Redaktor prowadzący

Andrzej Brzozowski

Redakcja naukowa

Tomasz Siewierski

Recenzenci

dr hab. Elżbieta Orman, prof. IH PAN

prof. dr hab. Rafał Stobiecki

Redakcja

Anna Pyżewska

Emilia Świętochowska

Korekta

Mariusz Dobkowski

Miłosz Niewierowicz

Indeks

Emilia Świętochowska

Fotografie

Ewa Mazur

Tomasz Siewierski

Okładka i projekt graficzny

Mimi Wasilewska

© Copyright by the Estate of Władysław Czapliński

© Copyright for this edition by Państwowy Instytut Wydawniczy 2024

Wydanie pierwsze

Państwowy Instytut Wydawniczy

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

tel. 22 826 02 01

e-mail: piw@piw.pl

Księgarnia internetowa www.piw.pl

www.fb.com/panstwowyinstytutwydawniczy

ISBN 978-83-8196-652-8

Pamięci Wiktorii Śliwowskiej (1931–2021) niniejszą edycję poświęcam.

Tomasz Siewierski

Władysław Czapliński i jego Dziennik

O autorze dziennika

Władysław Czapliński urodził się 3 października 1905 roku w Tuchowie koło Tarnowa. Był jednym z piątki dzieci Janiny z Kaliszów (1883–1958) i Józefa Czaplińskich (1874–1955). Jego ojciec był sędzią i z racji uprawianego przez niego zawodu rodzina dość często zmieniała miejsce zamieszkania¹. W domu panowała bardzo religijna atmosfera, co miało ogromny wpływ na uformowanie przyszłego historyka, będącego przez całe życie zagorzałym katolikiem. Czaplińscy „wychowywali dzieci z miłością, ale surowo, w szacunku do wiary, wiedzy i pracy” – pisała Wanda Dybalska².

W okresie edukacji szkolnej dzieci Czaplińscy mieszkali w Tarnowie. Od 1916 roku przez siedem kolejnych lat Władysław uczęszczał do tamtejszego Gimnazjum im. Jana Tarnowskiego. „Historia oraz antykonformistyczny charakter Władysława Czaplińskiego sprawiły, iż Jego biografia naukowa nie układała się w sposób łatwy” – zauważał Janusz Tazbir³. Po zdanej na ocenę celującą maturze Czapliński wstąpił na Uniwersytet Jagielloński, by, za namową swojego przyjaciela Mariana Święcickiego, studiować historię. Studiował również polonistykę. Okres edukacji szczegółowo opisał w opublikowanych wspomnieniach⁴.

W Krakowie dość szybko pochłonęły go archiwa i lektury, a także działalność w Sodalicji Akademickiej⁵. Mógł też wówczas uczęszczać na wykłady prowadzone przez koryfeuszy humanistyki XX wieku: Ludwika Piotrowicza, Józefa Kallenbacha, Stanisława Kutrzebę, Romana Grodeckiego, Jana Dąbrowskiego, Władysława Semkowicza i innych. Wybrał trzy seminaria: Wacława Sobieskiego, który był wówczas jednym z oryginalniejszych autorów prac na temat polskiego wieku XVI (uznawanych niekiedy za kontrowersyjne ze względu na zawartą w nich krytykę zakonu jezuickiego oraz ks. Piotra Skargi), Ignacego Chrzanowskiego, niezwykle wszechstronnego historyka literatury, i Władysława Konopczyńskiego, słynnego „archiwożercy”, znakomitego badacza dziejów nowożytnych, za którego ucznia Czapliński się uważał. „Jeśli na drugim roku zdecydowałem się po krótkim wahaniu na seminarium nieznanego mi profesora, stało się tak dlatego, że w powszechnej opinii uchodziło to seminarium za trudne, a profesor za wymagającego. Odpowiadało to mojej ambicji, by nie szukać łatwizny”⁶ – tak po latach tłumaczył okoliczności swojego wyboru.

Seminarium Władysława Konopczyńskiego nie należało do najpopularniejszych wśród adeptów historii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Było wiadomo, że profesor ma bardzo wysokie wymagania. Jednak po latach widać, że wśród 46 wypromowanych przezeń doktorów (co jest bardzo wysokim wynikiem jak na lata międzywojenne) znalazło się wielu autorów istotnych publikacji, nierzadko późniejszych profesorów, m.in. Józef Feldman, Józef Dutkiewicz, Adam Przyboś, Jan Pachoński, Jan Natanson-Leski, Stanisław Szczotka i Józef Andrzej Gierowski⁷. Czapliński był jednym z pierwszych uczniów Konopczyńskiego. Kiedy zaczynał uczęszczać na seminarium, było ono stosunkowo nieliczne. Jak wspominał w swoim pamiętniku, sposób prowadzenia tych zajęć przez Konopczyńskiego nie był też zbyt ciekawy, ale profesor „imponował […] niesłychaną wiedzą, znajomością języków, znajomością literatury na przestrzeni od połowy XVII w. do końca osiemnastego”⁸. Gdzie indziej wspominał jednak, że choć Konopczyński nie wyróżniał się jako dydaktyk, to pedagogiem był znakomitym: „Uczył pewnych postaw nie poprzez słowa i kazania, ale uczył własnym przykładem”⁹.

Władysław Czapliński 19 października 1927 roku obronił napisany pod kierunkiem Konopczyńskiego doktorat pt. Opozycja wielkopolska po krwawym „potopie” (1660–1668). Pozytywnie ocenili go Konopczyński i Sobieski¹⁰. W 1930 roku praca ukazała się drukiem¹¹ i zebrała pozytywne recenzje, m.in. Kazimierza Tyszkowskiego ze Lwowa. Po obronie doktoratu za namową Wacława Sobieskiego Czapliński złożył podanie o stypendium z Funduszu Kultury Narodowej. Dzięki niemu mógł wyjechać w roku akademickim 1929/1930 na kwerendy archiwalne do Berlina (tu poznał m.in. Alberta Einsteina i Heinricha Manna), Paryża i Wiednia¹². Mimo wzorowego doktoratu, nie dostał angażu na Uniwersytecie Jagiellońskim. W kolejnych latach pracował jako nauczyciel w krakowskim V Gimnazjum. Nie porzucił jednak badań naukowych. Jak większość uczniów Konopczyńskiego pozostawał w kontakcie z mistrzem i przygotowywał hasła do ukazującego się od 1935 roku Polskiego słownika biograficznego. W 1937 roku opublikował rozprawę Władysław IV wobec wojny trzydziestoletniej – stała się ona podstawą jego habilitacji na Uniwersytecie Jagiellońskim, którą uzyskał 23 listopada 1938 roku¹³.

Być może po tym kariera naukowa Władysława Czaplińskiego rozwinęłaby się, ale kilka miesięcy po udanym kolokwium wybuchła II wojna światowa. W okupowanym przez Niemców Krakowie dostał posadę „piszącego na maszynie” w zakładach Solvay¹⁴. Jako robotnik pracował tam również przyszły papież, Karol Wojtyła. Bez tej pracy Czaplińskiemu groziłoby aresztowanie bądź wywiezienie na przymusowe roboty do Niemiec. Tymczasem od grudnia 1939 roku był żonaty z Zofią, córką Zofii i Aleksego Chrzanowskich. Ślubu udzielił im najmłodszy brat Władysława, ksiądz Antoni Czapliński. Rok później urodził się im syn, Marek, późniejszy profesor historii¹⁵.

Legalną pracę Czapliński łączył z prowadzeniem zajęć na tajnych kompletach, ucząc zarówno na szczeblu szkoły średniej, jak i uniwersyteckim. Wkład Czaplińskiego w organizację studiów historycznych na tajnym Uniwersytecie Jagiellońskim był spory, bo zastępował nierzadko Władysława Konopczyńskiego, który tym przedsięwzięciem kierował¹⁶.

Po wojnie Czapliński kontynuował pracę nauczyciela w V Gimnazjum im. Jana Kochanowskiego w Krakowie. Jednak w końcu 1945 roku otrzymał propozycję pracy na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie kierunek historyczny organizował przybyły ze Lwowa mediewista – Karol Maleczyński. Czapliński tę propozycję za namową Konopczyńskiego przyjął¹⁷. Z Wrocławiem był związany już do końca życia, choć przez lata miał nadzieję na powrót do Krakowa, który pozostawał mu w jakimś sensie najbliższy.

Od 15 lutego 1946 roku Władysław Czapliński był wykładowcą Uniwersytetu Wrocławskiego. W tym samym roku został profesorem¹⁸. Przez kolejne trzy dekady kierował badaniami nad dziejami nowożytnymi na wrocławskiej uczelni.

Początki pracy we Wrocławiu nie były łatwe, o czym pisze Czapliński w swoim Dzienniku. Organizowanie polskiej uczelni w powojennych warunkach okazało się prawdziwym wyzwaniem. Wrocławski ośrodek historyczny budowali głównie badacze związani wcześniej z Uniwersytetem Jana Kazimierza we Lwowie (Maleczyński, Teofil Modelski, Stefan Inglot, Ludwik Bazylow), ale nie zabrakło historyków z innych ośrodków (Kazimierz Popiołek, Józef Andrzej Gierowski, Henryk Zieliński, Stefan M. Kuczyński). Dla niektórych, jak Bazylow czy Henryk Wereszycki, Uniwersytet Wrocławski był kilkuletnim przystankiem, inni zostali tam na stałe. We Wrocławiu, w odróżnieniu od Warszawy czy Krakowa, nie odradzało się środowisko historyczne, które mimo strat odbudowywało się w ramach pewnego porządku sprzed września 1939 roku, czasem wzmocnione przez wspólne doświadczenia okupacyjne. We Wrocławiu środowisko historyczne tworzyło się od nowa. Zwłaszcza w pierwszym dziesięcioleciu po 1945 roku wrocławski ośrodek naukowy był tyglem, w którym działo się bardzo wiele, badacze przyjeżdżali, wyjeżdżali, a przede wszystkim spotykali się uczeni z różnych środowisk, należący do różnych generacji, których powojenne czasy skazały na wzajemną współpracę, która niejednokrotnie zaowocowała niezwykle pozytywnie. Mimo że przez cały powojenny okres związany był z Wrocławiem, Czapliński pozostał historykiem krakowskim, wierzącym w możliwość powrotu na macierzystą uczelnię – Uniwersytet Jagielloński.

Władysław Czapliński był popularnym i lubianym wykładowcą. Na jego wykładach chętnie gromadzili się studenci. Jego uczennica Anna Sybilla Bidwell tak je scharakteryzowała: „Zajęcia zaczynał zawsze od zdjęcia zegarka i położenia go przed sobą na stole. Zwyczaj ten zrozumiałam później. Profesor po prostu bardzo szanował czas swój i innych. Wykładał pięknym, bardzo przystępnym językiem, w wywód wplatał – jak to sam określał – »smakowite« cytaty z literatury pięknej lub ze źródeł, odpowiednio ilustrujące tematykę, oddające nastrój. Całą swą indywidualnością ułatwiał słuchanie. Wykłady swe umiejętnie dostosowywał do słuchaczy. Równie łatwo śledzili tok jego myśli studenci, historycy, jak i przedstawiciele innych dyscyplin naukowych, gdy mieli możność słuchania go na zebraniach towarzystw naukowych, czy robotnicy, gdy przyjeżdżał do nich z odczytami. Wykłady kursowe miał różne. Przepełnione były informacjami, gdy musiały one zastępować brakujące podręczniki. Miały charakter syntetyzujący […]. Czasami wykład przekształcał się w zwykłą gawędę. Pod względem konstrukcyjnym były świetnie zbudowane i zmuszały słuchaczy do myślenia. Każdy wątek był doprowadzony do końca. W tej misternej »tkaninie« Profesor nie pozostawiał żadnych luźno wiszących nitek. Omawiając jakiś problem, zawsze wskazywał na istniejące w historiografii różnice poglądów i przedstawiał własne stanowisko”¹⁹. Seminaria były mniej liczne, ponieważ podobnie jak Konopczyński, Czapliński sporo wymagał. Wypromował jednak jedenastu doktorów. Pierwszym z nich był Józef Łazinka, zajmujący się historią Nysy Łużyckiej, kolejnym – Jarema Maciszewski, znakomity badacz wieku XVII i stosunków dyplomatycznych Rzeczypospolitej w tamtym okresie. Czapliński uważał go za swojego najzdolniejszego ucznia. Obecnie Maciszewski bardziej pamiętany jest jako działacz partii komunistycznej i wieloletni kierownik Wydziału Nauki Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Z kręgu jego uczniów badania nad sejmami rozwijali i kontynuowali przede wszystkim Jan Seredyka, związany z Wyższą Szkołą Pedagogiczną w Opolu, Janusz Byliński oraz Stefania Ochmann-Staniszewska. Jego uczniem był także Ryszard Majewski, wytrawny znawca dziejów nowożytnej wojskowości. Do grona doktorów wypromowanych przez Czaplińskiego należeli ponadto: Kamila Schuster, Józef Szwagrzyk i Józef Długosz. Ostatnią uczennicą była wspomniana już Anna Sybilla Bidwell. Jednak najbliższym uczniem, który nigdy pod kierunkiem Czaplińskiego nie studiował, był Adam Kersten. Czapliński nazywał go swoim „uczniem duchowym”, ponieważ poznali się w okolicznościach, w których wrocławski historyk występował w roli recenzenta pracy kandydackiej Kerstena, bronionej w murach Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR, pod kierunkiem Stanisława Arnolda. Zachowana korespondencja pomiędzy Czaplińskim a Kerstenem pokazuje, jak kształtowała się niezwykła relacja między nimi: od sporej nieufności i krytycyzmu, przez stosunki uczeń–mistrz, po międzypokoleniową, głęboką przyjaźń²⁰.

Jako historyk Władysław Czapliński wolał być świadkiem niż sędzią, co podkreślał Adam Kersten. Innymi słowy, zależało mu bardziej na ustaleniu rzeczywistego stanu niż na budowaniu ocen. Bez względu na temat, który aktualnie podejmował, ten stosunek do badanej materii pozostawał niezmienny. A obszarów badawczych w twórczości naukowej Czaplińskiego było kilka: badał rzeczywistość polityczną wieku XVII, parlamentaryzm dawnej Rzeczypospolitej, podejmował liczne zagadnienia związane z relacjami polsko-skandynawskimi oraz osobno krajami skandynawskimi, nieobce mu były badania nad dziejami Śląska i historią kultury. W tych wszystkich obszarach był autorem szczegółowych studiów, naukowych monografii, ale też publikował prace o charakterze popularyzatorskim. To Czapliński jest autorem opracowania najważniejszego, kultowego wręcz źródła do dziejów polskiego sarmatyzmu – Pamiętników Jana Chryzostoma Paska²¹.

Przypominając najważniejsze dzieła Władysława Czaplińskiego, trzeba przede wszystkim wspomnieć monografię Dwa sejmy z roku 1652²². Ta opublikowana w 1955 roku rozprawa nie wykazuje najmniejszych znamion okresu stalinowskiego. W roku 1959 ukazała się książka obrazująca realia kultury politycznej XVII wieku: Na dworze Władysława IV²³ – bez wątpienia temu władcy Czapliński w swojej pracy poświęcał najwięcej uwagi. Dowodem tego była wydana ponad dekadę później znakomita i głośna, czytana po dziś dzień książka Władysław IV i jego czasy (1972)²⁴. W pamięci szerokiego kręgu czytelników zapisał się także książkami popularyzującymi wiek XVII, rewidującymi obraz zaszczepiony Polakom, czytelnikom słynnej trylogii Sienkiewicza. Tu, obok wydanej w 1966 roku książki pt. O Polsce siedemnastowiecznej. Problemy i sprawy²⁵, szczególne znaczenie ma praca Glosa do Trylogii²⁶ z roku 1974. Niemałą popularnością czytelników cieszyła się wydana w PIW-owskiej serii, napisana wspólnie z uczniem Józefem Długoszem praca Życie codzienne magnaterii polskiej w XVII wieku²⁷. Czapliński był również współautorem Historii Danii²⁸ i Historii Niemiec²⁹ – syntez dziejów tych krajów, opublikowanych w znanej serii wydawnictwa Ossolineum. To też otwiera ważny obszar publikacji Czaplińskiego wpisujących się w historię powszechną. Dość wymienić jego pracę Dzieje Danii nowożytnej (1500–1975)³⁰, wydaną wkrótce po śmierci autora, oraz Polska a Dania w XVI–XX wieku. Studia³¹ z roku 1976. Był też Czapliński autorem monografii z dziejów najnowszych, co było w jego twórczości absolutnym wyjątkiem: w 1973 roku opublikował książkę pt. Ruch oporu w Danii 1940–1945³².

Władysław Czapliński był bezpartyjnym, głęboko wierzącym katolikiem, człowiekiem zasadniczym i wiernym swoim przekonaniom, a zarazem dalekim od jakichkolwiek skrajności – pozostawał wzorem człowieka umiaru. Dzięki takiej postawie wiele młodszych koleżanek i kolegów, a także grono uczniów, uważało go za autorytet. Bez wątpienia stanowił jedną z najważniejszych i najciekawszych osobowości w murach Uniwersytetu Wrocławskiego, odgrywał też sporą rolę poza nim. Świadczy o tym zachowana obfita i fascynująca korespondencja prowadzona ze znakomitymi nowożytnikami, których łączy hasło „niepokorność”: z najbliższym przyjacielem Henrykiem Wereszyckim, „duchowym uczniem” Adamem Kerstenem oraz warszawskim badaczem biografii Jana Sobieskiego i piłsudczykiem Zbigniewem Wójcikiem, z którym także się przyjaźnił. Wszystkie te zbiory listów, znajdujące się dziś w materiałach Władysława Czaplińskiego w Bibliotece Ossolineum, zasługują na osobne edycje i publikację.

W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych Władysław Czapliński wspierał młodzież, która formowała późniejsze środowiska opozycyjne. On sam opozycjonistą nie był, jak zauważył Krzysztof Kawalec w swoim wspomnieniu³³, ale studenci wierzący w możliwość końca władzy partii komunistycznej i wyrwania Polski z Układu Warszawskiego mogli liczyć na jego życzliwość i troskę. W rozmowie z Wandą Dybalską Włodzimierz Suleja, związany z Uniwersytetem Wrocławskim uczeń Henryka Zielińskiego, wspominał: „Podziwialiśmy go za prawość, stałość przekonań i że zawsze był sobą. Jawił nam się jako postać z innej epoki, epoki stałych sądów, naturalnej sumienności, niewymuszonego sposobu bycia”³⁴.

Pod koniec życia Czapliński prowadził prace nad syntezą dziejów Polski. Zarys dziejów Polski do roku 1864 ukazał się nakładem wydawnictwa Znak już po śmierci autora, w roku 1985. Do dziś książka ta jest dowodem na to, że mimo trudnych warunków, mimo zniewolenia historiografii przez cenzurę, Czapliński należał do tych autorów, którzy stawiali na dystans i obiektywizm.

Miarą docenienia naukowych osiągnięć Władysława Czaplińskiego było nadanie mu doktoratu honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego oraz przyjęcie do Królewskiej Akademii Nauk w Kopenhadze. W 1965 roku odbył się na Uniwersytecie Wrocławskim uroczysty jubileusz z okazji sześćdziesiątych urodzin Czaplińskiego, podczas którego wręczono mu księgę pamiątkową O naprawę Rzeczypospolitej XVII–XVIII w.³⁵, dziesięć lat później z okazji siedemdziesiątych urodzin zadedykowano mu tom „Śląskiego Kwartalnika Historycznego »Sobótka«”.

Władysław Czapliński zmarł nagle 17 sierpnia 1981 roku. Sześć dni wcześniej zmarł niespodziewanie jego brat ksiądz Antoni Czapliński. Został pochowany na wrocławskim cmentarzu Grabiszyńskim, gdzie spoczywa wielu wrocławskich historyków, m.in. Krystyn Matwijowski, Wojciech Wrzesiński, Józef Wojciech Leszczyński i Henryk Zieliński.

Po śmierci Czaplińskiego ukazało się wiele artykułów biograficznych i wspomnień mu poświęconych³⁶. W kolejnych latach powstało sporo publikacji, w których przybliżono poszczególne aspekty jego działalności naukowej oraz wybrane wątki biograficzne³⁷. Jednak opracowanie całościowej opowieści o życiu i twórczości Władysława Czaplińskiego pozostaje wyzwaniem oczekującym na swojego badacza.

O Dzienniku

W okresie powojennym niewielu historyków pisało dzienniki. Bardzo często zostawiali pamiętniki, wspomnienia, nierzadko w formie wywiadów rzek. Nieliczne dzienniki znajdują się w zbiorach prywatnych lub pozostają zastrzeżone przez spadkobierców (wiemy o raptularzu Stefana Kieniewicza, który historyk prowadził przynajmniej od lat sześćdziesiątych XX wieku, pozostającego w zbiorach rodzinnych). Z wydanych dotychczas materiałów wskazać można częściowo opublikowany dziennik Władysława Konopczyńskiego³⁸, Rozdziałki Witolda Kuli³⁹ czy wydane przez autora i całkowicie przez niego przeredagowane zapiski Jana Sobczaka⁴⁰. Dziennik, nawet nie „codzienny”, ale sporządzany „na gorąco”, jest źródłem niezwykle cennym, potrafi oddać atmosferę czasu, w którym dzieją się opisywane wydarzenia, obejmuje sprawy z pozoru błahe i ulotne, które z czasem ulatują z pamięci. Do tego typu dokumentów należą właśnie zapiski Czaplińskiego, stanową więc one unikatowy materiał. Zdaje się, że żaden z bohaterów Dziennika nie pozostawił swoich zapisków, które moglibyśmy z nim skonfrontować czy porównać.

Władysław Czapliński pozostawił sporo tekstów wspomnieniowych. Część z nich opublikował, inne w formie rękopisów i maszynopisów znajdują się w Bibliotece Ossolineum. Szczególnym świadectwem jest jednak prowadzony od 1958 do śmierci w 1981 roku Dziennik. Czapliński nie dzielił się swoimi zapiskami z nikim, choć jego najbliżsi: rodzina, przyjaciele, niektórzy uczniowie, wiedzieli, że je systematycznie prowadzi. Doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że tworzy źródło historyczne. Jako historyk w większym stopniu niż autorzy dzienników innych profesji (artyści, politycy) był w stanie przeprowadzać selekcję zapisywanych zdarzeń pod kątem ich przydatności dla przyszłych pokoleń. Czy przeprowadził ją właściwie, osądzą Czytelnicy. Rozumiejąc przyszłe znaczenie swoich zapisków, Czapliński pośmiertnie „wyrównywał swoje rachunki”, miał bowiem świadomość, że jego wersja wydarzeń przetrwa. Takie wrażenie można odnieść, gdy czytamy nieco złośliwe komentarze pod adresem postaw niektórych kolegów Czaplińskiego. Jednak należy podkreślić, że głównym celem autora jest wierne przekazanie prawdy o swoich doświadczeniach.

Nie tylko charakter Dziennika Władysława Czaplińskiego świadczy o wyjątkowości tego źródła. Jest to kopalnia informacji na temat dziejów powojennej nauki historycznej z perspektywy przedstawiciela pokolenia przedwojennej formacji. Dzięki tym zapiskom możemy przede wszystkim dowiedzieć się, jak po wojnie rozwijało się wrocławskie środowisko naukowe. Najbardziej szczegółowe informacje znajdziemy na temat Instytutu Historycznego UWr, ale także całej organizacji uniwersyteckiej. Mimo że autor prowadzi dziennik od 1958 roku, zwłaszcza na pierwszych kartach nie brakuje retrospekcji, które odnoszą się do początków wrocławskiego ośrodka historycznego, chodzi tu przede wszystkim o konflikt Czaplińskiego z Karolem Maleczyńskim. Mimo że literatura na temat historii UWr jest całkiem spora⁴¹, dziennik wnosi bardzo wiele nowych informacji. Władysław Czapliński starał się być dobrze poinformowany o tym, co dzieje się na uczelni. Często relacjonował swoje rozmowy prowadzone podczas spacerów z Marianem Jakóbcem, swoim przyjacielem i sąsiadem, a zarazem wieloletnim prorektorem UWr. Dzięki dziennikowi Czaplińskiego możemy też zaobserwować migracje uczonych w powojennej Polsce. Jak pisano wyżej, Wrocław był szczególnym miejscem, które dla wielu naukowców było tymczasowe. Najwięcej miejsca Czapliński poświęca Józefowi Andrzejowi Gierowskiemu, młodszemu koledze z seminarium Konopczyńskiego, któremu po niemal dwudziestu latach pracy na UWr udało się powrócić na UJ. Ale wśród bohaterów dziennika są także Henryk Wereszycki, Jan Baszkiewicz czy Stefan Maria Kuczyński, dla których również Wrocław był przystankiem w ich karierze naukowej.

Czapliński portretuje powojenne wrocławskie środowisko historyczne, które nie doczekało się pełnego obrazu w dotychczasowej historiografii. Pojawiają się postaci zapomniane i niedocenione. Bardzo blisko Czapliński współpracował z Adamem Galosem i Józefem Wojciechem Leszczyńskim, przedwcześnie zmarłym badaczem dziejów Śląska. Istotne miejsce w jego zapiskach zajmuje Stefan Inglot, historyk dziejów gospodarczych, i krąg jego uczniów. Bardzo ciekawie rysuje się na kartach dziennika środowisko historyków prawa, któremu patronował Seweryn Wysłouch, szczególnym jednak uznaniem darzył Czapliński Kazimierza Orzechowskiego.

W opisie wrocławskiej nauki Czapliński wychodzi poza mury uniwersytetu. Ważnym miejscem dyskusji naukowej było Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, w którym autor prężnie działał. Dostarcza także wielu informacji na temat Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, w której pracowali dwaj jego uczniowie (Jan Seredyka i epizodycznie Franciszek Mincer). Ponadto Dziennik oddaje klimat wrocławskiego Oporowa⁴², willowej dzielnicy wówczas na pograniczu miasta, niemal dziesięć kilometrów oddalonego od uniwersytetu. Na Oporowie kwaterowano po 1945 roku wielu profesorów. W jednym domu mieszkał Czapliński z Józefem Andrzejem Gierowskim, nieopodal mieszkał Marian Jakóbiec, Bogdan Zakrzewski, Stefan Inglot i wielu innych bohaterów Dziennika.

Szczególne miejsce w sercu Czaplińskiego, a w związku z tym i Dzienniku, zajmuje ośrodek krakowski. Czapliński był wiernym uczniem Konopczyńskiego, którego wspomina z estymą, podobnie jak swojego starszego, przedwcześnie zmarłego kolegę z krakowskiego seminarium – Józefa Feldmana. Można odnieść wrażenie, że ze szczególnym krytycyzmem Czapliński traktuje swoich krakowskich kolegów: Jana Dąbrowskiego, Kazimierza Piwarskiego, Kazimierza Lepszego, Kazimierza Przybosia i innych. Ale Kraków to dla Czaplińskiego nie tylko kontakty naukowe, ale przede wszystkim rodzina (tu regularnie odwiedzał swojego brata Stefana) i krąg przyjaciół, m.in. Marian Święcicki i redakcja „Tygodnika Powszechnego”, z którą Czapliński współpracował od początku jej istnienia.

Dziennik to także galeria ważnych postaci polskiej humanistyki. O niektórych już wspomniano. Zapiski Czaplińskiego są bardzo wartościowym źródłem do biografii m.in. Henryka Wereszyckiego, Józefa Andrzeja Gierowskiego, Jaremy Maciszewskiego, Adama Kerstena, Józefa Wojciecha Leszczyńskiego i Mariana Jakóbca, wśród bohaterów nieco dalszego planu znajdują się także Tadeusz Manteuffel, Juliusz Bardach, Zbigniew Wójcik, Marian Pelczar, Karol Górski, Janusz Tazbir, Kazimierz Popiołek i wspomniani już krakowscy uczeni.

Bardzo interesujące są relacje Czaplińskiego dotyczące spraw o charakterze społeczno-politycznym w życiu Uniwersytetu Wrocławskiego. Swoją niechęć do członków PZPR wśród kolegów akademickich wyrażał na kartach dziennika, zapisując przy danym nazwisku w nawiasie skrót „pg”, czyli z niemieckiego parteigenosse – towarzysz partyjny. W intencji Czaplińskiego jest to odwołanie do propagandy hitlerowskiej, choć obiektywnie rzecz biorąc samo słowo w języku niemieckim funkcjonowało zarówno przed powstaniem NSDAP, jak i po upadku III Rzeszy. Już jako emeryt w sposób niezwykle dokładny opisuje wydarzenia, które w drugiej połowie lat siedemdziesiątych i latach 1980–1981 poruszały środowisko: działalność Studenckich Kół Solidarności (SKS) i starcia działających tu studentów z organizacją partyjną, czego przykładem jest konflikt wokół sfabrykowanego przez Służbę Bezpieczeństwa „Biuletynu KOR [Komitetu Obrony Robotników]”, który rzekomo mieli rozpowszechniać partyjni pracownicy IH UWr. Rzecz całkiem niedawno powróciła w reportażu Piotra Głuchowskiego⁴³, wcześniej zaistniała także w pracach Kamila Dworczaka⁴⁴ i reportażu Magdaleny Grochowskiej⁴⁵. Tragicznymi wątkami opisanymi przez Czaplińskiego, które również wiązane były w większym czy mniejszym stopniu ze sferą polityki, była samobójcza śmierć Romana Hecka w roku 1979 oraz nagła i często przedstawiana jako zagadkowa śmierć Henryka Zielińskiego w roku 1981⁴⁶.

O edycji

Należy zacząć od zapewnienia Czytelników, że Dziennik Władysława Czaplińskiego publikujemy bez cenzury. Nie była to decyzja łatwa, ponieważ niektóre zapiski zawierają oceny skrajnie negatywne i mogą zostać odebrane jako niesprawiedliwe. Jednak mówią nam one nie tylko o osobie ocenianej, ale także o oceniającej. Subiektywny charakter tych zapisków, mimo krytycznych, czasem wyrażonych ostrym językiem ocen, pozostaje ich wartością. Dzięki temu możemy poznać kryteria i wartości, jakimi w życiu naukowym (a czasem i osobistym) kierował się Władysław Czapliński. Poza tym nierzadko zdarza się autorowi powtórzyć jakąś zasłyszaną wiadomość, plotkę, które zakrawają na pomówienie. W takich sytuacjach starano się w oparciu o inne źródła przedstawić Czytelnikowi inną wersję wydarzeń bądź zdementować podaną informację. Istotną okolicznością jest także fakt, że takich zapisków, narażających czyjeś dobre imię, jest zaledwie kilka i dotyczą osób nieżyjących. We wszystkich tych sytuacjach Czytelnik znajdzie przypis z wyjaśnieniem. Wyjątkiem jest zapis dotyczący Marka Cetwińskiego, ukazujący go w kontekście samobójczej śmierci jednego z profesorów w październiku 1979 roku – tu Czytelnik może skonfrontować relację Czaplińskiego z autoryzowanym wspomnieniem Cetwińskiego zawartym w przypisie.

Wiktoria Śliwowska, znakomita historyczka dziejów Rosji, autorka wielu wzorowych edycji źródeł do dziejów powstania styczniowego, relacji polsko-rosyjskich, zesłańców syberyjskich, wielokrotnie powtarzała piszącemu te słowa, że jeżeli publikować źródło, to albo w całości, albo wcale. Gdy dzieliłem się z Nią wątpliwościami dotyczącymi drukowania niektórych fragmentów, przekonywała mnie, skutecznie, że warto wydać Dziennik w całości. Po Jej odejściu w 2021 roku wielokrotnie wracałem pamięcią do naszych rozmów, Jej także postanowiłem zadedykować moją pracę nad tą edycją. Bardzo żałuję, że nie będziemy mogli jej przedyskutować.

Warto też dodać, że spadkobiercy Władysława Czaplińskiego, przekazując do Ossolineum jego spuściznę, nałożyli na Dziennik klauzulę określającą, iż dostępny dla czytelników będzie dwadzieścia lat po śmierci autora. Od niemal ćwierćwiecza można więc z niego swobodnie korzystać.

W trakcie pracy nad edycją starano się jak najmniej ingerować w oryginalny tekst. Poprawiono ortografię i interpunkcję oraz błędnie zapisane nazwiska. Rozwinięto inicjały. W wyjątkowych przypadkach osób, które miały te same nazwiska, ale inne imiona, gdy autor stosował samo nazwisko – imię dodawano w nawiasie kwadratowym (dotyczy to przede wszystkim historyka prawa Kazimierza Orzechowskiego i historyka dziejów najnowszych Mariana Orzechowskiego oraz pedagoga Stefana Kaczmarka i historyka średniowiecza Michała Kaczmarka). Gdy autor stosował jedynie imię, w zapisie dodano w nawiasie kwadratowym nazwisko. Zachowano jednak archaizmy (zamiennie stosowane przez autora „mnie” i „mię”). Rozwinięto skróty, gdy pojawiają się w danym zapisie po raz pierwszy, następnie ujednolicono ich pisownię. Również ujednolicono zapis dat. Zrezygnowano z podawania informacji, które fragmenty Autor notował odręcznie. Są to na ogół pojedyncze słowa lub zdania dopisane pomiędzy linijkami maszynopisu lub na marginesie. Oznaczenie ich w niniejszej edycji nie podniosłoby wartości informacyjnej źródła, a utrudniłoby Czytelnikowi lekturę. W uzasadnionych przypadkach zmieniono szyk i styl zdań, zawsze kierując się tym, aby przekaz był jasny i klarowny. Autor wspomnień nie redagował swoich zapisków, stąd częste powtórzenia i zdarzające się błędy stylistyczne, które poprawiono, dokładając wszelkich starań, aby styl wypowiedzi został zachowany. Warto zauważyć, że język, którym posługuje się Czapliński, ewoluował, czasem w jego zapiskach widoczne są elementy nowomowy, typowe dla czasów, w których żył. Jednocześnie język jego wypowiedzi jest charakterystyczny dla osoby, która odebrała staranne, przedwojenne wykształcenie. Wszystkie te elementy zachowano, wychodząc z założenia, że język, obok bogatej faktografii, również jest świadectwem epoki.

W przypisach Czytelnik znajdzie tłumaczenia obcojęzycznych fragmentów znajdujących się w Dzienniku, wyjaśnień niektórych sformułowań i archaizmów, które dziś mogą być niezrozumiałe, opisów bibliograficznych przytoczonych publikacji. Zawarto w nich także nieliczne, ale konieczne konfrontacje z innymi źródłami. Większość przypisów stanowią krótkie biogramy. Ze względu na wielość nazwisk znajdujących się na kartach Dziennika i obszerności całego tekstu starano się, by były jak najkrótsze, zawierały informacje podstawowe.

Swój dziennik Czapliński prowadził w formie ciągłego maszynopisu. Oryginał znajduje się w Bibliotece Ossolineum (BOss Rkps 18485/II). Składa się z dwóch woluminów. Pierwszy liczy 348, a drugi 410 stron. Niniejsze opracowanie zostało opracowane na podstawie mikrofilmu udostępnionego przez BOss. Po przepisaniu tekst skolacjonowano z oryginałem w Czytelni Rękopisów BOss. Z zachowanego oryginału (zmieniający się typ i odcień szarości papieru oraz zmieniająca się jakość tuszu w maszynie do pisania) wynika, że dziennik nie był przepisywany ani zmieniany na przestrzeni lat. Każdy wpis jest przez autora odręcznie sygnowany parafką.

Podziękowania

Edycja niniejsza nie mogłaby się ukazać bez życzliwości bardzo wielu osób. Dziękuję wszystkim, którzy pomogli mi w jej przygotowaniu. Specjalne podziękowania należą się prof. Markowi Czaplińskiemu. Dziękuję również prof. Elżbiecie Orman, prof. Barbarze Techmańskiej, prof. Jerzemu Maroniowi, prof. Rafałowi Stobieckiemu, Annie Pyżewskiej, Emilii Świętochowskiej oraz Andrzejowi Brzozowskiemu.

Tomasz Siewierski

1958—1959

1958

Wrocław, 6 kwietnia 1958

Dominica Resurrectionis D.N. Jesu Christi¹.

Pro memoria

Sprawy kandydatury Maleczyńskiego² do nagrody miasta Wrocławia. W czwartek 3 kwietnia dowiedziałem się o zebraniu Zarządu Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego³ w sprawie nagród. Będąc wieczorem, a raczej w południe, u Mariana Jakóbca⁴, powiedziałem mu, że wysunę kandydaturę Karola [Maleczyńskiego], uważając, że ta nagroda specjalnie mu się należy. Marian przyznał słuszność, aczkolwiek stwierdził, że będzie musiał wysunąć kandydaturę Rosponda⁵ w związku z ogłoszeniem przez niego wielkiego dzieła o mazurzeniu. Przy tej sposobności powiedział, że opinie językoznawców dzielą się na dwie kategorie odnośnie do tego dzieła. Jedni uważają, że nic niewarte, drudzy, że trzeba było na ten temat napisać trzy arkusze, a nie wielką kobyłę. Posiedzenie odbyło się 4 kwietnia w lokalu biblioteki Towarzystwa o godz. 10.15. Obecni: Steinhaus⁶, Marczewski⁷, Świda⁸, Jaworski⁹, Marciniak¹⁰, Jakóbiec, Tołpa¹¹, Inglot¹².

Po krótkiej wstępnej dyskusji nad zagadnieniem rodzaju nagród poszczególne wydziały zgłaszają kandydatury. Jakóbiec w imieniu filologów Rosponda, aczkolwiek przyznaje, że dzieło jego ostatnio spotyka się z krytyką. Inglot w imieniu historyków Tynca¹³. Wówczas zabieram głos i stawiam kandydaturę Maleczyńskiego, podkreślając, że nie stawiam tej kandydatury jako jego przyjaciel, albowiem stosunki między nami są więcej niż chłodne. Zasługuje na to z racji Dziejów Wrocławia wydanych w roku 1948¹⁴, obecnie rozszerzonych i ponownie drukowanych¹⁵, redakcji Dziejów Śląska t. I¹⁶, Kodeksu dyplomatycznego Śląska¹⁷, wydawania „Sobótki”¹⁸, która wychodzi dzięki jego staraniom, wreszcie organizacji instytutu. Ktoś zauważa, że instytut się rozpadł. Na to podkreślam, że stworzył podstawę biblioteki¹⁹. Przypominam zarzuty istniejące pod jego adresem i stwierdzam, że nie znalazły one potwierdzenia w recenzjach zagranicznych, że nawet Santifaller²⁰ jednak przychylnie ocenił Kodeks… i nie zgłosił zastrzeżeń.

Tołpa zgłasza Świętochowskiego²¹, na co popiera tę kandydaturę Inglot, Jaworski Wysłoucha²², Marczewski Ślebodzińskiego²³, Marciniak Kowarzyka²⁴.

Zabieram ponownie głos i stawiam sprawę: czy mamy nagradzać osoby nagrodzone, jak Kowarzyk i Świętochowski. Podkreślam, że wysoko sobie cenię dorobek obu. Ale receperunt mercedem suam²⁵. Nagroda miasta jest niewielka i służy raczej do nagradzania mniejszych zasług. Zasług specjalnych dla miasta. Przypominam, że Gdańsk nagrodził właśnie archeologa zasłużonego w sprawie wykopalisk gdańskich. Jeszcze raz podkreślam jego [Maleczyńskiego] zasługi i to, że nie mówię jako jego stronnik, ale raczej człowiek, którego nie łączą z nim bliskie więzy. Steinhaus przyznaje, iż rzeczywiście, nie należy wszystkich nagród kumulować w jednych rękach i uważa, że takie jest zdanie większości, co wszyscy milcząco uznają.

W związku z tym powstaje kwestia, czy Ślebodziński ma nagrodę państwową. Telefonicznie stwierdza Marczewski, że tak. W związku z tym Jaworski wysuwa ponownie kandydaturę Wysłoucha, Jakóbiec Rosponda. Inglot poprzednio jeszcze kwestionuje zasługi Maleczyńskiego dla instytutu i to, jakoby Maleczyński uważał mnie za nieprzyjaciela.

Zabieram głos ponownie i przypominam, że Inglot nie był w stanie ocenić zasług Maleczyńskiego, nie będąc w latach 1946–1947 we Wrocławiu, co do wrogości Karola wobec mnie przypominam, że w dziki sposób atakował mnie za prowadzenie badań nad historią Polski w mej katedrze i że nawet gotów byłem zagrozić przeniesieniem się z Wrocławia na radzie wydziału, przypominam jego intrygi przeciw mnie, gdy wybierano mnie do senatu. (To powątpiewanie dotknęło mnie, Inglot powinien pamiętać, jak rzeczy stały).

Odnośnie do Wysłoucha, którego również Inglot poparł, stawiając go na równi z Maleczyńskim, oświadczyłem, że jest chyba nieporozumieniem stawianie tych dwóch badaczy. Wysłouch napisał jedynie jedną książkę o Śląsku, w której usiłował udowodnić słuszność tezy Lenina co do koncentracji w rolnictwie na przykładzie Śląska, podczas gdy Maleczyński ma zarówno Dzieje Wrocławia²⁶, szereg prac drobniejszych, Kodeks śląski²⁷ i wreszcie szereg innych książek wydanych w tym czasie. Co do zgłoszonego Rosponda, przypomniałem, że książki jego wywołują dość poważną krytykę.

Jeszcze wcześniej, gdy stwierdzałem, że nie życzę [sobie] przyjaźni Maleczyńskiego i mam co do jego postępowania szereg zastrzeżeń, Steinhaus zauważył: „Ale się pan skutecznie przemógł” (czyniąc przytyk do gorącego mego przemówienia). Odparłem na to, że nic dziwnego, skoro to Wielki Post i jestem po rekolekcjach dawanych przez samego biskupa.

Zrobiono próbne głosowanie, w którym Karol [Maleczyński] uzyskał cztery głosy, najwięcej po nim Rospond. W głosowaniu Rospond–Maleczyński otrzymał Karol pięć lub nawet sześć głosów. Wobec tego został wybranym na pierwszym miejscu, przy głosowaniu na drugiego kandydata przeszedł Rospond przeciw Wysłouchowi. Ja głosowałem za Wysłouchem.

7 kwietnia 1958

Karol Maleczyński

Karol Maleczyński był mi całkowicie nieznany aż do wczesnej wiosny roku 1945, kiedy po raz pierwszy zetknąłem się z nim na posiedzeniu Oddziału Krakowskiego PTH [Polskiego Towarzystwa Historycznego] w Bibliotece Jagiellońskiej. W grudniu tr. zjawił się u mnie i zaproponował mi Katedrę Historii Powszechnej na Uniwersytecie Wrocławskim. Już wówczas podkreślałem, że chętniej objąłbym Katedrę Historii Polski, ale dawał mi poznać, że katedra ta nie jest dla mnie. Zapewnił mię wówczas z ramienia uniwersytetu, że dostanę umeblowane mieszkanie we Wrocławiu, skoro się tylko zjawię. Potem naciskał na mój szybki przyjazd. Od początku jednak stawiałem sprawę, że udam się do Wrocławia po maturze klasy, którą prowadziłem. Jak się później dowiedziałem, kandydaturę moją na historię wrocławską²⁸ postawił Feldman²⁹, a bodaj i nie Kutrzeba³⁰. Maleczyński przybył do mnie z ramienia dziekanatu.

Po 15 lutego, przyjechawszy do Wrocławia, stanąłem w Instytucie Śląskim przy placu Uniwersyteckim, gdzie spędziłem pierwszą noc, następnego dnia zaproponował mi Karol Maleczyński mieszkanie tymczasowe u siebie przy Lindego 11, gdzie się rzeczywiście przeniosłem. Od pierwszej chwili dał mi poznać, że wobec opuszczenia przez niego urzędu kwatermistrza muszę się starać sam o mieszkanie. Sam zajmował parter w swej willi. Napomknienia o zamieszkaniu na drugim piętrze, gdzie mieścili się Niemcy, zbywał milczeniem. Już w kwietniu dawał mi poznać, że muszę się starać o inny pokój, albowiem do niego przyjedzie żona z córką. Wówczas, ponieważ sprawa mego przeniesienia jeszcze nie była pewna, wynająłem mieszkanie (dwa pokoje) u Kucnera³¹, tak że po świętach wielkanocnych zamieszkałem na Ujejskiego. Maleczyńskiemu zapłaciłem jedynie za elektrykę i gaz.

Karol Maleczyński był wówczas oficjalnym kierownikiem instytutu³², którego księgozbiór stworzył własnym wysiłkiem, wyszukując książki poukrywane na prowincji oraz zapewniając mu odpowiednie lokale, do dziś dnia używane. Poznałem wówczas jego niesłychaną pracowitość, pracę do godz. 2–3 nad ranem. Był już wówczas w trakcie pisania pracy o dziejach Wrocławia³³. W instytucie z chwilą przybycia Modelskiego³⁴ wytworzyła się pewna opozycja przeciw Karolowi Maleczyńskiemu, do której z czasem przyłączył się Inglot. Wówczas całkowicie starałem się go popierać. Celem moim, zarówno jak i Wereszyckiego³⁵, który przyszedł wiosną 1947 [roku] do Wrocławia, było utrzymanie za wszelką cenę instytutu jako pewnego osiągnięcia. Pierwszym momentem, w czasie którego przeciwstawiałem się do pewnego stopnia Karolowi, było, gdy starałem się jednak przeprzeć na radzie instytutu utrzymanie zaproszenia Kuczyńskiego³⁶, przeciw czemu Karol zdecydowanie występował. Ostatecznie jednak ustąpił. W czasie tworzenia instytutu obaj, Wereszycki i ja, popieraliśmy go w tendencji do pewnej centralizacji, przeciw czemu był silnie Inglot, przyzwyczajony do zakładów na sposób Bujaka³⁷, i w pewnej mierze Modelski. W czasie zjazdów historycznych w roku 1946 w Łodzi, a potem w 1947 w Nieborowie, starałem się też w miarę możności dochodzić z nim do porozumienia we wszystkich sprawach naszego środowiska i informować go jak najdalej o tym, czego na drodze ubocznej dowiedziałem się o polityce władz naczelnych.

Gdy z czasem Kuczyński począł swe różne, dość fantastyczne kroki, wówczas staraliśmy się możliwie z jednej strony wpływać na Kuczyńskiego, z drugiej jednak staraliśmy się możliwie przeciwdziałać zbyt gwałtownym posunięciom Karola, ewentualnie zapobiegać jego drażniącym wystąpieniom. W związku z tym Kuczyński traktował mnie i Henryka [Wereszyckiego] oficjalnie (jak powiedział) jako trabantów³⁸ Maleczyńskiego i zarówno w innych momentach, jak i w czasie piastowania przeze mnie funkcji kierownika instytutu miewał od niego różne przykrości, o czym świadczy m.in. list Kuczyńskiego w mej korespondencji. Przez jakiś czas udawało się łagodzić posunięcia zbyt nieprzemyślane Karola przy pomocy jego żony, pani Ewy³⁹, rozsądnie interweniującej na nasze życzenie.

Stosunki poczęły się trochę naprężać, gdy Ewa dała się zjednoczyć z PPS do PPR⁴⁰. Początkowo jeszcze mogliśmy się z nią dogadać rozsądnie. Skoro jednak w okresie dzikich napadów młodzieży na profesorów pewnego dnia na posiedzeniu instytutu Ewa nam powiedziała (mnie i Henrykowi), że trudno, młodzież jest rewolucyjna, że od niej wychodzi inicjatywa, wówczas spoglądnęliśmy na siebie i zrozumieliśmy, że więcej szczerze z nią nie można mówić.

Fakt wybrania czy raczej mianowania mnie przewodniczącym Miejskiego Komitetu Obrońców Pokoju⁴¹ w roku 1950 sprawił, że Ewa, a tym samym i Karol, odnosili się do mnie przez jakiś czas spokojnie. Podobnie i w okresie późniejszym, kiedy przestałem być przewodniczącym Komitetu, a zgodziłem się zostać prodziekanem. Jeszcze w okresie kongresu nauki⁴² w roku 1950 Ewa wystarała się dla mnie o zaproszenie na kongres.

Nie przeszkadzało to jednak wcale istnieniu pewnych drobnych nieporozumień. Karol kierował Katedrą Historii Śląska i przez ten czas domagał się stanowczo, by nikt poza nim nie zajmował się historią tej prowincji. W obecności żony jego kiedyś uzyskałem, że zgodził się, bym zajmował się historią Kościoła. W tej myśli wszcząłem poszukiwania do monografii Karola Ferdynanda⁴³, co jednak z czasem okazało się bezpodmiotowe wobec wyraźnego sekciarstwa narzuconego historii. Wracając z Jeleniej Góry ze zjazdu historycznego, rozmawiałem wówczas w pociągu z Arnoldem⁴⁴, bodaj w roku 1949. Nie radził mi wówczas w żadnym wypadku pisać monografii biskupa. Z chwilą tą przestałem się całkowicie zajmować historią Śląska, do której dostęp był mi zamknięty na innych terenach. Pamiętam, że jedynie córce Karola Kazi⁴⁵ dałem temat śląski, śmiejąc się, że do niej nie będzie miał jakichś pretensji Karol.

Potem Katedra Historii Śląska podjęła inicjatywę pisania historii Śląska. Nie zgłosiłem udziału w tym przedsięwzięciu (po pewnych wahaniach), skoro odszedłem od tej tematyki. Sprawa się zaostrzyła w roku chyba 1951 w związku – z jednej strony – z forsowaniem planu śląskiego przez Karola, z drugiej – z atakami prowadzonymi przez nie wiadomo dobrze kogo w związku z wydaniem pierwszego tomu fascykułów Codex diplomaticus Silesiae. Jak wiadomo, zarzucano mu wówczas, że wykorzystał materiały przygotowane przez Santifallera. Będąc wówczas prodziekanem, parę razy rozmawiałem z rektorem Mydlarskim⁴⁶, by w tej sprawie wszczął postępowanie koleżeńskie, by tę sprawę szkodzącą uniwersytetowi wyświetlił, przy czym przypuszczałem, że wiadomości te są przesadzone. W związku z tym, że Maleczyński podejrzewał Kuczyńskiego o prowadzenie tej nagonki, począł wobec niego zachowywać się w sposób nieodpowiedzialny. Pamiętam jedno posiedzenie, na którym w obecności przedstawiciela partii i partyjnej młodzieży mówiono o opiece naukowej nad poszczególnymi asystentami i studentami pracującymi naukowo. Wówczas Karol wysuwał zarzut przeciw Kuczyńskiemu (nieobecnemu na posiedzeniu), że nie może sprawować opieki naukowej, albowiem jest metodologicznie (czytaj: w sensie marksistowskim) niedojrzały. Powiedzenie to, noszące w sobie wówczas wszelkie cechy denuncjacji, wywołało moje oburzenie i w sposób kategoryczny odmówiłem mu prawa do wyrokowania o metodologicznym przygotowaniu Kuczyńskiego. Od tej chwili w sposób mniej więcej stanowczy odsunąłem się od Karola i przestałem bywać u niego w domu.

Jesienią roku 1952, kiedy przyjechała komisja z ministerstwa, by zbadać stosunki w naszym instytucie, miałem rozmowę dłuższą z Leśnodorskim⁴⁷, który oprócz zarzutu postawionego mi w sprawie napisania wspomnienia o Konopczyńskim⁴⁸ wystąpił z zarzutami wyraźnie sugerowanymi przez Ewę [Maleczyńską], że usuwam się od roboty śląskiej, że nie chcę podejmować tematyki dziejów miast śląskich, że usunąłem się od roboty w Komitecie Obrońców Pokoju. Wobec tego, że wówczas byłem poważnie obciążony tym artykułem, zarzuty dodatkowe postawione mi były poważnym dalszym obciążaniem mnie. Pod wpływem tej rozmowy udałem się do rektora Mydlarskiego i prosiłem o zwolnienie mnie z obowiązku piastowania prodziekanatu, podając za motyw, że partia nie ma do mnie zaufania. Mydlarski odmówił, zapewniając o swym zaufaniu.

Trzeba było dopiero sprawy z moim wystąpieniem przy egzaminie w uniwersyteckim Studium Przygotowawczym, na którym zakwestionowałem powiedzenie ucznia o tym, że papież błogosławił wojska hitlerowskie idące na podbój Polski, o co wytoczono mi dochodzenie [zlecone] przez rektora, bym ostatecznie uzyskał zwolnienie z dziekanatu. Nastąpiło to dopiero 14 stycznia 1954 roku.

Od roku 1952 stosunki między nami były już zdecydowanie chłodne. Karol [Maleczyński] zatruwał mi życie, występując na posiedzeniach rady wydziału z zarzutami przeciw mej katedrze, że nie zajmuję się historią powszechną. Powtarzane te zarzuty doprowadziły mię do tego, że gotów byłem w pewnym momencie zagrozić usunięciem się z Wrocławia. Podobnie w chwili, gdy Inglot postawił mą kandydaturę na delegata do senatu, Karol postawił kandydaturę Morelowskiego⁴⁹, potem Tynca, by jednak nie doprowadzić do wybrania mnie, i dopiero po zrzeczeniu się Tynca, który całkowicie okazał się nieaktywnym, zgodził się na przejście i mej kandydatury.

Pro memoria: sprawy sporne w Instytucie Śląskim w Opolu.

Osiemnastego kwietnia odbyło się posiedzenie Rady Naukowej Instytutu Śląskiego w Opolu. Program posiedzenia, które zaczęło się o godz. 12 i z przerwą obiadową trwało do 19, był niesłychanie obfity. Lutman⁵⁰ przedstawił nam sprawozdanie dyrekcji, plan pracy, sprawy wydawnicze, wreszcie budżet na obecny rok.

Stan pracy był przedyskutowany bardzo niewystarczająco. W wielu wypadkach nie można się było zorientować, nad czym konkretnie pracują pracownicy. Zasadnicze zastrzeżenia budziły też we mnie plany pracy [nad] historią nowożytną Śląska przedstawione przez dyrektora archiwum mgr. Oswalda Popiołka⁵¹, który sam żadnej porządnej pracy nie napisał, a obecnie kieruje pracą sekcji, jak i plan pracy kuratora Musioła⁵², który m.in. zajmuje się dziejami szkolnictwa na Śląsku w okresie dziesięciolecia, kiedy sam był przecież tego szkolnictwa organizatorem. Przeprowadzono dyskusję rzeczową jedynie nad sprawą planowanej przez Lutmana sekcji geograficznej, co do której zgodzono się jedynie, by jej nie tworzyć.

Budżet uchwalony budzi też poważne wątpliwości. Istnieją sekcje biorące około 200 tys. zł, inne około 100 tys. zł, wreszcie niektóre po 50 tys. zł. Przedyskutowano jedynie sprawę budżetu sekcji etnograficznej, albowiem stosunkowo najłatwiej dała się przedyskutować (pracownik niesamodzielny). Pokazało się później, że przy dodawaniu sum popełniono omyłki, mianowicie opuszczono jedną sekcję, przewidziano inną, gdy zaś przewidzianą skreślono, suma na nią przewidziana została oddana opuszczonej, przy czym jednak nie zorientowano się, że nie rozdysponowano sumy 50 tys. zł. Było to wynikiem niechlujności buchaltera czy też przepisywania. Fakt jednak pozostał. Ustalono sprawę honorariów, dość elastycznie. Wreszcie do boju przy ustalaniu wysokości honorariów redakcyjnych. Wysunął sprawę Inglot, domagając się jak najwyższego honorarium w związku z redagowaniem prac swej sekcji. Podniósł on, niewątpliwie słusznie, że od zimy nic nie robi, jak tylko redaguje prace członków sekcji. Przeciw temu wystąpił dość ostro Wysłouch stwierdzając, że za to otrzymuje już pieniądze jako kierownik sekcji (1 tys. zł miesięcznie), a poza tym, że są to jego prace, którymi opiekuje się na uniwersytecie, tam jest za nie płatny, więc nie może szukać płacy drugiej za tę samą robotę. Inglot bronił się, powołując się na to, że trzeba to sprawdzić w innych instytucjach, a jeśliby się do tego miało podejść tak jak proponuje Wysłouch, wówczas dlaczego on bierze honorarium jako redaktor „Studiów Śląskich”? Zabrałem głos, przyznając Wysłouchowi rację i stwierdzając, że jednak wobec tego winien i on zrzec się honorarium. Skoczył na mnie, że jego pracownicy przygotowują materiały, a on publikuje prace. Odpowiedziałem, że nie znam innego przygotowywania materiałów, jak w celu albo wydawnictw źródłowych, albo prac. Ostatecznie sprawy nie załatwiono i odłożono do porozumienia się z innymi instytucjami. Zaznaczam, że Wysłouch również jest przewodniczącym sekcji i za to jest płatny, zrezygnowawszy z pensji przewodniczącego Rady Naukowej.

Wysłouch najwyraźniej zraził się, przynajmniej na czas jakiś, do Inglota. Tak tegoż dnia przed posiedzeniem, w czasie rozmowy w drodze powiedział mi, że jego zdaniem najodpowiedniejszym kandydatem na dyrektora Ossolineum byłby Inglot. Odpowiedziałem, że tak, ale dziwiłbym mu się, gdyby przyjął wobec tego, że to zajmuje wiele czasu. Następnego dnia widział się z Marianem [Jakóbcem] i rozmawiał z nim w klubie⁵³ o kandydaturze na to stanowisko. Wysuwał, jakie zalety winien mieć ten kandydat: młody, nie historyk, raczej historyk literatury, określone oblicze polityczne (Marian rozumiał od początku, że to skierowane przeciw Inglotowi), wreszcie zaproponował mu to stanowisko, by się o nie starał. Cały Sewerynek [Seweryn Wysłouch]. Toujours changer de la devise⁵⁴.

Ten mój sukurs dla Inglota może pozwoli mu częściowo przebaczyć mi grzechy moje w stosunku do niego: 1) że sam wziąłem nagrodę uniwersytecką, a nie zadbałem, by on ją otrzymał, 2) że krytykowałem na jednym z posiedzeń instytutu wydawanie samych dzieł naukowych (m.in. dzieł jego uczniów), a niepamiętanie o tym, że należy również wydawać i dzieła popularne, 3) że wysunąłem kandydaturę Maleczyńskiego do nagrody miasta Wrocławia i inne mniejsze [grzechy].

Wrocław, kwiecień 1958

Posiedzenie w sprawie nagrody miasta Wrocławia. 2 maja 1958 [roku], w MRN [Miejskiej Radzie Narodowej].

Przewodniczący Król⁵⁵, sekretarzuje naczelnik wydziału kultury Gąsior⁵⁶, obecni: z ramienia literatów Kowalczyk⁵⁷, plastyków Geppert⁵⁸, dziennikarzy Rutkiewicz⁵⁹, fotografików Derczyński⁶⁰, architektów Lewulis⁶¹, muzyków Bidziński⁶², aktorów Polkowski⁶³ i redaktor „Słowa” Markowski⁶⁴ – razem jedenaście osób.

Natychmiast po wejściu wita mię Derczyński stwierdzeniem, że wybraliśmy niefortunnych przedstawicieli do nagrody.

Po zapoznaniu się z regulaminem i odrzuceniu zgłoszonych nieformalnie kandydatur, m.in. Reczka⁶⁵ przez Ossolineum, na mój wniosek postanowiono przechodzić kolejno poszczególne dziedziny i zaraz głosować w sprawie zgłoszonych do nich kandydatów.

Przedstawiłem kandydaturę Karola Maleczyńskiego, podkreślając, że WTN wysunęło nie najwybitniejszego uczonego, wychodząc z założenia, że ci już normalnie doczekali się poważnych nagród i nie należy stwarzać choinek, na których wieszano by wszystkie nagrody. Podkreśliłem związanie się Maleczyńskiego z miastem, jego zasługi w sprawie Dziejów Wrocławia, dalej Kodeksu, aplauz, z jakim to dzieło spotkało się za granicą.

Z ramienia prezydium nagrody naukowej wysunięto Brossa⁶⁶ i Steinhausa. Markowski referując ten fakt podkreślił, że Bross spotkał się ostatnio na zjeździe chirurgów w NRD z wielkim uznaniem, co podkreśliła m.in. Wolna Europa (sic).

Zabrałem wówczas ponownie głos, podkreślając jeszcze raz fakt związania Karola z miastem, przeciwstawiając go Brossowi, który nawet mieszka w Katowicach, dalej wysunąłem fakt, że wśród uczonych wrocławskich zaczyna się obserwować odpływ z miasta wobec niezbyt dobrej aury panującej dla badaczy w mieście. Przypomniałem, że Karol należy właśnie do osób, które związały się silnie z miastem, dla niego pracują, że jest wprawdzie ciężkiego usposobienia, że jednak jestem przekonany, iż członkowie jury nie będą się kierowali osobistymi uprzedzeniami.

Pierwszy przemówił za Karolem Geppert, który podkreślił jego silne związanie z miastem. Po kolei prawie wszyscy oświadczali się za Maleczyńskim, po czym, gdy zarządzono głosowanie (odbywające się jawnie), wybrano go jednomyślnie.

Drugim kandydatem przedstawionym przez Derczyńskiego to fotograf Strojny⁶⁷, którego zdjęcia przedstawił jury. Po krótkiej dyskusji wybrano go jednomyślnie.

Trzecia to p. Dawska⁶⁸, malarka, która po długiej dyskusji, mając kontrkandydata Pękalskiego⁶⁹, przeszła w stosunku 7:4.

Czwartym literat. Wysunięto kandydatury Karpowicza⁷⁰ i Tułasiewicza⁷¹. Znowu dłuższa dyskusja, w wyniku której przechodzi Karpowicz, mając 9 głosów, 1 sprzeciw, 1 wstrzymujący się głos.

Piątym architekci, kandydatury: prof. Broniewski⁷², teoretyk i konserwator, oraz inż. Tawryczewski⁷³ z zespołem, słabo jednak broniony; przechodzi Broniewski jednomyślnie.

Szóstym aktorzy. Wysuwa związek Młodnickiego⁷⁴. Prezydium miejskie Przegrodzkiego⁷⁵. Po dłuższej dyskusji przechodzi A. Młodnicki dziesięcioma głosami przy jednym wstrzymującym się.

Siódmi dziennikarze. Wysunięci Zawadowski⁷⁶ i Ostańkowicz⁷⁷. Za pierwszym przemawia rzekomo fakt poważnego charakteru jego publikacji (tylko w słowie), za drugim rzekomo większy talent. Ponieważ nie znam Zawadowskiego, a nie przepadam za Ostańkowiczem, którego uważam, że „chciał, a nie mógł”, wstrzymuję się od głosowania. Przechodzi Zawadowski 6 głosami, 1 przeciw, 4 wstrzymujące się. Przeciw Ostańkowiczowi jest wyraźnie prezydium, które ma z nim na piwo⁷⁸ i zarzuca mu nieścisłość informacji.

Ostatnia nagroda dla muzyków. Bidziński referuje w sposób skandaliczny. Proponuje primo loco⁷⁹ M. Jędrzejewską⁸⁰, której, jak wynika z dyskusji, należy się nagroda za pracę społeczną, secundo loco Bukowskiego⁸¹. W wyniku dłuższej dyskusji przechodzi Bukowski jednomyślnie.

W zakończeniu raz jeszcze wysuwam projekt naszego Towarzystwa [dotyczący] ufundowania nagrody dla nauczycieli.

Zebranie zaczęło się o godz. 10.15, skończyło o 16.30, bez przerwy.

Wrocław, 3 maja 1958

Dwudziestego dziewiątego kwietnia na posiedzeniu Komitetu Redakcyjnego „Sobótki” odbywającym się o godz. 15 w gabinecie Ewy Maleczyńskiej, Szewska 49, po ustaleniu trzeciego numeru „Sobótki” zabrałem głos i w sposób możliwie delikatny zaatakowałem Maleczyńskiego za wydane ostatnio w ramach serii B „Sobótki” materiały źródłowe do dziejów miasta Świdnicy⁸². Maleczyński był redaktorem zeszytu, w którym znalazły się skandaliczne błędy zarówno przeciw językowi polskiemu przy tłumaczeniach („swawolić czynem”, „codzienne stoiska”), ale równocześnie błędy rzeczowe w tłumaczeniu, które częściowo tylko wyłapałem, świadczące, że po prostu tłumacz nie rozumiał tekstu. Tak np. na stronie czwartej: „Żaden tkacz nie powinien farbować sukna obcemu. Kto tego nie spełni, ma dać 3 wiardunki”. Tymczasem tekst „welchir das nicht enhellit” powinien być przetłumaczony: „Kto się do tego nie zastosuje”. „Gnade” tłumaczone przez „łaska” zamiast przez „zmiłowanie”, na stronie szóstej tłumacz podaje: „Kto znajdzie się w więzieniu, to z tego powodu nie trzeba go wieszać, ale go trzeba z miasta wyświęcić i wypędzić”. Tymczasem tekst winno się tłumaczyć: „Kto zostanie ujęty z przedmiotem kradzionym, nie należy go lekkomyślnie wieszać…”.

Wrażenie [z] wystąpienia mojego było duże. Karol [Maleczyński] przyznał, że są niedociągnięcia, błędy językowe usiłował tłumaczyć jako wynik archaizacji języka.

W dyskusji dalszej nie mogłem brać udziału, albowiem musiałem iść na posiedzenie WTN. Podobno Karol ma napisać samokrytykę do „Sobótki”. Oby nie za późno i rozsądnie.

20 lipca ogłosił w tej sprawie artykuł Władysław Dziewulski⁸³ pt. Swawolenie… w „Odrze”⁸⁴.

Wrocław, 12 maja 1958

Ósmego maja odbyło się uroczyste rozdanie nagród w Starym Ratuszu wrocławskim, byłem obecny. Rozdawał nagrody przewodniczący rady miejskiej⁸⁵, prof. Bolesław Iwaszkiewicz⁸⁶. Maleczyński przysłał telegram usprawiedliwiający nieobecność, podając powód: konferencję międzynarodową (Kraków).

Wrocław, 12 maja 1958

Przed paru dniami rozmawiałem jeszcze o sprawie tekstów świdnickich z A. Galosem⁸⁷. Podobno Ewa [Maleczyńska] usiłuje zepchnąć winę na Ładogórskiego⁸⁸, który był ich recenzentem i który miał ewentualnie zwrócić uwagę na błędy. Zaciekawiony tym Andrzej Gierowski⁸⁹ poszedł do Ossolineum i stwierdził, że w recenzji Ładogórski bardzo stanowczo zakwestionował wartość naukową tych tekstów i wykazał szereg błędów, podobnie jak i ja w mym przemówieniu.

Wrocław, 15 maja 1958

Posiedzenie Walnego Zgromadzenia Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, 14 maja 1958.

Na posiedzenie [przy]szedł zarząd z przygotowanymi i uzgodnionymi głównymi kandydaturami. Prezes Marczewski, wiceprezesi Świda i Smoleński⁹⁰, sekretarz Marciniak. Sekretarstwo zaproponował mi Marczewski w dzień swego wyjazdu do Francji. Odmówiłem wobec tego, że uważam, że przy mojej nieznajomości spraw wydawniczych nie będę mógł tego należycie prowadzić. Marciniaka wyszukał Świda po odpadnięciu kandydatur innych. Myśleliśmy o kandydaturze Gierowskiego, ale wobec wysunięcia go jako kandydata przez partię do prorektorstwa zrezygnowaliśmy. Usiłowałem przekonać Marczewskiego, by zgodził się na Inglota, ale nie chciał. Było to dokładnie 2 maja.

Na zebraniu po krótkim wprowadzeniu przez Świdę, który niestety nie wygłaszał sprawozdania wobec rozesłania go członkom, rozpoczęła się dyskusja.

Zabierał głos Smoleński, szeroko mówiąc o konieczności rozwinięcia szerszej akcji popularyzacyjnej, a przed nim mówił Maleczyński, atakując różne sprawy częściowo słusznie, częściowo nie. Maleczyński niesłusznie atakował, że Towarzystwo⁹¹ nie wydaje dzieł historycznych, o których wiedział dobrze, że nikt ich nie zgłasza. W dyskusji zabierali różni głos, przeciwstawiając się m.in. tezie Smoleńskiego, że nie najważniejsze są sprawy wydawnicze. Zabrał głos Hubert⁹², mówiąc dość lekceważąco o popularyzacji, o godności uczonego, który pracuje w gabinecie. Wypadło to, co mówił, bardziej lekceważąco wobec Smoleńskiego, niż pewnie myślał.

Wybrany do komisji matki przedstawiłem listę zarządu i ostatecznie poczęliśmy się zastanawiać nad sprawą zastępców. Proponowałem Inglota na zastępcę sekretarza, zgodzono się i wobec tego poszedłem do Inglota, pytając się go, czy się zgodzi. Odmówił. Przypuszczając, że jest urażony, że proponują mu jedynie tak błahą godność, nie naciskałem. Wysunięto Hartmana⁹³ i Huberta.

Gdy miano przystąpić do głosowania, nieoczekiwanie zrezygnował z kandydowania Smoleński, podkreślając, że widzi, iż większość członków nie godzi się z jego tezami. Powstał zamęt. Poszczególni przedstawiciele poczęli Smoleńskiemu tłumaczyć i wreszcie wycofał swą rezygnację. Wówczas nieoczekiwanie Knot⁹⁴ wysunął, że powinien być przedstawiciel historii i humanistyki i zaproponował na zastępców Inglota i Zakrzewskiego⁹⁵.

W wyborach pierwsze pozycje przeszły gładko, przeszedł również i Hubert, nieoczekiwanie nie uzyskał odpowiedniej liczby głosów Hartman, a obok niego większą liczbę głosów otrzymał Inglot. Zarządzono ponowne głosowanie nad tymi dwoma kandydatami i Inglot przeszedł znaczną większością.

Dlaczego wówczas odmówił, a potem przyjął? Nie wiem.

Wrocław, 14 czerwca [1958]

Sprawa prorektorstwa.

Gdy powoli zbliżał się czas wyborów dziekana na naszym wydziale i ze strony młodych odzywały się głosy przeciw kandydaturze Gajka⁹⁶, próbowałem rozmawiać z Gierowskim, czy zgodziłby się na postawienie swej kandydatury na dziekana. Rozmawiałem z nim w tej sprawie w maju, w domu. Nie palił się do tego, ale równocześnie i nie bronił w sposób zasadniczy. W parę dni po tej rozmowie widziałem się z Adamem [Galosem], który na moje stwierdzenie, że Andrzej [Gierowski] może się zgodzi kandydować, wysunął wątpliwość wobec tego, że partia zaproponowała mu kandydowanie na prorektora wobec wyjazdu Łanowskiego⁹⁷ na pół roku.

Prawdziwość tego stwierdzenia potwierdził mi Świda w rozmowie w rektoracie i wyjaśnił, jak sprawa ta wypłynęła. Mianowicie rektor zaproponował to stanowisko Wankemu⁹⁸. Ten nie odmówił, ale poszedł do partii i wrócił z tym, że partia proponuje Gierowskiego.

Już po wyborze na dziekana Gajka otrzymałem zaproszenie do Szarskiego⁹⁹ na 8 czerwca. Wówczas Szarski w obecności Świdy zapytał mię niezobowiązująco, czy zgodziłbym się na postawienie mej kandydatury. Oświadczyłem, że tak, ale naturalnie jeśli partia nie będzie wysuwała zastrzeżeń.

Poza tym wysunął[em] moje wątpliwości, że nie chciałbym jednak przez stawianie mej kandydatury usuwać od tego Gierowskiego, albowiem nie chciałbym wywoływać wrażenia, że staję w poprzek jego karierze. Rektor odpowiedział, że nic nie ma przeciw Gierowskiemu, ale uważają zgodnie, że należałoby na te stanowiska wysuwać profesorów starszych, mających odpowiednie doświadczenie. Ostatecznie obiecał się porozumieć z partią i dokładnie podać mi jej opinię, bym się mógł ostatecznie ustosunkować do propozycji.

Jadąc wieczorem ze środy na czwartek do Warszawy, spotkałem się w wagonie sypialnym z rektorem. Wobec jednak obecności osób innych nie mogłem z nim rozmawiać i dopiero rano, przy wysiadaniu rektora, dowiedziałem się, że mówił¹⁰⁰ i partia wysunęła obiekcje.

Na posiedzeniu wyborczym 14 czerwca Inglot uprzedził mię, że w porozumieniu z rektorem wysunie kandydaturę Gierowskiego. Tak się stało. Z obecnych jedynie Czyżewski¹⁰¹ wysunął kandydaturę Wankego, który jednak oświadczył, że uważa kandydaturę Gierowskiego za lepszą. W głosowaniu otrzymał Gierowski wszystkie głosy prócz dwóch: jednego za Wankem i jednego pustego.

Po zebraniu udałem się do gabinetu rektorskiego, prosząc o przedstawienie stanowiska partii. Oświadczył [rektor], że w partii stwierdzono, że nie mają przeciw mnie zastrzeżeń, że uznają argumenty rektora, ale jednak uważają, że nie byłoby dobrze wysuwać kandydatury zdeklarowanego katolika.

Na zapytanie rektora, by podali jakieś moje polityczne wystąpienia katolickie, nie potrafili niczego wysunąć. Na stwierdzenie, że Gierowski uchodził też za katolika, oświadczyli: „Tak, ale jest bezpartyjny”. Szerzej omawiał sprawę w ministerstwie, gdzie zastrzegając się, że przeciw mnie nie mają zarzutów, jednak oświadczyli, że nie mogą pozwolić, by ze strony reakcji partyjnej mogły być podniesione słusznie zarzuty, że w wyniku udzielenia autonomii uniwersytetom znaczną część stanowisk objęli katolicy. Z tego też względu oświadczają się przeciw mej kandydaturze. Z tego powodu, by mnie nie stawiać w trudnej sytuacji, zrezygnował z mej kandydatury.

Odpowiedziałem, że uczynił słusznie, albowiem w tych warunkach uważałbym, że zarówno ze względu na uniwersytet, jak i na moją osobistą sytuację nie przyjąłbym kandydatury.

29 sierpnia 1958

Wróciłem przed paru godzinami z pogrzebu Tadeusza Mikulskiego¹⁰². Przemawiający w imieniu miasta przewodniczący MRN¹⁰³ Bolesław Iwaszkiewicz słusznie zauważył, że ktokolwiek będzie pisał dzieje życia kulturalnego we Wrocławiu w okresie powojennym, będzie musiał się zetknąć z osobą Mikulskiego, i słusznie. Wspomnijmy więc o nim to, co wiemy.

Nie pamiętam absolutnie, kiedy się z Mikulskim zetknąłem po raz pierwszy. Chyba najprawdopodobniej na radzie wydziału, w jednym z małych pokoi odrestaurowanego skrzydła głównego gmachu uniwersyteckiego, na parterze. Rychło doszła do mnie fama o jego niezwykłych zdolnościach, głoszona m.in. przez ówczesnego dziekana Jerzego Kowalskiego¹⁰⁴. Z czasem zetknąłem się z jego robotą osobiście. Wiem, ale nie potrafię podać daty, kiedy to było, że byłem słuchaczem jego odczytu o wierszu Kniaźnina do wąsów¹⁰⁵. Prawdopodobnie byłem na odczycie tym w Towarzystwie im. Adama Mickiewicza¹⁰⁶. Wiem w każdym razie, że uderzyła mię z jednej strony świetna forma odczytu, z drugiej – trochę zdziwiła nieobecność jakiejkolwiek społecznej podbudowy, w gruncie rzeczy, powiedziałbym, formalistyka badań.

Mikulski mieszkał początkowo z żoną w jednym z hoteli uniwersyteckich czy też raczej w jakimś mieszkaniu niezbyt dostosowanym do użytku, po czym przeniósł się do willi na Oporowie. Wobec tego, że łączył nas wspólny kult Pigonia¹⁰⁷, zbliżyliśmy się do siebie, nie pamiętam już, w jakich okolicznościach. Wiem, że jeszcze chyba jesienią 1946 [roku] odwiedziłem go w nowym mieszkaniu, gdzie przyjemnie pogawędziliśmy.

Wcześniej jeszcze doszło do zbliżenia w związku z przygotowanym przeze mnie szkicem o pobycie Chrzanowskiego¹⁰⁸ we Wrocławiu. Nie wiedziałem wówczas, że Mikulski zajmował się już tym tematem, albowiem widocznie chciał go wprowadzić do ogłoszonych potem przez niego Spotkań wrocławskich¹⁰⁹. Muszę przyznać, że zachował się – mimo tego, że tym samym wchodziłem mu w paradę – niesłychanie taktownie. Szkic mój ogłosiłem w czasopiśmie wydawanym w Jeleniej Górze przez Stefana Marię Kuczyńskiego pt. „Śląsk”. Mikulski potem postarał się, by szkic ten wyszedł jako odrębny tomik, wydany przez jego zakład uniwersytecki.

Tytuł wydawnictwa brzmiał: „Archiwum Przeszłości Instytutu Historii Literatury Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego”. Zeszyt pierwszy: Ignacy Chrzanowski na studiach we Wrocławiu, Wrocław 1946¹¹⁰. W załączniku ogłosiłem dwa listy Nehringa¹¹¹, które zinterpretował na zakończenie sam Mikulski.

Od tego czasu przez jakiś czas stosunki nasze układały się jak najlepiej. Gdy Zosia¹¹² przyjechała do Wrocławia i osiedliśmy na Oporowie, poczęliśmy bywać u siebie. Podziwiałem u Mikulskiego wielką wiedzę, niesłychaną skrupulatność i ścisłość naukową, równocześnie jakiś niesłychany, wręcz powiem – niepolski ład dotyczący jego warsztatu pracy. Notatki robione przez niego, egzemplarze jego pracy, jego biblioteka czy też prywatne archiwum, wszystko to przybierało formy doskonałe, piękne, niesłychanie porządne. Przyzwyczajony do mego zawsze nieuporządkowanego biurka z podziwem patrzyłem na czystą powierzchnię jego biurka, z którego wydobywał żądane dokumenty w odpowiednich okładkach czy obwolutach, by je potem schować we właściwym miejscu. Na półkach pyszniły się świetnie oprawione książki tworzonej cierpliwie po zniszczeniu warszawskim¹¹³ biblioteki. Powoli począłem rozgryzać istotę Mikulskiego, aczkolwiek mimo bardzo życzliwych wzajemnych stosunków nigdy nie byliśmy całkowicie blisko. Wydaje mi się, że był to człowiek z kategorii tych, co swą potrzebę kultu przenoszą na naukę. Służył on nauce, dbając o piękno swego języka, troszcząc się o nienaganną dokładność podbudowy naukowej swych prac, poświęcając swój czas całkowicie tej wspaniałej bogini. Jak prawdziwy wyznawca dbał nawet o czystość i estetyczny wygląd naczyń kultu – warsztatu naukowego. Kiedyś żartem powiedział, że uważa, że więcej służy Bogu pracując, niż modląc się w kościele. Przy czym, naturalnie, to pojęcie „Bóg” było chyba powiedziane raczej przenośnie, albowiem, jak się zdaje, był całkowicie niewierzący.

Gdy prof. Pigoń bodaj w roku 1947 lub [194]8 był we Wrocławiu, Mikulscy byli u nas z nim na kolacji. Kiedy indziej zaprosili nas, gdy bawił u nich prof. Krzyżanowski¹¹⁴, który początkowo często wpadał do Mikulskich, dość zresztą bezceremonialnie wykorzystując czas Mikulskiego. Byliśmy również na przyjęciu u nich wydanym z racji otrzymania nagrody literackiej miasta Wrocławia¹¹⁵. Mikulski był w takich wypadkach niesłychanie czułym gospodarzem, dbającym o gości, trapiącym się tym, czy wszystko wypadło należycie.

Zetknąłem się z nim również na innym terenie, zgłaszając odczyt na prowadzone przez niego czwartki literackie. Wygłosiłem tam wiosną chyba 1947 roku odczyt o historyczności Potopu. Tekst odczytu, który się wówczas podobał również i Mikulskiemu, ogłosiłem potem dzięki jego uprzejmości w „Zeszytach Wrocławskich” w styczniu 1948 [roku]. Zarówno czwartki literackie, gdzie słyszałem potem Dąbrowską¹¹⁶, Pigonia, Gałczyńskiego¹¹⁷, stały na naprawdę wysokim poziomie i cieszyły się nawet w tym jeszcze mocno nieodbudowanym Wrocławiu stałymi klientami. Również i „Zeszyty Wrocławskie” stały na bardzo wysokim poziomie i było prawdziwą stratą ich zamknięcie.

Nie mogę sobie przypomnieć, co było pierwotnym powodem ochłodzenia się naszych stosunków. Nastąpiło to niewątpliwie w okresie zaczynającego się nacisku ideologicznego, panowania pajdokracji na uniwersytecie¹¹⁸. W tym okresie Mikulski, który, jak wiem, nie uczynił żadnego (przynajmniej w druku) ukłonu pod adresem marksizmu w literaturze (rzecz oczywista marksizmu wulgarnego), cieszył się dzięki swym znajomościom z Żółkiewskim¹¹⁹ pełnym uznaniem, był honorowany, fetowany, nagradzany jako twórca szkoły literatury marksistowskiej. Równocześnie przy boku jego wyrósł popierany przez niego zażarty bojownik marksizmu w najgorszym wydaniu – Ziomek¹²⁰, asystent jego, potem doktor, przeniesiony potem na stanowisko profesora do Poznania. Nie ręcząc za chronologiczną ścisłość i kolejność, muszę stwierdzić, że na drugiego referenta pracy jego doktorskiej zaprosił mię Mikulski. Już wówczas (działo się w jego gabinecie) z najwyższą niechęcią przyjmował pewne moje zastrzeżenia co do tez historycznych głoszonych w pracy Ziomka. Do silniejszego starcia doszło, gdy będąc prodziekanem wydziału jeszcze wspólnego¹²¹ (było to w drugiej połowie 1951 roku) dość zdecydowanie wystąpiłem w obronie Lewańskiego¹²², którego w związku z przeglądem asystentur Ziomek za wszelką cenę chciał usunąć z uniwersytetu. Pamiętam jak dziś, jak spotkaliśmy się na korytarzu przy Szewskiej 49 z Mikulskim, ja i Biliński¹²³ (wówczas dziekan), i gdy ja trochę złośliwie, gdy była mowa o zatrudnieniu Lewańskiego, rzuciłem pytanie: „Kto rządzi w katedrze?”. Pytanie było złośliwe, a w dodatku Mikulski, dobry i życzliwy dla ludzi, był drażliwy. W dodatku w tym mniej więcej bodaj czasie, gdy na senacie była mowa o jakiejś nagrodzie i Kulczyński¹²⁴ wysunął jako twórcę szkoły marksistowskiej i kandydata do nagrody Mikulskiego, zapytałem się, za jakie dzieło marksistowskie chcą go nagrodzić. Zapewne doniesiono o tym Mikulskiemu i to wystarczyło.

Odtąd, można powiedzieć, Mikulski mię unikał i jedynie w towarzystwie witał niejako z konieczności, z nietajoną niechęcią.

Ostatni raz skrzyżowałem me posunięcie z zamiarami Mikulskiego przed przeszło rokiem. Mianowicie bodaj w czerwcu 1957 [roku] wobec rezygnacji M. Jakóbca z przewodnictwa w Radzie Naukowej Ossolineum miano wybrać nowego przewodniczącego. Marian [Jakóbiec] umówił się z Inglotem, że ten zgodzi się, aby go wybrano. Tak było też uzgodnione z władzami Ossolineum. Raptem, gdy przychodzę na wybory, dowiaduję się od Mariana, że Lutman i Kiernicki¹²⁵ w ostatniej chwili zmienili swą decyzję i chcą elekcji Mikulskiego, który się na wybór godzi. Rzecz jasna, że wściekły na taką nieoczekiwaną zmianę odpowiedziałem, że w żadnym wypadku na Mikulskiego nie będę głosował. Ostatecznie zgłoszono, skutkiem braku porozumienia, dwie kandydatury. Obaj kandydaci zaczęli wobec tego zgłaszać swą chęć ustąpienia drugiemu, aczkolwiek obaj przyjęli kandydaturę. Żaden na serio o ustąpieniu nie myślał. Ossolińskie władze usiłowały wówczas doprowadzić do tego, by jednak Inglot zrzekł się kandydatury. Wówczas jednak wściekłem się i powiedziałem, że szkoda czasu i ponieważ obaj przyjmują kandydaturę, należy po prostu głosować. Nieoczekiwanie i dla mnie został wybrany Inglot. Mikulski przejął się tym silnie i wyszedł, nie czekając na koniec posiedzenia. Niedługo potem poważnie zachorował, jak przypuszczają lekarze, w związku z przeżyciem psychicznym.

Mikulski zmarł nagle przed południem 26 sierpnia 1958 [roku], podchodząc do telefonu, jak mi powiadano, na wylew [krwi] do mózgu. Nie była pewna sprawa jego pogrzebu. Jak mi mówiono, chciał być pochowany po świecku, wobec tego, że niechętnie odnosił się do religii i kleru. Na życzenie rodziny pogrzeb był jednak kościelny, w dużej mierze dzięki temu, że jezuici z parafii uniwersyteckiej nie czynili przeszkód. Podobno domagali się tylko stwierdzenia, czy nie występował publicznie przeciw Kościołowi, czy miał ślub kościelny z żoną. Mszę odprawiono też przy zwłokach w kościele św. Macieja, po czym wyniesiono je na dziedziniec Domu Steffensa¹²⁶.

Również przy złożeniu do grobu był ksiądz i odprawiał modlitwy. W klepsydrze wydanej przez senat było zawiadomienie o nabożeństwie.

Jak mi opowiadał Popkiewicz¹²⁷ (partyjny), Ewa Maleczyńska, która przyszła na dziedziniec [Domu] Steffensa, podeszła do nich i pierwszym było stwierdzenie, jak śmiał senat zapraszać na mszę św[iętą]. Oto jak dba dawna nauczycielka Sacre Coeur¹²⁸ o prawomyślność władz.

W szóstym numerze „Odry” wydrukowano artykuł A. Kowalskiej¹²⁹ o Mikulskim, w pewnym stopniu potwierdzający moje uwagi¹³⁰.

1959

Wrocław, 29 marca 1959

Przed paru dniami umarł prof. Iwo Jaworski, profesor prawa zachodniego na naszym uniwersytecie. Znałem go, może nie blisko, ale jednak na tyle, by go mniej więcej poznać. Stykałem się z nim jako dziekanem prawa potem przez szereg lat na posiedzeniach WTN, gdzie zjawiał się w zarządzie w charakterze przewodniczącego swego wydziału.

W przemówieniach wygłoszonych w czwartek 26 marca 1959 [roku] nad jego trumną z uporem powtarzała się konstatacja, że zmarły był człowiekiem dobrym. Wydaje mi się, że rzeczywiście to była cecha charakterystyczna jego usposobienia, występująca prawie na każdym kroku. Nie wyczuwało się u niego ani zawiści, ani niechęci do drugich. Wychowany w tradycji uniwersyteckiej (syn Władysława Leopolda¹, profesora UJ), był w wielu wypadkach wyrocznią w sprawach uniwersyteckich. Człowiekiem uniwersytetu nazwał go jeden z mówców i mam wrażenie, że słusznie.

Schorowany, wyglądający więcej na swego ojca niż na swój wiek, jednak był obowiązkowy, nie tylko wówczas, gdy uproszony przez kolegów podejmował się trudu dziekańskiego, ale gdy chodziło o pełnienie funkcji wykładowcy, przewodniczącego wydziału WTN².

Jaką wartość miał jego dorobek naukowy? W przemówieniach, jak zawsze przesadnych, nieposiadających umiaru, podnoszono go jako wielkiego uczonego. Nie wiem, czy słusznie. Jeszcze za życia jego kursowało powiedzenie Piłsudskiego, który zapytany przez kogoś, czy chciałby mieć syna, oświadczył, że nie, bo może syn jego byłby tak mało zdolnym czy też nieproduktywnym jak syn Leopolda. Wątpię, by mógł powstać ten dowcip, gdyby rzeczywiście było inaczej. Możliwe, że Iwo był człowiekiem zdolnym, ale równocześnie był dziwnie nieproduktywnym. O ile wiem, przez czas pobytu we Wrocławiu nie opublikował nic większego. Nie był członkiem korespondentem PAU [Polskiej Akademii Umiejętności], co też coś znaczy. Nie publikował nic w pracach WTN. Podobno ostatnio przygotowywał podręcznik prawa zachodnioeuropejskiego. Przy tym wszystkim był, zdaje się, wybitnym erudytą, aczkolwiek wydaje mi się, że jego zainteresowania szły głównie w kierunku historii współczesnej pod kątem widzenia anegdotycznym (wspomnienia, pamiętniki).

Jeśli chodzi o jego przekonania, to poznałem go jeszcze jako człowieka religijnego. Nie wiem, czy nie zmienił tego poglądu w ciągu okresu tzw. minionego. Raczej chyba nie. W tym okresie niejednokrotnie zresztą występował z bardzo deklaratywnymi przemówieniami na różnych zebraniach, wygłaszanymi okropnym, zerwanym, zmęczonym głosem suchotnika. W gruncie rzeczy jednak nie wydaje mi się, by w głębi serca przestał być sympatykiem monarchizmu. Pamiętam, raz w restauracji spotkaliśmy się z nim i powracającym z Holandii Chełmońskim³. Z jakimż rozrzewnieniem słuchał Jaworski wówczas wiadomości o uroczystościach domu królewskiego w tym państwie. Wyznawał się też świetnie w genealogii domów panujących. Nie chciałbym go podejrzewać o nieszczerość. Przypuszczam, że uznawał dzisiejszą rzeczywistość za nieuchronną, a do okresu feudalnego odnosił się z tym anegdotycznym: „I wspomnieć miło”.

Syn poszedł całkowicie w kierunku nowym i z jakąś dość typową dla neofitów gorliwością przesadzał. Podobno był niemiłym dla kolegów, chodziły wiadomości, że był po prostu denuncjatorem błahych nieraz sympatii dla rzeczy oficjalnie wówczas potępianych. Opowiadał mi Hubert, że raz Jaworski w ściślejszym gronie zapewnił pod słowem swych kolegów, że zbadał sprawę i zaręcza, że jego syn nie donosi [na] profesorów prawa. Przypuszczam, że było to dla niego ciężkie przeżycie i trudna chwila.

22 lutego 1959

Sprawa Fiemy⁴ i Świdy.

Wczoraj widziałem się w klubie⁵ ze Świdą, który mi opowiedział szeroko [o] sprawie rzucającej pewne światło na Fiemę. W zeszłym roku mianowicie prowadził Świda badania w jednym z więzień polskich razem z córką⁶. Poprzednio przebywał tam jakiś dziennikarz, który później w czasopiśmie redagowanym przez sędziego Sądu Najwyższego Bachracha⁷ opublikował artykuł na podstawie krótkich konferencji z więźniami, w którym bardzo ostro ocenił jednego z dozorców. Ponieważ Świda razem z córką doszli do przekonania, że reportaż był nie tylko niesłuszny, ale nawet krzywdzący, skierowali sprostowanie do tego czasopisma (zdaje się „Życie i Prawo”⁸). Wówczas redaktor p. Bachrach usiłował na wszelkie sposoby skłonić ich do odstąpienia od publikowania tego listu, ostatecznie jednak, gdy opublikował, uczynił to samowolnie, usuwając ostrzejsze ustępy skierowane przeciw dziennikarzowi. Oburzony tym Świda interweniował u niego i ostatecznie po długich układach zrezygnował z ponownego umieszczenia pełnego tekstu, zażądał jednak umieszczenia notatki wyjaśniającej i przeproszenia za to, co się stało. Rzeczywiście, redaktor ogłosił ich uwagi, ale równocześnie bez przepraszania umieścił odpowiedź zaatakowanego dziennikarza, który polemizował z ich poprzednim artykułem (jak wiadomo, skróconym samowolnie). Jednym słowem, p. Bachrach odniósł się w tej sprawie nieżyczliwie do interwencji Świdy i nielojalnie w stosunku do zawartych układów.

Nieoczekiwanie jakiś czas później pan Bachrach wystąpił jako kandydat na katedrę, ewentualnie na wykładowcę na Uniwersytecie Wrocławskim. Świda, pamiętając o tym, ustosunkował się do tej kandydatury niechętnie i zajął odmowne stanowisko w chwili, gdy Fiema na życzenie Wasilkowskiego⁹, prezesa Sądu Najwyższego, z tym wystąpił. By nie doprowadzać do zatargu między Fiemą a Wasilkowskim, który ostatnio przyczynił się do tego, że Fiema (trochę bezprawnie) został profesorem, postanowił to wziąć na siebie i rozmówić się w tej sprawie z samym Wasilkowskim w czasie najbliższego pobytu w Warszawie. Rzeczywiście, spotkawszy się z Wasilkowskim, wyłożył mu szeroko, że nie ma zaufania do p. Bachracha i nie może go popierać.

12 listopada 1959

Przed paru dniami dziekan na posiedzeniu komisji historycznej podkreślał z naciskiem, że rektor niesłusznie i złośliwie przedstawia nasz wydział jako najbardziej skłócony. Czy słusznie? Istnieją u nas następujące antagonizmy. Nie licząc niechęci Maleczyńskich do mnie, które ostatnio niejako osłabły, ale trzeba wyliczyć, spory Morelowskiego i Hornunga¹⁰, które doprowadziły przed rokiem do zwołania specjalnej komisji, w której zasiadałem, w celu dojścia do porozumienia co do asystenta Zlata¹¹, którego atakował Morelowski, a bronił Hornung. Dalej spory, a właściwie obłędną nienawiść Kopaczyńskiej¹² do Konika¹³, w czym popierają ją Hołubowiczowie¹⁴, w pewnej mierze popiera dziekan idący w tym wyraźnie na rękę Hołubowiczom. Spory wreszcie między dziekanem i Naszem¹⁵, które jeszcze rok czy dwa temu doprowadziły do tego, że Nasz zarzucił otwarcie na posiedzeniu rady dziekanowi, że rzuca na niego oszczerstwa, na co dziekan nie zareagował, aczkolwiek mym zdaniem, którego nie ukrywałem przed nim, winien był żądać komisji dyscyplinarnej w stosunku do Nasza. Antagonizm ten trwa. Ostatnio na przykład, gdy była sprawa o nagrody, dziekan nie powołał do komisji Nasza, który o tej sprawie ku swemu oburzeniu dowiedział się ex post. Interpelowany przez Nasza oświadczył wówczas, że nie musi go powoływać do tej komisji. Dodajmy, że większość tych sporów opiera się o rektorat, czy więc niesłusznie nasz wydział uchodzi za taki?

3 grudnia [1959]

Wybory do Rady Głównej w roku 1959.

Posiedzenie wyborcze późniejszych elektorów przewidziane zostało na 9 listopada, a więc na dzień, w którym byłem w Warszawie.

Nie mogłem więc brać udziału w ustalaniu i wyborze elektorów. Rektorat przyszedł na to posiedzenie z gotową listą, na której z naszego wydziału znaleźli się: Gajek, Maleczyńska i Hornung. Wszyscy przeszli bez trudu.

Otwarcie mówiąc, byłem zaskoczony tym doborem rektoratu i czyniłem wyrzuty Andrzejowi [Gierowskiemu], że tak dobrali kandydatów, odpowiedział jednak, że załatwiał to Świda poza jego plecami. Dlaczego byłem przeciwny? Hornung jest u nas ciągle jeszcze zawieszony, przebywając w Toruniu, usuwając się od każdej poważniejszej pracy, niezorientowany skutkiem trwałego pobytu w Toruniu w naszych stosunkach. Jego zatarg z Morelowskim przy całej winie Morelowskiego nie postawił go w najprzyjemniejszym świetle. Gajek wiadomo. Po wystąpieniach Nasza, publicznym zarzuceniu mu oszczerstwa na radzie wydziału, niezbyt chętnie widziałbym go w roli członka Rady Głównej. Tymczasem wyraźne było, że do tego pretenduje.

W rektoracie odbyło się posiedzenie wybranych elektorów, na którym wysunięto listę kandydatów do przyszłej Rady Głównej. Podobno byli to Świda, Maleczyńska, ewentualnie jeszcze Jakóbiec. W tej sytuacji zwołuje Gajek, jedyny wypadek w skali uniwersyteckiej, posiedzenie pracowników naszego wydziału na 30 listopada i tam przy poparciu całej partii (przede wszystkim pp. Hołubowiczów) uzyskuje uchwałę, że również i jego ma się wysunąć na kandydata. Naturalnie primo loco ma być Maleczyńska. Kandydaturę jego wysuwa p. Hołubowicz, popiera Ewa [Maleczyńska] i Inglot. Głosowania dla bezpieczeństwa nie ma. Muszę przyznać, że skorzystałem z seminarium, które mi w tym terminie wypadało, by nie iść tam (godz. 12). Relacja pochodzi od Adama [Galosa].

Dziś rano spotykam Gajka. – Kogoście wybrali? – pytam.

Nikogo. Przepadł Świda, przepadła Maleczyńska. Bigi¹⁶ nie postawiono. Naturalnie Gajek oburzony. Po co oni wystawili Maleczyńską? Nic nie pomogły agitacje urzędników, ministerstwa itd. Tak lojalnie wywdzięcza się Ewie.

Rzecz, naturalnie, nieprzyjemna. Skutek to niewątpliwie nierozsądnego wysunięcia Maleczyńskiej, która jest nielubiana w szerokich kołach, oraz Świdy, który jest, wydaje mi się, nieznany szerzej i nie ma absolutnie w szerokich kołach marki uczonego, skoro jego sprawa uzwyczajnienia napotykała na poważne trudności, w konsekwencji nasze wydziały pozostały bez delegata w Radzie Głównej.

1960—1969

1960

25 marca 1960

Sprawa Instytutu Śląskiego.

Wczoraj byłem na posiedzeniu, a raczej walnym zebraniu Instytutu Śląskiego. Zebranie było liczne i wnet pokazało się, dlaczego. Mianowicie komisja rewizyjna wystąpiła z propozycją zmiany statutu w kierunku znacznego uzależnienia formalnego instytutu od WRN [Wojewódzkiej Rady Narodowej], która będzie instytut finansowała.

Sprawy zmian chwilami dawały się dyskutować, chwilami były niecelowe, bo jeśli miano podkreślić, że dyrektor może być mianowany przez radę naukową jedynie w porozumieniu z WRN, to uważam to za niepotrzebne, skoro WRN, finansując instytut, ma dość sposobów, by uzależnić go od siebie. Najważniejszym było, że jednak te projekty zmian statutu zostały zaproponowane nagle, bez porozumienia się z radą i bez uprzedzenia prezydium. Łączyło się to z tym że równocześnie oświadczono Wysłouchowi, że nie chcą go dalej widzieć w charakterze przewodniczącego rady jako klerykała.

W miejsce jego proponowali Rosponda. Sprawa była dość jasna: chodziło o uzyskanie człowieka bardziej układnego, następnie o zapewnienie sobie miejsc w radzie czy też władzach dla swoich ludzi. Tak więc na dyrektora był upatrzony Musioł, jakąś rolę miał przewidzianą dalej Oswald Popiołek.

Dyskusja była dość ostra. Zabierałem głos i wyraźnie nie podobałem się panom z WRN. Ostatecznie poprawki zaproponowane przez komisję rewizyjną nie przeszły. Wybory odbyły się już w mej nieobecności. Wysłouch nie przyjął swej kandydatury wysuwanej przez Popkiewicza (jego ucznia partyjnego). Wybrano Rosponda, potem zrezygnowali z wysadzania jeszcze Lutmana i wybrali jego [Lutmana].

Dla Wysłoucha to był cios, który zniósł spokojnie, albowiem żywił on duży sentyment do tej placówki i tu drukował prace swych uczniów. Z drugiej strony marzył, jak mi mówiono, o tym, by z czasem stworzyć prawo na WSP [Wyższa Szkoła Pedagogiczna, tu: w Opolu] i samemu objąć kierownictwo tej uczelni. Wszystko to przekreślono. Przekreślono pod głupim zarzutem, niewątpliwie przerzuconym do Opola z Wrocławia przez jego przyjaciół. Niejednokrotnie nie zgadzałem się z jego polityką prowadzoną w instytucie, uważałem, że postępuje zbyt układnie, jednak ostatecznie stworzył coś z tego instytutu!

Wydał szereg ciekawych prac, starał się, jak mógł, jakoś lawirować i skończyło się to wszystko ordynarnym wyrzuceniem go. Podobno zatrzyma „Studia Śląskie”¹.

W czasie konferencji rozmawiałem chwilę dość szczerze z Labudą².

Ten, gdy była mowa o tym, czy warto zabierać głos w dyskusji, wdał się ze mną w szczerszą rozmowę i powiedział wyraźnie, że słowa wypowiedziane w takich dyskusjach się nie liczą. Powiedziałem mu, że nie jestem tego zdania i przyznałem się, że miałem do niego pretensję, że na ostatnim zebraniu walnym Instytutu Zachodniego mówił rzeczy, których nie powinien był jako uczony mówić. Na to z całą otwartością stwierdził, że prawdę można mówić jedynie w kuluarowych rozmowach, a publicznie należy mówić tak, by zyskać sobie kredyt [zaufania] i móc coś pozytywnego zrobić. Wszelkie próby, by mu zwrócić uwagę na to, że jednak słowo ma jakąś wagę i znaczenie, że trzeba się rachować z wpływem przez to na słuchaczy, nie zrobiły na nim wrażenia. Oświadczył, że szanuje tych, co otwarcie mówią to, co myślą, ale to wszystko.

Opowiedziano mi w kuluarach dowcip o trzech stopniach luksusu w Polsce: 1) posiadać swoje auto, 2) posiadać swoją willę, 3) posiadać własne zdanie, ja dodałbym: wypowiadać je.

Wrocław, 17 [kwietnia], dies Paschae, 1960.

Wczoraj widziałem się z bratem Stysia i od niego dowiedziałem się, że w stanie zdrowia jego brata doszło do pogorszenia tak, że okresami traci przytomność. Nadchodzi dzień końca wędrówki.

Wincenty Styś³. Nie pamiętam, kiedy po raz pierwszy zetknąłem się z nim. Chyba na terenie Towarzystwa, gdzie przez jakiś czas mocno działał w zarządzie. Mały, krępy, o mocno czarnych włosach, zwracał na siebie uwagę swym niemal jakimś tatarskim wyglądem. Dość szybko dowiedziałem się, że jest synem chłopskim z Husowa. Swojej wsi poświęcił następnie świetne studium: Drogi postępu gospodarczego wsi, Wrocław 1947⁴. Chyba poprzez tę książkę poznałem go bliżej i nauczyłem się go cenić. Praca, chociaż daleka od mej specjalności, zrobiła na mnie duże wrażenie jasnością, szeroką podbudową, doskonałym opanowaniem metody historycznej, wreszcie perspektywami, które autor dostrzegał poprzez gąszcz liczb statystycznych. Wydaje mi się, że sformułowana wówczas przez niego teza o zależności rozrodczości rodzin chłopskich od majątku stała się jego wielką ideą, którą następnie rozbudowywał, podbudowywał i szerzej udowadniał. Nie moją rzeczą oceniać jej słuszność, nowość i prawdziwość. Osobiście mnie przekonał w dość dużym stopniu. Jej poświęcił następnie ostatnią swą pracę, która wyszła rok chyba temu, której już nie czytałem⁵. Słuszna czy niesłuszna, w każdym razie wydaje mi się, że zapewnia ona mu rangę prawdziwego, poważnego uczonego.

Jako ekonomista Styś widział słuszność, a równocześnie błędy systemu stosowanego u nas. W gruncie rzeczy też do końca pozostał wierny ekonomii liberalnej, co sprawiło, że pozbawiono go katedry ekonomii na wydziale prawnym i musiał na czas jakiś przenieść się do nas w charakterze specjalisty od historii gospodarczej, przy czym pracował przy zakładzie Inglota.

Nie czuł się on u nas wówczas najlepiej, zwłaszcza że różni ludzie utrudniali mu życie. Gdy w pewnym momencie starał się o urlop naukowy poprzez swego zwierzchnika ówczesnego K. Popiołka⁶, podając, że chce skończyć swą pracę, wówczas Popiołek oświadczył mu, że musi zbadać, czy jego praca ma wartość istotną dla nauki polskiej. Opowiadał mi o tym sam Styś, niemal ze łzami w oczach. Po Październiku przeniósł się z powrotem na wydział prawny, był przez jakiś czas rektorem WSE [Wyższej Szkoły Ekonomicznej] we Wrocławiu⁷, po czym jednak w roku ubiegłym, niezatwierdzony przez ministerstwo, po wyborze musiał ustąpić z zajmowanego stanowiska. Ponieważ w podobnym wypadku podobno w Poznaniu niezatwierdzony rektor umarł na serce, Styś miał podobno żartować, że on nie sprawi takiego kłopotu ministerstwu i nie myśli umierać. Już jednak we wrześniu zachorował. Widziałem go jeszcze w październiku, po naszej inauguracji. Skarżył się na to, że nie czuje się zdrów na żołądek. Był to już wówczas początek objawów raka, na którego obecnie umiera.

Pracując na innym wydziale, przez większy okres czasu stykałem się z nim stosunkowo niewiele, jednak w wypadku zetknięcia się z nim łatwo przychodziło nawiązać z nim szczerą i otwartą rozmowę. Ujmowała jego skromność, szczerość, prostota. Gdy przemawiał, starał się mówić bardzo zrozumiale, operować konkretem, przykładami. Było coś w nim z mówcy ludowego, co podobno bardzo silnie występowało u niego w okresie jego walki wyborczej o mandat poselski po Październiku, walki, którą zresztą bardzo honorowo, nieznaczną mniejszością, przegrał. Z podziwem jako o świetnym ludowym mówcy mówił o nim kiedyś Smoleński. Związany silnie z wsią, utrzymywał z nią kontakt i, jak kiedyś na pół żartem, na pół serio wobec mnie powiedział, nie mógł się zapisać do partii, albowiem wówczas nie mógłby się w swej wsi pokazywać.

Mimo swego liberalizmu przez dłuższy czas po powstaniu PRL współdziałał z rządem czynnie, albowiem był przekonany, że system gospodarki indywidualnej chłopskiej nie może być utrzymany i propagował specjalny typ spółdzielni dobrowolnych, których podobno szereg potworzył, początkowo pod patronatem rządu. Dopóki na polu kolektywizacji stawiano pierwsze kroki, patrzano życzliwie na działalność Stysia i popierano go, potem – gdy opierał się naciskowi i przymusowi w tej dziedzinie – zaczęto go zwalczać i uniemożliwiono mu pracę. Spotkałem się z nim w tym okresie kiedyś na dworcu wrocławskim i czekając w nocy na pociąg, długo z nim rozmawiałem. Żalił się na pryncypializm władz i mówił szeroko o swym wobec tej sprawy stanowisku.

Przy całym wielkim uzdolnieniu Stysia występowała u niego dość charakterystyczna cecha, mianowicie pewne gadulstwo, dające się we znaki zwłaszcza na posiedzeniach naukowych i organizacyjnych, które sprawiało, że ludzie myślący szybko i wyrażający się krótko, jak Smoleński, oceniali w pewnych momentach ujemnie jego inteligencję. Na pewno niesłusznie. Jednak istotnie, występowała u niego cecha jakiegoś chłopskiego gadulstwa, chwilami zaś jego teza, o której pisałem wyżej, stawała się obsesją, monomanią. Pamiętam, pewnego razu rozmawiałem po jakimś posiedzeniu z Henrykiem [Wereszyckim] na jego temat i obaj zgadzaliśmy się, że zabijał posiedzenie swą nieprzyzwoicie długą mową w dyskusji. Wówczas Henryk, który zawsze lubił budować koncepcje rozumowe, wysunął przypuszczenie, że może ludzie, którzy występują z jakimś wielkim twierdzeniem, wielką myślą, muszą być monomanami⁸ i bez przerwy do tej swojej wielkiej myśli wracają. Może i tak było.

W każdym razie był on nieprzeciętnym uczonym, o wielkiej i szerokiej wiedzy i jego odejście będzie niepowetowaną stratą dla środowiska wrocławskiego.

18 kwietnia 1960

Jerzy Kowalski.

Kiedy w lutym 1946 [roku] przekraczałem drzwi dziekanatu humanistycznego, w którym jako dziekan władał Kowalski, był on mi postacią całkowicie nieznaną. Nie słyszałem o nim nic jako o filologu, nie wiedziałem, że jest powieściopisarzem. Zetknąłem się z nim po raz pierwszy. Odniósł się do mnie życzliwie, a nie formalistycznie. Uderzyła mię jeszcze jego jedna cecha, mianowicie brak celebry i demokratyczne ustosunkowanie się do młodzieży.

Powoli dopiero poznawałem go bliżej. Był to niewątpliwie człowiek z kompleksami. We Wrocławiu traktowano go jako wielkiego uczonego. Czy takim był, trudno mi osądzić. Dorobek jego, jeśli przeglądnąć wspomnienie o nim Strzeleckiego⁹, nie był specjalnie wielki. W swych wystąpieniach publicznych, odczytach poruszających się na granicy referatu i eseju, uderzało mię coś, co nazwałbym sileniem się na paradoks, jakieś uderzające sformułowanie. Nie powiem też, żeby był jasny.

Do kompleksów jego należała niewątpliwie jego niechęć do Krakowa. Gdy w pewnym momencie w odpowiedzi na pismo z Uniwersytetu Jagiellońskiego zgodziłem się na to, by zachować tytuł docenta krakowskiego uniwersytetu, wpadł w pasję i niemal dał mi do poznania, że nie mam co robić we Wrocławiu, jeśli sobie rezerwuję furtkę do Krakowa. Zapowiedział mi, że skutkiem tego nie doczekam się nigdy nominacji na profesora we Wrocławiu. Dopiero powoli uspokoił się, a nominacja przyszła parę miesięcy po jego fukach.

Do raptownego ochłodzenia poprawnych stosunków między mną a nim przyczynił się dość drobny wypadek. Bodaj wiosną 1947 [roku] w jakiejś sprawie ważnej udałem się do niego do domu. Po załatwieniu sprawy wdaliśmy się w pogawędkę o różnych sprawach. Nie wiem, w jaki sposób zeszliśmy na sprawę konferencji moskiewskich polsko-rosyjskich wiosną 1945 [roku]¹⁰. Kowalski, nawiązując do tego, z szyderczym uśmiechem powiedział, że w czasie tych konferencji „Kutrzeba po pijanemu sprzedał Polskę”. Zaprotestowałem dość stanowczo przeciw temu, przypominając, że Kutrzeby, z którym wiele bywałem [?], nigdy pijanym nie widziałem, tym bardziej zaś nie może to wchodzić w rachubę w roku 1945, kiedy był już chory. Kowalski połapał się, że w jakiś sposób zrobił mi przykrość i wyraził przypuszczenie, że muszę chyba być w jakiś sposób z nim związany i że nie chciał mi sprawiać przykrości.

Przyznam się, że zrobiło to na mnie duże wrażenie. Po pierwsze dlatego, że uważałem poprzednio Kowalskiego, bliskiego współpracownika Kulczyńskiego, za człowieka, który nie powinien tak formułować spraw. Po drugie, uderzyła mię niesłychanie lekkomyślność występująca w powtarzaniu takich wiadomości.

Drugi raz zraziłem się do Kowalskiego, kiedy przechodząc na stanowisko prorektora i organizując wybory dziekana, który miał po nim objąć dziekanat, w bardzo zgrabny, ale równocześnie niezbyt lojalny sposób przez zaaranżowanie aklamacji przeprowadził wybór Modelskiego.

Przy tym wszystkim jednak do końca jego życia zachowałem dla niego szacunek jako do uczonego, zatroskanego o morale uniwersyteckiego życia, przejmującego się losem swych kolegów. W sporze, który pod koniec jego życia zaistniał między Ganszyńcem¹¹ a nim, stałem całkowicie po jego stronie.

Wrocław, 22 kwietnia 1960

Wczoraj zmarł po południu Wincenty Styś. Wieczne odpoczywanie racz mu dać, Panie. Dziś, wchodząc do gmachu przy Szewskiej, spotkałem Inglota, zaczęliśmy o tym mówić, po czym poprosił mnie w celu pomówienia ze mną do swego gabinetu.

Tu, jak to Stefciu, szeroko począł mówić o bliskich wyborach na dziekana i spytał się mnie, co myślę o tym.

Trzeba tu stwierdzić, że jeszcze przed jakimś czasem mówił mi Marian [Jakóbiec], że Ewa [Maleczyńska] otwarcie stawia kandydaturę Gajka, że rozmawiał z Inglotem, czy by nie chciał zgodzić się na kandydowanie, że Inglot odpowiedział odmownie, wygłaszając pean na cześć Gajka. Później, kiedyś spotkawszy się z Kaczmarkiem¹², powiedziałem mu, że Gajek kandyduje. Na jego uwagę, że kandydatem właściwym byłbym ja, odpowiedziałem mu, jak rzeczy stoją, że partia, która nie zgodzi się na moje prorektorstwo, również nie zgodzi się na kandydaturę na tę godność.

Wiedząc więc, jak widoczne to wszystko, powiedziałem, że wiem o tym, że kandyduje Gajek, popierany przez partię, że skoro on, tj. Inglot, nie chciał kandydować, nie widzę innej możliwości, jak nie głosować na Gajka jako jedyny protest, jaki mi pozostaje.

Na to Inglot powiedział, że wobec tego wyzna mi, że niedawno była u niego Maleczyńska, która stwierdziła, że ja staram się o przeparcie mej kandydatury, że chyba nie wiem, że stosunki się zmieniły i że nie mogę wbrew partii przejść.

Zdenerwowany tym stwierdzeniem oświadczyłem Inglotowi, że właściwie powinienem w tym momencie wyjść i prosić go o przekazanie jej tego, że wszelkie rozmowy na ten temat prowadzone przez pośredników są dla mnie nie na miejscu. Jednak Inglot oświadczył, że powiedział mi to wszystko nie na zlecenie Ewy, ale z własnej dobrej woli, albowiem nie podejmował się żadnego pośrednictwa. Następnie ruszył dalej, że zarówno od Ewy dowiedział się (podobne rzeczy powiedział mu też kto inny), że Świda czyni wszystko w ministerstwie i w partii, by uzyskać zgodę na moją kandydaturę, a przecież tego nie czyniłby bez porozumienia się ze mną.

Teraz ja z kolei oświadczyłem Inglotowi, że na temat mej kandydatury rozmawiałem tylko z jednym człowiekiem (Kaczmarkiem) i powiedziałem mu otwarcie, że ta kandydatura wobec sprzeciwu partii nie wchodzi w rachubę. Ze Świdą na te tematy całkowicie nie rozmawiałem i jeśli Świda cokolwiek działa, to czyni to poza mymi plecami. Po raz pierwszy się o tym dowiaduję.

Nie wiem, czy Inglot mi uwierzył, w każdym razie stwierdził, że jednak Gajek prowadzi widocznie jakieś intrygi z Maleczyńską. Uważam to za postęp, albowiem dotąd szedł jak ślepy, prowadzony przez Gajka.

By zakończyć, jeszcze raz stwierdziłem, że nie będę głosował na Gajka, albowiem uważam go za nieodpowiedzialnego, nielojalnego. Przytoczyłem zarówno fakt niedotrzymania obietnicy w stosunku do mnie, jak i fakt nieodpowiedzialnego wystąpienia wobec Kaczmarka. Inglot jeszcze podniósł, że nie wie, czy Maleczyńską można identyfikować z partią, skoro nie ze wszystkim się organizacja zgadza z nią. Na to odpowiedziałem, że jakkolwiek by było, to ona zawsze będzie górą i jak potrafiła poprzednio przeciwstawić się mnie, tak uczyni to obecnie.

Na tym skończyliśmy rozmowę.

Dziś, 24 kwietnia, dowiedziałem się od kogoś, którego nazwiska nie mogę ujawnić, iż Stefciu [Inglot] jeszcze przed jakimiś dziesięcioma dniami przyznał się, że Ewa [Maleczyńska] z nim rozmawiała i prosiła go, by przekazał mi tę jej informację i to jej ostrzeżenie. Widocznie więc nosił się z tym dość długo, jak kura z jajkiem, i dopiero ostatnio zdecydował się mnie to powiedzieć. Równocześnie jednak nie odważył się powiedzieć całej prawdy. Dlaczego? Czy czuł się nieswojo w tej funkcji listonosza Ewy, czy też po prostu przeraził się mej stanowczej reakcji? Nie wiem.

Wrocław, 8 maja 1960

Czwartego maja było otwarcie zjazdu młodych historyków¹³. Byłem na tym otwarciu i wysłuchałem dość dobrego odczytu wstępnego, po czym wyszedłem. Towarzyszący mi Inglot oświadczył, że chciałby ze mną porozmawiać. Zaproponowałem mu więc udanie się do kawiarni i wobec jego zgody poszliśmy do Stylowej, gdzie Stefciu ponownie podjął rozmowę w sprawie dziekanatu.

Tym razem zaproponował mi wręcz, bym podjął się starań o dziekanat dla siebie, bo jego zdaniem zdołał wzbudzić w Ewie wątpliwości co do tego, czy Gajek jest odpowiednim kandydatem (o, sancta simplicitas¹⁴). Oświadczyłem, że nie wierzę w to, by partia się na mnie zgodziła, że nie uważam, by było w interesie wydziału, aby dziekanem jego zostawał człowiek niechętnie widziany przez partię, że nie chcę narażać się na to, by ministerstwo następnie odmawiało zatwierdzenia. W konsekwencji zaproponowałem mu, by sam zdecydował się na tę kandydaturę, albowiem mym zdaniem Ewa zgodzi się na to, by on został dziekanem. Stefciu wysunął szereg wątpliwości, wobec tego nie naciskałem specjalnie, tylko prosiłem, by zechciał się nad tym zastanowić.

Tego samego dnia wieczorem rozmawiałem ze Świdą, będącym u mnie w innej sprawie, i wysunąłem mu kandydaturę Inglota. Obiecał porozmawiać na ten temat z partią, a potem z Inglotem.

Przy tej sposobności mała dygresja. Na otwarciu zjazdu młodych historyków przemawiał Świda wyjątkowo ładnie i poważnie. Wieczorem wyraziłem mu swe uznanie z tego powodu, na co zmieszał się i stwierdził, że to kosztuje dużo pracy. Dziś, tj. ósmego, dowiedziałem się od Mariana [Jakóbca], że mowę tę napisał mu Łanowski. Obracamy się w świecie naukowym!

11 maja 1960

Ósmego maja odwiedził nasz uniwersytet i wystawę prac uniwersytetu Gomułka¹⁵ z delegacją rządową partyjną. Witały go tylko władze, rektorzy, dziekani i nieliczni wybrani. W czasie tego krótkiego czasu wystąpił Gajek wobec Gomułki z propozycją wydania Kolberga¹⁶, spotkał się jednak z odmową. Ewa prosiła zaś Rapackiego¹⁷ o subwencje na wydawnictwa śląskie w kwocie 100 tys. zł, na co jednak Rapacki odpowiedział też odmownie. Wiadomość od Mariana i Świdy.

Osiemnastego maja odbyło się posiedzenie wyborcze. Gajek został wybrany na dziekana piętnastoma głosami przy dziesięciu contra, a dwóch wstrzymujących się (patrz list do Henryka [Wereszyckiego]), 19 maja 1960 [roku]¹⁸.

Stanisław Hubert.

Trzynastego maja byłem w Kudowej z odczytem w tamtejszym uniwersytecie robotniczym, po czym nocowałem i wracałem przed południem następnego dnia.

Pierwotnie miałem zamiar przejść się po Kudowej, ale wobec średniej pogody i dowiedzenia się o tym, gdzie mieszka Hubert, poszedłem do niego, by mu dostarczyć trochę plotek z Wrocławia.

Huberta poznałem zaraz prawie po przyjeździe do Wrocławia, ale trzymałem się od niego dość daleko, uważając go za przyjaciela Lepszego¹⁹, a potem odstraszony nieco jego snobizmem, snobizmem specjalnego rodzaju. Dopiero gdy zbliżył się nieco do Henryka [Wereszyckiego], potem, gdy go poznałem nieco bliżej, dostrzegłem, że pod powłoką pewnego snobizowania się na naukowca, opozycjonistę, „zapadnika”²⁰ kryje się jednak niesłychanie dobre serce i jakaś tęsknota za zbliżeniem się szczerym do ludzi. Hubert, którego etykę dyktuje jedynie humanitaryzm, jest człowiekiem, który odstąpi wszystko drugiemu. Podobno w czasie wojny odstępował mieszkanie, ubrania i wszystko uciekinierom. Ostatnio, żyjąc w dość ciężkich warunkach, wszystkie pieniądze, w jakikolwiek sposób niespodziewanie przybyłe, ofiarowywał swemu bratankowi, którego ojciec już nie żyje. Jakieś głęboko chrześcijańskie ustosunkowanie się do ludzi potrzebujących występuje u niego. Ostatnio żył w cieniu choroby, wylewu do mózgu, który na jakiś czas sparaliżował mu rękę i nogę, a potem zawału serca przeżytego po śmierci Szarskiego.

Hubert ceni sobie wysoko godność naukowego pracownika. Przyznam się, że nie czytałem żadnej jego rzeczy, ale jego ostatnio drukowana praca podobno bardzo dobra (zdanie Longchampsa²¹). W sądach o ludziach jest czasem dość pryncypialny, ale przy tym wszystkim nie jest nieżyczliwym wobec ludzi. Umie dostrzec nawet w niemiłych ludziach pewne walory.

W Kudowej trafiłem do niego dzięki temu, że pierwej spotkałem w kawiarni Czyżewskiego i ugadałem się z nim bardzo miło. Był bardzo spragniony wiadomości z Wrocławia, więc dostarczyłem mu ich, ile mogłem. Znowu utrzymywał, że absolutnie Karol [Maleczyński] nie jest uczonym, skoro nie słyszał nic o Toynbeem²². Poprzednio utrzymywał, że nie jest nim, skoro nie czytał nic T. Manna²³. Obecnie trzymam się wobec niego taktyki innej niż uprzednio.

Śmiejąc się i ugłaskując go, usiłuję go jednak przekonać, że nie ma racji.

Wrocław, 30 maja 1960

Sprawy minionej kadencji WTN.

Przeglądając notatki odnoszące się do wyborów, widzę, że wspomniałem o wyborach w 1958 [roku], a opuściłem wybory w roku 1959. Otóż sprawa kandydatur wypłynęła wówczas na posiedzeniu zarządu chyba 26 maja. Świda przewodniczył w zastępstwie chorego Smoleńskiego, pierwszego wiceprezesa.

Wobec choroby Marczewskiego było jasne, że nie można go wybierać, tym bardziej że zdecydowanie zrzekł się kandydowania. Świda wobec tego wysunął kwestię kandydatury Smoleńskiego. Byłem tym nieco zaskoczony, wiedząc, że był on przecież wówczas rektorem politechniki i posłem. Wysunąłem więc wątpliwość, czy temu podoła, a w pierwszym rzędzie, czy oficjalnie z nim o tym mówiono. Pokazało [się], że ograniczono się do napomknień. Uważałem, że sprawa jest zbyt ważna, by do tego się ograniczyć i zaproponowałem, by ktoś do niego poszedł w tej sprawie. Świda wobec tego zaproponował mi, żebym sam ze Smoleńskim, który choruje w domu, na ten temat porozmawiał. Istotnie, udałem się do domu i otwarcie spytałem się go, czy godzi się podjąć tego zadania i czy uważa, że da temu radę. Oświadczył, że godzi się, albowiem uważa, iż tylko on może wydobyć WTN z ciężkiej sytuacji. Tę jego deklarację zaniosłem zarządowi, który też przyjął to rozwiązanie. Trochę mię zaskoczyło, że Świda, chociaż rektor, zgodził się przyjąć drugą wiceprezesurę. Pierwszą przyjął Świętochowski. Ostatecznie w tym składzie przeszło prezydium, z tym że Marciniak został sekretarzem po raz drugi, ja zastępcą sekretarza, o ile się nie mylę, na wniosek z sali Gierowskiego.

Prezesi:

1959/60 Smoleński, sekretarz Marciniak.

1958/59 Marczewski, sekretarz Marciniak.

1957/58 Steinhaus, sekretarz Świda.

1956/57 Steinhaus, sekretarz Świda.

1955/56 Kulczyński, sekretarz Smoleński.

W terminie 1955: rekrutacja.

Wrocław, 30 maja 1960

Sprawa wyborów w WTN.

I tym razem było mi dane być przy sprawie obsadzania godności, a raczej wysunięcia kandydatur na nie. W sobotę pojechaliśmy, ja, Świda i Bigo, do Marczewskiego, gdzie przybył również i Steinhaus, w celu omówienia kandydatur. Świda zaproponował (uzgodniwszy to ze mną, a zdaje się, i z Marczewskim) na prezesa Steinhausa wobec tego, że Smoleński przechodzi do Warszawy. Ten, wysłuchawszy naszych racji, a specjalnie opinii Marczewskiego, po krótkich wahaniach się zgodził na przyjęcie tej godności. Powstało zagadnienie ważne, mianowicie kandydatury wiceprezesów. Na pierwszego zaproponowano ponownie Świętochowskiego, na drugiego mnie. Po krótkich zastrzeżeniach zgodziłem się. Sekretarzem miał zostać dotychczasowy – Marciniak. W poniedziałek postanowiono to uzgodnić ze Smoleńskim, potem postawić na zarządzie.

Istotnie, przybyłem 30 maja na posiedzenie. Już na początku widziałem konferencje Świdy ze Smoleńskim i Marciniakiem, jeszcze przed posiedzeniem. Muszę przyznać, że od soboty do poniedziałku miałem czas sprawę przemyśleć i postanowiłem się mej kandydatury zrzec, uważając, że Towarzystwo nie powinno tworzyć tak reakcyjnego prezydium. Gdy doszło do posiedzenia, zaproponowano wpierw odbycie posiedzenia komisji matki w składzie: Smoleński, Świda, Marciniak i ja. Poszliśmy do sąsiedniego pokoju i tu powiedziałem o mych zastrzeżeniach. Dowiedziałem się przy tej sposobności, że już rozważano sprawę ewentualnego wciągnięcia do zarządu Ewy [Maleczyńskiej], by jednak wprowadzić kogoś partyjnego. Powiedziałem, że w żadnym wypadku nie współpracowałbym z Ewą. Zaczęto więc rozważać, jak zorganizować prezydium, by jednak był ktoś, kto by mógł gadać z KW [Komitetem Wojewódzkim PZPR, tu: we Wrocławiu]. Wytoczyłem moje argumenty przeciw mnie streszczające się nie tylko w tym, że w tej chwili mam opinię klerykała i działacza klubu²⁴, ale wskazałem na fakt, że po mym wyborze Ewa dołoży starań, by tak przygotować sytuację w KW, by ze mną nie gadali. Świda zaraz przyznał mi rację. Po dyskusji, w czasie której rozpatrywano również ewentualność prezesury Trzebiatowskiego²⁵ (chemika, partyjnego), wysunięto koncepcję zachowania prezesury Steinhausa, pierwszej wiceprezesury Świętosławskiego, drugiej Trzebiatowskiego lub Skowrońskiego²⁶, przy czym zostawiono osobę do uznania Steinhausowi. W rozmowie telefonicznej zaproponowano to Steinhausowi, w konsekwencji czego na miejsce drugiego wiceprezesa wysunięto Skowrońskiego. Sekretarzem Marciniak. Na zastępców sekretarza zostawiono miejsca wolne dla zarządu.

Po powrocie na główną salę przedstawiono kandydatury. Podniósł zastrzeżenia Inglot, wysuwając sprawę pominięcia humanistyki. Ostatecznie wysunięto na pierwszego zastępcę sekretarza Longchampsa, podczas gdy na drugiego wysunął mnie Inglot, co też zaakceptowano.

Po zakończeniu posiedzenia żegnano Smoleńskiego przy lampce wina. Przemawiał najpierw Marciniak, potem Smoleński, pod koniec i ja.

Recenzja do „Sobótki”.

Wrocław, 2 czerwca 1960

¹ A. Galos, K. Matwijowski, Profesor Władysław Czapliński – życie i działalność [w:] Władysław Czapliński jako uczony i wychowawca, red. K. Matwijowski, Wrocław 1984, s. 13.

² W. Dybalska, Przestałem się wadzić z Bogiem [w:] eadem, Taki zwyczajny. O profesorach Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2005, s. 130.

³ J. Tazbir, Śmierć profesora, „Kultura” 1981, nr 36, s. 3.

⁴ W. Czapliński, Szkoła w młodych oczach, Kraków 1982.

⁵ W. Dybalska, Przestałem się wadzić…, s. 130.

⁶ W. Czapliński, Władysław Konopczyński, jakim go znałem [w:] Portrety uczonych polskich, wybór Andrzeja Biernackiego, Kraków 1974, s. 243.

⁷ P. Biliński, Władysław Konopczyński 1880–1952, Kraków 2017, s. 217–219.

⁸ W. Czapliński, Szkoła…, s. 250.

⁹ Idem, Władysław Konopczyński, jakim go znałem…, s. 245.

¹⁰ Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego; sygn. WF-II-504. Akta przewodu doktorskiego Władysława Czaplińskiego.

¹¹ W. Czapliński, Opozycja wielkopolska po krwawym „potopie” (1660–1668), Kraków 1930.

¹² Biblioteka Ossolineum, Materiały Władysława Czaplińskiego, sygn. BOss Rkps 18482/II, W. Czapliński, Życiorys, k. 20.

¹³ Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, sygn. WF-II-121. Akta habilitacji Władysława Czaplińskiego.

¹⁴ A. Galos, K. Matwijowski, Profesor Władysław Czapliński…, s. 15.

¹⁵ W. Dybalska, Przestałem się wadzić…, s. 134.

¹⁶ A. Galos, K. Matwijowski, Profesor Władysław Czapliński…, s. 15.

¹⁷ W. Dybalska, Przestałem się wadzić…, s. 134.

¹⁸ Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego, Akta Władysława Czaplińskiego, sygn. 138/1641.

¹⁹ S.A. Hołdys, W. Suleja, W. Czapliński jako wychowawca historyków [w:] Władysław Czapliński jako uczony…, s. 87–88.

²⁰ Biblioteka Ossolineum, Materiały Władysława Czaplińskiego, sygn. BOss Rkps 18580/II, Korespondencja Władysława Czaplińskiego z Adamem Kerstenem.

²¹ J. Pasek, Pamiętniki, wyd. III, wstęp i objaśnienia W. Czapliński, Wrocław 1952.

²² W. Czapliński, Dwa sejmy z roku 1652. Studium z dziejów rozkładu Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII w., Wrocław 1955.

²³ Idem, Na dworze Władysława IV, Warszawa 1959.

²⁴ Idem, Władysław IV i jego czasy, Warszawa 1972.

²⁵ Idem, O Polsce siedemnastowiecznej. Problemy i sprawy, Warszawa 1966.

²⁶ Idem, Glosa do Trylogii, Wrocław 1974.

²⁷ W. Czapliński, J. Długosz, Życie codzienne magnaterii polskiej w XVII wieku, Warszawa 1976.

²⁸ W. Czapliński, K. Górski, Historia Danii, Wrocław 1965.

²⁹ W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec, Wrocław 1981.

³⁰ W. Czapliński, Dzieje Danii nowożytnej (1500–1975), Warszawa 1982.

³¹ Idem, Polska a Dania w XVI–XX w. Studia, Warszawa 1976.

³² Idem, Ruch oporu w Danii 1940–1945, Wrocław 1973.

³³ K. Kawalec, Profesor Władysław Czapliński. Jakim go zapamiętałem [w:] Czasy nowożytne. Wspomnienia o śp. Prof. Władysławie Eugeniuszu Czaplińskim, cz. II, red. K. Matwijowski, Wrocław 2006, s. 29.

³⁴ W. Dybalska, Przestałem się wadzić…, s. 144.

³⁵ O naprawę Rzeczypospolitej XVII–XVIII, kom. red. J. Gierowski, A. Kersten, J. Maciszewski, Z. Wójcik, Warszawa 1965.

³⁶ Przede wszystkim tom będący plonem konferencji poświęconej pamięci W. Czaplińskiego: Władysław Czapliński jako uczony i wychowawca. Materiały z konferencji odbytej we Wrocławiu 24 IV 1982, red. K. Matwijowski, Wrocław 1984, oraz szereg nekrologów, m.in.: K. Matwijowski, Władysław Eugeniusz Czapliński, „Śląski Kwartalnik Historyczny »Sobótka«” 1982, nr 1–2, s. 143–149; Z. Wójcik, Władysław Czapliński (3 X 1905 – 17 VIII 1981), „Kwartalnik Historyczny” 1982, nr 1, s. 215–221; J. Tazbir, Władysław Czapliński (1905–1981), „Acta Poloniae Historica” 1982, s. 285–286; idem, Władysław Czapliński (1905–1981), „Zapiski Historyczne” 1982, z. 2, s. 127–129; idem, Śmierć Profesora, „Kultura” 1981, nr 36, s. 3; J. A. Gierowski, Władysław Czapliński, jakim Go znałem, „Tygodnik Powszechny” 1981, nr 43, s. 3; H. Olszewski, Władysław Czapliński (1905–1981), „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1982, z. 2, s. 249–251; J. Seredyka, In Memoriam. Władysław Czapliński 1905–1981, „Kwartalnik Opolski” 1982, nr 1, s. 5–9; J. Seredyka, In memoriam. Władysław Czapliński (1905–1981), „Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Historia” 1982, s. 123–132; W. Kaczorowski, Władysław Czapliński – zamknięta biografia historyka, „Opole” 1981, nr 12, s. 10; J. Steen Jensen, Władysław Czapliński 3.10.1905 – 17.08.1981, „Historisk Tidsskrift” 1983, nr 2, s. 342–343; A. Przyboś, Władysław Czapliński (1905–1981), „Studia Historyczne” 1984, nr 2, s. 251–265.

³⁷ R. Majewski, Władysław Czapliński. Najważniejszy autorytet w sprawie dziejów XVII wieku [w:] Portrety z pamięci, red. W. Biełowicz, Wrocław 1985, s. 35–37; K. Matwijowski, Władysław Czapliński [w:] Uczeni wrocławscy, t. II, red. J. Trzynadlowski, Wrocław 1994, s. 63–68; M. Czapliński, Henryk Wereszycki w świetle korespondencji z Władysławem Czaplińskim [w:] Henryk Wereszycki. Historia w życiu historyka, red. E. Orman, A. Cetnarowicz, Kraków 2001, s. 273–282; W. Dybalska, Przestałem się wadzić…, s. 129–147; Czasy nowożytne. Studia poświęcone pamięci prof. Władysława Eugeniusza Czaplińskiego w 100 rocznicę urodzin, red. K. Matwijowski, Wrocław 2005; Czasy nowożytne. Wspomnienia o śp. prof. Władysławie Eugeniuszu Czaplińskim, cz. II, red. K. Matwijowski, Wrocław 2006; A.S. Bidwell, „Abyś miał przekonanie, że jesteś najbardziej pożyteczny w tym, co robisz, zarówno w nauce, jak i na Uniwersytecie”: prof. Władysław Czapliński o postawie uczonego w czasach PRL, „Śląski Kwartalnik Historyczny »Sobótka«” 2009, z. 2–3, s. 619–626; A.S. Bidwell, „Odwilże” i restrykcje na uczelni wrocławskiej w latach 60. i 70. XX w. w świetle „Dziennika” i korespodencji profesora Władysława Czaplińskiego (1905–1981), „Śląski Kwartalnik Historyczny »Sobótka«” 2010, nr 1, s. 577–596; F. Wolański, Historycy z misją – wrocławscy badacze przeszłości wczesnonowożytnego Śląska w latach 1945–1981. Przyczynek do kształtowania tożsamości przez pisarstwo historyczne (W. Czapliński, J.A. Gierowski, J. Leszczyński) [w:] Bolesławianie – nie przybyli znikąd. Wokół krajobrazu osadniczego Dolnego Śląska, red. A. Bober-Tubaj, J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold, Bolesławiec 2016, s. 102–107; W kręgu myśli Władysława Czaplińskiego, red. F. Wolański, L. Ziątkowski, Wrocław 2016; M. Sokalski, Początki drogi naukowej i szkoła krakowska w oczach Władysława Czaplińskiego [w:] Krakowska szkoła historyczna a Polskie Towarzystwo Historyczne. Studia historiograficzne, red. P. Biliński, P. Plichta, Warszawa–Kraków 2017, s. 303–320; J. Maroń, Zapomniany historyk wojska: prof. Władysław Czapliński (1905–1981) [w:] idem, Znani, nieznani i zapoznani historycy wojskowości z kręgu Władysława Konopczyńskiego i Stanisława Herbsta, Wrocław 2018, s. 21–49.

³⁸ W. Konopczyński, Dziennik 1918–1921, cz. I i II, oprac. P. Biliński, P. Plichta, Warszawa 2016; idem, Dziennik 1922–1926, cz. I i II, oprac. P. Biliński, P. Plichta, Warszawa 2021.

³⁹ W. Kula, Rozdziałki, do druku podali N. Assorodobraj-Kula i M. Kula, oprac. M. Kula, Warszawa 1996.

⁴⁰ J. Sobczak, Zmierzch ery Gorbaczowa i triumf Jelcyna: mój znikający świat… (z „Dziennika Moskiewskiego” 1990–1992), Warszawa 2012.

⁴¹ M.in. Uniwersytet Wrocławski 1945–1955, t. I–II, red. F. Longchamps, Wrocław 1959; Uniwersytet Wrocławski w latach 1945–1970, red. W. Floryan, Wrocław 1970; W. Wrzesiński, Uniwersytet Wrocławski 1945–1995, Wrocław 1995; Nauka w powojennym Wrocławiu 1945–2015. W 70. rocznicę powstania polskiego środowiska naukowego we Wrocławiu, red. W. Kucharski, K. Bock-Matuszyk, G. Strauchold, Wrocław 2015.

⁴² Zob. M. Czapliński, S. Rospond, Z dziejów Oporowa, Wrocław 2002.

⁴³ P. Głuchowski, Wiersz o szczurach i spoconych rękach, „Gazeta Wyborcza” 2023, nr 35, s. 7–9.

⁴⁴ K. Dworaczek, T. Przedpełski, Fałszywka [w:] eidem, Studencki Komitet Solidarności we Wrocławiu 1977–80, t. II: Relacje, Wrocław–Warszawa 2017, s. 99–111.

⁴⁵ M. Grochowska, Różewicz. Rekonstrukcja, t. I, Warszawa 2021.

⁴⁶ Zob. W. Dybalska, Świadkiem był tylko bokser [w:] eadem, Taki zwyczajny…, s. 115–127.

¹ Dominica Resurrectionis Domini Nostri Iesu Christi (łac.) – Niedziela Zmartwychwstania Pana naszego Jezusa Chrystusa.

² Karol Maleczyński (1897–1968) – historyk mediewista. Do 1939 r. pracownik naukowy Uniwersytetu Jana Kazimierza (dalej: UJK) we Lwowie (prof. od 1939 r.). Od 1945 r. prof. Uniwersytetu Wrocławskiego (dalej: UWr).

³ Wrocławskie Towarzystwo Naukowe dalej w tekście występuje także jako WTN lub Towarzystwo. Zrezygnowano z występujących w oryginale skrótów, takich jak Wrocł. Tow. Nauk. czy Tow.

⁴ Marian Jakóbiec (1910–1998) – historyk literatury, slawista. Absolwent UJK we Lwowie (1935). W l. 1930–1945 pracownik Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, od 1946 r. pracownik naukowy UWr (prof. zw. od 1959 r.) i jego prorektor w l. 1961–1965.

⁵ Stanisław Rospond (1906–1982) – językoznawca. Absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego (dalej: UJ), pracownik naukowy UJK we Lwowie w l. 1936–1939, od 1945 r. prof. UWr.

⁶ Hugo Steinhaus (1887–1972) – matematyk. Absolwent Uniwersytetu Lwowskiego. Do 1939 r. prof. UJK we Lwowie. Od 1945 r. prof. UWr.

⁷ Edward Marczewski (1907–1976) – matematyk. Absolwent Uniwersytetu Warszawskiego (dalej: UW). Od 1945 r. pracownik naukowy UWr (1948 – prof. zw.) i jego rektor w l. 1953–1957.

⁸ Witold Świda (1899–1989) – prawnik. Absolwent Uniwersytetu Poznańskiego i Uniwersytetu Stefana Batorego (dalej: USB) w Wilnie. Do 1939 r. pracownik naukowy USB, od 1947 r. prof. UWr i jego rektor w l. 1959–1962.

⁹ Iwo Jaworski (1898–1959) – prawnik. Absolwent UJ. Do 1939 r. prof. USB w Wilnie, od 1945 r. prof. UWr.

¹⁰ Tadeusz Marciniak (1895–1966) – lekarz. Absolwent UJK we Lwowie, do 1939 r. pracownik naukowy tej uczelni. Od 1946 r. prof. UWr, następnie Akademii Medycznej we Wrocławiu.

¹¹ Stanisław Tołpa (1901–1996) – botanik. Absolwent UJK we Lwowie. Do 1939 r. nauczyciel w Państwowym Gimnazjum im. T. Kościuszki w Kaliszu. Od 1945 r. pracownik naukowy UWr, następnie prof. Wyższej Szkoły Rolniczej we Wrocławiu (w l. 1952–1954 rektor tej uczelni).

¹² Stefan Inglot (1902–1994) – historyk dziejów gospodarczych. Absolwent UJK we Lwowie, do 1939 r. pracownik naukowy tej uczelni. Po wojnie prof. UJ, od 1950 r. prof. UWr, w l. 1954–1958 dziekan Wydziału Filozoficzno-Historycznego UWr.

¹³ Stanisław Tync (1889–1964) – historyk wychowania. Absolwent UJ. Od 1946 r. prof. UWr.

¹⁴ K. Maleczyński, Dzieje Wrocławia, cz. 1: Do roku 1526, Katowice–Wrocław 1948.

¹⁵ Idem, Dzieje Wrocławia do roku 1618, Warszawa 1958.

¹⁶ Historia Śląska, t. I, cz. 1, red. K. Maleczyński, Wrocław 1960.

¹⁷ Codex diplomaticus nec non epistolaris Silesiae. Kodeks dyplomatyczny Śląska, t. I, red. K. Maleczyński, Wrocław 1951.

¹⁸ „Śląski Kwartalnik Historyczny »Sobótka«” wydawany we Wrocławiu.

¹⁹ Chodzi o bibliotekę Instytutu Historycznego UWr.

²⁰ Leo Santifaller (1890–1974) – historyk austriacki. W l. 1929–1942 prof. UWr, gdzie zajmował się historią Śląska ze szczególnym uwzględnieniem paleografii. Po wojnie prof. Uniwersytetu Wiedeńskiego.

²¹  Bolesław Świętochowski (1895–1975) – agrotechnik. W l. 1936–1945 prof. Politechniki Lwowskiej, od 1946 r. prof. Politechniki Wrocławskiej, a od 1951 r. prof. Wyższej Szkoły Rolniczej we Wrocławiu. Aktywny członek WTN.

²² Seweryn Wysłouch (1900–1968) – historyk prawa. Absolwent USB w Wilnie. Od 1945 r. prof. UWr.

²³ Władysław Ślebodziński (1884–1972) – matematyk. Absolwent UJ. Do 1939 r. prof. Uniwersytetu Poznańskiego, a od 1945 r. prof. Politechniki Wrocławskiej.

²⁴ Hugon Kowarzyk (1906–1985) – lekarz. Absolwent UJ, na którym pracował do 1946 r. W l. 1946–1950 prof. UWr, następnie prof. Akademii Medycznej we Wrocławiu.

²⁵ Receperunt mercedem suam (łac.) – otrzymali swoją zapłatę.

²⁶ Zob. przypis 14 i 15.

²⁷ Zob. przypis 17.

²⁸ Chodzi o zatrudnienie Czaplińskiego na UWr jako kierownika Katedry Historii Nowożytnej. Do 1946 r. mieszkał i pracował w Krakowie.

²⁹ Józef Feldman (1899–1946) – historyk, badacz XVIII–XX w. Absolwent i prof. UJ. Uczeń Władysława Konopczyńskiego.

³⁰ Stanisław Kutrzeba (1876–1946) – historyk ustroju i prawa. Absolwent i prof. UJ i jego rektor w l. 1932–1933, sekretarz generalny (1926–1939) i prezes Polskiej Akademii Umiejętności (dalej: PAU) w Krakowie (1939–1946).

³¹ Alfred Kucner (1907–1987) – historyk. Absolwent Uniwersytetu Poznańskiego. W l. 1945–1948 pracownik naukowy UWr.

³² Chodzi o Instytut Historyczny UWr, istniejący od 1945 do 1953 r. i ponownie zorganizowany w 1969 r.

³³ Zob. K. Maleczyński, Dzieje Wrocławia, cz. 1: Do roku 1526, Katowice–Wrocław 1948.

³⁴ Teofil Emil Modelski (1881–1967) – historyk i archiwista. Absolwent Uniwersytetu Lwowskiego. Do 1939 r. prof. USB w Wilnie, następnie UJK we Lwowie, od 1945 r. prof. UWr. W l. 1950–1960 kierownik Archiwum UWr.

³⁵ Henryk Wereszycki (1898–1990) – historyk, badacz dziejów powszechnych XIX w. Absolwent UJK we Lwowie. Do 1939 r. pracował we Lwowie jako nauczyciel historii w gimnazjach prywatnych, w l. 1935–1939 w Instytucie Józefa Piłsudskiego Poświęconym Badaniu Najnowszej Historii Polski. W l. 1947–1956 pracownik naukowy UWr, od 1956 r. prof. UJ.

³⁶ Stefan Maria Kuczyński (1904–1985) – historyk, mediewista. Absolwent UW. Do 1939 r. docent UW. W 1945 r. pracownik naukowy UJ, w l. 1946–1954 prof. UWr, w l. 1954–1969 prof. Uniwersytetu Łódzkiego (dalej: UŁ), a w l. 1969–1982 prof. Uniwersytetu Śląskiego (dalej: UŚ) w Katowicach.

³⁷ Franciszek Bujak (1875–1953) – historyk dziejów gospodarczych. Absolwent UJ. W l. 1920–1941 prof. UJK we Lwowie, a w l. 1946–1952 prof. UJ. Twórca szkoły historycznej, do której należeli m.in. Stefan Inglot, Tadeusz Ładogórski, Stanisław Hoszowski, Helena Madurowicz-Urbańska. Zorganizowany przez Bujaka Zakład Historii Gospodarczej (w kolejnych latach przekształcony w instytut) miał sporą autonomię w ramach Wydziału Humanistycznego UJK we Lwowie.

³⁸ Trabant – w średniowieczu żołnierz należący do straży przybocznej monarchy lub innego dostojnika.

³⁹ Ewa Maleczyńska (1900–1972) – historyk dziejów średniowiecznych. Absolwentka UJK we Lwowie. Do 1939 r. pracowała jako nauczycielka historii we Lwowie, od 1950 r. prof. UWr. Działaczka PZPR (w l. 1959–1964 zastępca członka KC PZPR).

⁴⁰ Mowa o połączeniu Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) i Polskiej Partii Robotniczej (PPR) w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą (PZPR; grudzień 1948 r.). Przed zjednoczeniem Ewa Maleczyńska należała do PPS.

⁴¹ Polski Komitet Obrońców Pokoju – organizacja społeczna zainicjowana podczas Międzynarodowego Kongresu Intelektualistów w Obronie Pokoju we Wrocławiu. Działała od 1949 do 1958 r., następnie została przekształcona w Ogólnopolski Komitet Pokoju.

⁴² I Kongres Nauki Polskiej obradował w Warszawie od 29 VI do 2 VII 1951 r.

⁴³ Karol Ferdynand Waza (1613–1655) – królewicz polski, syn Zygmunta III Wazy, m.in. biskup wrocławski i płocki.

⁴⁴ Stanisław Arnold (1895–1973) – historyk dziejów gospodarczych, mediewista. Absolwent i prof. UW. Od 1945 r. członek PPR, potem PZPR, wykładowca szkół partyjnych.

⁴⁵ Kazimiera Maleczyńska (1925–2010) – historyk i bibliotekoznawca, absolwentka UWr, pracownik naukowy Biblioteki Uniwersyteckiej UWr oraz prof. w Instytucie Bibliotekoznawstwa UWr.

⁴⁶ Jan Mydlarski (1892–1956) – antropolog. Absolwent Uniwersytetu Lwowskiego. Do 1939 r. pracownik naukowy UW, Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie oraz Zakładu Antropologii Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. W l. 1945–1947 prof. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (dalej: UMCS) w Lublinie, od 1947 prof. UWr i jego rektor w l. 1951–1953.

⁴⁷ Bogusław Leśnodorski (1914–1985) – historyk państwa i prawa. Absolwent i pracownik naukowy UJ (1936–1939 i 1945–1950). Od 1950 r. prof. UW. W l. 1953–1974 redaktor naczelny „Kwartalnika Historycznego”.

⁴⁸ Władysław Konopczyński (1880–1952) – historyk dziejów nowożytnych i najnowszych. Absolwent Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Lwowskiego. Od 1917 do 1948 r. prof. UJ. Inicjator i pierwszy redaktor naczelny Polskiego słownika biograficznego. Do jego uczniów należeli m.in. Władysław Czapliński, Józef Feldman, Jan Pachoński, Helena Wereszycka, Józef Andrzej Gierowski, Kazimierz Lepszy, Adam Przyboś i Emanuel Rostworowski.

⁴⁹ Marian Morelowski (1884–1963) – historyk sztuki. Absolwent Uniwersytetu Wiedeńskiego. Prof. USB w Wilnie w l. 1934–1941. Od 1947 prof. UWr.

⁵⁰ Roman Lutman (1897–1973) – historyk i prawnik. Absolwent UJK we Lwowie. W l. 1934–1948 dyrektor Instytutu Śląskiego w Katowicach. Założyciel i pierwszy dyrektor (1957–1963) Instytutu Śląskiego w Opolu.

⁵¹ Oswald Popiołek (1926–1986) – historyk. Absolwent UWr. Organizator i wieloletni dyrektor Archiwum Państwowego w Opolu.

⁵² Teodor Musioł (1910–1985) – historyk wychowania. Absolwent Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Działacz PPR, potem PZPR. W l. 1950–1958 kierownik Wydziału Oświaty w Prezydium WRN w Opolu, w l. 1964–1965 dyrektor Instytutu Śląskiego w Opolu, w l. 1969–1978 oraz 1982–1992 prof. Wyższej Szkoły Pedagogicznej (dalej: WSP) w Opolu.

⁵³ Klub Uniwersytecki.

⁵⁴ Toujours changer de la devise (fr.) – zawsze zmieniać motto.

⁵⁵ Eugeniusz Król – przewodniczący Prezydium Rady Narodowej miasta Wrocławia w l. 1956–1958.

⁵⁶ Henryk Gąsior (1922–1972) – prawnik. Absolwent UWr. W l. 1956–1959 kierownik Wydziału Kultury MRN we Wrocławiu.

⁵⁷ Teofil Kowalczyk (1908–1987) – poeta.

⁵⁸ Eugeniusz Geppert (1890–1979) – malarz. Studiował m.in. na Akademii Sztuk Pięknych (dalej: ASP) w Krakowie i na UJ. Uczeń Jacka Malczewskiego. Współorganizator i pierwszy rektor (1946–1950) Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych (dalej: PWSSP) we Wrocławiu.

⁵⁹ Ignacy Rutkiewicz (1929–2010) – dziennikarz. Od 1958 r. członek redakcji „Więzi”, od 1961 r. redaktor „Odry” (w l. 1982–1990 redaktor naczelny tej gazety). Prezes PAP w l. 1990–1994.

⁶⁰ Henryk Derczyński (1906–1981) – fotograf. Od 1948 r. mieszkał i pracował we Wrocławiu. Inicjator utworzenia w Muzeum Śląskim Działu Fotografii, którego był kierownikiem.

⁶¹ Henryk Lewulis (1908–1966) – architekt. Absolwent i prof. Politechniki Wrocławskiej.

⁶² Julian Bidziński (1913–2002) – muzyk. Współtwórca i dyrektor (1946–1970) Państwowej Podstawowej Szkoły Muzycznej i Państwowego Liceum Muzycznego we Wrocławiu. Współzałożyciel Dolnośląskiego Towarzystwa Muzycznego.

⁶³ Andrzej Polkowski (1922–1979) – aktor Teatru Polskiego we Wrocławiu.

⁶⁴ Mieczysław Markowski – redaktor „Słowa Polskiego”.

⁶⁵ Stefan Reczek (1923–1993) – językoznawca. Uczeń Stanisława Rosponda. Od 1964 r. wykładowca WSP w Rzeszowie.

⁶⁶ Wiktor Bross (1903–1994) – lekarz, chirurg. Absolwent UJK we Lwowie, w l. 1930–1939 pracownik naukowy tej uczelni. Od 1946 r. pracował we Wrocławiu. Współorganizator i (od 1950 r.) prof. Akademii Medycznej we Wrocławiu. Przewodniczący WTN w l. 1964–1967. Członek PAN.

⁶⁷ Władysław Strojny (1923–1992) – entomolog i fotograf. Wykładowca Wyższej Szkoły Rolniczej we Wrocławiu.

⁶⁸ Maria Dawska (1909–1993) – malarka. Absolwentka ASP w Krakowie. Od 1947 r. pracownik naukowy PWSSP we Wrocławiu.

⁶⁹ Stanisław Pękalski (1895–1967) – malarz. Absolwent Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie, uczeń Karola Tichego. Od 1945 r. mieszkał we Wrocławiu, współorganizator i pracownik naukowy PWSSP (w l. 1965–1967 rektor tej uczelni).

⁷⁰ Tymoteusz Karpowicz (1921–2005) – poeta. Absolwent UWr. Prezes wrocławskiego oddziału Związku Literatów Polskich (1957–1961), członek redakcji „Nowych Sygnałów” (1956–1957), „Odry” (1958–1976) i „Poezji” (1965–1968).

⁷¹ Lilian Seymour-Tułasiewicz (1912–2003) – powieściopisarka.

⁷² Tadeusz Andrzej Broniewski (1894–1976) – architekt. Absolwent Politechniki Lwowskiej. Od 1946 r. pracownik naukowy Politechniki Wrocławskiej.

⁷³ Igor Tawryczewski (1927–1989) – architekt. Absolwent Politechniki Wrocławskiej. Projektant w Miastoprojekcie-Wrocław.

⁷⁴ Artur Młodnicki (1911–1972) – aktor Teatru Polskiego we Wrocławiu.

⁷⁵ Igor Przegrodzki (1926–2009) – aktor Teatru Polskiego we Wrocławiu.

⁷⁶ Mieczysław Zawadowski (1921–2004) – dziennikarz, redaktor „Słowa Polskiego”.

⁷⁷ Czesław Ostańkowicz (1910–1982) – publicysta i pisarz.

⁷⁸ Tak w oryginale, prawdopodobnie chodzi o konflikt.

⁷⁹ Primo loco (łac.) – pierwsze miejsce.

⁸⁰ Maria Jędrzejewska (1900–1984) – skrzypaczka, współtwórczyni Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej we Wrocławiu i nauczycielka w tej placówce.

⁸¹ Ryszard Bukowski (1916–1987) – kompozytor. Absolwent Państwowego Konserwatorium Muzycznego w Warszawie, wykładowca Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej we Wrocławiu.

⁸² Zob. Teksty źródłowe do historii Świdnicy i okręgu, zestawili T. Bieda, K. Fiedor, S. Kotełko, red. K. Maleczyński, „Sobótka”, Seria B, z. 5, Wrocław 1958.

⁸³ Władysław Dziewulski (1904–1981) – historyk, mediewista. Absolwent UWr. W okresie powojennym związany z Wrocławiem, m.in. pracownik naukowy wrocławskiego oddziału Instytutu Zachodniego (1950–1953), od 1957 r. WSP w Opolu, a od 1959 r. Instytutu Śląskiego w Opolu.

⁸⁴ W. Dziewulski, „Swawolenie czynem” czyli rzecz o niektórych historykach wrocławskich, „Odra” 1958, nr 27, s. 2, 11.

⁸⁵ Chodzi o Radę Narodową miasta Wrocławia.

⁸⁶ Bolesław Iwaszkiewicz (1900 lub 1902–1983) – matematyk. Absolwent UW. Prorektor Politechniki Wrocławskiej w l. 1954–1957. Przewodniczący Prezydium Rady Narodowej miasta Wrocławia w l. 1958–1969. Działacz PZPR.

⁸⁷ Adam Galos (1924–2013) – historyk dziejów XIX i XX w. Absolwent UJ, uczeń Henryka Wereszyckiego. Od 1946 r. pracownik naukowy UWr (1967 – prof. nadzw., 1989 – prof. zw.), w l. 1981–1994 dyrektor Instytutu Historycznego UWr.

⁸⁸ Tadeusz Ładogórski, do 1949 r. Tadeusz Ladenberger (1905–1995) – historyk. Absolwent UJK we Lwowie. W l. 1949–1955 pracownik naukowy UWr, w l. 1953–1974 pracownik naukowy Instytutu Historii (dalej: IH) Polskiej Akademii Nauk (dalej: PAN).

⁸⁹ Józef Andrzej Gierowski (1922–2006) – historyk dziejów nowożytnych. Absolwent UJ, uczeń Władysława Konopczyńskiego. W l. 1946–1965 oraz 1978–1981 pracownik naukowy UWr. W l. 1958–1961 pełnił funkcję prorektora UWr, w l. 1964–1965 był dziekanem Wydziału Historyczno-Filozoficznego UWr. Od 1965 r. – prof. UJ, w l. 1981–1987 rektor tej uczelni.

⁹⁰ Dionizy Smoleński (1902–1984) – chemik. Absolwent Politechniki Warszawskiej. Od 1946 r. pracownik naukowy Politechniki Wrocławskiej, w l. 1951–1960 rektor tej uczelni. Od 1961 r. prof. Politechniki Warszawskiej.

⁹¹ WTN, zob. przypis 3, s. 25.

⁹² Stanisław Hubert (1905–1983) – prawnik. Absolwent UJK we Lwowie. Od 1946 r. prof. UWr.

⁹³ Stanisław Hartman (1914–1992) – matematyk. Absolwent UW. Pracownik naukowy UWr w l. 1946–1968 oraz 1976–1984 (1954 – prof. nadzw., 1961 – prof. zw.).

⁹⁴ Antoni Knot (1904–1982) – historyk. Absolwent UJK we Lwowie. Od 1945 do 1963 r. dyrektor Biblioteki UWr. W l. 1946–1949 dyrektor naczelny Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.

⁹⁵ Bogdan Zakrzewski (1916–2011) – historyk literatury. Absolwent Uniwersytetu Poznańskiego. Od 1952 r. pracownik naukowy UWr.

⁹⁶ Józef Gajek (1907–1987) – etnolog. Absolwent UJK we Lwowie. Od 1953 do 1967 r. prof. UWr. W l. 1956–1961 dziekan Wydziału Historyczno-Filozoficznego UWr.

⁹⁷ Jerzy Łanowski (1919–2000) – filolog klasyczny. Od 1946 r. pracownik naukowy UWr, a w l. 1956–1959 jego prorektor.

⁹⁸ Adam Wanke (1906–1971) – antropolog. Absolwent UJK we Lwowie. Uczeń Jana Czekanowskiego. Od 1946 r. pracownik naukowy UWr oraz wykładowca w Wyższej Szkole Wychowania Fizycznego we Wrocławiu.

⁹⁹ Kazimierz Witalis Szarski (1904–1960) – zoolog. Absolwent i pracownik naukowy UJK we Lwowie. Od 1946 r. prof. UWr, prorektor w l. 1954–1957 i rektor UWr w l. 1957–1959.

¹⁰⁰ Najprawdopodobniej z kimś z PZPR.

¹⁰¹ Julian Czyżewski (1890–1968) – geograf. Absolwent UJK we Lwowie. Do 1939 r. prof. Akademii Handlu Zagranicznego we Lwowie. Od 1945 r. prof. UWr, organizator i wieloletni dyrektor Instytutu Geografii UWr.

¹⁰² Tadeusz Mikulski (1909–1958) – historyk literatury. Absolwent UJ. Do 1939 r. pracownik naukowy UW, po 1945 r. UWr (od 1947 prof. UWr).

¹⁰³ W 1957 r. Miejską Radę Narodową we Wrocławiu przemianowano na Radę Miejską miasta Wrocławia.

¹⁰⁴ Jerzy Kowalski (1893–1948) – filolog klasyczny. Absolwent UJ. Do 1939 r. prof. UJK w Lwowie. Od 1945 r. prof. UWr, dziekan Wydziału Humanistycznego w roku akademickim 1945/1946, a w kolejnym – prorektor UWr.

¹⁰⁵ Oda do wąsów Franciszka Dionizego Kniaźnina.

¹⁰⁶ Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza w Warszawie.

¹⁰⁷ Stanisław Pigoń (1885–1968) – historyk literatury. Absolwent UJ. Profesor USB w Wilnie w l. 1921–1930 (w l. 1926–1928 rektor). Od 1931 roku prof. UJ.

¹⁰⁸ Ignacy Chrzanowski (1866–1940) – historyk literatury. Studiował w Warszawie, Wrocławiu, Berlinie i Paryżu. Profesor UJ. Do grona jego uczniów należeli m.in. Wacław Borowy, Władysław Czapliński, Maria Dłuska, Julian Krzyżanowski, Stanisław Pigoń, Roman Pollak i Kazimierz Wyka. Zmarł w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Stryj Zofii Czaplińskiej, żony Władysława.

¹⁰⁹ T. Mikulski, Spotkania wrocławskie, Wrocław 1950.

¹¹⁰ W. Czapliński, Ignacy Chrzanowski na studiach we Wrocławiu, Wrocław 1946.

¹¹¹ Władysław Nehring (1830–1909) – historyk, filolog, badacz dziejów literatury. Absolwent i prof. UWr (w l. 1893–1894 rektor tej uczelni).

¹¹² Zofia Czaplińska (1902–1981) – nauczycielka fizyki, żona Władysława Czaplińskiego.

¹¹³ Najprawdopodobniej księgozbiór domowy Tadeusza Mikulskiego spłonął podczas powstania warszawskiego.

¹¹⁴ Julian Krzyżanowski (1892–1976) – historyk literatury. Absolwent UJ. Profesor UW.

¹¹⁵ W 1948 r. Tadeusz Mikulski został laureatem Nagrody Miasta Wrocławia za zbiór esejów historycznoliterackich Spotkania wrocławskie.

¹¹⁶ Maria Dąbrowska (1889–1965) – pisarka.

¹¹⁷ Konstanty Ildefons Gałczyński (1905–1953) – poeta.

¹¹⁸ Chodzi o wzrost znaczenia i wpływu PZPR i ZMP na działalność uniwersytetu.

¹¹⁹ Stefan Żółkiewski (1911–1991) – historyk literatury. Absolwent UW. Twórca i pierwszy dyrektor Instytutu Badań Literackich (dalej: IBL) PAN. W l. 1956–1959 minister szkolnictwa wyższego. Działacz PPR, potem PZPR, w l. 1954–1968 członek KC PZPR.

¹²⁰ Jerzy Ziomek (1924–1990) – historyk literatury. Absolwent UWr (1950), od 1953 r. pracownik naukowy Uniwersytetu Poznańskiego, późniejszego (od 1955 r.) Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu (dalej: UAM).

¹²¹ Wydział Humanistyczny działał do roku akademickiego 1951/1952. Wówczas podzielono go na Wydział Filologiczny i Wydział Filozoficzno-Historyczny.

¹²² Julian Lewański (1915–2003) – historyk literatury. Absolwent UW. Pracownik naukowy UWr w l. 1946–1951, później pracownik IBL PAN i prof. UMCS w Lublinie.

¹²³ Bronisław Biliński (1913–1996) – filolog klasyczny. Absolwent UJK we Lwowie i pracownik naukowy tej uczelni do 1939 r. Pracownik naukowy UWr w l. 1945–1954, prorektor w l. 1952–1954. Kierownik Stacji Naukowej PAN w Rzymie w l. 1957–1983.

¹²⁴ Stanisław Kulczyński (1895–1975) – botanik. Absolwent UJ, uczeń m.in. Władysława Szafera. Od 1924 r. profesor UJK we Lowowe, w l. 1936–1938 rektor tej uczelni. W l. 1939–1941 prof. Uniwersytetu Iwana Franki we Lwowie, w kolejnych latach okupacji wykładowca Tajnego UJ w Krakowie. Od 1945 prof. UWr, w l. 1945–1952 rektor tej uczelni. Członek PAU i PAN.

¹²⁵ Edward Kiernicki (1901–1971) – wicedyrektor Ossolineum w l. 1953–1968.

¹²⁶ Dawny budynek konwiktu pw. św. Józefa przy ul. Kuźniczej 35 we Wrocławiu, obecnie siedziba Zakładu Antropologii PAN i Katedry Antropologii UWr.

¹²⁷ Józef Popkiewicz (1920–1998) – ekonomista. Absolwent UWr. Pracownik naukowy UWr i Politechniki Wrocławskiej. Od 1966 r. prof. Wyższej Szkoły Ekonomicznej (dalej: WSE) we Wrocławiu, w l. 1966–1979 rektor tej uczelni.

¹²⁸ Najprawdopodobniej jest to aluzja do pracy Ewy Maleczyńskiej w Prywatnym Gimnazjum Żeńskim Sióstr de Notre Dame we Lwowie.

¹²⁹ Anna Kowalska (1903–1969) – pisarka mieszkająca we Wrocławiu w l. 1945–1954, żona prof. Jerzego Kowalskiego.

¹³⁰ A. Kowalska, Figle pamięci, „Odra” 1962, nr 6, s. 53–57.

¹ Władysław Leopold Jaworski (1865–1930) – prawnik i polityk konserwatywny. Profesor UJ. Poseł do galicyjskiego Sejmu Krajowego w l. 1901–1914 oraz do wiedeńskiej Rady Państwa w l. 1911–1919.

² Chodzi o III Wydział WTN.

³ Adam Chełmoński (1890–1959) – prawnik, polityk. Absolwent Uniwersytetu w Petersburgu. Poseł na Sejm RP w l. 1922–1926. W l. 1922–1939 wykładowca USB w Wilnie. Od 1946 r. prof. UWr, a od 1947 r. prof. Wyższej Szkoły Handlowej we Wrocławiu.

⁴ Józef Fiema (1910–1979) – prawnik. Absolwent UJK we Lwowie i pracownik naukowy tej uczelni do 1939 r. Od 1945 r. pracownik naukowy UWr, w l. 1952–1954 prorektor. Wykładowca Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu i jej rektor w l. 1959–1966. Działacz PZPR, w l. 1964–1968 zastępca członka KC PZPR.

⁵ Klub Uniwersytecki.

⁶ Zofia Świda (1939–2011) – prawnik. Absolwentka UWr. Uczennica Włodzimierza Gutekunsta, od 1963 r. pracownik naukowy UWr (1991 – prof. nadzw., 2001 – prof. zw.).

⁷ Aleksander Bachrach (1911–1979) – prawnik. Absolwent UW. W 1949 r. był prokuratorem Sądu Najwyższego, od 1950 r. sędzią w „sekcji tajnej” Sądu Najwyższego, odpowiedzialnym za zatwierdzenie wyroków śmierci na wielu polskich uczestników konspiracji antyniemieckiej z okresu II wojny światowej.

⁸ „Prawo i Życie” – czasopismo o tematyce prawniczej ukazujące się w l. 1956–2000. Pierwszym redaktorem naczelnym (w l. 1956–1957) był Aleksander Bachrach.

⁹ Jan Wasilkowski (1898–1977) – prawnik, prof. UW. W l. 1956–1967 I Prezes Sądu Najwyższego. Działacz PZPR, w l. 1964–1969 członek KC PZPR.

¹⁰ Zbigniew Hornung (1903–1981) – historyk sztuki. Absolwent UJK we Lwowie. Dyrektor Muzeum Śląskiego we Wrocławiu w l. 1952–1964. Od 1949 r. pracownik naukowy UWr (z przerwą w l. 1953–1957, gdy był prof. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, dalej: UMK).

¹¹ Mieczysław Zlat (1927–2014) – historyk sztuki. Absolwent UWr. Od 1956 r. pracownik naukowy UWr, od 1993 r. prof. W l. 1948–1961 i 1966–1970 pracownik Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. Działacz opozycji demokratycznej.

¹² Wilhelmina Lepik-Kopaczyńska (1915–1962) – historyk sztuki. Absolwentka UJK we Lwowie. Od 1946 r. pracownik naukowy UWr.

¹³ Eugeniusz Konik (1914–2002) – historyk dziejów starożytnych. Absolwent UJK we Lwowie. W l. 1946–1984 pracownik naukowy UWr (z przerwą na pracę na UMCS w l. 1952–1955). W l. 1960–1969 pracował również w WSP w Opolu. W l. 1975–1976 był dyrektorem Instytutu Historycznego UWr. Członek PZPR.

¹⁴ Helena Cehak-Hołubowicz (1902–1979) – archeolog. Absolwentka UJK we Lwowie. Do 1939 r. pracownik naukowy USB w Wilnie. Od 1950 r. pracownik naukowy UWr. Włodzimierz Hołubowicz (1908–1962) – archeolog. Absolwent i pracownik naukowy USB w Wilnie. Od 1951 r. prof. UWr.

¹⁵ Adolf Nasz (1916–1973) – archeolog i etnograf. Absolwent UJ. Od 1946 r. pracownik naukowy UWr, a w l. 1957–1969 WSP w Opolu.

¹⁶ Tadeusz Bigo (1894–1975) – prawnik, absolwent UJ. Do 1939 r. prof. UJK we Lwowie, od 1946 r. prof. UWr.

¹ Seweryn Wysłouch był redaktorem naczelnym „Studiów Śląskich” do swojej śmierci w 1968 r.

² Gerard Labuda (1916–2010) – historyk, mediewista. Absolwent Uniwersytetu Poznańskiego. Od 1946 r. pracownik naukowy tej uczelni (1950 – prof. nadzw., 1956 – prof. zw.) i rektor UAM w l. 1962–1965.

³ Wincenty Styś (1903–1960) – historyk gospodarczy, ekonomista, prawnik. Absolwent UJK we Lwowie. Do 1939 r. pracownik naukowy tej uczelni. Od 1945 r. prof. UWr i jednocześnie od 1947 r. prof. WSE we Wrocławiu i jej rektor w l. 1957–1959.

⁴ W. Styś, Drogi postępu gospodarczego wsi: studium szczegółowe na przykładzie zbiorowości próbnej wsi Husowa, Wrocław 1947.

⁵ Idem, Współzależność rozwoju rodziny chłopskiej i jej gospodarstwa, Wrocław 1959.

⁶ Kazimierz Popiołek (1903–1986) – historyk, badacz dziejów Śląska. Absolwent UJ. W l. 1945–1949 wicedyrektor Instytutu Śląskiego w Katowicach. W l. 1953–1956 pracownik naukowy IH PAN. W l. 1953–1964 wykładowca UWr. Od 1964 r. pracownik UJ, organizator filii UJ w Katowicach, przekształconej w 1968 r. w UŚ. Rektor tej uczelni w l. 1968–1973.

⁷ Obecnie Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu.

⁸ Monoman – człowiek chorobliwie opanowany przez jedną myśl.

⁹ Władysław Strzelecki (1905–1967) – filolog klasyczny. Absolwent UJ i UWr. Do wybuchu II wojny światowej nauczyciel w gimnazjach warszawskich. W l. 1946–1958 pracownik UWr, następnie UJ.

¹⁰ Konferencja odbywająca się od 17 do 21 czerwca 1945 r., podczas której członkowie Krajowej Rady Narodowej i Rządu Tymczasowego RP oraz przedstawiciele innych stronnictw politycznych (PSL, PPS) podjęli ustalenia dotyczące utworzenia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Jednym z uczestników konferencji był Stanisław Kutrzeba.

¹¹ Ryszard Gansiniec, także Ganszyniec (1888–1958) – filolog klasyczny. Absolwent Uniwersytetu w Berlinie. Prof. UJK we Lwowie w l. 1920–1939, UWr w l. 1946–1948, UJ od 1948 r.

¹² Stefan Kaczmarek (1909–1984) – pedagog, absolwent Uniwersytetu Poznańskiego. Od 1946 r. pracownik naukowy UWr.

¹³ Krajowe Seminarium Młodych Historyków zorganizowane przez Studenckie Koło Historyczne UWr w dniach 4–5 maja 1960 r. na UWr. Referat plenarny pt. „Tradycje polskiego ruchu studenckiego na Uniwersytecie Wrocławskim w okresie międzywojennym” wygłosił Marian Orzechowski (wówczas doktor).

¹⁴ O, sancta simplicitas (łac.) – O, święta naiwności.

¹⁵ Władysław Gomułka (1905–1982) – działacz komunistyczny. I sekretarz KC PPR w l. 1943–1948, I sekretarz KC PZPR w l. 1956–1970.

¹⁶ Oskar Kolberg (1814–1890) – etnograf. Współautor Encyklopedii Powszechnej (1859–1968), autor monografii Pieśni ludu polskiego (1857).

¹⁷ Adam Rapacki (1909–1970) – polityk i dyplomata. Minister szkolnictwa wyższego w l. 1950–1956 i minister spraw zagranicznych w l. 1956–1968.

¹⁸ „U nas wiosna w całej pełni, wszystkie kwiaty kwitną naraz, ze względu na spóźnienie, a równocześnie ruch w naszej uczelni w związku z wyborami władz wydziałowych (nie rektorskich). Wczoraj odbyliśmy wybory u nas, w wyniku których 15 głosami przeszedł Gajek mając przeciw sobie 10 nie i 2 kartki puste. Był niesłychanie silnie forsowany przez Ewę [Maleczyńską] i naturalnie jej sympatyków. Ewa bała się, najzupełniej bezpodstawnie, że ja zechcę się o to starać i przez poczciwego Stefcia [Inglota] przestrzegała mię, że ona i jej sympatycy do tego nie dopuszczą. Z drugiej strony jakoś nie kwapiła się do wyboru Stefcia. Sama została prodziekanem dla eksternistów, a Adam [Galos] normalnym prodziekanem. Z wszystkich wybranych (wchodzi w to jeszcze delegat do senatu – Słoniewska) Adam miał najlepszy wynik, albowiem na 27 głosujących za nim głosowało 21 osób. Jeśli nie głosowali wszyscy, to chyba jedynie dlatego, że sympatycy Gajka do tego nie dopuścili, by nie było kompromitacji, że najmłodszy wychodzi najlepiej. Tak więc na dwa lata otrzymujemy z łaski Ewy starego władcę ostatnio nie najlepiej przez grono widzianego” (Ossolineum, Korespodencja Władysława Czaplińskiego. Kopie listów do Henryka Wereszyckiego oraz do różnych osób i instytucji. Lit. B – W i nierozpoznane, t. 1, sygn. 18629/II, k. 25).

¹⁹ Kazimierz Lepszy (1904–1964) – historyk dziejów nowożytnych. Absolwent i prof. UJ, rektor tej uczelni w l. 1962–1964. Uczeń Władysława Konopczyńskiego. W l. 1958–1964 redaktor naczelny Polskiego słownika biograficznego.

²⁰ Zapadnik – okcydentalista; w XIX-wiecznej myśli rosyjskiej zwolennik przemian w duchu europejskim, zachodnim, będący w opozycji do słowianofilstwa. W potocznym użyciu: człowiek wzorujący się na Europie Zachodniej, ubrany w stylu zachodnioeuropejskim, liberał.

²¹ Franciszek Longchamps de Bérier (1912–1969) – prawnik. Absolwent UJK we Lwowie i do 1939 r. pracownik naukowy tej uczelni. Od 1946 r. wykładowca UWr (1956 – prof. nadzw., 1963 – prof. zw.).

²² Arnold Joseph Toynbee (1889–1975) – brytyjski historiozof i historyk. Autor m.in. dwunastotomowego dzieła Studium historii.

²³ Tomasz Mann (1875–1955) – pisarz.

²⁴ Chodzi o Klub Inteligencji Katolickiej.

²⁵ Włodzimierz Trzebiatowski (1906–1982) – chemik. Absolwent Politechniki Lwowskiej. Od 1945 r. prof. Politechniki Wrocławskiej. W l. 1971–1977 prezes PAN.

²⁶ Jerzy Ignacy Skowroński (1901–1986) – materiałoznawca. Absolwent i pracownik naukowy (do 1939 r.) Politechniki Warszawskiej. Od 1946 r. wykładowca Politechniki Wrocławskiej. Członek założyciel WTN.