublin 1991; tenże, Osadzanie w obozach jako forma represji za nie oddane kontyngenty, „Zeszyty Majdanka” t. 10 (1980), s. 70–85; Zamojszczyzna – Sonderlaboratorium SS. Zbiór dokumentów polskich i niemieckich z okresu okupacji hitlerowskiej, t. 1–2, red. C. Madajczyk, przeł. M. Borkowicz i in., Warszawa 1977; J. Kiełboń, Wysiedleńcy z Zamojszczyzny w obozie koncentracyjnym na Majdanku 1943, Lublin 2006; Z. Tokarz, O losie dzieci zamojskich, „Zeszyty Majdanka” t. 3 (1969), s. 204–208; A. Jaczyńska, Sonderlaboratorium SS. Zamojszczyzna. „Pierwszy obszar osiedleńczy w Generalnym Gubernatorstwie”, Lublin 2012, s. 240–257; J. Markiewicz, Hitlerowskie metody pacyfikacji i egzekucji w Zamojszczyźnie w latach okupacji niemieckiej (1939–1944), „Zeszyty Majdanka” t. 3 (1969), s. 141–153; W. Zyśko, Realizacja akcji wysiedleń na Zamojszczyźnie w świetle rozkazów hitlerowskiej Centrali Przesiedleńczej, „Zeszyty Majdanka” t. 9 (1977), s. 172–182; J. Kiełboń, S. Piątkowski, Z badań nad transportem radomskim, „Zeszyty Majdanka” t. 21 (2001), s. 211–246; M. Grudzińska, Więźniowie z Pawiaka w obozie koncentracyjnym na Majdanku, [w:] Historia. Ludzie. Pamięć, red. T. Skoczek, Warszawa 2016, s. 185–209; Z. Mańkowski, Akcje wysiedleńcze w dzielnicach Lublina Wieniawa i Dziesiąta w październiku 1942 roku, „Zeszyty Majdanka” t. 14 (1992), s. 135–142; S. Przesmycki, Obława na Dziesiątej, „Lublin. Kultura i Społeczeństwo” 2011, nr 5–6 (41–42), s. 24–36.

3 Komunikat Polsko-Radzieckiej Komisji Nadzwyczajnej do zbadania zbrodni niemieckich dokonanych w obozie unicestwienia na Majdanku w Lublinie, [b. red.], Moskwa 1945, s. 3; T. Kranz, Edukacja historyczna w miejscach pamięci, Lublin 2002, s. 45–48; M. Grudzińska, O czym mówią byli więźniowie Majdanka? Doświadczenia osobiste a pamięć publiczna, [w:] Świadkowie. Między ofiarą a sprawcą zbrodni, red. naukowa A. Bartuś, Oświęcim 2018, s. 15–31.

4 Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), 202/II-61, Warunki życia kobiet w obozie. Relacja kobiety zwolnionej z Majdanka, k. 2–4. Zob. K. Marczewska, W. Ważniewski, Obóz koncentracyjny na Majdanku w świetle akt Delegatury Rządu RP na Kraj, „Zeszyty Majdanka” t. 7 (1973), s. 173. Zob. też przedruk: „Zeszyty Majdanka” t. 20 (1999), s. 148.

5 Zob. Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku (dalej: APMM), XXIV/2/17, Spuścizna D. Brzosko-Mędryk; tamże, XXIV/2/21, Kserokopie fragmentu książki Lise London, La Mégère de la rue Daguerre. Souvenirs de résistance.

6 Majdanek 1942. Księga zmarłych więźniów, red. naukowa J. Kiełboń, K.A. Tarkowski, Lublin 2004; K.A. Tarkowski, Fotokopie 407 – Księga zgonów za okres 20 listopada 1942 – 20 stycznia 1943 r. Analiza dokumentu, „Zeszyty Majdanka” t. 19 (1998), s. 125–138.

7 J. Ankiewicz, Majdanek 15 I – 17 V 43 r. Dziennik, red. naukowa i wstęp J. Laskowska, Lublin 2020; Notatki Marii Rozner z pobytu na Majdanku, oprac. J. Kiełboń, „Zeszyty Majdanka” t. 22 (2003), s. 365–400; Kilkadziesiąt wspomnień zostało wydanych drukiem jako osobne publikacje, inne w antologiach. M. Grudzińska, Wstęp, [w:] Przewodnik po zbiorze relacji i pamiętników znajdujących się w zasobie Państwowego Muzeum na Majdanku, red. i wstęp M. Grudzińska, przedm. T. Kranz, Lublin 2011, s. 12.

8 B. Siwek-Ciupak, Meldunki o liczbie więźniów w obozie na Majdanku (1 kwietnia – 16 czerwca 1943 roku), „Zeszyty Majdanka” t. 26 (2014), s. 258–265. Zob. również taż, Więźniowie ukraińskiego pochodzenia na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 24 (2008), s. 164. J. Kwiatkowski, 485 dni na Majdanku, Lublin 2018, s. 281.

9 APMM, XIX-423, Listy transportowe więźniów do i z obozu na Majdanku, k. 149; Z. Leszczyńska, Kronika obozu na Majdanku, Lublin 1980, s. 28–29.

10 APMM, VII/M-56, Andrzej Janiszek, Pawiak – Majdanek 17 I 1943 – 22 VII 1944, k. 128.

11 Tamże, XXII-24, Relacja Jana Klonowskiego; R. Szenk, Rewiry Hipokratesa. Opowieść o lekarzu w czasach dwóch wojen i pokoju, Będzin 2015; J. Nowak, Lekarze i sanitariusze, [w:] Majdanek. Obóz koncentracyjny w relacjach więźniów i świadków, wstęp, wybór i oprac. M. Grudzińska, Lublin 2011, s. 147–151; R. Sztaba, Rewir, tamże, s. 17–18; Z. Leszczyńska, Kronika obozu…, s. 28–29, 39.

12 K.M. Radziwiłł, Pamiętniki. Od feudalizmu do socjalizmu bezpośrednio, Warszawa 2000, s. 229.

13 W aktach PCK zachował się jeden wpis mówiący o tym, że Józef Madej był przetrzymywany na Zamku w okresie 22 XI 1941 – 21 III 1942, a następnie od 1 IV 1942 do zwolnienia 3 IV 1942 r. APMM, XI-18, Wykaz osób zatrzymanych na Zamku Lubelskim, k. 243.

14 T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 – styczeń 1943 r.), „Zeszyty Majdanka” t. 24 (2008), s. 209.

15 S.A. Bonikowski, Więzienny oddział szpitalny, [w:] Wspomnienia więźniów Zamku Lubelskiego 1939–1944, wybór J. Chmielak, J. Gajowniczek, M. Gąszczyk, Z. Murawska-Gryń, E. Rosiak, Warszawa 1984, s. 199; APMM, VII/M-493, Stanisław Fiuk, Wspomnienia z pobytu w obozie koncentracyjnym na Majdanku, k. 4–5; tamże, VII-135/108, Protokół przesłuchania Bronisława Zielonki, k. 2.

16 Zakładników, tak jak Madeja, po kilku dniach zwolniono, natomiast więźniów politycznych w IV 1943 r. ponownie skierowano na Majdanek, a następnie deportowano do innych obozów. AIPN, GK 69/36, Protokół przesłuchania Stanisława Grześlaka, k. 166.

17 Zob. J. Chmielewski, Żydzi w KL Lublin, w tym tomie.

18 T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy…, s. 214; K.A. Tarkowski, Depozyty pieniężne jako jedna z form ewidencji więźniów Majdanka, „Zeszyty Majdanka” t. 23 (2005), s. 195.

19 C. Rajca, Chłopi w obozie…, s. 41; tenże, Walka o chleb…, s. 125–151; tenże, Osadzanie w obozach jako forma represji…, s. 70–85; Z. Mańkowski, Między Wisłą a Bugiem 1939–1944. Studium o polityce okupanta i postawach społeczeństwa, Lublin 1982.

20 APMM, VII-133-B-0056, Ankieta Jana Banasika; tamże, VII-133-P-0228, Ankieta Edwarda Pawlaka.

21 PMM-II-6-4701, Dział Muzealiów; APMM, VI-13, v. 5, Zawiadomienie o śmierci F. Janiszewskiego skierowane do parafii św. Pawła w Lublinie, k. 513.

22 APMM, XIX-348, Zarządzenie Hermanna Kintrupa w sprawie zakładników, k. 124–125, faksymile w: Majdanek w dokumentach, wybór, wstęp i oprac. W. Lenarczyk, Lublin 2017, s. 104–105. Przekł. cytatu z j. niemieckiego J. Witkowska-Śledź.

23 APMM, VII-133-M-0527, Ankieta Jana Makucha.

24 Tamże, XIV-2, v. 48, Mieszkańcy wsi Rybitwy pow. Puławy w obozie na Majdanku od 3 V 1943, b.p.

25 Tamże, VII/M-158, Relacja Zdzisława Badio, k. 1.

26 AIPN, GK 69/36, Protokół przesłuchania F. Gagosia, b.p.

27 J. Janiak, Bohaterowie cichego frontu. Okupacja niemiecka i ruch oporu 1939–1944 w gminie Fajsławice, województwo lubelskie, Fajsławice 1997, s. 70–72.

28 E. Korolczuk, Monografia Rogoźnicy nad Krzną, Lublin 2008, s. 215.

29 F. Rymarz, W latach okupacji hitlerowskiej (1939–1944), [w:] Gmina Strzyżewice (Piotrowice) 1918–1997, t. 1, red. F. Rymarz, Lublin 1998, s. 61.

30 T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy…, s. 223; Z. Leszczyńska, Kronika obozu…, s. 56; AIPN, GK 104/115, k. 255.

31 APMM, XIV-2, v. 15, H. Banach, Mieszkańcy Chłaniowa w obozie na Majdanku; tamże, VII/M-717, Relacja Honoraty Banach, k. 2; C. Rajca, Chłopi w obozie…, s. 41.

32 APMM, VII/M-770, Relacja Władysławy Markowskiej. Kobiety deportowano w 1944 r. do Auschwitz.

33 J. Kwiatkowski, 485 dni…, s. 300.

34 S. Chwiejczak, Kolczasty trakt, Lublin 1971, s. 73–74.

35 APMM, VII/M-715, Relacja Stanisława Ligęzy, k. 1–16.

36 Z. Leszczyńska, Stany liczbowe więźniów obozu koncentracyjnego na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 7 (1973), s. 31.

37 AIPN, GK 69/36, Protokół przesłuchania K. Maciejewskiego, k. 121–122.

38 Tamże, 69/37, Protokół przesłuchania B. Zarajczyka, k. 5–6.

39 C. Rajca, Chłopi w obozie…, s. 47.

40 Tenże, Niektóre aspekty stosowania odpowiedzialności zbiorowej w dystrykcie lubelskim, „Zeszyty Majdanka” t. 6 (1972), s. 116.

41 T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy…, s. 220–223.

42 B. Siwek-Ciupak, Meldunki o liczbie więźniów…, s. 258–265.

43 AIPN, GK 104/115, k. 255.

44 APMM, Ic2, v. 2, Raporty dzienne (sumaryczne) o stanie liczbowym więźniów, k. 219, 354.

45 Tamże, XIV-2, v. 26, M. Wiśnioch, Represje okupanta wobec mieszkańców Ryk 1939–1944.

46 K.A. Tarkowski, Transporty więźniów przybywające do obozu na Majdanku jesienią 1942 r. Analiza numeracji więźniów, „Zeszyty Majdanka” t. 22 (2003), s. 314, 316; S. Przesmycki, Obława…, s. 26, 33.

47 Z. Mańkowski, Akcje wysiedleńcze…s. 138–140.

48 AAN, 202/I-9, Ludność Okręgu Lubelskiego, jej nastroje i stosunki narodowościowe, 25 X 1942, k. 218–220, [w:] Majdanek w dokumentach…, s. 95–97.

49 Tamże.

50 APMM, VII-135/146, Protokół przesłuchania Stanisława Chudziaka, k. 2.

51 S. Przesmycki, Obława…, s. 26; W. Lenarczyk, Obóz pracy na Flugplatzu w Lublinie. Historia, funkcjonowanie, więźniowie, „Zeszyty Majdanka” t. 26 (2014), s. 93.

52 APMM, VII/M-781, Relacje mieszkańców dzielnicy Dziesiąta, zebrał Henryk Wójcik; tamże, VII-135/28, Zeznanie Antoniego Studzińskiego.

53 Tamże, VII-135/144, Zeznanie Jerzego Świątka, k. 1; tamże, VII/M-485, Relacja Jerzego Świątka; tamże, VII-135/28, Zeznanie Antoniego Studzińskiego; „Kurier Lubelski” 1979, nr 130.

54 APMM, XIX-120, Pismo szefa gestapo H. Müllera z 17 XII 1942, k. 271, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 98; A. Kamiński, Hitlerowskie obozy koncentracyjne i ośrodki masowej zagłady w polityce imperializmu niemieckiego, Poznań 1964, s. 168.

55 R. Domańska, Pawiak – więzienie gestapo. Kronika 1939–1944, Warszawa 1978, s. 285; W. Bartoszewski, Warszawski pierścień śmierci 1939–1944, Warszawa 1970, s. 227.

56 J. Kiełboń, S. Piątkowski, Z badań…, s. 216–219.

57 Więcej na temat transportów z Warszawy zob. M. Grudzińska, Więźniowie z Pawiaka…, s. 185–209, Z. Leszczyńska, Transporty więźniów do obozu na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 4 (1969), s. 190.

58 A. Trepiński, Trzy tygodnie w Majdanku, Warszawa 1943, s. 4.

59 J. Ankiewicz, Majdanek…, s. 42.

60 APMM, XIX-823, Grypsy Z. Działyńskiego, k. 2.

61 Tamże, VII/M-586, Relacja Zdzisława Działyńskiego, k. 1–7.

62 Tamże, VII/M-56, Andrzej Janiszek, Pawiak – Majdanek 17 I 1943 – 22 VII 1944, k. 3.

63 Tamże, VII/M-514, Relacja Jerzego Jurzyńskiego, k. 2–4.

64 Z. Leszczyńska, Więźniowie Zamku w obozach koncentracyjnych, [w:] Hitlerowskie więzienie na Zamku w Lublinie 1939–1944, red. Z. Mańkowski, Lublin 1988, s. 318; F. Jackiewicz, Byłem więźniem Majdanka, Lublin 1967, s. 40, 134–136; J. Kwiatkowski, 485 dni…, s. 187.

65 APMM, Relacje: XXII-1, Michała Gancarza, XXII-11, Franciszka Jackiewicza; T. Czajka, Czerwone punkty, Lublin 1983, s. 70–71; F. Siejwa, Więzień III pola, Lublin 1964, s. 37.

66 APMM, VII/M-61, M. Pych, Wspomnienia więźnia nr 9665, k. 12. Spośród kobiet takie oznaczenie otrzymała m.in. Helena Pawluk. Zob. APMM, Id14, Polecenie wydziału politycznego oznaczenia fluchtpunktem przyjętej do obozu 24 X 1943 Polki Joanny Pawluk, k. 42, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 268. APMM, XXIV-32, Spuścizna H. Pawluk, k. 121.

67 J. Kwiatkowski, 485 dni…, s. 300, 314, 384–385. Kwiatkowski otrzymał fluchtpunkt 26 IX 1943 r. na mocy zarządzenia gestapo z Warszawy. Tamże, s. 224–225.

68 Z samego więzienia w Radomiu skierowano wówczas co najmniej 181 osób. Natomiast z więzienia w Kielcach wysłano wtedy 60 kobiet i 150 mężczyzn. APMM, XIX-2092, Zeznanie Haliny Charczewskiej-Brückman; J. Kiełboń, S. Piątkowski, Z badań…, s. 211, 216; S. Piątkowski, Więzienie niemieckie w Radomiu 1939–1945, Lublin 2009, s. 76, 100, 148–149; T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy…, s. 227, 231.

69 M. Grudzińska, Więźniowie z Majdanka deportowani do KL Plaszow w kwietniu 1944 roku, [w:] Płaszów. Odkrywanie, red. prowadzący M. Baran, Kraków 2016, s. 75–76.

70 APMM, VII/M-688, Eugenia Deskur-Dunin-Marcinkiewicz, Kandydat do wspólnego stołu wolnych demokratycznych narodów, k. 7–8. Zob też, VII/M-35, Relacja J.K., k. 2.

71 Tamże, VII/M-707, Relacja Jana Silezina.

72 Z. Leszczyńska, Więźniowie Zamku w obozach…, s. 317–320.

73 APMM, XIX-2092, Zeznanie Henryka Szewczuka, k. 3–5. W niektórych dokumentach więźniowie podają, że było to 120 osób. Tamże, IV-44, Grypsy Stanisława Wrzosa, k. 4.

74 J. Kwiatkowski, 485 dni…, s. 288.

75 Z. Leszczyńska, Więźniowie Zamku w obozach…, s. 318.

76 1943, styczeń 31. – Łapanki w Generalnej Guberni, transporty do Majdanka, [w:] K. Marczewska, W. Ważniewski, Obóz koncentracyjny…, t. 20 (1999), s. 145–146.

77 M. Grudzińska, Więźniowie z Pawiaka…, s. 187–188. A. Trepiński, Trzy tygodnie…, s. 6; B. Houwald, Archiwum Historii Mówionej, http://ahm.1944.pl/​Barbara_Houwald/​1/​?​q=Majdanek (dostęp: 12 VIII 2018); APMM, VII-135/247, Protokół przesłuchania Wandy Łypaczewskiej.

78 APMM, IV-117, Grypsy W. Waślickiego, k. 4–7.

79 M. Grudzińska, Więźniowie z Pawiaka…, s. 188; Bartoszewski w cytowanej już publikacji podał, że kolejny transport z Pawiaka na Majdanek odbył się 15 III 1943 r. oraz że wysłano nim 600 mężczyzn i 150 kobiet. Informacje te nie znajdują odzwierciedlenia w źródłach.

80 Z. Leszczyńska, Transporty i stany liczbowe obozu, [w:] Majdanek 1941–1944…, s. 102.

81 Tamże.

82 M. Grudzińska, Więźniowie z Pawiaka…, s. 188.

83 W. Bartoszewski, Warszawski pierścień…, Warszawa 1970, s. 229, 241, 460.

84 APMM, VII/M-56, Andrzej Janiszek, Pawiak – Majdanek 17 I 1943 – 22 VII 1944, k. 10–39.

85 W. Bartoszewski, Warszawski pierścień…, Warszawa 1970, s. 442 i n.; R. Domańska, Pawiak…, s. 280–284, 299–304.

86 APMM, If5, Transport więźniów ze Lwowa, k. 77, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 250; APMM, XIV-2, v. 136, A. Wójcik. Transporty ze Lwowa na Majdanek; B. Siwek-Ciupak, Więźniowie ukraińskiego pochodzenia…, s. 185; K.A. Tarkowski, Transporty więźniów…, s. 315, 340.

87 APMM, If17, Zawiadomienie z 24 IV 1943 o transporcie ze Lwowa z około 900 więźniami, k. 115, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 256; APMM, XIV-2, v. 136, A. Wójcik, Transporty ze Lwowa na Majdanek; Z. Leszczyńska, Kronika obozu…, s. 156; B. Siwek-Ciupak, Więźniowie ukraińskiego pochodzenia…, s. 171; taż, Meldunki o liczbie więźniów…, s. 260, 266.

88 APMM, XIV-2, v. 136, A. Wójcik. Transporty ze Lwowa na Majdanek; B. Siwek-Ciupak, Więźniowie ukraińskiego pochodzenia…, s. 171.

89 APMM, XIX-110/III, KL Lublin, listy transportowe i karty personalne więźniów, k. 206, 285, 299, 268, 310; tamże, XIX-110/II, KL Lublin, listy transportowe i karty personalne więźniów, k. 71, 121, 168; Z. Leszczyńska, Kronika obozu…, s. 154.

90 APMM, Id14, Meldunek wydziału politycznego o przybyciu 4 nowych więźniów wymienionych z nazwiska, k. 66; tamże, VII-135/31, Protokół przesłuchania Jerzego Noaka; Z. Leszczyńska, Kronika obozu…, s. 154.

91 APMM, XI-19, v. 6, Korespondencja N. Pierewoz skierowana do PCK dotycząca poszukiwań członków jej rodziny aresztowanych i osadzonych na Majdanku, k. 291–292; J.B. Gliński, Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów – ofiar drugiej wojny światowej, t. 1, Wrocław 1997, s. 391–392.

92 APMM, Id26, v. 2, Imienna karta pieniężna Juliana Baranowicza, k. 20; tamże, VI-13, v. 5, Zawiadomienie o śmierci Juliana Baranowicza skierowane do parafii św. Pawła w Lublinie, k. 399; J. Golubiewski, Męczennik bargłowski Julian Baranowicz organista z Bargłowa, „Rajgrodzkie Echa”, s. 11, http://www.rajgrod.pl/​archiwum/​re_96/​re_96_4.pdf (dostęp: 12 X 2020).

93 B. Siwek-Ciupak, Więźniowie białoruscy w obozie koncentracyjnym na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 22 (2003), s. 204–205.

94 APMM, VII/M-129, Józef Orlicz-Błoński, Moje przeżycia w obozach, k. 1–2.

95 Tamże, XII-9, Sprawozdanie z pobytu więźniów na Majdanku za okres od 1 do 31 XII 1943, k. 29.

96 B. Siwek-Ciupak, Więźniowie białoruscy…, s. 207.

97 APMM, VII-135/106, Jerzy Zacharczuk, Protokół przesłuchania świadka; tamże, XIX-1165, Materiały dotyczące Franciszka Brzezickiego; B. Siwek-Ciupak, Więźniowie ukraińskiego pochodzenia…, s. 172.

98 B. Siwek-Ciupak, Więźniowie ukraińskiego pochodzenia… Zob. taż, Deportowani ze Wschodu – jeńcy radzieccy, Ukraińcy, Białorusini, w tym tomie.

99 APMM, XXII-70, Relacja Franciszka Brzezickiego.

100 J. Kiełboń, Wysiedleńcy z Zamojszczyzny…, s. 18.

101 APMM, VII/M-698, Relacja Jana Kukiełki, k. 2–3.

102 Biblioteka Uniwersytecka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (dalej: BU KUL), Dział zbiorów specjalnych. Rękopisy, RKP 485 a, Relacja Ireny Krasulanki, k. 33.

103 Jak podała Leszczyńska, według zarządzenia RSHA od początku 1944 r. więźniów politycznych nie należało kierować do obozów w Lublinie i Auschwitz, lecz do Gross-Rosen. Zarządzenie szefa RSHA z 14 XII 1943, Z. Leszczyńska, Kronika obozu…, s. 269. Informacji tych nie udało się potwierdzić.

104 B. Mącior-Majka, Generalny Plan Wschodni. Aspekty ideologiczny, polityczny i ekonomiczny, Kraków 2007, s. 232–233.

105 Zamojszczyzna – Sonderlaboratorium SS…, t. I, s. 179–181.

106 APMM, XXII-518, Relacja Henryka Wujca.

107 Z. Klukowski, Zamojszczyzna, t. II, Warszawa 2007, s. 345–346, 332; J. Markiewicz, Hitlerowskie metody pacyfikacji…, s. 143.

108 L. Siemion, Egzekucje na Lubelszczyźnie, „Zeszyty Majdanka” t. 3 (1969), s. 154–203.

109 APMM, XXII-516, Relacja Stanisławy Kruszewskiej.

110 Tamże, Id6, v. 27, Karta odzieżowa E. Kożuszka, k. 64.

111 Tamże, v. 20, Karta odzieżowa J. Janiszewskiego, k. 41, 43; J. Kiełboń, Wysiedleńcy z Zamojszczyzny…, s. 12.

112 A. Jaczyńska, Sonderlaboratorium SS..., s. 181. J. Kiełboń podała, że ogółem wysiedlono z Zamojszczyzny około 9 tys. osób. Do liczby podawanej przez Centralę doliczyła więźniów politycznych przetrzymywanych w Zamościu i Zwierzyńcu. J. Kiełboń, Wysiedleńcy z Zamojszczyzny…, s. 17–18.

113 APMM, VII/M-32, Relacja Franciszka Dubasa, k. 1; tamże, VII-134/43, Kwestionariusz Olgi Michalak, k. 3; Z. Murawska-Gryń, Transporty chorych na Majdanek (zima 1943 – wiosna 1944), „Zeszyty Majdanka” t. 14 (1992), s. 93–94; W. Lenarczyk, Francuzi w obozie koncentracyjnym na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 24 (2008), s. 128.

114 APMM, XIX-2092, Zeznanie Franciszki Cieszkowskiej, k. 12.

115 Tamże, VII/M-108, Relacja Heleny Kurcyusz, k. 17–18.

116 F. Siejwa, Więzień…, s. 131.

117 APMM, Id23, v. 3, Wykazy przybyłych i przeniesionych do innych obozów więźniów oraz należących do nich kwot pieniężnych, k. 8, 17; tamże, VI-13, v. 6, Zawiadomienia o śmierci B. Kukułowicza, skierowane do parafii św. Pawła w Lublinie, k. 847; tamże, XIX-38, Księga zmarłych więźniów: 1 III – 6 IV 1944, k. 66; tamże, XIX-59, Zawiadomienie władz obozowych do USC o śmierci B. Kukułowicza, k. 453; tamże, XIX-89, Listy transportowe więźniów z KL Lublin do Dachau i z Dachau do KL Lublin, k. 19; tamże, XIX-110, KL Lublin, listy transportowe i karty personalne więźniów, k. 17; tamże, AZ, Korespondencja w sprawie B. Kukułowicza 1339/2001.

118 APMM, XIX-88, Listy transportowe więźniów z KL Lublin do Buchenwaldu i z Buchenwaldu do KL Lublin, k. 19; tamże, XIX-355, Lista transportowa więźniów przeniesionych do KL Lublin z Dory z 6 I 1944, k. 8, 28.

119 APMM, IV-97, Grypsy E. Lauber-Krzyżewskiej, k. 17; tamże, XIX-355, Lista transportowa więźniów przeniesionych do KL Lublin z Dory z 6 I 1944, k. 42, 51, 53, 54; tamże, XIX-792, Karty personalne więźniów Buchenwaldu, którzy przeszli przez Majdanek, k. 57; tamże, Id6, v. 3, Karta odzieżowa W. Biernackiego, k. 79; tamże, v. 5, Karta odzieżowa K. Bukowskiego, k. 26.

120 APMM, XIX-2092, Zeznanie Jadwigi Berg, k. 1–4.

121 Z. Murawska-Gryń, Transporty chorych…, s. 96–97; Z. Pawlak, Przeżyłem…, Warszawa 1969, s. 176.

122 Z. Leszczyńska, Transport więźniów chorych i kalek przeniesionych z obozu koncentracyjnego Dachau na Majdanek 7 stycznia 1944 roku, „Zeszyty Majdanka” t. 20 (1999), s. 259. Zob. W. Lenarczyk, Więźniowie z Europy Zachodniej i Południowej, w tym tomie.

123 Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej: APL), RGO-Pol. K.O. Lublin, 58, k. 143, 155, 156, 55, 88, 122, 123, 150–159, 210; zob. ankiety: Jadwigi Chudzińskiej (APMM VII-133-C-151), Zenobii Szydłowskiej (tamże, VII-133-S-1282), Stanisławy Brody (tamże, VII-133-B-709), Pawła Bieleckiego (tamże, VII-133-B-710), Stanisława Ciechańskiego (tamże, VII-133-C-235), Stanisława Grzybka (tamże, VII-133-G-675); A. Szlązakowa, Getto w Piaskach, [w:] Piaski we wspomnieniach, oprac. L. Świetlicki, Piaski 2000, s. 119.

124 APMM, VIII-121, Relacja Józefa Boguty; tamże, VIII-336, Relacja Edwarda Szewczyka; tamże, VII-133-G-343, Ankieta Stefana Gontarza; tamże, VII-133/M-0036, Ankieta Edwarda Marka; tamże, VII-133/W-0361, Ankieta Kazimierza Walczaka; tamże, VII-133/W-0465, Ankieta Władysława Wusa; tamże, VII-133/C-0428, Ankieta Henryka Cieślaka.

125 APL, RGO-Pol. K.O. Lublin, 58, Sprawy dotyczące pomocy więźniom Majdanka, k. 220–221.

126 Tamże, k. 176; APMM, VII-133-S-1376, Ankieta Heleny Sobiesiak.

127 APMM, XXII-631, Relacja Zofii Bolesławskiej; tamże, XXII-633, Relacja Małgorzaty Ciamulskiej.

128 Tamże, XXII-630, Relacja Mariana Pajurka; tamże, XXII-632, Relacja Zofii Gajdy; tamże, XXII-633, Relacja Małgorzaty Ciamulskiej; tamże, VIII-203, Relacja Tadeusza Kamińskiego.

129 Jak żyją i pracują robotnicy na pracach doraźnych, „Nowy Głos Lubelski” 1944, nr 141, s. 9.

130 APMM, XXII-630, Relacja Mariana Pajurka; tamże, XXII-632, Relacja Zofii Gajdy; tamże, XXII-633, Relacja Małgorzaty Ciamulskiej.

131 APL, RGO-Pol. K.O. Lublin, 58, Sprawy dotyczące pomocy więźniom Majdanka, k. 27, 35; APMM, VII-133-L-220, Ankieta Zbigniewa Lecha, tamże, XXII-633, Relacja Małgorzaty Ciamulskiej.

132 Wyliczenia dokonano na podstawie spisu nazwisk i miejsc zamieszkania więźniów będących pod opieką RGO od V do VII 1944 r. Analiza danych zawartych w tym dokumencie oraz porównanie ich z innymi archiwaliami pozwoliły na wykluczenie ze spisu więźniów politycznych oraz osób z pacyfikowanych terenów Biłgoraja i Zamościa.

133 J. Markiewicz, Hitlerowskie metody pacyfikacji…, s. 151; C. Rajca, Chłopi w obozie…, s. 58, Z. Mańkowski, Między Wisłą a Bugiem…, s. 447–448.

134 J. Kwiatkowski, 485 dni…, s. 382.

135 APMM, VII/M-659, Relacja Romana Koszuty.

136 K. Drzewiecki, Ostatnie godziny na Majdanku, [w:] Przeżyli Majdanek. Wspomnienia byłych więźniów obozu koncentracyjnego na Majdanku, wstęp, wybór i oprac. C. Rajca, A. Wiśniewska, Lublin 1980, s. 289–291.

137 APL, RGO-Pol. K.O. Lublin, 58, Sprawy dotyczące pomocy więźniom Majdanka, 1943–1944, k. 4–19.

138 APMM, VI-18, Zaświadczenia o zwolnieniu z obozu na Majdanku (wyd. RGO-Pol. K.O. Lublin), k. 4–8; tamże, VII-133-P-0551 oraz VII-133-P-312, Ankiety Wandy Puźniak.

Deportowani ze Wschodu – jeńcy radzieccy, Ukraińcy, Białorusini

Beata Siwek-Ciupak

Wprowadzenie

Historia Konzentrationslager Lublin związana jest z polityką III Rzeszy wobec ZSRR i jej planami kolonizacyjnymi dotyczącymi Europy Wschodniej. W świetle tych zamierzeń Lublin miał zostać zgermanizowany, a wybudowany na jego południowo-wschodnich przedmieściach obóz – stać się rezerwuarem darmowej siły roboczej1. Z racji jego położenia deportowano tu głównie mieszkańców Generalnego Gubernatorstwa oraz terenów Białorusi i Ukrainy, zajętych w 1939 r. przez Niemców i ich ówczesnego sojusznika – Związek Sowiecki. W efekcie znalazło się tutaj kilkanaście tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci, których najogólniej można nazwać więźniami ze Wschodu lub więźniami ze Związku Radzieckiego2. Po Żydach i Polakach stanowili najliczniejszą grupę osadzonych. Byli wśród nich jeńcy różnych narodowości oraz więźniowie, głównie Białorusini i Ukraińcy.

Jako pierwszych na terenie przeznaczonym pod budowę obozu na Majdanku – czyli w czasie, gdy nie było tu jeszcze żadnej infrastruktury – umieszczono czerwonoarmistów. Ich sprowadzenie wynikało z planów Heinricha Himmlera, który wkrótce po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej 22 czerwca 1941 r. rozpoczął starania o przejęcie jeńców spod zarządu Wehrmachtu3. Zamierzał wykorzystać ich jako darmową siłę roboczą do realizacji przedsięwzięć gospodarczych SS i budowy bazy wojskowej w Lublinie4.

W maju 1943 r. na podstawie rozkazu Himmlera z 6 stycznia 1943 r., skierowanego do szefów policji oraz szefa Głównego Urzędu Gospodarczo-Administracyjnego (WVHA), na terenie KL Lublin utworzono lazaret dla sowieckich jeńców inwalidów wojennych – Lazarett für SU-Kriegsversehrte (KgV)5. Do jego zadań miało należeć przywrócenie możliwie największej liczbie inwalidów zdolności do pracy w obozach podległych SS. Fakt dobrego traktowania osadzonych Himmler chciał wykorzystać do celów propagandowych6.

Pierwsze informacje o Ukraińcach przetrzymywanych na Majdanku pochodzą z przełomu lat 1941/1942. Trafili tu w charakterze jeńców wojennych, a w zamian za ocalenie zobowiązali się do służby Niemcom7.

Od wiosny 1942 r. w KL Lublin osadzano więźniów narodowości ukraińskiej, będących obywatelami polskimi. Kierowano tu bowiem rolników z południowo-wschodniej Lubelszczyzny, w dużym stopniu zamieszkałej przez tą ludność8. Związane to było z funkcją obozu karnego, jaką Majdanek pełnił wobec chłopów z tego regionu zalegających z obowiązkowymi dostawami produktów rolnych oraz dla osób podejrzanych o działalność sabotażową9. Natomiast w 1943 r. Ukraińcy wchodzili w skład transportów więźniów politycznych przywożonych z dystryktu Galicja i z sowieckiej części Ukrainy – z okolic Żytomierza.

Powodem deportacji Białorusinów na Majdanek był ruch partyzancki, rozwijający się prężnie na zamieszkiwanych przez nich terenach. Stanowił on odpowiedź komunistów na zwycięstwa Wehrmachtu nad Armią Czerwoną w pierwszych tygodniach wojny. Do końca 1942 r. uczestniczyło w nim 47 tys. osób skupionych w ponad 400 oddziałach. Dążąc do ich likwidacji, niemieckie władze okupacyjne podjęły działania, które wymierzone w partyzantów, dotykały głównie ludność cywilną.

1. XIX-605, Fragment terminarza czynności regulaminowych obowiązujących w Lazarett für SU-Kriegsversehrte, k. 7.

Źródła i stan badań

Świadectwa autobiograficzne więźniów ze Wschodu są bardzo nieliczne, dlatego główne źródło wiedzy na temat ich obozowych losów stanowią materiały niemieckie. Do najcenniejszych i najbardziej pomocnych pod tym względem należą dokumenty wytworzone przez kancelarie obozowe, a także meldunki Komendantury Sipo i SD do władz obozu w Lublinie zawierające daty transportów oraz stany liczbowe deportowanych. Podczas procedury przyjmowania nowo przywiezionych do obozu osób ich dane wpisywane były m.in. do dokumentów wydziału administracyjnego oraz do akt zarządu ruchomego mienia więźniów. Szczególną wartość mają kartoteki odzieżowa i pieniężna, do których wpisywano odpowiednio wszystkie elementy garderoby oraz pieniądze będące w posiadaniu osób przyjmowanych do obozu. Zebrane w nich informacje pozwalają zorientować się, kiedy ludzie ci zostali ujęci w ewidencji, jakie dobra mieli wówczas przy sobie oraz w jakim czasie i w jaki sposób opuścili Majdanek. Wiedzy o przebywaniu w obozie dostarcza także księga zgonów z okresu od 18 maja do 29 września 1942 r., z której dowiadujemy się o przyczynach śmierci więźniów tych narodowości.

Nie do przecenienia są przechwycone przez brytyjski wywiad wojskowy radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu za okres od 1 stycznia 1942 r. do stycznia 1943 r.10 Zawierają one wiadomości o zaludnieniu obozu i zmianach zachodzących w obrębie poszczególnych kategorii więźniarskich. Ten sam charakter mają Meldunki o liczbie więźniów (Stärkemeldungen) za rok 1943 zawierające dane o kategoriach więźniów, ich śmiertelności, a także terminach i liczebności transportów11.

Odniesienia do sytuacji więźniów można znaleźć niekiedy nawet w dokumentacji budowlanej. Przykładem tego są akta dotyczące prowadzonych w Auschwitz i Lublinie robót, a między nimi dokumenty dotyczące postępów budowy obozu na Majdanku12.

Odrębną kategorię materiałów stanowi dokumentacja z lat 1943–1944 zgromadzona przez działającą z ramienia Armii Krajowej Organizację Pomocy nad Uwięzionymi i Spalonymi (OPUS), znaną także jako Centralna Opieka Podziemia. Jej wydzielona komórka oznaczona kryptonimem „Sahara”, prowadzona przez Wandę Szupenko (ps. „Elżbieta”), zajmowała się m.in. monitorowaniem sytuacji na Majdanku na bazie nielegalnej korespondencji z więźniami. Na tej podstawie Szupenko przygotowywała raporty dla szefa wywiadu Okręgu Lublin – ppłk. Aleksandra Bienieckiego (ps. „Łodzia”). Obejmują one okres od września 1943 r. do kwietnia 1944 r. i dotyczą przede wszystkim sytuacji więźniów, w tym także wschodnioeuropejskich. Zawarte w tych materiałach doniesienia o stanach liczbowych przekazywane przez samych osadzonych uzupełniają luki w zachowanych zestawieniach administracji obozowej13.

Dopełnieniem bazy źródłowej są materiały autobiograficzne, umożliwiające pełniejszy wgląd w codzienność społeczności więźniarskiej. W przypadku omawianych narodowości są one, jak wspomniano, nieliczne. Część pochodzi od polskich więźniów politycznych – przeważnie osób o wysokim statusie społecznym przed osadzeniem w obozie, nierzadko przepełnionych wobec więźniów ze Wschodu poczuciem wyższości narodowej i klasowej. Jednym z takich przekazów są pamiętniki Edwarda Karabanika, który dużo miejsca poświęcił w nich sytuacji pierwszych jeńców sowieckich14. Los białoruskich kobiet i dzieci był istotnym tematem we wspomnieniach Eugenii Deskur-Dunin-Marcinkiewicz, która zetknęła się z nimi, kierując jednym z bloków, czy Heleny Kurcyusz opiekującej się grupką dzieci białoruskich15. Świadectwa Białorusinów, Ukraińców czy czerwonoarmistów należą do rzadkości. W większej liczbie dysponujemy jedynie relacjami osób, które trafiły do obozu jako dzieci oraz zaledwie kilkoma relacjami dorosłych. Wyjątkiem są wspomnienia lekarzy – Surena Konstantynowicza Barutczewa Majdanek. Wspomnienia lekarza – jeńca wojennego16, w których autor obszernie opisuje życie na II polu więźniarskim, czy relacja Antoniny Nikiforowej Eto nie dołżno powtoritsia. Zapiski17 – na temat jeńców kobiet osadzonych na Majdanku w lutym 1944 r. Opisy obozowych przeżyć byłych więźniów z Białorusi utrwalone zostały w formie wspomnień – w tym nagrań wideo18 i listów. Te ostatnie, pisane do Muzeum w latach 1967–1971 oraz nagrania wideo z lat 80. i 90. ubiegłego stulecia pozwalają zorientować się w przybliżonym czasie i przyczynach aresztowań, przebiegu i warunkach transportu. Niekiedy opisują sytuację bytową i relacje z polskimi współwięźniami. Najczęściej mają jednak charakter ogólny, zdarza się też, że zawarte w nich informacje są błędne.

Być może właśnie wspomniana skromna baza źródłowa, a także brak zapotrzebowania społecznego i odpowiedniego klimatu politycznego były powodami, dla których tematyka wschodnioeuropejskich więźniów Majdanka długo nie stała się przedmiotem jakichkolwiek badań. Dopiero pod koniec lat 60. Zofia Leszczyńska uwzględniła w swoich analizach ruchu transportowego temat deportacji sowieckich jeńców wojennych oraz osób cywilnych z Białorusi19. W opracowaniach Zofii Murawskiej znalazło się sporo informacji o białoruskich kobietach i dzieciach20. Henryka Telesz poświęciła artykuł sowieckim jeńcom inwalidom umieszczonym na II polu obozowym21. Los białoruskich dzieci zainteresował pod koniec lat 80. dziennikarza i eseistę Włodzimierza Litwinowa22.

Dopiero w realiach postkomunistycznych prace badawcze nabrały nowej dynamiki. Zainicjował je Tomasz Kranz, publikując w 1997 r. materiał źródłowy dotyczący masowej ucieczki jeńców sowieckich w lipcu 1942 r.23 W następstwie tej edycji ukazały się artykuły poświęcone osobno każdej grupie „więźniów ze Wschodu”24. Opisują one przyczyny ich osadzania na Majdanku oraz miejsce w obozowej rzeczywistości. Określają przybliżone szacunki dotyczące jeńców, Ukraińców i Białorusinów, wskazując jednocześnie trudności związane z klasyfikowaniem według kryteriów narodowościowych osób pochodzących z terenów na wschód od Bugu.

Niniejsze opracowanie bazuje w znacznej mierze na wspomnianych powyżej publikacjach i jest próbą całościowego ukazania losów więźniów narodowości wschodnioeuropejskich na Majdanku. Zaprezentowane zostaną więc m.in. uaktualnione dane dotyczące transportów i ich wielkości. W części poświęconej położeniu w strukturze więźniarskiej i relacjom z więźniami innych narodowości przypomniana będzie ogólna sytuacja jeńców sowieckich, Ukraińców i Białorusinów. W dalszej kolejności opisane zostaną losy więźniów z każdej grupy.

1 J. Marszałek, Geneza i początki budowy obozu koncentracyjnego na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 1 (1965), s. 17–29.

2 Z. Leszczyńska, Transporty więźniów do obozu na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 4 (1969), s. 174–236; taż, Transporty i stany liczbowe obozu, [w:] Majdanek 1941–1944, red. T. Mencel, Lublin 1991, s. 93–128.

3 S. Datner, Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych armii regularnych w II wojnie światowej, Warszawa 1964, s. 56–57.

4 J. Marszałek, Geneza i początki..., s. 24.

5 H. Telesz, Lazaret dla inwalidów – byłych jeńców radzieckich, [w:] Majdanek 1941–1944…, s. 88–91; B. Siwek-Ciupak, Lazaret dla inwalidów – byłych radzieckich jeńców wojennych na Majdanku w latach 1943/1944, „Zeszyty Majdanka” t. 21 (2001), s. 11–14; taż, Dwa obozy radzieckich jeńców wojennych na Majdanku, [w:] Między Wehrmachtem a SS. Jeńcy wojenni w niemieckich obozach koncentracyjnych, red. V. Rezler-Wasilewska, Opole 2010, s. 48–60.

6 Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku (dalej: APMM), XIX-127, Dokumenty osobistego sztabu Reichführera SS, k. 7, faksymile w: Majdanek w dokumentach, wybór, wstęp i oprac. W. Lenarczyk, Lublin 2016, s. 99.

7 B. Siwek-Ciupak, Więźniowie ukraińskiego pochodzenia na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 24 (2008), s. 166–168.

8 W powiecie hrubieszowskim stanowili oni około 40% wszystkich mieszkańców, we włodawskim – 30%, w chełmskim – 23%, a w dystrykcie Galicja – ponad 70% ogółu. Z. Mańkowski, Między Wisłą a Bugiem. 1939–1944. Studium o polityce okupanta i postawach społeczeństwa, Lublin 1978, s. 24–25; G. Hryciuk, J. Stoćkyj, Studia nad demografią historyczną i sytuacją religijną Ukrainy, Lublin 2000, s. 87.

9 C. Rajca, Chłopi w obozie koncentracyjnym na Majdanku, [w:] Studia z dziejów ruchu ludowego, red. J.R. Szaflik, Warszawa 1971, s. 39–43; tenże, Niektóre aspekty stosowania odpowiedzialności zbiorowej w dystrykcie lubelskim, „Zeszyty Majdanka” t. 6 (1972), s. 98–125; J. Marszałek, Majdanek – obóz koncentracyjny w Lublinie, Warszawa 1981, s. 56–59; Zamojszczyzna – Sonderlaboratorium SS. Zbiór dokumentów polskich i niemieckich z okresu okupacji hitlerowskiej, t. 1, red. C. Madajczyk, przeł. M. Borkowicz i in., Warszawa 1977, s. 432.

10 T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 – styczeń 1943 r.), „Zeszyty Majdanka” t. 24 (2008), s. 201–234.

11 APMM, Ic2, v. 1, Stany liczbowe więźniów obozu męskiego 1943. Zob. też Meldunki o liczbie więźniów w obozie na Majdanku (1 kwietnia – 16 czerwca 1943 roku), oprac. B. Siwek-Ciupak, „Zeszyty Majdanka” t. 26 (2014), s. 251–269.

12 APMM, XIX-41, Akta dotyczące robót budowlanych w Oświęcimiu i Lublinie 1941–1942, k. 68–69, 26–27, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 51–52, 54–55; Wykaz z 20 XI 1941 r. zmarłych sowieckich jeńców wojennych, s. 1, faksymile w: Majdanek w dokumentach…, s. 413.

13 Więcej na temat samego zbioru dokumentów: A. Wójcik, Informator o zasobie archiwalnym Państwowego Muzeum na Majdanku, Lublin 2012, s. 73–75.

14 APMM, VII/M-54, E. Karabanik, Majdanek. Obóz zagłady Polaków i Żydów.

15 APMM, VII/M-688, E. Deskur-Dunin-Marcinkiewicz, Kandydat do wspólnego stołu wolnych demokratycznych narodów; H. Kurcyusz, Dziecięce komando, [w:] Przeżyli Majdanek. Wspomnienia byłych więźniów obozu koncentracyjnego na Majdanku, wstęp, wybór i oprac. C. Rajca, A. Wiśniewska, Lublin 1980.

16 APMM, VII/M-498, S.K. Barutczew, Majdanek. Wspomnienia lekarza – jeńca wojennego, tłum. M. Wiśnioch.

17 A. Nikiforowa, Eto nie dołżno powtoritsia. Zapiski, Moskwa 1958.

18 APMM, XXII.

19 Z. Leszczyńska, Transporty więźniów…, s. 180–181; taż, Transporty i stany liczbowe…, s. 94–128.

20 Z. Murawska, Kobiety w obozie koncentracyjnym na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 4 (1969), s. 91–173; taż, Dzieci w obozie na Majdanku, tamże, t. 5 (1971), s. 140–158.

21 H. Telesz, Lazaret dla inwalidów…, s. 87–91.

22 W. Litwinow, Pojezd iz noczi, Kijew 1989.

23 T. Kranz, Ucieczka jeńców radzieckich z obozu na Majdanku w dniu 14 lipca 1942 r., „Zeszyty Majdanka” t. 18 (1997), s. 49–62.

24 B. Siwek-Ciupak, Lazaret…; taż, Więźniowie białoruscy w obozie koncentracyjnym na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 22 (2003), s. 197–226; G. Religa, Jeńcy sowieccy na Majdanku w okresie październik 1941 – 14 lipca 1942, tamże, s. 227–239; B. Siwek-Ciupak, Więźniowie ukraińskiego pochodzenia…, s. 163–161; taż, Dwa obozy…; taż, Problem identyfikacji etnicznej więźniów Majdanka w świetle badań nad losami Ukraińców osadzonych w KL Lublin, [w:] Studia nad dziejami obozów koncentracyjnych w okupowanej Polsce, opieka red. J. Pinderska-Lech, Oświęcim 2011, s. 38–45; taż, Stosunek polskich organizacji społecznych i ludności Lubelszczyzny do jeńców sowieckich więzionych w obozie na Majdanku, [w:] Jeńcy sowieccy na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej, red. J. Wojtkowiak, Warszawa 2015, s. 137–149.

Więźniowie z Europy Zachodniej i Południowej

Wojciech Lenarczyk

Wprowadzenie

Niemiecki obóz koncentracyjny w Lublinie symbolizuje cierpienie i śmierć tysięcy więźniów pochodzących z niemal wszystkich krajów Europy. To głęboko zakorzenione – zwłaszcza w polskiej świadomości społecznej – wyobrażenie wieloetnicznej zbiorowości ofiar Majdanka zaistniało już w 1944 r. pod wpływem pierwszych doniesień prasowych z wyzwolonego obozu oraz niezwykle poruszającego filmu Aleksandra Forda Majdanek – cmentarzysko Europy.

Już wtedy zasadnicza funkcja tego obozu koncentracyjnego i zagłady nie pozostawiała wątpliwości, podobnie jak to, że większość ofiar tej „niemieckiej fabryki śmierci” stanowili więźniowie polscy, sowieccy i żydowscy. Również nikt nie kwestionował faktu, że deportowani pochodzili z wielu zakątków kontynentu europejskiego. Początkowo szacowano, że reprezentowali 22 grupy narodowe, by po wyodrębnieniu poszczególnych nacji zamieszkujących ZSRR podnieść tę liczbę do ponad 501.

Międzynarodowy charakter społeczności więźniarskiej zajmował eksponowane miejsce w konstruowanym przez Państwowe Muzeum na Majdanku (PMM) przekazie historycznym, jednak nie stał się tematem prowadzonych tam pogłębionych badań. O ile więźniom polskim czy żydowskim poświęcono sporo uwagi, to mniejsze grupy w literaturze przedmiotu praktycznie nie zaistniały2. Dopiero opublikowane kilka lat temu w „Zeszytach Majdanka” artykuły na temat osadzonych w obozie Francuzów i Niemców, obok podobnych opracowań poświęconych deportowanym ze Wschodu, rzuciły nieco światła na losy tych ludzi3. Warto podkreślić, że także za granicą zaznaczył się ostatnio wzrost zainteresowania historią KL Lublin, co przełożyło się na powstanie tomu poświęconego więźniom włoskim4 czy – na przykładzie biografii Alfa Knudsena – norweskim5.

Publikacje te poszerzyły znacząco wiedzę o tych ofiarach nazistów. Wypada jednak przypomnieć, że już w toku wcześniejszych badań nad historią Majdanka poczyniono pewne ustalenia, które trafiały do opracowań traktujących o szeroko ujmowanej historii obozu i jego ofiarach. W pierwszej kolejności należałoby tu wskazać artykuły Zofii Leszczyńskiej, Zofii Murawskiej-Gryń i Czesława Rajcy6. Nie zaistniały one jednak szerzej, ponieważ rozproszone w specjalistycznych, najczęściej trudno dostępnych opracowaniach, są dla zainteresowanego problematyką czytelnika praktycznie nieosiągalne.

Ten stan rzeczy chce zmienić prezentowane opracowanie, które stanowi do pewnego stopnia syntezę wiedzy na temat nieżydowskich więźniów z krajów zachodnioeuropejskich, w większości Niemców i Francuzów, a w mniejszych grupach również z południa i północy Europy7. Z uwzględnieniem zarówno wyników wcześniejszych badań, jak i tych przeprowadzonych w ostatnich latach ukazuje ono w możliwie szerokiej perspektywie położenie tych ludzi w obozie koncentracyjnym na Majdanku. W pierwszej kolejności omawia dotyczące ich transporty i stany liczbowe. Te zagadnienia były już przedmiotem badań Leszczyńskiej, która liczbę deportowanych z zachodniej i południowej Europy określiła w 1969 r. na ponad 20 tys., a później podniosła nawet do 25 tys.8 Jeszcze dalej poszedł Rajca, który bez wyraźnej podstawy przyjął, że na Majdanku osadzono „blisko 30 000 osób innych narodowości, głównie z krajów zachodniej Europy”9. Te z dzisiejszego punktu widzenia dyskusyjne szacunki stały się impulsem do ponownej analizy pojawiających się w literaturze danych liczbowych.

W dalszej kolejności opracowanie przybliża przyczyny, w wyniku których obywateli tych państw objęły nazistowskie represje, traktuje o okolicznościach deportacji do obozu koncentracyjnego oraz ich sytuacji na Majdanku, niekiedy także o ich późniejszych losach.

Należy w tym miejscu wyraźnie zaznaczyć, że więźniowie będący przedmiotem tego opracowania nie stanowili – w przeciwieństwie do „Polaków”, „Rosjan” czy „Żydów” – wydzielonej kategorii obozowej. Nie tworzyli również zwartej zbiorowości. Nieżydowski więzień będący obywatelem jednego z państw Europy Zachodniej czy Południowej to zarówno stojący na szczycie hierarchii obozowej Niemiec, „germański” Norweg, „zdradziecki” Włoch, jak i Słowianin z byłej Jugosławii, zwłaszcza Serb, postrzegany przez nazistów niewiele lepiej od Rosjanina. Tych ludzi dzieliło niemal wszystko: język, którym się posługiwali, kultura i zwyczaje, w których wyrośli, wyznaczone im miejsce w nazistowskiej piramidzie narodów. Chociaż byli tak zróżnicowani, ich stany liczbowe komenda KL Lublin zgłaszała władzom nadrzędnym wspólnie w rubryce Reichsdeutsche („Niemcy z Rzeszy”). Łączył ich jednak przede wszystkim narzucony im przez Niemców los, okoliczności deportacji do Lublina i warunki, w jakich przyszło im na Majdanku egzystować, co powiązało ich we wspólnotę z przymusu, jeszcze ściślejszą niż to zazwyczaj miało miejsce w obozach koncentracyjnych. To właśnie uzasadnia analizę zagadnienia nieżydowskich więźniów pochodzących z Europy Zachodniej i Południowej w jednym opracowaniu.

Problem źródeł

Podstawę źródłową tekstu stanowi zasób Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku (APMM). Spośród zgromadzonej w nim dokumentacji omawianych tu grup więźniów możemy wyróżnić zasadniczo dwa rodzaje materiałów. Pierwsze z nich to „prywatne dokumenty więźniów”, a więc wszystko to, co trafiło z nimi do obozu i co – zbiegiem okoliczności – nie uległo zniszczeniu. Obok dowodów osobistych, paszportów czy praw jazdy znajdują się tam m.in. należąca do deportowanych korespondencja prywatna i urzędowa, fotografie, rozmaite świadectwa, dyplomy czy pisma sądowe. Porzucone przez administrację obozu nie tylko dowodzą pobytu ich właścicieli w KL Lublin, lecz także stanowią cenne źródło wiedzy o tych ludziach. Drugą kategorię tworzą materiały wytworzone przez różne instancje administracji obozowej. Składają się na nie: meldunki o stanach obozu, jednostkowo zachowane dokumenty personalne, rozmaite wykazy więźniów, rejestry odebranej im odzieży i środków finansowych, listy transportowe itp. Istotna część tej dokumentacji dotyczy śmiertelności, w tym rejestr zgonów za okres od 1 marca do 6 kwietnia 1944 r. Archiwalia z PMM dopełniają zbiory z innych archiwów, głównie Międzynarodowej Służby Poszukiwań w Arolsen oraz polskich i zagranicznych miejsc pamięci.

Zachowane materiały to zaledwie cząstka pierwotnie bardzo obszernej dokumentacji aktowej władz obozowych. Znacznie utrudnia to, a niekiedy wręcz uniemożliwia, szczegółowe badania nad więźniami. Dodatkową przeszkodą jest specyfika tych źródeł. Analizę stanów liczbowych komplikuje wspomniana już praktyka kancelaryjna łącznego zgłaszania więźniów z Europy Zachodniej i Południowej jako „Niemców z Rzeszy”. Ponadto obozowa SS, która bardzo skrupulatnie rejestrowała wszelkie zmiany w stanach osobowych, zaszeregowywała więźniów z pewną dowolnością, stąd figurowali oni niekiedy pod nieodpowiadającymi ich pochodzeniu kategoriami lub nawet pod różnymi oznaczeniami. W aktach brakuje poza tym rozgraniczenia pomiędzy więźniami niemieckimi i austriackimi.

Inne rodzaje źródeł w ograniczonym stopniu kompensują braki w dokumentacji aktowej. Szczególnie odczuwalny jest tutaj deficyt materiałów o charakterze wspomnieniowym. Ze stosunkowo nielicznej grupy tych więźniów zaledwie kilkoro spisało swoje przeżycia. Przede wszystkim należałoby tu wskazać obok przechowywanych w maszynopisie wspomnień pochodzącego z Niemiec Franza Armbrustera10 i trzech relacji francuskich11, reminiscencje Anny Weng-Seidemann z Danii12, Erlinga Baucka i Kirsten Brunvoll z Norwegii13 oraz więźnia belgijskiego Julesa Fraiponta14. Trzeba też odnotować sprawozdanie Amalie Konopáčovej z jej krótkiego pobytu w KL Lublin15. Warto przy tym podkreślić, że większość z nich spisano zaraz po zakończeniu wojny, co dodatkowo podnosi ich wartość źródłową.

W badaniach nad obozami koncentracyjnymi istotne znaczenie mają materiały zgromadzone przez zachodnioniemiecki wymiar sprawiedliwości w toku różnych dochodzeń w sprawie zbrodni nazistowskich. Jednak ich przydatność w analizie problemu więźniów z Europy Zachodniej i Południowej okazuje się problematyczna. O ile w badaniach nad deportowanymi Niemcami stanowią materiał o podstawowym znaczeniu, o tyle w odniesieniu do pozostałych więźniów dostarczają stosunkowo niewiele informacji.

Do tematu prezentowanego artykułu zdecydowanie więcej wnoszą materiały obozowego ruchu oporu oraz przemycane z KL Lublin grypsy. Wprawdzie kwestia więźniów zagranicznych znajdowała się w tej korespondencji na dalszym planie, ale i tak znalazło się tam sporo istotnych danych. Do szczególnie cennych źródeł należą meldunki w sprawie przychodzących i odchodzących transportów. Unikatowym dokumentem z tej kolekcji jest przechwycony przez obozową konspirację raport o stanie obozu na dzień 15 marca 1944 r., który wykazuje więźniów Majdanka z rozbiciem na kategorie narodowe. Jest to jedyny zachowany tego typu dokument, który pozwala określić bliżej stany liczbowe więźniów zagranicznych w 1944 r.

Duże znaczenie dla omawianego zagadnienia mają również materiały z archiwów domowych. Do niedawna niemal niedostępne, trafiają do historyków w postaci publikacji książkowych, tak jak w przypadku oficjalnej korespondencji obozowej Williama Letourneura, którą opracował i wydał jego prawnuk Pierre Dietz16, lub częściej w formie elektronicznej na stronach internetowych poświęconych tematyce okupacyjnej17.

1 Zob. P. Sobolewski, Słowo wstępne, [w:] Majdanek. Wystawa prac Zinowija Tołkaczewa, [b. red.], Kraków 1945, b.p.; C. Rajca, A. Wiśniewska, Majdanek. Lubelski obóz koncentracyjny, Lublin 1999, s. 23.

2 Z tego okresu wskazać można zaledwie dwa dość skromne opracowania, które bezpośrednio odnoszą się do takich więźniów: szkic A. Wiśniewskiej, Francuzi – więźniowie obozu koncentracyjnego na Majdanku, [w:] W kręgu zainteresowań naukowych profesora Tadeusza Mencla, red. A. Koprukowniak, Lublin 1999, s. 273–279 oraz artykuł biograficzny J. Falgowskiego, Dr Jan Říha, „Przegląd Lekarski. Oświęcim” 1970, nr 1, s. 272–273.

3 W. Lenarczyk, Francuzi w obozie koncentracyjnym na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 24 (2008), s. 123–161; tenże, Niemieccy więźniowie Majdanka, tamże, t. 25 (2011), s. 27–95.

4 A. Filippi, L. Ferracin, Deportati italiani nel lager di Majdanek, Torino 2013.

5 Ø. Franck-Nielsen, Fanget. Tre år i Hitlers dødsleire. Alf Knudsens utrolige historie, Oslo 2010.

6 Z. Leszczyńska, Transporty więźniów do obozu na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” t. 4 (1969), s. 174–236; taż, Transport więźniów chorych i kalek przeniesionych z obozu koncentracyjnego Dachau na Majdanek 7 stycznia 1944 roku, tamże, t. 10 (1980), s. 135–183, przedruk t. 20 (1999), s. 259–313; Z. Murawska-Gryń, Transporty chorych na Majdanek (zima 1943 – wiosna 1944), tamże, t. 14 (1992), s. 93–109. Zob. C. Rajca, Lubelska filia Niemieckich Zakładów Zbrojeniowych, tamże, t. 4 (1969), s. 237–299; tenże, Problem liczby ofiar w obozie na Majdanku, tamże, t. 14 (1992), s. 129–132.

7 Problematykę więźniów żydowskich z tych krajów omawia obszernie J. Chmielewski w tym tomie.

8 Z. Leszczyńska, Transporty więźniów…, s. 211; taż, Transporty i stany liczbowe obozu, [w:] Majdanek 1941–1944, red. T. Mencel, Lublin 1991, s. 125.

9 C. Rajca, Problem liczby ofiar…, s. 129.

10 Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku (dalej: APMM), VII/M-522, F. Armbruster, Erlebnisse aus den verschiedenen Konzentrationslagern. Kopia fragmentu wspomnień.

11 H. Fonteneau, Le long chemin... Buchenwald, Maïdanek, Auschwitz, Mauthausen, Barbezieux 1978; A. Rogerie, Vivre c’est vaincre, Paris 1946; APMM, VII/M-644, Relacja Rogera Vanovermeira.

12 A. Weng, Maidanek. Tilintetgørelseslejren ved Lublin i Polen, [w:] I tysk Fangenskab, red. G. Anders, København 1945, s. 197–204.

13 E. Bauck, ...men noen kom fra det, Oslo 1945; tenże, Du skal leve, Oslo 1979. Fragmenty tych wspomnień w tłumaczeniu na język niemiecki zob. E. Bauck, Norwegische Facharbeiter, [w:] Unser Schicksal – eine Mahnung für Euch… Berichte und Erinnerungen der Häftlinge von Majdanek, red. T. Kranz, Lublin 1994; K. Brunvoll, Veien til Auschwitz, Oslo 1993 (pierwsze wydanie Oslo 1947).

14 J. Fraipont, Du Stalag à la résistance, du camp de concentration à l’évasion, Huy 1946.

15 Zob. niemiecki przekład spisanej 8 XII 1945 r. relacji A. Konopáčovej, Krankentransport Neubrandenburg-Ravensbrück-Lublin, przechowywany w zbiorach Miejsca Pamięci i Przestrogi Ravensbrück. Za wskazanie mi tej relacji dziękuję dr. Johannesowi Schwartzowi.

16 P. Dietz, Briefe aus der Deportation. Französischer Widerstand und der Weg nach Auschwitz, Lich–Hessen 2010.

17 Zob. np. obszerny biogram A. Knudsena: http://everyfacehasaname.com (dostęp: 24 X 2018) czy Jeana Emila Vandervoodego: https://sites.google.com/site/vandervoodejean/ (dostęp: 24 X 2018).