Tytuł oryginału

ANCIENT EGYPT ANATOMY OF A CIVILIZATION

Dobór ilustracji barwnych

JOANNA AKSAMIT

Projekt graficzny serii

RYSZARD ŚWIĘTOCHOWSKI

Redaktor techniczny

DANUTA LIPKA

Okładkę i strony tytułowe projektowała

TERESA KAWIŃSKA

Księgarnia internetowa

www.piw.pl

© 2006 by Barry J. Kemp. All rights reserved. Authorised translation from the English language edition published by Routledge, a member of Taylor & Francis Group © Copyright for the Polish translation by Joanna Aksamit, Warszawa 2009 © Copyright for the Polish edition by Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2009, 2016

ISBN 978-83-06-03381-6

Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2017

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

e-mail: piw@piw.pl

www.piw.pl

Wydanie pierwsze – dodruk

Skład wersji elektronicznej
MARCIN KAPUSTA

konwersja.virtualo.pl

SPIS ILUSTRACJI BARWNYCH

1. Krajobraz Doliny Nilu koło Sakkary (fot. J. Aksamit).

2. Jeńcy wojenni. Scena z bitwy Ramzesa III z ludami Morza. Relief ze świątyni w Medinet Habu, Teby Zachodnie, XX dynastia.

3. Nubijczycy. Teby Zachodnie, malowidło z grobu wicekróla Nubii Huy (TT), XVIII dynastia.

4. Lista królów. Świątynia Setiego I w Abydos, XIX dynastia.

5. Scena z cyklu mitów o Horusie. Świątynia w Edfu, Okres Ptolemejski (fot. J. Aksamit).

6. Sokół i hipopotam. Figurki wotywne. Fajans, Abydos (?), Okres Wczesnodynastyczny (?).

7. Okręg grobowy Szunet es-Zebib. Abydos, III dynastia.

8. Król w stroju święta sed. Kieł hipopotama, Abydos, I dynastia. British Museum.

9. Głowa Horusa z Hierakonpolis. Złoto, VI dynastia. Muzeum Egipskie w Kairze.

10. Piramida schodkowa i kaplice święta sed. Sakkara, III dynastia (fot. J. Aksamit).

11. Piramidy Chefrena i Cheopsa. Giza, IV dynastia (fot. J. Aksamit).

12. Senuseret I składa Minowi ofiarę z wody. Karnak, XII dynastia.

13. Naos świątyni w Edfu. Granit, XXX dynastia.

14. Kiosk Trajana. File, około 100 roku n.e.

15. Obelisk Totmesa I. Karnak, XVIII dynastia.

16. Kaplica zrekonstruowana z bloków znalezionych w Kalabszy. Elefantyna, Okres Ptolemejski (fot. J. Aksamit).

17. Świątynia Horusa w Edfu, Okres Ptolemejski.

18. Pozostałości świątyni Mentuhotepa II Nebhepetre. Teby Zachodnie, Deir el-Bahari, XI dynastia.

19. Pisarz Hesire. Drewno, III dynastia. Muzeum Egipskie w Kairze.

20. Personifikacja egipskiego nomu przynosząca dary. Świątynia Ramzesa II w Abydos, XIX dynastia.

21. Model piekarni. Drewno polichromowane, XI dynastia. Muzeum Egipskie w Turynie.

22. Senuseret III. Granit, XII dynastia. Muzeum Egipskie w Kairze.

23. Sanktuarium Hekaiba na Elefantynie, XII dynastia (fot. J. Aksamit).

24. Mury fortecy w Buhen, XII dynastia.

25. Amon-Re, Pan Bogów. Karnak, XIX dynastia (fot. J. Aksamit).

26. Święta barka Amona niesiona na ramionach kapłanów. Relief z kaplicy Hatszepsut w Karnaku, XVIII dynastia.

27. Świątynia Amona w Karnaku (fot. J. Aksamit).

28. Kartusze Echnatona. Wapień, XVIII dynastia, Muzeum Egipskie w Turynie.

29. Świątynia w Luksorze, XVIII-XIX dynastia (fot. J. Aksamit).

30. W skarbcu faraona. Malowidło z grobu Neferrennepeta (TT 178), panowanie Ramzesa II, XIX dynastia.

31. Spichrze Ramesseum. Teby Zachodnie, XIX dynastia (fot. J. Aksamit).

32. Byk prowadzony na ofiarę. Relief ze świątyni w Luksorze, XIX dynastia, panowanie Ramzesa II.

33. Osiedle budowniczych królewskich grobów w Deir el-Medina. Teby Zachodnie, XVIII-XX dynastia (fot. J. Aksamit).

34. Ceremonialny pałac przy świątyni w Medinet Habu, XX dynastia.

35. Medinet Habu, pozostałości ceglanych zabudowań miasta Dżeme (fot. J. Aksamit).

Na okładce

u góry: Ceremonialny topór królowej Ahhotep. Miedź, złoto, turkus, karneol, początek XVIII dynastii. Muzeum Egipskie w Kairze.

u dołu: Głowa Horusa z Hierakonpolis (zob. il. 9).

WSTĘP

Wpołowie lat osiemdziesiątych XX wieku Andrew Wheatcroft, ówczesny redaktor prowadzący z działu historii w wydawnictwie Routledge, poprosił mnie o napisanie ogólnej książki o starożytnym Egipcie, co należycie wykonałem. Pamiętam, że pragnąłem jakoś wyrazić gniewne uczucia, że dzieje starożytnego Egiptu, stanowiąc zapis ludzkich osiągnięć w odległej przeszłości, są zarazem zapowiedzią przyszłej (aktualnej również i dziś) niezdolności rodzaju ludzkiego do stawienia czoła okropnym, destruktywnym konsekwencjom wielu z tych osiągnięć. Chciałbym, aby historia była kroniką walki o uwolnienie się od żądzy władzy, widocznej już w epoce brązu, a następnie skręconej w jeszcze okropniejsze kształty przez fanatyczne wierzenia i bezwzględne ideologie. Postęp dokonuje się, oczywiście, lecz bardzo powoli, z przerwami, a bywa też, że się cofa. Słuszność sprawy, widziana przez podziały „my kontra oni”, wciąż zniewala zbyt wiele umysłów. Ponieważ jednak nie proszono mnie o napisanie polemiki politycznej, moje życzenia ujawniały się z rzadka, i tak też jest w niniejszym wydaniu. Niemniej dalsza perspektywa, na której przyjęcie pozwala archeologia i historia starożytna, zachęca do refleksji nad losami ludzkości w ciągu ostatnich pięciu tysięcy lat. Chociaż badania tych dziedzin mogą wydawać się oderwane od życia, dotyczą wydarzeń i procesów stanowiących część kontinuum, do którego należy dzisiejszy świat. Wiele głęboko zakorzenionych aspektów dawnych społeczeństw odznaczyło się znaczną trwałością, zmieniając szaty wraz z modą, dzięki czemu zawsze mogły wydawać się częścią współczesnego krajobrazu. Najczęściej idą one w parze ze zbiorową tożsamością i źródłami władzy. Szczególnie należy poddawać je krytycznej kontroli, ponieważ stanowią najmniej łagodną część naszego dziedzictwa.

Przygotowując wydanie poprawione, starałem się osiągnąć kilka rzeczy na raz. Pierwsza to uaktualnienie informacji o nowych odkryciach i publikacjach, chociaż jeżeli chodzi o bibliografię, dołożyłem mniej starań, niż powinienem. Postąpiłem też zgodnie z sugestią i uwzględniłem czasy późniejsze niż Nowe Państwo, chociaż wykraczają one poza moją specjalizację, a ponadto spowodowało to wycięcie części materiału dotyczącego epok wcześniejszych. Jednak część uzupełnień stanowi również następny etap w moich osobistych poszukiwaniach, próbę wyjaśnienia znaczenia badań, którymi zajmuję się od prawie półwiecza. Zorientowałem się, że wciąż powracam do pytania samego siebie: czy studiujemy starożytny Egipt, czy też rzeczywistym przedmiotem naszych studiów jest nasze dzisiejsze społeczeństwo. Zaczynam od faktu najbardziej oczywistego z oczywistych. Wszyscy zarówno czytelnicy niniejszego tekstu, jak i starożytni Egipcjanie – należymy do tego samego gatunku, Homo sapiens, wyposażonego w mózg, który pozostał fizycznie niezmieniony od momentu powstania tego gatunku. Obfite źródła pisane ze starożytnego Egiptu potwierdzają wniosek, że wszyscy, zarówno teraz, jak i w przeszłości, mamy taką samą świadomość oraz warstwę podświadomego zachowania. Wszyscy dzielimy to samo podstawowe doświadczenie istnienia jako jedynie ważna jednostka, patrząca na świat oddalający się od kręgu życia codziennego ku społeczeństwu wspólnej kultury i ku bardziej odległym, „obcym” i dalszym społeczeństwom, a wszystko to w kontekście ziemi i nieba oraz mocy szczęśliwego trafu, losu, przeznaczenia, woli nadnaturalnych istot, a obecnie również niezmiennych sił praw naukowych. Otaczają nas one, zmieszane ze sobą, walcząc o naszą uwagę, a w myślach i rozmowach łatwo przechodzimy od jednych do drugich. Żyjemy i utrzymujemy się przy zdrowych zmysłach dzięki temu, że nasze umysły dokonują selekcji w nieustannym zalewie wrażeń, otaczającym nas od urodzenia do śmierci, po czym to, co istotne, organizują we wzorce. Wzorce te oraz nasze reakcje na nie, ulotne w mowie, a w sposób bardziej trwały przejawiające się w formie instytucji i budowli, stanowią naszą kulturę. Zaczyna się ona jako mentalna terapia, chroniąca nas przed zalewem informacji odbieranych przez nasze zmysły. Dzięki niej rozumiemy świat. Jednocześnie staram się być obiektywnym obserwatorem, badając to, co pozostało ze starożytnego Egiptu, tak jak botanik bada odmiany paproci. Mogę jednak zrozumieć te pozostałości tylko wtedy, gdy zaakceptuję, że sam stanowię ich część, a to, jak połączę fragmenty, zależy od faktu, że sam również jestem człowiekiem. Nie ma jasnej i jedynej odpowiedzi na pytanie, gdzie należy poprowadzić granicę między zbyt małą a zbyt dużą empatią.

Ktoś mógłby powiedzieć, że ponieważ różnice w osobowości oraz miejscu i czasie sprawiają, iż nie ma dwu takich samych ludzi, istnieje tyleż kultur, ile jednostek ludzkich. Jednak w praktyce kultura stanowi zjawisko zbiorowe. Cechą charakterystyczną bycia człowiekiem jest chęć należenia do grupy o odrębnej tożsamości, wyrażonej w języku, religii, obywatelstwie, gildii, miejscowej społeczności itp. Co więcej, dzięki przekazom ustnym oraz sygnałom pisanym i wizualnym danej kultury ludzie wyobrażają sobie, że są nie tylko częścią społeczności, która ich bezpośrednio otacza, lecz należą do szerzej pojętego „ludu” lub „narodu”, określającego się, przynajmniej częściowo, różnicami dzielącymi go od innych. Wspólna tożsamość stanowi jedno z najpotężniejszych i najbardziej kuszących źródeł mentalnego ładu. Daje gotową odpowiedź na pytanie: kim jestem? Stanowi również podstawę do zdystansowania się obserwatora od ludzi jako przedmiotu badań. Rozdział 1 analizuje, jak wyglądała ta zbiorowa tożsamość w starożytnym Egipcie, zawiera również próbę oddzielenia kultury od etniczności.

Twórcze umysły w społeczeństwie wzmacniają więzy tożsamości za pomocą mitu i symbolu, kształtując ideologie. Ambitne jednostki tworzą z nich podstawy władzy, ustanawiając systemy działania, kierujące energią i zasobami innych. Historia świata nie stanowi relacji z rozwoju niezliczonych jednostek złożonych z łączących się ze sobą kultur i grup o tym samym stopniu świadomości, lecz kronikę powolnego podporządkowywania ludzi organizmom politycznym zwiększających się rozmiarów, ambicji i złożoności, niekiedy za ich zgodą, niekiedy bez niej. Kiedy są one małe i „prymitywne”, nazywamy je państewkami plemiennymi (chiefdoms). Gdy stają się duże, hierarchicznie zorganizowane i zawierają w sobie wiele wyspecjalizowanych grup, stają się państwami. Państwo zaś stanowi zarówno najbardziej praktyczną strukturę, w której ramach można badać kulturę, jak i jeden z najbardziej widocznych aspektów tej kultury. Natura państwa starożytnego Egiptu i rozmaitość narzędzi jego działania: mit, symbol i instytucje, dzięki którym manipulowało umysłami i kierowało życiem mieszkańców, to główny temat niniejszej książki.

Dzięki tym środkom życie i poglądy całej populacji redukuje się do jednostkowości. Dla wszystkich, nie wyłączając nas, stanowi to wielką wygodę, gdy rzecz dotyczy starożytnego Egiptu. Możemy powiedzieć: „Starożytni Egipcjanie robili to i to”, traktując ich en bloc, albo możemy posunąć się do personifikacji w rodzaju: „Egipt w Nowym Państwie osiągnął rozmiary imperium”. Nie mówi się tak tylko dla wygody. Wysoki stopień uogólnienia zaspokaja nasze naturalne upodobanie do bajek i plotek, któremu pomaga możliwość wskazania znanych z imienia przywódców, w naszym przypadku faraonów. Ich poddanych traktuje się jak jednego człowieka, tak samo jak nieprzyjaciół wśród ich sąsiadów, a oni sami stają się postaciami małych dramatów, w których toczą się bitwy, a dynastie dochodzą do władzy i upadają. Dzięki dziennikarstwu w ten sam sposób postrzegamy wiele ze współczesnego świata. Wyobrażam sobie, że większość czytelników będzie widziała w tym nieszkodliwą formę skrótu. Ale jednocześnie powoduje to, że wkraczamy w dziedzinę mitu.

Żyjemy mitem i nie powinniśmy uważać go za przeciwieństwo racjonalnej wiedzy. Jedno nakłada się na drugie, gdy wypowiadamy zdania w rodzaju: „Mam ogólną świadomość, że…”, „Wiem coś o…”, lub staramy się wyjaśnić innym funkcjonowanie genów czy chromosomów albo naturę elektryczności. Prawdopodobnie wiele faktów będzie błędnych, rozmaite elementy źle zrozumiane, a ogólny obraz rozpaczliwie niekompletny. Liczy się, że przybiera on formę opowieści, którą właśnie jest mit – bardziej oczywista, narracyjna forma tego, co inaczej zwie się metaforą. Nauka jest nim przepojona, chociaż jego obecność w takiej lub innej formie często nie jest w pełni widoczna, dopóki nie zostanie on odrzucony. Historia nauki pokazuje, jak rozwija się wyjaśniające modele – aby na jakiś czas zaspokoić oczekiwania badaczy – które później uznaje się za fałszywe i zastępuje nowymi, opartymi na bardziej aktualnej wiedzy. Czym są te odrzucone teorie, jeżeli nie mitem? Wiele z tego, o czym myślimy, że wiemy, jest tymczasowe i za podstawę ma naszą niewątpliwą zdolność do łączenia fragmentów i obracania ich w historie. Brak bezpośredniej wiedzy nie stanowi przeszkody, ponieważ inwencja i tworzenie mitów bez śladu wypełniają luki.

Gdybym miał być szczery, wiele, a być może cała moja wiedza dotycząca uprawianej przeze mnie dziedziny – egiptologii – jest właśnie tego rodzaju. Źródła, nad którymi pracuję, są konkretnymi rzeczami, „faktami” – nagrobkami w muzeach, wyobrażeniami na ścianach świątyń, rysunkami wykopanych garnków. Jednak aby pasowały one do sensownego zestawu interpretacji, potrzeba ogromnej ilości twórczego wypełniacza, ucieleśnionego w tradycji rozumienia, pielęgnowanej na wydziałach uniwersyteckich rozwijających się od ponad dwu stuleci. Niemniej mój starożytny Egipt pozostaje w dużym stopniu wyimaginowanym światem, chociaż mam nadzieję, że tak jak duży namiot na wietrze, w wielu miejscach przyszpilony jest do ziemi. W książce tej kołkami są końcowe przypisy, które zawierają odniesienia moich stwierdzeń do obfitej literatury przedmiotu, zawierającej informacje faktograficzne, a często również wskazówki, gdzie – w muzeum czy na stanowisku archeologicznym – można znaleźć oryginalne źródła. Na tym polega zasadnicza różnica między tym, co możemy określić jako „mit racjonalny”: moja absurdalna nieznajomość fizyki jądrowej lub lepsze, lecz wciąż głównie spekulatywne wyobrażenia na temat, powiedzmy, działania gospodarki starożytnego Egiptu, a mitem zapoczątkowanym wyłącznie w umyśle lub eksperymentach myślowych. Historia myśli postępowała dzięki narastającemu mnożeniu mitów, w większości należących do pierwszego rodzaju, pozwalając nam wybierać między nimi i dając nam władzę pozbycia się tych, które uznamy za nieodpowiednie.

Gdy patrzymy na ludzkie społeczności, to pod wyimaginowanymi przez nas obrazami, mającymi za podstawę nasze własne generalizacje oraz opowieści układane przez historyków, kryje się rzeczywistość, którą bardzo trudno objąć umysłem. Społeczeństwo stanowi system złożony ze wszystkich jego członków – w przypadku starożytnego Egiptu dwa do trzech milionów ludzi. Każdy z nich jest odrębną jednostką, a w obrębie systemu każdy bez wyjątku jest czynnikiem, żyjącym w zasobie możliwości wzajemnego oddziaływania. Nikt jednak nie jest dokładnie taki sam jak drugi, wśród działających nie ma dwu takich samych jednostek. Jeżeli weźmiemy pod uwagę jedną z najprostszych cech zewnętrznych, czyli wzrost, i wykonamy diagram, jak zmienia się on w obrębie danej populacji, okaże się, że wzrost większości ludzi skupi się w środku krzywej, a im bliżej krańców linii, tym mniej osób będzie cechowało się wysokością plasującą ich po lewej i prawej od środka. Sama krzywa przybierze kształt dzwonowaty. To, co dotyczy wzrostu, dotyczy również wszystkiego innego, od asertywności po odporność na choroby, od inteligencji po sprawność fizyczną. Każdy człowiek umieszczony jest w szczególnym punkcie niezliczonych krzywych opisujących ludzkie cechy charakterystyczne. Co więcej, normy różnią się zależnie od populacji, bez względu na to, czy chodzi o wzrost, czy o gotowość do śmierci dla sprawy, a i w obrębie tej samej populacji należy oczekiwać pewnego stopnia wariacji, zależnie od czasu i zmieniających się warunków.

Gdy każdy posiada niepowtarzalny zespół cech, ludzie przeżywają swe życie w obrębie swoich możliwości, mając na celu co najmniej przetrwanie, a często też polepszenie swego losu. Nieświadomie zarażają się nawzajem chorobami, przekazują sobie informacje, od plotek po objawienia, starają się wyjść z satysfakcją z negocjacji, nawet jeżeli polegają one tylko na przekazaniu swego punktu widzenia. Nie można tego uniknąć: siedzenie cicho i nierobienie niczego jest też aktem wywołującym konsekwencje, zwłaszcza jeżeli będzie postępowało tak wiele osób. Jednak zasób możliwości wzajemnego oddziaływania – zwykłe ludzkie życie danej populacji – nie daje równych szans. Ludzie rodzą się w rodzinach, które same stanowią mniejsze systemy i które z biegiem lat wahają się między podniesieniem swej pozycji i zamożności a dzieleniem się znów na nowe rodziny, niekiedy z powodu kontrowersji. Proces napędza się sam. Zyskanie znaczenia przez jedną rodzinę odbywa się kosztem upadku innej, dzięki czemu zachowuje się ogólny poziom równowagi, lecz tworzą się warunki – łut szczęścia dla tych, których to dotyczy – na dłużej wynoszące jedną rodzinę ponad zwykłe oczekiwania, może nawet, w tradycyjnym społeczeństwie, czyniące z niej założycieli panującej dynastii. Nieliczne jednostki, u których chęć wyróżniania się i dominacji jest szczególnie silna (może Ramzes II), wywrą wymierny wpływ na całość systemu i na krótko będą mogły popchnąć go w nowym kierunku lub poza jego dotychczasowe granice. Lecz mimo zmian system pozostaje, zachowany w pamięci i tradycji kulturowej. Rodziny stanowią tylko jeden z rodzajów mniejszych systemów, a ich wpływy były może większe kiedyś niż dzisiaj. Innym rodzajem są instytucje, a starożytny Egipt miał ich wiele, głównie dwór, liczne świątynie, a w późniejszych wiekach również armię.

Ponieważ cała ludność kraju nieustannie na siebie oddziałuje, system nie pozostaje stabilny, jakby był naczyniem z wodą gotującą się na wolnym ogniu. Powstają w nim złożone zawirowania aktywności, która, określona w mgnieniu oka, tworzy charakterystykę społeczeństwa. Prześledzone w czasie, zmiany w konfiguracji systemu zwracają się w przeciwną stronę i z kolei zaczynają wywierać mniejszy lub większy wpływ, wywołując samoumacniające się tendencje. Niektóre wzorce odnawiają się, lecz w sposób nie dający się do końca przewidzieć. Zbiorowe zachowania, które z biegiem lat stają się historią, obierają trasę nielinearną. Jeżeli powrócimy do metafory naczynia z wrzątkiem, zamiast wody damy olej i podkręcimy ogień, zobaczymy, jak w oleju tworzy się struktura w formie widocznych sześciokątnych prądów, które szybciej rozprowadzają ciepło. U ludzi odpowiadają one zmianom wiary i zachowania, które zwykle zwracają naszą uwagę dopiero wtedy, kiedy są w pełni uformowane i nikt nie pamięta o ich genezie.

Jak to się dzieje, że tak wiele jednostek ludzkich oddziałuje na siebie wewnątrz systemu w sposób, który staje się częścią historii, wyraźnie widać na przykładzie współczesnego rynku akcji, gdzie dzień po dniu zawiera się wiele tysięcy transakcji, a w każdej z nich odgrywa rolę element ludzkiego osądu. Samoumacniającymi się czynnikami są nastroje pewności i zwątpienia. Widząc, że wielu innych zdecydowanie kupuje lub sprzedaje, człowiek najprawdopodobniej postąpi tak samo. W wyniku takiego owczego pędu tendencje do ekspansji występują na przemian z tendencjami przeciwnymi, co osobliwie nazywa się rynkiem „byka” albo „niedźwiedzia”. Rynek akcji mierzy się codziennie w jeden sposób, wartością poszczególnych akcji i wiarygodnością reprezentowanych przez nie firm, tak że można modelować go i symulować programami komputerowymi wykorzystującymi matematykę złożonych systemów nielinearnych.

Dlaczego nie czyni się tego dla całości współczesnego społeczeństwa? Posiadanie odpowiedniego, nieustannie aktualizowanego modelu roboczego powinno być niezmiernie użyteczne dla socjologów, polityków, a także dla tych, którzy cokolwiek sprzedają. Pomyślmy jednak, czego byłoby potrzeba: grupy kontrolnej, której życie musiałoby być ciągle dokumentowane, oraz sposobów mierzenia jej codziennej działalności, zmian nastrojów i stanu zdrowia, które nie byłyby prymitywnie uproszczone i brały pod uwagę ten ciemny, ukryty nurt perwersji, skłonny obrócić się przeciw każdemu systemowi. Gdyby system taki działał, po kilku latach historycy mogliby wreszcie zachować kontrolę nad przedmiotem swoich badań. Jednak na razie w badaniach przeszłości nie musimy nawet zastanawiać się nad tak fantastycznym światem, ponieważ informacje na tym poziomie kompletności i dociekliwości są na zawsze stracone. Badania przeszłości mogą więc jedynie stanowić przybliżenie, dosyć prosty teatr lalek. Nie przeszkadza to temu, że jest on zarówno pouczający, jak przyjemny, lecz nie można zapominać, że im bardziej wybieramy narracyjny styl historii, przydzielamy role bohaterom i złoczyńcom i snujemy ciekawe opowieści, tym bardziej zwracamy się w stronę opery mydlanej, a oddalamy od rozważań nad nieskończenie złożoną ludzką masą biologiczną tworzącą społeczeństwo, która tak naprawdę pozostaje niemal poza naszym zasięgiem.

Zakorzeniony w niezliczonych punktach świadomości, jest jeden czynnik powodujący, że każde badanie ludzkiego zachowania, czy to w historii starożytnej, czy na dzisiejszej giełdzie, jest tak oporne na tworzenie precyzyjnych modeli i przewidywań, nawet jeżeli dysponujemy dokładnymi danymi. Chodzi o przekorę. Podczas gdy jeden z kierunków ludzkiego dążenia wiedzie ku zamieszkiwaniu w stabilnym otoczeniu – miły dom w spokojnej okolicy pod łagodnymi rządami, pod każdym względem tryumf porządku nad chaosem – ciągle utrzymuje się napięcie między stabilnością a poszarpanymi chwilami lub od dawna szykowanymi planami odrzucenia. Niemal na całym świecie ostatnie pięć tysięcy lat tworzy udokumentowaną kronikę przewrotności i konfliktu. Nie jest to tylko starcie armii. Strach przed nieładem i osamotnieniem w nieprzyjaznym świecie stanowi jeden z tematów bogatej literatury starożytnego Egiptu już w początkach III tysiąclecia p.n.e., a niekiedy egipskie społeczeństwo ulegało podziałom wywołującym wewnętrzny konflikt. Czasy te nazywamy Okresami Przejściowymi i wspomnę o nich w rozdziale 8. Ostatecznie egipska kultura nie została zniszczona przez najeźdźców, lecz od wewnątrz. W pierwszych wiekach naszej ery entuzjastyczni egipscy wyznawcy chrześcijaństwa całkowicie odrzucili swe kulturowe dziedzictwo (wówczas mieszankę egipskiego i greckiego) i w swych opowieściach, służących zbudowaniu wiernych, opiewali roztrzaskiwanie i palenie tego, co zachowało się z dawnej religii. Rzeczywiście, cechą charakteryzującą historię ludzkości od neolitu jest świadome poszukiwanie doskonalszych systemów oraz ich równoczesne lub późniejsze dezawuowanie lub wręcz odrzucenie. Ludzie zawsze starają się zniszczyć i zdemontować to, co zbudowali inni, nawet to, co oni sami zaakceptowaliby, gdyby byli w innym nastroju. Tryumfy ściągają drwiny, tragedie innych przynoszą ulgę, ikonoklazm niszczy to, co czczą inni. Nie jest to prosty podział na dobro i zło, ponieważ przewrotność tak samo podkopuje systemy nieludzkie i nieprzyjemne. A innowacje powstają z braku satysfakcji.

Jakiemu dalekosiężnemu celowi służy to przeciwne zachowanie? Dlaczego ludzie są tak przewrotni? Tworzenie uporządkowanych reżimów stanowiło cel rządów od najdawniejszych czasów i zaznacza się bardzo wyraźnie również w staroegipskich źródłach. Dlaczego więc nie zachowujemy się bardziej mrówczo niż same mrówki? Fakt, że wielu ludziom pomysł ten nie odpowiada, tylko dodaje ważności pytaniu: dlaczego nie podoba nam się idea prowadzenia uporządkowanej i być może bardzo wygodnej, podobnej do życia w ulu, egzystencji?¹ Wydaje się, że w dłuższej perspektywie samozadowolenie staje się stanem nieznośnym, a ciężko zdobyta stabilizacja czymś odrażającym. Jedna z odpowiedzi pochodzi ze środowiska naukowego. Istnieje pogląd głoszący, że celem każdego działania, w tym samego życia, jest rozproszenie energii wszechświata aż do stanu końcowej inercji, a złożonym sposobem osiąga się ten cel bardziej skutecznie. Stąd paradoks, iż postęp w kierunku całkowitej równowagi i kompletnego rozproszenia energii wymaga zwiększonego zużycia energii. Życie zmierza ku jeszcze bardziej ambitnym połączeniom zaburzeń i złożoności, które jednocześnie wymagają jednak ograniczeń związanych z wprowadzeniem ładu, wywołujących reakcje przeciwne. To jest właśnie wielki paradoks egzystencji. Wszystko prowokuje swoje przeciwieństwo; wszystko potrzebuje swego przeciwieństwa, aby przetrwać.

Co należy rozumieć przez energię w kontekście ludzkiego społeczeństwa i jego historii? Moglibyśmy zrazu pomyśleć o: bardziej intensywnej niż naturalna produkcji żywności oraz ogólnie o wykorzystaniu zasobów naturalnych; powstawaniu społeczeństw, w których rosną oczekiwania materialne i zwiększa się liczba ludności, wskutek czego z kolei wzrasta poziom eksploatacji; prześladowaniach słabszych sąsiadów, zwłaszcza gdy społeczeństwa odnawiają się ze zgliszcz wojennych. Lecz u podłoża wszystkich tych zjawisk leży przewrotność, chęć zmiany zrodzona z niezadowolenia z tego, co stare, i zainteresowania nowym. W ciągu ostatnich dwu tysięcy lat największe uwolnienia energii wiązały się z ideami jednocześnie destruktywnymi i kreatywnymi, niszczącymi stary porządek i starającymi się zbudować nowy na jego miejscu.

Wydaje się, że myślący Egipcjanie bardzo wcześnie w swoich dziejach docenili to zauważone przez nich endemiczne napięcie. Temat przeciwstawienia porządku chaosowi jest głęboko zakorzeniony w egipskiej myśli i stał się podłożem kilku najbardziej zaskakujących pisanych obrazów chaosu, jakie powstały na świecie. Faktograficzna wiedza Egipcjan była nieporównywalnie mniejsza niż nasza, lecz mimo to potrzebowali oni wielkich opowieści wyjaśniających naturę istnienia. Swe objaśnienia wyrażali za pomocą mitu, wskutek czego trudno nam uchwycić ich istotę, lecz jeżeli pokona się obcość wynikającą z obecności uosobionych sił, reprezentowanych przez bogów i boginie, niekiedy ze zwierzęcymi głowami, duchowo egipski świat był o wiele bliższy światu współczesnej nauki niż światu wykreowanemu w średniowieczu przez chrześcijańską teologię. Twierdzę tak, ponieważ był to świat z gruntu bezosobowy i mechanicystyczny. Nie było w nim wiele miejsca na relacje przestrzenne słońca, planet i gwiazd. Koncentrował się na istocie istnienia, wolny od poniżających kaprysów i rażącej niesprawiedliwości boga, który musiałby udzielić swej akceptacji. W świecie tym chaos i porządek stanęły naprzeciw siebie. A mimo że chaos zamieszkiwały miriady demonów, wszystko było podporządkowane leżącej u podłoża harmonii, dotyczącej również ludzkości (głównie egipskiej „ludzkości”), dzięki akceptacji faktu, że porządek społeczny stanowi część porządku świata. Aspekt ten przenosił się na życie codzienne, a duże znaczenie miała w nim rola króla. W ostatecznym rachunku porządek, egipska koncepcja maat, zyskuje przewagę i zajmuje miejsce chaosu, a więc perspektywy są optymistyczne. Wyrażenie spopularyzowane ostatnio przez filozofię nauki: „systemy stojące na krawędzi chaosu”, całkiem dobrze oddaje egipski światopogląd. Powtórzmy: gdy podkreślimy konieczność oddzielenia symbolicznego języka, który z pewnością uznamy za dziwaczny, od zawartego w nim przekazu, egipski światopogląd wydaje się stanowić rozsądny roboczy model, o którym należy pamiętać, zastanawiając się nad tym, co dzieje się na świecie. Bardziej rozsądny od tradycji judeochrześcijańskiej.

Historia zredukowana do tego absolutnego poziomu staje się opowieścią o coraz bardziej ekstrawaganckich sposobach rozpraszania energii. Gdyby wynik był całkowicie destruktywny, cel nie zostałby osiągnięty. Dostatecznie wiele z tego, co wykształciło się i rozwinęło, musi przetrwać, aby gra, która stanowi tu znakomitą metaforę, toczyła się dalej i osiągała kolejne stopnie skomplikowania. Z procesem tym nieodłącznie wiążą się pozytywne skutki. Jest więc całkowicie normalne, że całe społeczeństwa osiągają postęp, i równie normalne, iż towarzyszą temu zaburzenia i komplikacje. Problemem dla historyka jest to, że sytuacje poprzedzające czasy zmian (nie są to w pełni „przyczyny”) zdarzają się, niemal całkowicie nie zanotowane, wśród populacji, których społeczeństwa służą za pole ćwiczebne, gdzie nastroje i idee, sposobności i reakcje na czynniki zewnętrzne bez końca ścierają się, by wygrać pochłaniające energię trofea. My, jako obserwatorzy, przybywamy, gdy gra dobiegła już końca, i znamy tylko wynik oraz imiona kilku graczy, lecz nie niezliczone szczegóły samej gry. Można czasem dostrzec coś, co wydaje się przyczyną dramatycznych chwil, na przykład końca Starego Państwa, lecz mogą one tylko stanowić uproszczenie przyspieszających zmian w schematach, w których energię rozprasza populacja jako całość. W wymienionym przypadku długotrwała stabilizacja zmierzała może ku inercji, a jako spontaniczna reakcja w umysłach wielu ludzi rozwinęły się preferencje dla bardziej dynamicznego rodzaju społeczeństwa, które zastąpiło jeden centralny rząd lokalnymi ośrodkami władzy, co wywołało jednak konflikt zbrojny. Niezależnie od tego, jak elegancka będzie nasza rekonstrukcja najdrobniejszych działań, podłożem takiego, a nie innego obrotu historii będzie panująca atmosfera, która spowodowała określoną reakcję. Ludzie snują fantazje o gwałtownych zmianach, jednak prawie wszystkie wezwania do broni kończą się fiaskiem, ponieważ czas nie jest odpowiedni, a większości proroków i ewentualnych władców nikt nie słucha. Kompletna historia objaśniałaby, dlaczego nieskończenie wiele możliwych zdarzeń nigdy nie doszło do skutku.

Przyjmując ten punkt widzenia, jak można napisać książkę o starożytnym Egipcie? Szczera odpowiedź brzmi, że nie można. Większość materiału, który chciałoby się wykorzystać, przepadła bezpowrotnie, wykluczając jakąkolwiek poważną analizę ilościową lub głębsze badania przyczyn zmian. Co pozostaje, to konwencjonalne metafory oraz tradycja humanistycznego pisania rozprawek na ogólne tematy, których pełno w badaniach ludzkiej myśli i zachowania, a także pewien stopień kontroli nad wykorzystywanymi źródłami. Ponadto świadomość skali naszych przybliżeń oraz wielkoduszność wobec interpretacji alternatywnych. Jako przykład tych ostatnich wskazać można podejście samych Egipcjan do poważnej wiedzy. Skomplikowane tematy najlepiej wyrażały się przez równoległe, alternatywne wyjaśnienia, których nie potrzeba było ujednolicać. Nasza kultura nie pochwala takiego rozwiązania, chociaż w codziennej praktyce je uznajemy.

W przyjętym przeze mnie schemacie Część pierwsza, rozdziały 1-3, przedstawia starożytnych Egipcjan oraz procesy, dzięki którym powstała ich kultura i państwo. W istocie jest to opowieść o rozwiązywaniu konfliktów. Część druga, rozdziały 4 i 5, badają toczący się proces, wyrażający dążenie do doskonalenia stopnia uporządkowania, który już został osiągnięty w społeczeństwie. Ta partia książki mówi o świadomych usiłowaniach wypracowywania coraz doskonalszych środków kontroli. Do ostatniego rozdziału odsunąłem dyskusję nad tendencją przeciwną, rozpadem prowadzącym do nieładu, kiedy to lokalne tożsamości dostarczały czegoś w rodzaju zabezpieczającej siatki, mającej ograniczyć jego konsekwencje. Zdecydowałem się na to po części dlatego, że temat ten odgrywa rolę wstępu do ostatniego tysiąca lat egipskiej historii. Pośrodku znajdują się dwa rozdziały, 6 i 7, czerpiące głównie ze źródeł z czasów Nowego Państwa i omawiające złożoną równowagę, którą można było osiągnąć, gdy energię skierowano pokojowo, na przebudowę państwa, oraz gwałtownie, na podbój sąsiadów.

Chciałem też pokazać rysujące się możliwości więcej niż jednej interpretacji źródeł, a także granice naszego wnioskowania. Ponieważ zaś uważam się za archeologa bardziej niż za badacza jakiegokolwiek innego rodzaju, pragnąłem, by źródła archeologiczne przemówiły nieco mocniejszym głosem niż w większości książek o starożytnym Egipcie. Niektórzy uznają końcowy wynik za dość osobliwy, lecz wszyscy powinni pamiętać, że badania powierzchniowe i wykopaliska w Egipcie wciąż będą dostarczać nowych świadectw archeologicznych, szczególnie tych mówiących o dziejach lokalnych społeczności. Natomiast, biorąc pod uwagę, jak gwałtownie spadło w ostatnim stuleciu tempo odkrywania nowych źródeł pisanych, to, czym dysponujemy obecnie, może równie dobrze reprezentować większość tego, co kiedykolwiek będziemy mieli.

EGIPT W CZASIE I PRZESTRZENI

Cywilizacja egipska rozwinęła się na jednym z najbardziej suchych, pustynnych terenów świata, większym niż cała Europa. Było to możliwe tylko dzięki Nilowi, który przecina niemal bezdeszczową pustynię z południa na północ, niosąc wody Jeziora Wiktorii ponad 3 tysiące mil do Morza Śródziemnego. W starożytności Egipt tworzyło ostatnie 700 mil biegu rzeki, pas zaczynający się w dzisiejszym Asuanie, przy bystrzynach znanych jako I Katarakta. Wzdłuż większej części swego biegu Nil wyżłobił w pustynnym płaskowyżu głęboki i szeroki wąwóz, po czym osadził na jego dnie grubą warstwę ciemnego, bogatego w składniki mułu. To właśnie ten głęboki pokład mułu dał Dolinie Nilu jej nadzwyczajną żyzność i przekształcił teren, który mógł pozostać geologiczną ciekawostką, w gęsto zaludnioną krainę rolniczą.

1. Mapa północnej Doliny Nilu z zaznaczeniem starożytnych miejscowości

Właściwa Dolina Nilu kończy się w okolicy Kairu, stolicy Egiptu od podboju arabskiego w 641 roku n.e. Na północy Nil wypływa z Doliny do wielkiej zatoki, obecnie całkowicie zapełnionej tym samym tłustym mułem i tworzącej szeroką, płaską deltę, przez którą rzeka meandruje dwiema odnogami, Damietty na wschodzie i Rosetty na zachodzie. W starożytności odnóg było więcej. Dzisiaj w Delcie znajduje się około dwu trzecich ziem uprawnych Egiptu. Uderzający, dwoisty podział na Dolinę i Deltę stwarza naturalną granicę dla administracji, szczególnie gdy patrzy się z Kairu lub jego starożytnego odpowiednika, miasta Memfis. Starożytni Egipcjanie dali temu wyraz, nadając każdej z części osobną nazwę i traktując je, jakby kiedyś były niezależnymi państwami. Nazwy te konwencjonalnie tłumaczy się jako Górny Egipt dla Doliny oraz Dolny Egipt dla Delty.

Jest to jednak swego rodzaju uproszczenie. W obrębie Górnego Egiptu znajduje się kolejny podział, w okolicy Asjut. Można go rozpoznać zarówno śledząc bieg dziejów, gdy uwidaczniał się w czasach wewnętrznej słabości, jak i obserwując ukształtowanie terenu. Na północ od Asjut zachodni brzeg rozszerza się, zachodni klif zmienia się w niską skarpę, a ziemię nawadnia nie tylko główny nurt Nilu, lecz również kręta równoległa odnoga, Bahr Jusuf. Z powodu tego szczególnego charakteru Dolinę Nilu poniżej Asjut nazywa się często Środkowym Egiptem. Pod względem topograficznym Delta stanowi całość w znacznie większym stopniu, lecz jej mieszkańcy i tak widzą w niej część wschodnią i zachodnią. Pierwsza z nich łączy się z mającym podstawowe znaczenie lądowym przesmykiem prowadzącym do Azji przez półwysep Synaj.

Tereny rolnicze Delty i Doliny przedstawiają dziś płaski i monotonny krajobraz intensywnie uprawianych pól, poprzecinanych kanałami nawadniającymi i odwadniającymi, usianych miastami i wsiami na wpół ukrytymi w palmowych gajach, coraz bardziej zdradzającymi oznaki szybkiego rozwoju i modernizacji. Przejście od pól do pustyni jest nagłe i uderzające, cywilizacja kończy się wzdłuż wyraźnej linii. Na wschodzie pustynny płaskowyż stopniowo wznosi się ponad Doliną aż do odległego łańcucha postrzępionych gór i pagórków otaczających Morze Czerwone, podczas gdy na zachodzie, na przestrzeni ponad trzech tysięcy mil aż po Ocean Atlantycki, rozciąga się cicha i pusta, smagana wiatrem kraina, pokryta żwirem i piaskiem.

Z Nilem łączą się dwa dopływy, Nil Błękitny i Atbara, oba wypływające z wysokiego, górzystego płaskowyżu Etiopii. Ulewne letnie deszcze na tych terenach powodują niezmierne wezbranie obu dopływów, które niosą ze sobą ogromną ilość bogatego w minerały osadu. Od połowy XIX wieku tę coroczną falę coraz bardziej powstrzymywano i kontrolowano przez kolejno wznoszone tamy. Przedtem wystarczała ona do zalania egipskiej Doliny Nilu wraz z Deltą, zmieniając kraj w długie, płytkie jezioro, w którym miasta i wsie pozostawały na niskich wyspach połączonych groblami.

Gdy prąd rzeki zwalniał, część mułu osiadała na ziemi i pozostawała tam po ustąpieniu wód, w październiku i listopadzie. Jeżeli przeprowadzono wtedy zasiewy w gęstym, wilgotnym mule, do marca i kwietnia mogły one dojrzeć w łagodnym słońcu jesieni i zimy bez konieczności dodatkowego nawadniania. Następnie, po żniwach w lecie, ziemia schła i pękała, co umożliwiało jej napowietrzenie, zapobiegając rozmakaniu i nadmiernemu gromadzeniu się soli. Te trzy pory roku tworzyły podstawowy podział egipskiego kalendarza: achet (wylew), peret (wzrost) i szemu (susza).

Egipski kalendarz stanowił idealny naturalny cykl, lecz ludzka pomysłowość wciąż mogła wiele zdziałać, aby go ulepszyć. Można było usypać ziemne nasypy, otaczające wielkie zbiorniki, w których rolnik mógł pozostawić wodę na pewien czas, zanim spuścił ją z powrotem do rzeki. Wodę można było podnieść na wyższy poziom za pomocą odpowiednich urządzeń, aby nawodnić tereny znajdujące się poza normalnym zasięgiem wylewu, albo też w lecie, kiedy poziom rzeki był najniższy, nawodnić pola, aby uzyskać drugi zbiór, lub przez cały rok uprawiać przydomowe ogrody. Ponadto wody Nilu można było kierować dalej i bardziej skutecznie dzięki utworzeniu systemu kanałów nawadniających i odwadniających wraz ze śluzami, a w końcu, tak jak się stało od otwarcia Wielkiej Tamy w Asuanie w 1970 roku, zatrzymując wylew zaporą i wypuszczając go stopniowo, tak że rzeka pozostaje prawie na tym samym poziomie i nigdy nie występuje z brzegów. Tworząc obraz starożytnego społeczeństwa, należy wziąć pod uwagę, jak daleko posunęli się Egipcjanie na drodze postępu.

Odpowiedź wydaje się brzmieć: niezbyt daleko. Nie było ku temu potrzeby. Pomysł wykorzystywania żyzności ziemi, aby uprawiać rośliny na przemysłową skalę i sprzedać je z zyskiem za granicę (tak jak dzieje się obecnie z bawełną i cukrem), był zupełnie obcy starożytnemu sposobowi myślenia. Liczba ludności wzrastała powoli i w czasach późnego Nowego Państwa prawdopodobnie nie przekraczała trzech milionów, liczby bardzo skromnej, jak na dzisiejsze standardy. Badane przez nas starożytne źródła wskazują na zaledwie podstawowy zakres zarządzania ziemią. Państwo interesowało się corocznymi plonami, gdyż pobierało rentę dzierżawną i podatki: tyle wynika jasno z licznych źródeł pisanych. Jednak te same źródła nie mówią nic o nawadnianiu, z czego można wnosić, że było ono sprawą lokalną, poza kontrolą rządu. W interesie wszystkich leżało utrzymywanie wałów wokół zbiorników, których coroczne wypełnianie przez wody wylewu pozostawiało w glebie dostateczną wilgoć, aby zebrać jeden plon zboża. Rutynowo odnotowywano maksymalną wysokość corocznego wylewu na nilometrach lub na świątynnych nabrzeżach. Nie ma jednak dowodów, że wykorzystywano te pomiary do obliczeń przyszłych plonów, chociaż wszyscy musieli doskonale zdawać sobie sprawę z konsekwencji wylewów dużo wyższych lub niższych od przeciętnej.

Nawadnianie we współczesnym Egipcie polega nie tylko na regulacji przepływu wód Nilu i ich dostępności za pośrednictwem sieci kanałów, lecz również na zastosowaniu maszyn podnoszących je na poziom gruntu. Dzisiaj można zobaczyć wiele maszyn. W starożytności była tylko jedna: szaduf, urządzenie o prostej konstrukcji, osadzona na trzpieniu pozioma żerdź z przeciwwagą na jednym końcu i wiadrem lub jego odpowiednikiem zawieszonym z drugiej strony (il. 3). Występuje on w scenach z grobów począwszy od późnej XVIII dynastii (ok. 1350 p.n.e.), ale też tylko wtedy, gdy wyobrażano mężczyzn podlewających ogrody. Wcześniej, przed XVIII dynastią, metoda uprawy była jeszcze bardziej prymitywna. Widzimy, jak przynoszono wodę do ogrodu w glinianych garnkach, zwisających parami z nosideł na ramionach mężczyzn (il. 2). W podobnych scenach wyraźnie mamy do czynienia nie z nawadnianiem ziem, na których uprawiano zboże lub len, ale z podlewaniem niewielkich poletek położonych poza zasięgiem wylewu, przeznaczonych jedynie na warzywniki, kwietniki i sady, utrzymywane cały rok. Potwierdza to tezę, że główne uprawy zbożowe ograniczały się do jednego zbioru w roku, zależnego od wilgoci pozostałej w glebie po wylewie Nilu.

Ważność docenienia tego faktu polega nie tylko na odmalowaniu tła w obrazie życia starożytnego Egiptu. Uważano niekiedy, że cywilizacja i zorganizowane społeczeństwo w Egipcie i innych krajach wykształciły się z potrzeby zbiorowego wysiłku ujarzmiania rzek, aby umożliwić rozwój rolnictwa. Można stwierdzić, że w przypadku starożytnego Egiptu tak się nie stało. Powstania cywilizacji nie należy poszukiwać w tak prostych czynnikach. To prawda, że współczesny Egipt funkcjonuje dzięki skomplikowanej sieci nawadniającej. Jest to jednak konieczne tylko z powodu rozwoju rolnictwa przemysłowego oraz wskutek ogromnego wzrostu liczby ludności, który zaznaczył się w ciągu ostatnich dwu stuleci.

Współczesny Egipt jest krajem arabskojęzycznym, z większością mieszkańców wyznających islam, o świeckich prawach i instytucjach. Stanowi on wytwór trzynastu stuleci panowania i wpływów arabskich i osmańskich, począwszy od podboju arabskiego w 641 roku n.e., zmodyfikowanych śródziemnomorskim położeniem kraju. Nawet jednak w czasach arabskiego podboju starożytny Egipt faraonów należał do odległej przeszłości. Formalnie za jego koniec uznajemy podbój dokonany przez Aleksandra Wielkiego w 332 roku p.n.e., rozpoczynający trzy wieki panowania Ptolemeuszy, królów macedońskich, którzy w Aleksandrii zachowywali grecki styl życia, a w tradycyjnie nastawionych częściach kraju przedstawiali się jako faraonowie. Ostatnią z dynastii była królowa Kleopatra VII. Następnie Egipt, jako prowincja najpierw Cesarstwa Rzymskiego, a potem Bizantyńskiego, stał się krajem żarliwie chrześcijańskim. Spuściznę tych czasów we współczesnym Egipcie stanowi Kościół koptyjski. Jego język, już nie mówiony, lecz zachowany w liturgii i biblijnych tłumaczeniach, jest językiem starożytnego Egiptu pozbawionym hieroglifów.

2. Wcześniejszy sposób uprawy ogrodów: wodę nosi się na kwadratowe grządki w glinianych naczyniach, zawieszonych parami na drewnianych nosidłach. Z prawej klęczy mężczyzna sadzący sałatę w zagłębieniu wykonanym za pomocą kijka. Grób Mereruki, Sakkara, ok. 2300 p.n.e., wg: P. Duell, The mastaba of Mereruka I, Chicago 1938, pl. 21 (przerys B. Garfi).

3. Ulepszona metoda uprawy ogrodów i sadów z czasów Nowego Państwa, z użyciem szadufa. Scena po lewej wyobraża wykorzystanie prostego szadufa do nawadniania ogrodu położonego obok świątyni. Mężczyzna z psem stoi na brzegu kanału i pociąga za pionową żerdź, aby zanurzyć w wodzie wiszące na niej wiadro. Długa, obracająca się belka szadufa spoczywa na wysokim ceglanym filarze i opatrzona jest na przeciwnym końcu okrągłą glinianą przeciwwagą. Z prawej strony sceny widać opróżnianie naczynia drugiego szadufa. Grób Ipui, Teby, ok. 1250 p.n.e., wg: N. de G. Davies, Two Ramesside tombs at Thebes, New York 1927, pl. XXIX. W scenie po prawej pokazano bardziej skomplikowany szaduf w trakcie pracy. Stoi on obok widocznej z prawej strony studni, nad którą wznosi się platforma dla obsługującego. Człowiek ten opróżnia naczynie do koryta, z jednej strony uniesionego i przechodzącego przez ceglany filar szadufa, po czym biegnącego w dół, aby nawodnić sad. Grób Neferhotepa, Teby, ok. 1325 p.n.e., wg: N. de G. Davies, The Tomb of Nefer-hotep at Thebes, New York 1933, pl. XLVI.

Wymienione trzy wielkie zastrzyki kultur z zewnątrz: greckiej hellenistycznej, chrześcijańskiej i arabskiej, skutecznie zniszczyły dawną, rodzimą kulturę Doliny Nilu, niekiedy przez stopniową modyfikację, niekiedy wskutek zamierzonego ataku. Obecna wiedza o starożytnym Egipcie stanowi więc wynik przeprowadzonej przez badaczy rekonstrukcji. Korzystają oni z dwu głównych źródeł: badań pozostałości odkrytych przez archeologię oraz starannego odczytywania relacji autorów klasycznych, obserwacji poczynionych przez greckich podróżników podczas ostatnich wieków panowania faraonów albo spisanych w samym Egipcie. W początkach egiptologii jeden z tekstów należących do drugiej grupy dostarczył gotowych i wciąż powszechnie przyjętych ram dla egipskiej historii i chronologii. Jest to zestaw streszczeń zaginionej Historii Egiptu, napisanej po grecku w III wieku p.n.e. przez egipskiego kapłana Manetona. Mimo błędów kopistów, dzięki dostępowi Manetona do świątynnych archiwów jego praca cechuje się szczegółowością i miarodajnością, która wytrzymała próbę czasu. Zwłaszcza jego podział historii Egiptu na trzydzieści dynastii (do których dodano później trzydziestą pierwszą) wciąż stanowi podstawowy schemat dziejów tego kraju. Jednak dla wygody współczesna nauka zgrupowała dynastie Manetona w większe jednostki:

Czasy prahistoryczne (neolit)

ok. 5300-3000 p.n.e.

Okres Wczesnodynastyczny albo Archaiczny (I-II dynastia)

ok. 3000-2686 p.n.e.

Stare Państwo (III-VIII dynastia)

2686-2160 p.n.e.

I Okres Przejściowy (IX dynastia–połowa XI dynastii)

2160-2055 p.n.e.

Średnie Państwo (połowa XI dynastii-XIII/XIV dynastia)

2055-1650 p.n.e.

II Okres Przejściowy (XV-XVII dynastia) (w tym palestyńska dynastia Hyksosów na północy)

1650-1550 p.n.e.

Nowe Państwo (XVIII-XX dynastia)

1550-1069 p.n.e.

III Okres Przejściowy (XXI-XXIV dynastia)

1069-715 p.n.e.

Okres Późny

715-332 p.n.e.

Panowanie kuszyckie i asyryjskie (XXV dynastia)

747-656 p.n.e.

Okres Saicki (XXVI dynastia)

664-525 p.n.e.

Pierwsze panowanie perskie (XXVII dynastia)

525-359 p.n.e.

Okres niepodległości (XXVIII-XXX dynastia)

359-343 p.n.e.

Drugie panowanie perskie (XXXI dynastia)

343-332 p.n.e.

Podbój przez Aleksandra Wielkiego

332 p.n.e.

Okres Ptolemejski

332-30 p.n.e.

Śmierć Kleopatry VII

30 p.n.e.

Okres Rzymski

30 p.n.e.-395 n.e.

Egipt pod panowaniem Bizancjum (rządzony z Konstantynopola)

395-641 n.e.

Podbój arabski

641 n.e.

Przed I dynastią wyróżniono okres rozwiniętej kultury neolitycznej, zwanej predynastyczną. Trwała ona nieco mniej niż tysiąc lat, chociaż jej korzenie, tkwiące we wcześniejszych kulturach neolitycznych, sięgały VI tysiąclecia p.n.e. Dla kolejnych faz kulturowych Okresu Predynastycznego w Górnym Egipcie używa się obecnie różnych określeń. Dawny schemat postępował od kultury Badari przez amrańską, gerzeńską i dość niejasno zdefiniowaną fazę przejściową do I dynastii. Następnie „kultury” amrańska i gerzeńska zostały zastąpione terminami Nagada I i Nagada II, co wciąż pozostawiało niezdefiniowaną fazę przejściową. W końcu zaproponowano kolejny podział, wyróżniający trzy fazy kultury Nagada: I, II i III, który spotkał się z dużym uznaniem wśród badaczy. Należy zauważyć, że Nagada III nakłada się na większą część I dynastii.² Są to jednak fazy kulturowe, zdefiniowane na podstawie ceramiki itp. Pod względem politycznym nie ulega wątpliwości, że w ciągu stulecia lub dwu Okresu Predynastycznego mamy do czynienia z królami określanymi użytecznym ogólnym terminem „dynastia 0”.

Daty bezwzględne zaczerpnięto z tablicy chronologicznej w: I. Shaw (wyd.), The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford 2000, s. 479-483.

Część I

USTANOWIENIE TOŻSAMOŚCI

1. KIM BYLI STAROŻYTNI EGIPCJANIE?

Książki o starożytnym Egipcie zakładają z góry, że starożytni Egipcjanie byli już, w gruncie rzeczy, narodem. Za naturalne uważa się, że wierzyli w to czy tamto i zachowywali się w taki a nie inny sposób. Jednak współcześni historycy mogą nie całkiem się z tym zgodzić i spytać: „Czy aby na pewno? Czy nie jesteście naiwni?” Skłonni są oni widzieć ideę narodu i świadomości narodowej jako poczętą w zachodniej Europie w XVIII wieku, co w pewnym stopniu było związane ze zmniejszaniem się oddziaływania religii. Z tego punktu widzenia narodowość należy przeciwstawić wielkim systemom kulturowym, które ją poprzedziły, zwłaszcza „wspólnocie religijnej” i „domenie dynastycznej”. Normą poprzedzającą współczesność jest średniowieczna Europa. Jej chrześcijaństwo i język łaciński, a także przekazywanie panowania nad ogromnymi połaciami kraju dzięki dynastycznym małżeństwom i podbojom stworzyły lojalności i wrogości, które przenikały przez granice wspólnego dziedzictwa i języka. Henryk II, król Anglii (i Walii), posługiwał się francuskim jako językiem ojczystym i władał nie mniejszym niż angielskie terytorium we Francji. Sprawia to wrażenie zaprzeczenia okoliczności, w których istnieje narodowość. Inny przykład, bardzo pasujący do Egiptu, stanowi imperium osmańskie, które w dobie największego rozkwitu rozciągało się od Budapesztu do Bagdadu i od Kairu do Morza Kaspijskiego, obejmując zasięgiem wiele rozmaitych społeczeństw, różniących się językiem i historią. Jednoczył je islam, język arabski (w mniejszym stopniu osmański – język administracji państwowej) oraz lojalność wobec sułtana i jego przedstawicieli. Dopiero u schyłku imperium poszczególne ludy zaczęły dążyć do niepodległości. Niektóre z nich przekształciły się w narody (tak jak w Grecji i Egipcie oraz w sercu imperium Turcji); inne, zwłaszcza na Bałkanach, walczą o niezależność od ponad stulecia wśród zamieszek, którym wciąż nie widać końca.¹

Zbiorowa tożsamość jest starożytną, głęboko odczuwaną i niekiedy raczej mroczną cechą ludzkości. Zaczyna się w ściśle lokalnej skali i duża część ludzkiej historii koncentruje się na jej ewolucji. Pierwsi antropolodzy zauważyli, że grupy ludzkie przeszły kolejne stadia rozwoju, począwszy od niewielkiej grupy myśliwych po plemię, potem państwo plemienne (chiefdom), w końcu państwo. Ten ewolucyjny schemat musi być z grubsza prawdziwy, ponieważ z jednej strony państwo powstało jako dominująca forma społeczna we współczesnym świecie, z drugiej zaś grupy łowców i zbieraczy, które przetrwały do naszych czasów w odległych rejonach świata, stanowią najlepszą (i w istocie jedyną) wskazówkę, jak interpretować świadectwa archeologiczne z czasów paleolitu. Jednak droga z jednego końca na drugi niekoniecznie biegnie prosto i po jednej linii. Każde stadium cechuje pewna stabilność, właściwa dla danego czasu i miejsca. Społeczeństwo może przejść do następnej fazy wraz ze zmianą warunków lub też może cofnąć się do stadium, które w naszych uporządkowanych umysłach moglibyśmy widzieć jako poprzedni szczebel na drabinie ewolucji.²

Państwo narodowe niekoniecznie też musi stanowić ostatni i najwyższy szczebel. W przeszłości powstawały już jednostki ponadnarodowe lub ponadregionalne (często jako imperia). Indie, Stany Zjednoczone Ameryki i Chiny to przykłady takich „naturalnych” jednostek. Dobrowolny związek państw europejskich aspiruje do podobnego statusu. W latach sześćdziesiątych XX wieku taki sam cel miała krótkotrwała unia polityczna Egiptu, Syrii i Libii jako Zjednoczonej Republiki Arabskiej. Wciąż żyjemy w politycznych okresach przejściowych.

WYOBRAŻONA SPOŁECZNOŚĆ

Najważniejsza dla idei narodu „jest wyobrażona polityczna wspólnota. (…) Jest ona  w y o b r a ż o n a,  ponieważ członkowie nawet najmniejszego narodu nigdy nie znają większości swoich rodaków, nie spotykają ich, a nawet o nich nie słyszą, jednak w umyśle każdego z nich żyje obraz ich wspólnoty”³.

Starożytny Egipt dość dobrze pasuje do tej definicji. Egipcjanie, mówiący i piszący jednym językiem, zajmujący wyraźnie oznaczone terytorium w środku Doliny Nilu, utożsamiający się z określoną kulturą, wyobrażali sobie siebie jako jedną społeczność. Jednak podstawowe znaczenie dla tej wyobrażonej wspólnoty – i tu właśnie napotykamy główną różnicę w stosunku do współczesnego narodu – miało to, że patronowała jej dynastia boskich królów. Nie powinniśmy jednak przywiązywać do tej różnicy zbytniego znaczenia, ponieważ uważano, że Egipt istniał niezależnie od faraona, a panujący byli zobowiązani do zachowania jego integralności. Służyli mu i byli „pasterzami ludzkości”. To ostatnie określenie odnosiło się oczywiście do Egipcjan (jest to jeden z przykładów zarozumialstwa, powszechnego w społeczeństwach plemiennych, że tylko „my” jesteśmy prawdziwą ludzkością). Królowie zawdzięczali swą wyjątkową pozycję nieprzerwanemu istnieniu kraju zwanego Egiptem, w którym panowali, oraz bogactwu jego tradycji. Linia faraonów i wszystkie oznaki legitymizacji ich panowania utrzymały się przez całe I tysiąclecie p.n.e., mimo że ten najwyższy urząd piastowali wtedy przeważnie cudzoziemcy.

Starożytny Egipt dostarcza przykładu świadomości narodowej dostatecznie wyraźnej, aby sprawić wrażenie, że może stanowiła ona wyjątek. Jednak dokładne studia współczesnych nam mniejszych społeczeństw pokazują, jak bardzo wśród grup ludzkich rozpowszechnione jest poczucie tożsamości kulturowej, często łączące się ze wspólnym językiem i wzmocnione przez poczucie odrębności wobec przedstawicieli świata zewnętrznego. Charakteryzują je „wszystkie cechy, według których politolodzy i filozofowie zazwyczaj określają «narody»”⁴. Rozwój struktur politycznych, od grupy łowców do państwa, postępował wraz z ewolucją poczucia tożsamości. Nawet w małej skali poczucie tożsamości grupowej mogło być silne. Uznać, że po raz pierwszy ukształtowało się ono dopiero we współczesnej Europie, równa się bardzo protekcjonalnemu spojrzeniu na przeszłość.

Wyobrażona wspólnota narodu przeciwstawia siebie światu zewnętrznemu. „My” jesteśmy wyjątkowi, „oni” są gorsi i robią dziwne rzeczy. Poczucie wspólnoty we współczesnym świecie rozwija się i utrzymuje na różne sposoby, włącznie z czytaniem gazet, których polityka redakcyjna promuje tożsamość narodową, dyskredytując obce ludy i narody. Egipcjanom sprawiał satysfakcję ten sposób myślenia. Spotykamy go w dobrze wykształconej formie w Przygodach Sinuheta, dziele literackim, opowiadającym o ucieczce do Palestyny dworzanina z początków XII dynastii, gdy został on przypadkowo wplątany w spisek mający na celu przeszkodzenie sukcesji tronu. Czytelnicy zaliczali się do egipskich warstw wykształconych, a choć historia powstała około 1950 r. p.n.e., kopiowano ją w szkołach jeszcze siedem stuleci później.⁵

Aby opuścić kraj, Sinuhe musiał prześlizgnąć się nocą koło granicznej fortecy zwanej Murami Księcia, którą, jak mówi, „wzniesiono, aby odeprzeć Azjatów i odpędzić tych, co przebiegają piaski”*. Bliskiego śmierci, na pustyni ratuje go jeden z tych właśnie ludzi, wędrowny pasterz bydła, który ofiarowuje mu gościnę. Podczas późniejszego wygnania w Palestynie Sinuhe zmienia osobowość, z egipskiego dworzanina odzianego w cienkie płótno stając się wodzem plemienia, a w końcu zmuszony jest przyjąć rolę całkiem różną od tej, którą odgrywa egipska elita pisarska, i stać się wojownikiem – bohaterem walki wręcz. Jednak lokalny sukces nie tłumi tęsknoty za daleką ojczyzną – zarówno za miejscem, jak i społecznością. „Wracaj do Egiptu!” – brzmią słowa wypowiedziane w końcu przez samego faraona. U źródła tej tęsknoty leży myśl, że Egipt jest dla Egipcjanina jedynym właściwym miejscem pochówku, i na to kładzie się szczególny nacisk. Aby złagodzić ból wygnania, palestyński książę, który staje się przyjacielem Sinuhe, czyni znamienną uwagę: „Dobrze ci będzie u mnie – będziesz słyszał mowę egipską”, najwyraźniej od innych Egipcjan, którzy już u niego przebywali. W końcu, uzyskawszy przebaczenie łaskawego króla, Sinuhe powraca do Egiptu, spotykając się z entuzjastycznym przyjęciem i w niemal rytualny sposób zrzucając cudzoziemską powłokę: „Sprawiono, że zeszły z mego ciała ślady lat: ogolono mnie, uczesano mi włosy, wyrzuciłem robactwo na pustynię, a łachy tym, którzy przebiegają piaski. Przebrałem się w cienkie szaty, namaściłem najlepszą oliwą i spocząłem na łożu…” Na koszt króla Sinuhe otrzymał też wspaniały grobowiec ze złoconym posągiem stojącym w kaplicy.

Mamy tu wszystko: granice geograficzne, język, ubiór, higienę osobistą, nawet spanie na właściwym łożu – czyż Egipcjanie nie byli szczęśliwi pod panowaniem tak potężnego, a zarazem łagodnego i szczodrego króla? Cechy te określały ich jako naród, wyobrażany w tych samych kategoriach wieki później, gdy tekst kopiowano i czytano. Jednak należy podkreślić, że przedstawiony przez Sinuhe obraz „Azjatów” jest zasadniczo pozytywny. Mogą być nieokrzesani, ale zachowują się uprzejmie i z honorem, nie popełniają okrucieństw. Sinuhe mieszka w świecie cywilizowanym, przynajmniej w wymiarze literackim.

Słowo, którym Sinuhe określa Egipt – Kemet – znaczy dosłownie „Czarny Kraj”. W innych źródłach przeciwstawia się go często „Czerwonemu Krajowi”, tak jak w odniesieniu do mitycznego podziału między Horusem a Setem: „Cały Czarny Kraj dano Horusowi, cały Czerwony Kraj Setowi”.⁶ Wydaje się więc uzasadnione rozumienie tych dwu określeń jako kontrastu dwu podstawowych barw gleby: czarnej, aluwialnej Doliny Nilu oraz piasków i skał pustyni, których kolor Egipcjanie określali słowem tłumaczonym przez nas umownie jako „czerwony”, lecz który w rzeczywistości obejmował o wiele szerszą paletę. Siebie samych Egipcjanie określali terminem, który tłumaczy się czasem jako „ludzie/lud” (tak jak „lud Egiptu” u Sinuhe) lub szerzej jako „ludzkość”. Czynił on z nich centrum wszechświata, to oni stanowili normę. W micie zapisanym w kilku grobach królewskich Nowego Państwa „ludzkość” buntuje się przeciw bogu-słońcu Re, którego w jednym miejscu nazywa się „Królem Górnego i Dolnego Egiptu”.⁷ Ucieka przed jego gniewem na pustynię, gdzie ściga ją bogini-mścicielka, której żądzę krwi zaspokaja zabarwione na czerwono piwo, rozlane na polach jak wylew Nilu. Wyobrażonym miejscem jest wyraźnie Egipt, a „ludzkością” – Egipcjanie. „Ludzkość” przeciwstawiano innym grupom, które żyły w innych częściach znanego świata. Na jego najdalszych granicach znajdowali się mieszkańcy krainy Punt (współczesna Erytrea), o których mówiono, że „nie znają ludzi”.⁸

4. Cudzoziemcy w memfickim grobie Horemheba (ok. 1330 p.n.e.). Od prawej do lewej, w trzech grupach: Azjaci, Nubijczycy i Libijczycy. Wg: G.T. Martin, The Memphite Tomb of Horemheb, Comander-in-Chief of Tufankhamun I, London 1989, pl. 116, 117.

Egipcjanie z wielkim upodobaniem określali cudzoziemców, uciekając się do zręcznej karykatury (il. 4). Stosując jasne konwencje klasyfikacji: kształt twarzy, barwę skóry i strój, identyfikowali Nubijczyków, Azjatów, Libijczyków, mieszkańców Wysp Egejskich czy też sudańsko-erytrejskiej krainy Punt. Stereotypy te ożyły znów w XIX wieku naszej ery, gdy zachodni uczeni zaczęli dokumentować dawne budowle, patrząc na świat starożytnych Egipcjan własnymi oczami. Na pewien czas wywołało to skłonność do zbytniej pewności siebie: egipskie wyobrażenia cudzoziemców uznawano za niemal fotograficzne przedstawienia „ras”, tematu, do którego przywiązywano dużą wagę w badaniach antropologów. „Ten sam kształt głowy jest do dziś charakterystyczny w typie armeńskim(?), chociaż z większym nosem” – brzmiał jeden z komentarzy na temat reliefu z Abu Simbel.⁹ Od tamtej pory staliśmy się bardziej ostrożni.

Oprócz stereotypów rasowych Egipcjanie wyrażali też lekceważące opinie. „Azjata jest krokodylem na brzegu rzeki. Łapie na pustej drodze. Nic nie zdobędzie w ludnym mieście” – przestrzega jeden z królów swego następcę.¹⁰

„Tchórzem jest ten [każdy egipski król], który odstępuje od swojej granicy, gdyż Nubijczyk reaguje na dźwięk głosu. Odpowiedzieć mu, oznacza zmusić go do ustąpienia. Zaatakuj go, a pokaże plecy. Wycofaj się, a zacznie atakować. To nie są ludzie godni szacunku. To są nędznicy o tchórzliwych sercach” – oznajmia Senuseret III na swej południowej steli granicznej.¹¹

Inny egipski tekst przedstawia głupotę Libijczyków, którzy zagrozili Egiptowi w czasach Ramzesa III: „Słyszeliśmy, jak mówiono o Egipcie od czasów ojca naszego ojca: «To on nagina nasz kark». Prosiliśmy o własną śmierć z własnego wyboru. Nasze własne nogi zaniosły nas w ogień”¹². O wiele częściej cudzoziemca znajdującego się w pozycji wroga określa się przymiotnikiem, który najlepiej tłumaczyć jako „nikczemny”.

Na podstawie podobnych słów i obrazów – a ich przykłady są bardzo liczne – możemy wyobrazić sobie Egipcjan jako lud jednolity rasowo. Uważano tak w krajach ościennych już w I tysiącleciu p.n.e. Grecki podróżnik i historyk, Herodot, stwierdzając, że „ani Egipcjanin, ani Egipcjanka nie ucałują Hellena w usta i nie użyją noża ani rożna, ani kotła Hellena, ani nawet nie skosztują mięsa czystego wołu, pociętego nożem helleńskim”, motywuje to ich obrzydzeniem do każdego ludu, który składał w ofierze krowy, święte zwierzęta Izydy.¹³ W podobnym tonie żydowscy historycy, którzy w tym samym czasie lub nawet później redagowali Stary Testament, w przypowieści o Egipcie i Izraelu wyjaśniali rozmieszczenie siedzących przy stole w domu Józefa: „Egipcjanie bowiem nie mogli jeść razem z Hebrajczykami, gdyż byłoby to dla Egipcjan rzeczą wstrętną”.¹⁴ Trudno powiedzieć, do jakiego stopnia są to karykatury, które miały schlebiać słuchaczom w ojczyźnie, ponieważ źródła z terenu samego Egiptu wskazują na znacznie większą różnorodność w odnoszeniu się do cudzoziemców w życiu codziennym.

BUDOWANIE GRANIC

Na granicach usytuowanych w narożnikach Delty, a na południu biegnących w poprzek Nilu, Egipcjanie próbowali kontrolować imigrację Azjatów, Libijczyków i Nubijczyków. Jednym z takich punktów kontrolnych były „Mury Księcia”, których musiał uniknąć Sinuhe. Twierdzy tej do tej pory nie zidentyfikowano, lecz jej prawdopodobną następczynię z czasów Nowego Państwa, zwaną wtedy Czaru (Sile), prowizorycznie zlokalizowano w Tell el-Habwe koło El-Kantara na wschodnim brzegu Kanału Sueskiego (il. 5, patrz też mapa, il. 13).¹⁵ Potężne fortyfikacje, które Egipcjanie wznieśli niemal sto lat po czasach Sinuhe, aby zaznaczyć południową granicę w Semna, przetrwały w znacznym stopniu aż do lat sześćdziesiątych XX wieku (patrz il. 88). Krótki tekst, zapisany na kamiennej tablicy przez władcę, który je wzniósł, datowany na 1862 rok p.n.e., jednoznacznie określa ich rolę:

Południowa granica, którą ustanowiono w roku 8 panowania Jego Wysokości Senusereta III, aby nie pozwolić przejść żadnemu Nubijczykowi udającemu się na północ, czy to pieszo, czy na łodzi, ani też bydłu żadnego Nubijczyka. Wyjątek stanowi Nubijczyk, który przybędzie wymieniać towary w Iken, albo posłaniec z oficjalną wiadomością.¹⁶

Rozbrzmiewa tu echo jeszcze wcześniejszego tekstu (fragmentu Kamienia z Palermo, ok. 2590 p.n.e.), gdzie zanotowano „budowę muru kraju południa i północy (zwanego) gmachy Snofru”.¹⁷

Za XIX dynastii, kiedy wzmógł się napór imigrantów z zachodu, ze strony plemion libijskich wspieranych przez przybyłych zza Morza Śródziemnego wojowników, wzdłuż wybrzeży na zachód od Delty wzniesiono szereg warowni.¹⁸ Po drugiej stronie Delty w czasach Merenptaha inna forteca kontrolowała wschodni kraniec Wadi Tumilat, wiodący do południowego szlaku na Synaj.

Nie dało się jednak otoczyć całego kraju murem. Istniały niezliczone punkty wejścia z pustyń na wschodzie i zachodzie, można też było oczywiście – tak jak Sinuhe – prześlizgnąć się między istniejącymi posterunkami, strzegącymi powszechnie używanych szlaków. Ich skuteczność zależała w pewnym stopniu od patrolowania leżącej między nimi pustyni. Jednym ze starożytnych świadectw tej praktyki jest zwój papirusu ze starannymi kopiami listów wysłanych do centralnego urzędu (być może znajdującego się w Tebach) z Semna i innych fortec położonych wzdłuż Nilu w Nubii. Mówią one między innymi o ludziach zwanych przez Egipcjan Medżay, żyjących w dolinach Pustyni Wschodniej. Egipcjanie, starając się zbierać informacje wywiadowcze o ruchach i zamiarach obcych, zatrudniali niektórych z nich jako pustynnych tropicieli. Jeden z listów relacjonuje, że grupka innych Medżay została przyprowadzona na przesłuchanie, inny mówi, że dwu mężczyzn i trzy kobiety przybyło do jednej z fortec, szukając pracy, lecz zostali odprawieni.¹⁹ Działalność wywiadowcza jest tematem modelowego listu, wchodzącego w skład ćwiczeń pisarza dotyczących wspomnianej wyżej fortecy na wschodnim krańcu Wadi Tumilat (Czeku: być może stanowisko archeologiczne Tell el-Maschuta, patrz mapa, il. 13):

5. Graniczne umocnienia północno-wschodniej Delty, wyobrażone w części reliefów bitewnych Setiego I w Karnaku, ok. 1290 p.n.e. Scena oddaje niejednoznaczność podobnych linii obronnych. Zadaniem twierdzy i kanału pełnego krokodyli było powstrzymywanie cudzoziemców chcących na własną rękę dostać się na drugą stronę. Jednak tych samych cudzoziemców, schwytanych i pozostających pod władzą faraona, pędzi się przez granicę, aby siłą osiedlić ich w Egipcie. Hieroglificzny opis wewnątrz fortecy w lewym dolnym rogu brzmi: „Jaskinia lwa”, wewnątrz budowli po lewej stronie kanału: „Twierdza Czaru [Sile]”, natomiast tekst umieszczony w granicach kanału: „Kanał rozdzielający”. Aby powitać powracającego króla, czekają „arcykapłani i burmistrzowie Górnego i Dolnego Egiptu”. Wg: The Epigraphic Survey, The battle reliefs of King Sety I, Chicago 1986, pl. 6 z uzupełnieniami (w tym wszystko poniżej linii kropkowanej) wg dziewiętnastowiecznych kopii opublikowanych w: A.H. Gardiner, JEA 6, 1920, 100, pl. XI.

Skończyliśmy przepuszczanie plemion Szasu z Edomu koło fortecy Merenptaha, która jest w Czeku, po drodze do jezior Pi-Tum Merenptaha, które są w prowincji Czeku, aby żywić je i żywić ich stada, aby ucieszyć faraona. (…) Wysłałem szczegółowe informacje tam, gdzie przebywa mój pan, razem z innymi datami, kiedy przechodzono koło fortecy Merenptaha w Czeku…²⁰

Można było wpuścić ich na chwilę, ale trzeba było ich pilnować.

OTWIERANIE BRAM

Środki te odzwierciedlały dążenie do kontrolowania tych, którzy mogli wkroczyć, stanowiąc zagrożenie dla życia i mienia Egipcjan. Nie miały na celu utrzymywania segregacji rasowej w kraju. Pejoratywne generalizacje na temat cudzoziemców oraz próby zakazania im wstępu nie wyrażają wartości obiektywnych, lecz w dużym stopniu zależą od kontekstu. Swego poczucia wyższości Egipcjanie nie przełożyli na wykluczające prawa czy zwyczaje lub zachowania tworzące skuteczne bariery. W ciągu całej swej historii Egipt przyjmował i asymilował ludzi z zewnątrz. Przede wszystkim mogli być oni użyteczni. W wyniku rekrutacji żołnierzy oraz sprowadzania do kraju jeńców wojennych pojmanych podczas zagranicznych wojen rosła liczba ludzi zdolnych do pogardzanej przez elitę pisarską walki i pracy fizycznej. Przekazany stronie egipskiej tchórzliwy cudzoziemiec stawał się cenionym wojownikiem.

Na południu, w Nubii i na otaczających ją pustyniach, werbunek wojsk służących Egiptowi rozpoczął się co najmniej już w Starym Państwie. Dostojnik imieniem Weni (typowy pisarz, noszący tytuły cywilne, nie wojskowe), zaangażowany do zorganizowania ogólnonarodowej armii, która miała stawić czoło zagrożeniu w Palestynie, rozciągnął zapotrzebowanie na żołnierzy poza Egipt, na ludy pięciu krain nubijskich (jednym z nich była Medża, ojczyzna Medżay, prawdopodobnie leżąca na Pustyni Wschodniej) oraz „Libię”, konwencjonalne współczesne tłumaczenie nieprecyzyjnego określenia Pustyni Zachodniej. Źródła nie mówią, czy po zakończeniu służby powrócili oni do siebie, czy też osiedlili się w Egipcie. Jednak trwała obecność w Egipcie Nubijczyków jako rozpoznawalnej grupy, która mogła spowodować odwrócenie się ról i zmusić Egipcjan do pracy dla nich, została poświadczona przez królewski dekret z tego samego okresu, zapewniający ochronę przed nimi (zwie się ich tam „przyjaznymi Nubijczykami”) oraz wieloma innymi grupami, które mogłyby nadużywać własności pewnych religijnych fundacji.²¹

Mniej więcej półtora wieku później grupa nubijskich łuczników osiedliła się powyżej Teb, w okolicy Gebelein, gdzie wielu z nich pochowano. Ich identyfikację umożliwiają jedynie małe stele grobowe, których niezdarne hieroglify wskazują na I Okres Przejściowy (il. 6, strona prawa). Nazywają się oni Nubijczykami, używając niekiedy w stosunku do siebie jednoznacznego egipskiego terminu etnicznego, stosowanego wobec tych, którzy żyli w Dolinie Nilu na południe od Asuanu: „Nehesy” (wywodzi się od niego imię Panehesy/Pinehas). Wyobrażeni są jako ludzie z kędzierzawymi włosami, ciemniejszą skórą i charakterystycznym pasem zwisającym z przodu spódniczek, uzbrojeni w łuk i strzały; czasem towarzyszą im psy. Charakterystyczne kulturowe tło tych mieszkających nad Nilem Nubijczyków jest dobrze znane z wykopalisk w samej Nubii. Niewiele śladów ich obecności zanotowano dotąd na północ od Elefantyny – poza Gebelein również w Kubbaniya i Hierakonpolis. W życiu codziennym posługiwali się przedmiotami w stylu egipskim, nie wyłączając dekorowanych i inskrybowanych stel grobowych, na których umieszczano standardową egipską formułę ofiarną. Nawet dalej na północy egipski dostojnik z tego samego czasu imieniem Mesehti umieścił w swym grobie w Asjut drewniane modele oddziału nubijskich łuczników i egipskich oszczepników (il. 6, strona lewa). Identyfikujemy ich jako Nubijczyków z powodu ciemniejszej farby, którą pokryto ich skórę, oraz ich stroju, jednak żadne dane archeologiczne z tego terenu nie wskazują na obecność tam ludności nubijskiej.²²

Są to powtarzające się wciąż przykłady podstawowego aspektu archeologii starożytnego Egiptu. Nawet jeżeli imigranci zachowali przez pewien czas własny sposób ubierania się i inne zwyczaje, może nawet własny język, gwałtownie porzucali cechy kulturowe, których materialny wyraz, szczególnie ceramika, najlepiej zachowuje się na stanowiskach archeologicznych. Odnosi się to nawet do kolonii żydowskiej na Elefantynie w V wieku p.n.e. (patrz s. 418-420). Historia imigracji, tak ważnego tematu, musi być napisana głównie na podstawie tekstów oraz wyobrażeń w sztuce, które nie dają obrazu ani ciągłego, ani reprezentatywnego.

Z czasów poprzedzających Nowe Państwo pochodzą również sporadyczne wzmianki o obecności w Egipcie Palestyńczyków („Azjatów”). Niektórzy z nich byli jeńcami wojennymi. Na granitowej płycie ze świątyni w Memfis (stela z Mit Rahina) odnotowano wydarzenia z czasu panowania Amenemhata II (ok. 1900 p.n.e.); znajdujemy tu stwierdzenie, że podczas jednej z kampanii zagarnięto 1554 „Azjatów”, inna wzmianka (dotycząca tej samej grupy) mówi o rozdzieleniu „kobiet Azjatów”.²³ Skutek takiego rozdzielenia można znaleźć na papirusie (przechowywanym obecnie w Brooklyn Museum), datowanym na XIII dynastię. Zawiera on listę niewolników w wielkim domu, prawdopodobnie należącym do wezyra Resseneba, syna wezyra Anchu. Było ich dziewięćdziesięciu pięciu, ale na nieco uszkodzonym tekście zachowały się imiona i „tytuły” tylko siedemdziesięciu dziewięciu. Dwie trzecie z nich to kobiety. Ponad połowa imion poprzedzona jest męską i żeńską formą słowa „Azjata”. W pozostałych przypadkach używa się określenia „służący króla” lub „służąca króla”, co wskazuje, że chodzi o Egipcjan. Niektórzy Azjaci już poczynili pierwsze kroki w stronę asymilacji. Osiem azjatyckich kobiet ma synów lub córki noszących egipskie imiona. Azjatycka matka jednego z chłopców również nosi egipskie imię, a ojciec jest określony jako „szypr”, którego egipskie imię i brak określenia etnicznego pozwalają identyfikować jako Egipcjanina.²⁴ W dalszej części tej książki (rozdział 5, s. 246-259) opisuję Kahun jako wielkie miasto, założone według planu z królewskiego polecenia. Tam również mieszkały grupy Azjatów, zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Wiadomo o tym z papirusów, ale nie ma pozostałości archeologicznych świadczących o ich obecności.²⁵

6. Nubijscy łucznicy zatrudnieni na egipskiej prowincji w I Okresie Przejściowym. Z lewej: Jedna z figurek (wys. 35 cm) z drewnianego modelu przedstawiającego nubijski oddział. Z grobu Mesehti w Asjut (Muzeum Egipskie w Kairze, CG 257). Kolor skóry łucznika ma ciemniejszy odcień niż skóra egipskich oszczepników, wyobrażonych w postaci analogicznego modelu z tego samego grobu. Egipcjanie noszą białe, gładkie przepaski biodrowe, natomiast stroje większości Nubijczyków składają się z czerwonej przepaski biodrowej podtrzymywanej niebiesko-zielonym paskiem, na którym przewiązana jest szeroka czerwona szarfa o zwieszających się z przodu końcach. Zarówno przepaska biodrowa, jak i szarfa zdobione są dużymi rombami. Istnieją mocne podstawy archeologiczne, aby interpretować kolor i dekorację obu części stroju jako przedstawienie wzoru z niezliczonych barwnych paciorków naszytych na płótnie. Wg: M. Bietak, Melanges Gamal Eddin Mokhtar I, Caire 1985, pl. IIIa. Z prawej: Wapienna stela grobowa z Gebelein (Museum of Fine Arts, Boston 03.1848), wys. 37 cm. Hieroglify identyfikują właściciela (1) jako Nubijczyka (Nehesy). W rękach trzyma on łuk i pęk strzał; kropki wzdłuż krawędzi włosów oznaczają, że były one mocno kręcone (podobnie jak u postaci nr 4). Również i on nosi szarfę zawiązaną na przepasce biodrowej. Z tyłu stoi jego żona (2), przed nim zaś syn (3), którego szarfa opatrzona jest frędzlami. Za synem przedstawiono nubijską kobietę (4), być może córkę, oraz dwa psy, wyżej (5) służący wyciąga rękę z czarą wypełnioną napojem. Barwa skóry postaci (1) i (3) jest ciemniejsza niż służącego (5), przypuszczalnie Egipcjanina. Obie kobiety mają żółty kolor skóry. Zapisane hieroglifami imiona trudno odczytać, lecz wydaje się, że są one częściowo egipskie. Wg: H.G. Fischer, „Kush 9”, 1961, 57.

W czasach Nowego Państwa kampanie wojenne poza granicami prowadzono bardziej intensywnie i prawdopodobnie na większą skalę. Relacje z bitew pełne są chełpliwych opisów masakrowania wrogów i przerażenia wzbudzanego przez ataki faraona. Jednak ci, których wzięto do niewoli, natychmiast stawali się zyskiem, starannie policzonym i wysyłanym do Egiptu, aby przejść na własność faraona lub świątyni (co wychodziło na to samo) albo też ludzi, których król nagradzał za dzielność, obdarowując ich jeńcami. Jeden ze świątynnych tekstów opisuje Ramzesa II jako króla, który „przenosi Nubię do Delty, a Azjatów do Nubii. Umieścił Beduinów (Szasu) w kraju zachodu i osadził Libijczyków (Czemehu) w górach (na wschodzie)”.²⁶ Podobne stwierdzenie można znaleźć w odniesieniu do Ramzesa III i Libijczyków, którzy po wzięciu w niewolę „musieli przekroczyć Nil, zostali przewiezieni do Egiptu i rozmieszczeni tam jako wojska zwycięskiego króla”.²⁷

Przynajmniej początkowo jeńcy mogli być trzymani w odrębnych obozach. Na dwu stelach ze świątyni grobowej Totmesa IV zanotowano założenie osiedli dla pojmanych przez króla w palestyńskim mieście Gezer oraz w nubijskiej krainie Kusz. Syn władcy, Amenhotep III, otoczył swą świątynię grobową osiedlami Hurytów (Palestyńczyków?), a nazwa miejscowa w Memfis, „pole Hetytów”, być może wywodziła się od podobnego obozu.²⁸ Chwaląc się swymi osiągnięciami, Ramzes III dodaje wymowne szczegóły losu pojmanych grup: „Ustanowiłem ich przywódców w twierdzach noszących moje imię. Wyznaczyłem wśród nich dowódców łuczników, przywódców plemion, zostali napiętnowani – jako niewolnicy – kartuszem z moim imieniem, tak samo potraktowano ich żony i dzieci”.²⁹

Aby ocenić, jaki wpływ miał ten proces na populację Egiptu, trzeba określić jego skalę, chociaż do liczb zaczerpniętych ze starożytnych tekstów nie można odnosić się z zaufaniem. Wspomnieliśmy już o 1554 „Azjatach” pojmanych podczas jednej z wypraw w Średnim Państwie. Papirus Harrisa I wylicza następujące darowizny złożone przez Ramzesa III: świątyni Amona syryjskie i nubijskie osiedla z 2607 ludźmi, świątyni Re 2093 wojowników walczących na rydwanach i innych (wśród nich Aperu, lud palestyński), świątyni Ptaha 205 Syryjczyków i Nubijczyków, a także ogólną darowiznę 971 Libijczyków (Maszwasz), którzy mieli pilnować stad.³⁰ Oczywiście nie możemy sprawdzić wiarygodności tych liczb. Nie wydają się one jednak zaniżone, biorąc pod uwagę, że zamierzeniem tekstu było odnotowanie osiągnięć niedawno zmarłego władcy. Chociaż trudno je uznać za przygniatające, trzeba je porównać ze stosunkowo niewielką populacją starożytnego Egiptu. W większej skali, podczas wojen libijskich, Merenptah szczyci się zagarnięciem w głównej grupie około (tekst jest uszkodzony) 9376 ludzi.³¹ O wiele większe liczby podaje stela z Memfis, mówiąca o drugiej wyprawie palestyńskiej Amenhotepa II: 100 000, w tym 36 300 Hurytów. Chociaż nazywa się ich „łupem Jego Wysokości”, liczby te wydają się na tyle nieproporcjonalne, że wzbudzają podejrzenie, iż mogą to być raczej domysły co do całkowitej liczebności wymienionych ludów. Jeżeli wszystkich sprowadzono by do Egiptu i tu osiedlono, spowodowałoby to ogromne problemy z ich rozmieszczeniem i zaopatrzeniem – trzeba wziąć pod uwagę, że podana liczba to około jednej trzydziestej populacji Egiptu w owym czasie, oszacowanej na 1 milion.³² Rzadki przypadek zachowania się danych liczbowych z dużo wcześniejszych czasów pochodzi z kampanii nubijskiej Snofru z IV dynastii, zanotowanej na Kamieniu z Palermo: 7000 jeńców oraz 200 000 owiec i kóz.³³ Jeżeli zdecydujemy się przyjąć tę liczbę, możemy starać się dowieść, że miało być to posunięcie służące zwiększeniu liczebności siły roboczej, potrzebnej do wyjątkowego programu budowlanego Snofru, obejmującego dwie piramidy w Dahszur i prawdopodobnie również ukończenie piramidy w Medum.

Można odnieść wrażenie, że niekiedy tam, gdzie gromadzono duże grupy ludzi do pracy przy realizacji wielkich przedsięwzięć, zwłaszcza przy wznoszeniu monumentalnych budowli, cudzoziemcy przeważali (il. 7). Jednym ze źródeł jest tu robocza notatka nabazgrana na wapiennym odłupku, według której grupa robotników obrabiających kamienne bloki do budowy świątyni w Tebach Zachodnich w czasach Totmesa III składała się z sześćdziesięciu Palestyńczyków i tylko dwudziestu „ludzi”, czyli Egipcjan.³⁴

7. Ludzie wyrabiający (z lewej) oraz układający (pośrodku) i noszący (z prawej) cegłę, wyobrażeni w grobie Rechmire, środkowa XVIII dynastia. Tekst z prawej brzmi: „Jeńcy, których Jego Wysokość sprowadził do prac w świątyni [Amona]”; tekst z lewej: „Wyrób cegieł, aby odbudować warsztaty [Amona] w Karnaku”. Współczesny kopista sceny komentuje: „Syryjczycy o jasnej skórze z niebieskimi lub czerwonymi (czyli brązowymi) oczami mieszają się z ciemniejszymi Nubijczykami, których włosy są ufarbowane (?) na czerwono lub niebiesko i których przepaski biodrowe wykonane są ze skóry, a także z innymi, których niemal nie można odróżnić od Egipcjan”, dodając, że niebieski kolor oczu mógł oznaczać szary. Wg: N. de G. Davies, The tomb of Rekh-mi-Re at Thebes, New York 1943, 54-55, pl. LVIII, LIX, kolor pl. XVII.

Jeżeli bitwy toczono w Syrii i Palestynie, zdobyte ziemie i pokonane armie należały, tak jak i w Egipcie, do społeczności posiadających niewolników. Dlatego też dla niektórych jeńców wzięcie do niewoli oznaczało jedynie zmianę właściciela. Proces ten trwał w czasach pokoju, kiedy ludzi z tych samych terenów sprzedawano w niewolę do Egiptu, chociaż w stosunkowo niewielkiej liczbie. Coroczny trybut „syryjskich niewolników”, wymieniany w annałach Totmesa III w Karnaku, waha się między 51 a 702.³⁵ Niektóre z listów amarneńskich z późnej XVIII dynastii, bardziej wiarygodne niż teksty świątynne, wspominają niekiedy o niewolnikach złożonych w darze faraonowi lub wymienionych na złoto lub srebro, ale ich liczba również nie jest duża. Na przykład książę Jerozolimy wysyła dziesięciu niewolników, dwadzieścia jeden dziewcząt i osiemdziesięciu jeńców.³⁶ Natomiast gdy czytamy o 2093 wojownikach walczących na rydwanach przydzielonych świątyni Amona przez Ramzesa III (możemy się domyślać, że są oni jeńcami wziętymi do niewoli podczas królewskich bitew), wyraźnie mamy do czynienia z mężczyznami, prawdopodobnie młodymi, należącymi do lokalnych elit i obecnie doświadczającymi wielkiej odmiany losu.³⁷ Ta sama warstwa społeczna przedstawiona jest w grobowcu Rechmire, wezyra Totmesa III:

Prowadząc dzieci książąt południowych krajów wraz z dziećmi książąt północnych krajów, uniesionych jako najlepsza część łupu (…) aby zapełniły obozy pracy i były sługami posiadłości świątyni jego ojca Amona.³⁸

Stosunek Egipcjan do pokonanych wydaje się jednak mniej surowy niż wzajemne traktowanie się ustrojowo niewolniczych państw-miast Grecji i Wysp Egejskich podczas wojen w V wieku p.n.e., kiedy to mężczyzn w wieku poborowym skazywano na śmierć, a kobiety sprzedawano w niewolę.³⁹

W Egipcie jeńcy stawali się użytecznymi, zegiptyzowanymi poddanymi. „Słyszą ludzką mowę, wzorem króla. Sprawił on, że ich mowa znikła, zmieniając ich języki, a oni podróżowali drogą, której nie znali przedtem”. Nubijskich jeńców „zmieniano w tarczowników, woźniców rydwanów, służących i nosicieli wachlarzy, którzy towarzyszyli królowi”.⁴⁰ Szardanów, sprzymierzeńców Libijczyków – ich ojczyzna znajdowała się po przeciwnej stronie Morza Śródziemnego (prawdopodobnie od nich wywodzi się nazwa Sardynii) – ceniono szczególnie pod koniec Nowego Państwa jako wojowników, tak że sformowano z nich osobne kontyngenty w egipskiej armii, zachowując ich wyróżniające się nakrycie głowy (il. 8). Warto przyjrzeć się im bliżej, ponieważ wiemy nieco więcej o ich późniejszych losach. Rejestr gruntów z 4 roku panowania Ramzesa V (1143 p.n.e.), obejmujący część Środkowego Egiptu, wylicza Szardanów wśród ludzi uprawiających ziemię, prawdopodobnie wydzierżawioną. Wspomina się także „Osadę Żołnierzy” i „Osadę Armii”. Wszystko to wskazuje na politykę nagradzania weteranów ziemią. W tej samej okolicy i w tym samym czasie odnotowujemy też Szardanów jako zwykłych członków społeczeństwa, poświadczających dokumenty prawne dotyczące spraw spadkowych. Mechanizmy rozproszenia cudzoziemców mogły spowodować, że osiedlali się oni w całym Egipcie, a dla ludności miejscowej kontakty z przybyszami stanowiły część normalnego życia.⁴¹

Ideał pokoju osiągniętego dzięki zwycięstwom króla był już w czasach ramessydzkich pradawny. W tym okresie jednak uznano oficjalnie, że niezbędne do utrzymania tego pokoju są wybrane grupy lojalnych cudzoziemców. Wymienia ich hymn dziękczynny, sławiący Merenptaha, który ocalił Egipt przed inwazją Libijczyków:

Fortece są opuszczone,

Studnie dostępne dla posłańców,

Wały z bastionami spokojne,

Tylko słońce budzi wartownika,

Medżay wyciągają się we śnie,

Nau i Tekten są na polach, które kochają.⁴²

Podobne przechwałki znajdujemy u Ramzesa III:

Sprawiłem, że piechota i oddziały rydwanów spoczywały, kiedy chciałem; Szardanowie i Kehek leżeli na plecach w swoich miastach,

Nie znali strachu, nieprzyjaciela z Kusz, wroga z Syrii.

Ich łuki i ich broń pozostawały w zbrojowniach…

Karmiłem cały kraj, cudzoziemców, prostych ludzi, obywateli, całą ludność, mężczyzn i kobiety.⁴³

8. Osadnictwo wojskowe w części Doliny Nilu w Środkowym Egipcie w czasach XX dynastii. Ziemie uprawne podzielono na cztery strefy. Dla każdej z nich diagram kołowy pokazuje proporcje czterech kategorii ludzi dzierżawiących ziemię od instytucji. Trzy zakreskowane pola reprezentują dzierżawców związanych z wojskiem: koniuszych, żołnierzy i Szardanów. Pola niezakreślone reprezentują rozmaite grupy, które ogólnie można określić jako cywilów. Źródła informacji nie stanowi pełny spis ludności, lecz obszerny rejestr rent dzierżawnych (Papirus Wilbour), prawdopodobnie nie biorący pod uwagę dużej części ziemi pozostającej w prywatnym posiadaniu. Pod tym względem liczby mogą być mylące. Wszystkie cztery diagramy reprezentują razem 1571 osób. Wg: D. O’Connor, The geography of settlement in ancient Egypt, w: PJ. Ucko, R. Tringham, G.W. Dimbleby (wyd.), Man, settlement and urbanism, London 1972, 691, il. 3, s. 694, tabl. 5. Postacie po bokach to wojownicy Szardanów w charakterystycznych hełmach, stanowiący straż przyboczną Ramzesa II. Wg: N.K. Sandars, The Sea Peoples: warriors of the ancient Mediterranean, wyd. popr., London 1985, 109, il. 66.

Ludy nazwane w obu tych fragmentach to cudzoziemscy żołnierze, całkowicie zadomowieni w pokojowym krajobrazie Egiptu. Ich asymilacja mogła stanowić początek procesu, w którym egipska tożsamość uległa zatarciu, a kraj stał się częścią transregionalnych systemów kulturowych, tak charakterystycznych dla Bliskiego Wschodu i Europy w okresie klasycznym i średniowieczu. Proces ten omówiony jest dokładniej w rozdziale 8, ostatnim w tej książce.

ZOSTAĆ EGIPCJANINEM

Biurokracja właściwa egipskiemu społeczeństwu dawała możliwość śledzenia losów każdego obywatela. W jednym z typowych listów czytamy:

Zbadałem [sprawę] Syryjczyka z Domu Tota – pisałeś mi o nim. Dowiedziałem się, że został robotnikiem rolnym w Domu Tota pod twoim zarządem w roku 3, drugim miesiącu lata, dniu 10, spośród niewolników z ładunku statku przywiezionego przez dowódcę twierdzy. Imię tego Syryjczyka brzmi Nakady, syn Selereczy, jego matka Kedy z kraju Arwad, niewolnik z ładunku tej świątyni ze statku kapitana Kela.⁴⁴

Lecz jak długo prowadzono takie zapisy? Wciąż brak nam informacji na temat sposobów wychodzenia z niewolnictwa, jednak z pewnością takowe istniały. Wydaje się, że służba wojskowa przyniosła wolność Szardanom. Jeśli chodzi o cywilów, mamy przykład z Nowego Państwa, kiedy niewolnica stała się do tego stopnia integralną częścią rodziny właściciela, że nie tylko obdarzono ją wolnością, lecz także dzięki małżeństwu zyskała w tej rodzinie wysoką pozycję. Autorką poniższej deklaracji jest bezdzietna wdowa:

Kupiliśmy niewolnicę Diniheteri i urodziła ona tych troje dzieci, chłopca i dwie dziewczynki, razem troje. Wzięłam je i żywiłam je, i wychowałam je, i dożyłam tego dnia, a one nigdy nie zachowywały się źle wobec mnie, ale były dla mnie dobre, a nie miałam ani syna, ani córki oprócz nich. A zarządca stajen Padiu wszedł do mego domu i wziął Taamenne, najstarszą z nich, za żonę, będąc moim krewnym jako mój młodszy brat. I zgodziłam się na niego dla niej i jest on z nią do tej pory. Oto uczyniłam ją wolną kobietą w kraju faraona, a jeżeli urodzi ona syna lub córkę, będą oni tak samo wolnymi ludźmi w kraju faraona.⁴⁵

Kiedy niewolnik należał do świątyni, podobnie miłe relacje były mniej prawdopodobne. Jednak obozowiska niewolników musiały tworzyć własną presję demograficzną. Wydaje się, że nie były to osobne męskie i kobiece więzienia, lecz że zachowano tam normalne związki rodzinne. Sprowadzeni niewolnicy byli często u szczytu możliwości rozrodczych, a więc ich liczba mogła szybko się zwiększać. Musimy w jakimś stopniu przyjąć, że „przecieki” wciąż się zdarzały. Z biegiem czasu, może po kilku pokoleniach, w miarę zmiany warunków społecznych, całe grupy mogły zmieszać się z resztą ludności. Ponadto, z punktu widzenia składu populacji starożytnego Egiptu, stopień osobistej wolności nie miał szczególnego znaczenia. Chociaż niektórzy niewątpliwie zbiegli z powrotem do swej ojczyzny, wielu imigrantów musiało pozostać w kraju dostatecznie długo, aby stać się częścią rozmnażającej się populacji.

Wiele wskazuje na to, że bariery, które – zdaniem Egipcjan – oddzielały ich od cudzoziemców, były w rzeczywistości łatwe do przeniknięcia. Nie ma dowodów, że Egipcjanie rozwinęli ideę obywatelstwa. Jeżeli ktoś był niewolnikiem, jego życie było kontrolowane i opisane, ale to samo dotyczyło zarówno cudzoziemców, jak i Egipcjan. Poza tym miejsce urodzenia i rodowód nie miały, jak się wydaje, prawnego znaczenia. Prawdopodobnie aby uniknąć wydalenia, trzeba było zajmować wyraźnie określone miejsce w społeczeństwie, na przykład cudzoziemskiego żołnierza, lub być otoczonym protekcją egipskiego patrona, a może tylko mieć nadzieję wszystkich imigrantów – pozostać niezauważonym. Zaczynał się wtedy nieformalny proces „naturalizacji” i wnikania w egipską populację. Aby być Egipcjaninem, trzeba było po prostu zachowywać się jak Egipcjanin. Była to kwestia stylu, deklaracji kulturowej.

Jak się wydaje, najważniejsze było mówienie po egipsku, a dla człowieka niepozbawionego ambicji również umiejętność czytania i pisania. Język był z pewnością kryterium kwalifikacyjnym egipskości. Musiał stanowić przedmiot odrębnych studiów. Z biegiem czasu zarówno gramatyka, jak i słownictwo języka mówionego zmieniało się. Jednak w Nowym Państwie szkoły pisarskie starannie zachowywały formę języka pisanego Średniego Państwa, który prawdopodobnie właśnie w owych czasach odpowiadał językowi mówionemu. Dzięki jego znajomości czytano starą literaturę, uważaną za pouczającą i umoralniającą, oraz zachowywano archaiczną atmosferę w tekstach mających przemawiać ze szczególnym autorytetem, zazwyczaj rzeźbionych na ścianach świątyni. Tak więc, aby znaleźć się w szeregach elity, trzeba było podjąć specjalistyczne studia językowe. Na drugim miejscu za językiem znajdował się ubiór. Na podstawie niezliczonych wyobrażeń w sztuce, jednoznacznych deklaracji pisanych, a także znalezisk samych tkanin widać silne przywiązanie Egipcjan do białych, płóciennych szat. Pamiętajmy o Sinuhe. Cudzoziemców odróżnia się częściowo po tym, że ubierają się inaczej, zwykle bardziej kolorowo, częściej w wełniane tkaniny.

Niektórzy imigranci stali się członkami egipskiej elity pisarskiej. Prawdopodobnie przybyli do Egiptu jako jeńcy lub zakładnicy wywodzący się z arystokratycznych rodzin podbitych krajów, a na egipskim dworze pozwolono im zachować dotychczasowy status. Było to dla Egipcjan politycznie korzystne, gdyż, jak wyjaśnia jeden z tekstów, „jeżeli którykolwiek z tych książąt (podbitego miasta) umrze, Jego Wysokość wyśle jego syna, aby zajął jego miejsce”, syna będącego oczywiście przymusowym rezydentem na egipskim dworze.⁴⁶ W czasach Nowego Państwa ludzie ci często przyjmowali „lojalistyczne” imiona, w których skład wchodziło imię króla lub słowo oznaczające władcę: heka. Za przykład może służyć Benia (imię semickie) zwany Pahekamen („władca trwa”), paź i architekt na dworze Totmesa III⁴⁷; swych rodziców kazał on wyobrazić jako czysto egipską parę (il. 9). Czy oznacza to, że był synem imigrantów, czy też była to z jego strony deklaracja poprawności kulturowej? Inny przykład to Benisina, zwany Ramessu-emperre („Ramzes w Domu Re”), nosiciel wachlarza Ramzesa II.⁴⁸ Grupa dworzan z okresu ramessydzkiego nosiła tytuł, który tłumaczy się umownie jako „królewski kamerdyner”. Badania rodowodu sześćdziesięciu pięciu z nich wykazały, że czternastu (22%) było bez wątpienia cudzoziemcami, kolejnych szesnastu (25%) zaś nosiło „lojalistyczne” imiona, a więc też mogło być obcego pochodzenia.⁴⁹

9. Jeszcze jedna staroegipska para? Azjatycki paź z dworu Totmesa III, Benia zwany Pahekamen, uhonorował w swoim grobie w Tebach (TT 343) rodziców, wyobrażonych na ilustracji. Tekst zapisany powyżej pary brzmi: „Jego ukochany ojciec Irtenna, usprawiedliwiony przed wielkim bogiem; jego ukochana matka Tirkak, usprawiedliwiona”. Ich imiona są cudzoziemskie, prawdopodobnie syryjskie, a ojciec nie nosi żadnego tytułu. Czy rzeczywiście przenieśli się za synem do Egiptu i zostali Egipcjanami, czy też pozostali w Syrii lub Palestynie, a ich egipski wygląd w tym miejscu stanowi ukłon wobec aspiracji ich syna? Wg: LAAA 14, 1927, pl. 20, 23; MDIAAK 4, 1933, pl. V b.

Za sugestywny przykład postępującego przenikania do dworskich kręgów, prawie pielgrzymki, mogą służyć w czasach Nowego Państwa członkowie arystokratycznych rodzin z północnej Nubii (il. 10), terenów znajdujących się wtedy pod pełną kontrolą Egiptu. Ich grupę świetnie namalowano w grobie wicekróla Nubii z czasów Tutanchamona, noszącego imię Huy (ok. 1330 p.n.e.). Skórę mają ciemną, lecz noszą luźne białe szaty egipskich klas wyższych. Hieroglificzne podpisy informują nas, z kim mamy do czynienia. Na początku (2) znajdują się słowa: „Książęta Dolnej Nubii (Wawat)”, a między (4) i (5) widać napis „Dzieci książąt wszystkich obcych krajów”. Dyskretnie umieszczony podpis na piersi (2) dodaje niezwykły element zażyłości przez podanie imienia przedstawionego człowieka: „Książę Miam, Hekanefer”. Z archeologicznego rozpoznania terenu i wykopalisk wiadomo, że nazwę Miam nosiło egipskie kolonialne miasto w sąsiedztwie współczesnej Aniby oraz sąsiadujący z nim odcinek nubijskiej Doliny Nilu. Znamy grób Hekanefera, wykuty w odosobnionej skale, 25 km w górę rzeki od egipskiego miasta, które praktycznie kontrolowało terytorium księcia.⁵⁰ Nie wydaje się, aby imię Hekanefer nadano mu przy urodzeniu – tego imienia nie znamy. Hekanefer oznacza „Dobry Władca” i odnosi się do faraona. To, że książę jest wymieniony z imienia w grobie wicekróla, oznacza, że dobrze przystosował się do swych egipskich panów, okazał się bardzo użyteczny lub też stał się osobistym przyjacielem wicekróla. Imiona pozostałych książąt nie są wymienione, a to, że jest ich trzech, może jedynie stanowić oznaczenie mnogości. Możemy jednak domyślić się pochodzenia przynajmniej jednego z nich. Nieco dalej w górę Nilu, koło współczesnej wsi Debeira, leżał nubijski kraj Tehchet, skąd znamy grobowce lokalnych „książąt” nubijskich z czasów Nowego Państwa.

10. Nubijska elita widziana oczami jej egipskiego odpowiednika. Scena z grobu Huy. Wg: N. de G. Davies, A.H. Gardiner, The Tomb of Huy, Viceroy of Nubia in the reign of Tut’ankhamun (No. 40), London 1926, 23-24, pl. XXVII, XXVIII.

Cała namalowana grupa jest starannym studium integracji kulturowej. Egipscy artyści owych czasów mogli wybierać w środkach wyrazu między naturalizmem a stylizacją. Autor wyobrażenia decydował, jaki efekt chce osiągnąć. Gdy chodziło o cudzoziemców, stylizacja najczęściej równała się karykaturze etnicznej. Jednak twórca malowideł w grobie Huy uniknął skrajności. Skóra postaci jest ciemna, na przemian czarna i brązowa, co było zwykłym zabiegiem, mającym ułatwić widzowi odróżnienie poszczególnych postaci. Jednak profile nie noszą cech „negroidalnych”, charakterystycznych dla ludzi z południa; artysta nadał je innym Nubijczykom w tej samej scenie (niewidocznym na il. 10). Grupa książąt jest szczególna. Włosy wszystkich Nubijczyków namalowano na żółtym lub czerwonawym tle, nakładając potem grube czarne pociągnięcia pędzlem, dla dodania tekstury. Kontrastuje to z Egipcjanami, których włosy, jak zwykle, oddano jednolitą czarną plamą. Czy oznacza to nubijski zwyczaj wcierania gliny we włosy? Jakkolwiek było, pomogło to artyście w wyobrażeniu włosów poszczególnych postaci, od (4) do (8), ufryzowanych według egipskiej mody. W rzeczywistości postaci te mogły nawet nosić egipskie peruki. Najbardziej uderzające jest, że wszystkie postacie od (4) do (8) ubrane są w szaty z białego płótna, fałdziste i bufiaste, ostatni krzyk mody końca XVIII dynastii. Szczupła dama w sukni (4) mogłaby być egipską księżniczką, gdyby nie zwierzęce ogony, zwisające parami z łokci jej i jej dzieci, oraz nadmierna obfitość bransolet (u samej kobiety). To są ludzie, którzy starają się być egipskimi dworzanami, lecz którym jeszcze nie całkiem się to udaje. Uwagę zwraca stojąca kobieta (4), częściowo z powodu swego oddzielenia od reszty postaci. Czy jest to żona lub córka Hekanefera, rezydująca na dworze? Znajdująca się za nią czwórka to najwyraźniej młodzież. Dwu młodzieńców, (5) i (7), ma z boku głowy zaplecione warkocze, w Egipcie symbol wieku dziecięcego. Ubrani są po męsku, lecz mają nieco wydatny biust. Jakie jest ich pochodzenie? Czy wychowują się właśnie na dworze, przygotowując się do przyjęcia egipskich imion?

Scena w grobie Huy to nie wszystko, co wiemy o Hekaneferze i jego rodzinie. Jego grób w Toszka wzorowany był na grobie Huy w Tebach i ozdobiony malowidłami utrzymanymi w stylu egipskim (tak samo jak groby jego sąsiadów w Tehchet, patrz il. 11), a zmarłych pochowano w nim według egipskich zwyczajów. Dla Egipcjan pozostał Nubijczykiem, ale w oczach miejscowej społeczności prezentował się, jakby był Egipcjaninem. Jeżeli jego dzieci przebywały na dworze w Egipcie i karmiono je, ubierano i utrzymywano w pewnego stopnia dobrobycie na koszt państwa, mogły wybrać na miejsce pochówku jedną z dworskich nekropoli, być może w Tebach lub Memfis (Sakkara). W swych wieczystych monumentach mogły zechcieć przedstawić siebie jako prawdziwych Egipcjan i najprawdopodobniej nie potrafilibyśmy rozpoznać ich obcego pochodzenia.

ARCHEOLOGIA IMIGRACJI

Archeolodzy studiujący społeczeństwa prahistoryczne, na przykład przedrzymskiej Europy, często napotykają problemy interpretacyjne, kiedy w kulturze materialnej jednego regionu zachodzą gruntowne zmiany powiązane z kulturą innego regionu. Czy świadczy to o migracji, może nawet inwazji, czy też są to tylko skutki bardziej intensywnej wymiany handlowej? Opowiedzenie się za handlem lub inwazją często jest kwestią akademickich upodobań lub mody. Dla większości dziejów starożytnego Egiptu spotykamy się z sytuacją odwrotną. O imigracji i obcym osadnictwie dowiadujemy się nie z archeologii, lecz z tekstów i źródeł ikonograficznych. Jest to godne uwagi, ponieważ wskazuje, że imigranci bardzo szybko zaprzestawali używania przedmiotów, które najczęściej zachowują się w materiale archeologicznym: ceramiki, ozdób, porzucali też zwyczaje pogrzebowe. Nikt jak dotąd nie zidentyfikował cmentarzyska Szardanów w Środkowym Egipcie ani grobów lub domów Libijczyków z III Okresu Przejściowego na tym samym obszarze czy też w zachodniej Delcie.⁵¹ Ale ze źródeł pisanych wiemy, że zamieszkiwali oni te tereny. Jeżeli zachowali własny język, to nie starali się go zapisywać.

Są jednak dwa godne uwagi wyjątki. Pierwszy obejmuje okres, który zaczął się pod koniec Średniego Państwa, a skończył na początku Nowego Państwa. W grę wchodziły dwie odrębne grupy ludności i choćby tylko to wskazuje na oddziaływanie czynników właściwych nie tylko jednemu regionowi.

11. Nubijska elita we własnych oczach. Mapa pokazuje rozmieszczenie ludności w Dolnej Nubii w czasach Nowego Państwa (głównie za XVIII dynastii) według wyników archeologicznych badań powierzchniowych. Zaznaczono przybliżone granice dwu miejscowych księstw, Miam i Tehchet. Jeden z książąt Miam, Hekanefer, był dokładnie tym samym, którego wymieniono z imienia w tebańskim grobie egipskiego wicekróla Huy (il. 10). Plan grobu Huy znajduje się w lewym górnym rogu, a strzałka wskazuje miejsce, w którym wyobrażono Hekanefera na malowidle ściennym. Obok, w tej samej skali, umieszczono plan grobu Hekanefera w Miam, wyraźnie wzorowany na planie grobu Huy. Grobowce dwu książąt Tehchet, Amenemhata i Dżehutyhotepa, leżały na przeciwnych brzegach Nilu. Na ilustracji przedstawiono dwa malowidła z grobu Dżehutyhotepa. W górnej scenie książę poluje z rydwanu, a umiejętność tę prawdopodobnie posiadł na egipskim dworze. W dolnej scenie Dżehutyhotep nadzoruje ludzi pracujących na plantacji. Jako Egipcjan przedstawiono nie tylko jego, ale i wszystkich jego ludzi, z wyjątkiem jednego, który zbiera daktyle i wygląda, jakby był Nubijczykiem. Mapa wg: B.G. Trigger, History and settlement in Lower Nubia, New Haven, Conn., 1965, 100, il. 3. Plan grobu Hekanefera wg: W.K. Simpson, Heka-nefer and the dynastic material from Toshka and Arminna, New Haven, Conn, Philadelphia, Pa., 1963, 7, il. 4. Sceny z grobu Dżehutyhotepa wg: T. Save-Sóderbergh, „Kush” 8, 1960, 32, il. 5; 39, il. 10.

W sezonie 1898/1899 archeolog Flinders Petrie i jego współpracownicy, pracujący na cmentarzyskach położonych na krawędzi pustyni w okolicy Dendery w Górnym Egipcie, natrafili na „płytkie groby w kształcie patelni” (ang. pan-grave), w których pochowano zmarłych wraz z przedmiotami reprezentującymi kulturę o cechach przypominających mieszankę Egiptu prahistorycznego oraz czasów późniejszych niż XII dynastia. W następnych latach odkryto jeszcze pewną liczbę stanowisk tej samej kultury, w tym kilka osad, rozciągających się w górnoegipskiej Dolinie Nilu aż po Asjut na północy (il. 12). Przez pewien czas obowiązywała wygodna interpretacja: kulturę „pan-grave” reprezentowali wojownicy z górzystej Pustyni Wschodniej, Medżay z kraju Medża, o których jeden z kluczowych tekstów wspomina, że wchodzili w skład wojsk tebańskiego króla Kamose, walczącego z Hyksosami okupującymi północ Egiptu. Jednak późniejsze badania wykazały, że cechy właściwe kulturze „pan-grave” występują na znacznie szerszym obszarze. Można je znaleźć wzdłuż brzegów Nilu w Dolnej Nubii, a charakterystyczną, ręcznie lepioną ceramikę spotyka się w rumowiskach egipskich miast na północy co najmniej po Memfis. Wydaje się też, że kultura „pan-grave” pojawia się za XIII dynastii, a więc jakiś czas przed wojną domową, która zakończyła II Okres Przejściowy.⁵²

Kiedy stanowiska kultury „pan-grave” występują samodzielnie, odnosi się wrażenie, że zamieszkiwały je niewielkie grupy ludzi, być może tylko pojedyncze wielopokoleniowe rodziny. Umieszczanie w grobach oraz obok nich rogów kóz, owiec, gazeli i wołów wskazuje, że ich głównym zajęciem było pasterstwo. Mogli oni w istocie należeć do ludu Medżay, z którego wywodzili się wojownicy Kamose, ale lud ten osiadł w Dolinie Nilu znacznie wcześniej. Liczebność poszczególnych grup mogła być niewielka, lecz sądząc po ich rozprzestrzenieniu, doszło do imigracji na znaczną skalę, prawdopodobnie zapoczątkowanej w sudańskich górach nad Morzem Czerwonym. Nie musiało to być też powolne przenikanie. Tekst z El Kab, na południe od Teb, mówi o próbie inwazji koalicji południowych ludów, wśród których wspomniani są Medżay.⁵³ Ludzie ze stanowisk kultury „pan-grave” mogli być postrachem swych egipskich sąsiadów. Pod koniec II Okresu Przejściowego niektóre z ich stanowisk wykazują postępującą egipcjanizację wyposażenia grobowego i zwyczajów pogrzebowych, co świadczy o wchłanianiu tych małych społeczności przez miejscową ludność. Na początku Nowego Państwa ślady archeologiczne, według których ich identyfikujemy, całkiem znikają.

Na północy Egiptu w tym samym czasie doszło do imigracji i osiedlenia się ludności z Palestyny, prawdopodobnie potomków przyjaciół Sinuhe. Elementy ich kultury, w tym ceramika, wyroby z metalu, a także jedyny w swoim rodzaju zwyczaj grzebania osłów, czasem owiec, obok grobów, znaleziono na stanowiskach po wschodniej stronie Delty i wzdłuż Wadi Tumilat, którego żyzny pas rozciąga się na wschód, ku Zatoce Sueskiej (il. 13). Z ich obecności zasłynęło Tell el-Daba, rozległe stanowisko miejskie w północno-wschodniej Delcie. Zwane w owych czasach Awaris, stało się ufortyfikowaną siedzibą dynastii palestyńskich królów, Hyksosów, którzy przez nieco ponad stulecie panowali w północnym Egipcie, a przez krótki czas może nawet w całym kraju.⁵⁴

12. Kultura imigrantów: osadnicy z Pustyni Wschodniej, należący do tak zwanej kultury „pan-grave”. (1) Grób, głębokości 1,65 m, przeznaczony na jeden pochówek w pozycji mocno skurczonej. Wyposażenie składało się z dwu naczyń i dużej liczby paciorków. Naczynie zasobowe ma cechy egipskie, ręcznie lepiona misa z czarnym brzegiem należy do ulubionego typu tego ludu. (2) Inny przykład ręcznie lepionej misy z charakterystycznym wzorem złożonym z rytych linii. (3) Ozdobna skórzana osłona, noszona przez łuczników po wewnętrznej stronie nadgarstka i dłoni, chroniąca przed cięciwą. (4) Sztylet o ostrzu ze stopu miedzi/brązu, a rękojeści z miedzi wykładanej drewnem, zwieńczonej głowicą z kości słoniowej, przymocowanej do ostrza miedzianymi nitami ze srebrnymi podkładkami. (5) Topór o brązowym ostrzu, przywiązanym rzemieniami do drewnianej rękojeści. Na ostrzu wyryto imię króla Nebmaatre z II Okresu Przejściowego. (6) Górna część czaszki i rogi kozła, na których namalowano czarną i czerwoną barwą oczy i liście lotosu. (7) Górna część czaszki wołu, na której namalowano czarną i czerwoną barwą oczy, kropki oraz wojownika z toporem, pałką i tarczą; na tarczy zapisano hieroglifami prawdopodobnie jego imię, Qeskanet. (8) Ulubiony rodzaj ozdoby: kawałki macicy perłowej z otworkami służącymi do nawleczenia ich razem. (1) i (3) pochodzą z Balabisz. Wg: G.A. Wainwright, Balabish, London 1920, pl. XII, XIV, XV. (2) oraz (4) – (7) znaleziono w Mostagedda. Wg: G. Brunton, Mostagedda and the Tasian culture, London 1937, pl. LXXIV-LXXVII; W.V. Davies, Catalogue of Egyptian antiquities in the British Museum VII. Tools and weapons I. Axes, London 1987, pl. 18, nr 102. (8) pochodzi z Sayala w Nubii. Wg: M. Bietak, Ausgrabungen in Sayala-Nubien 1961-1965. Denkmäler der C-Gruppe und der Pan-Gräber-Kultur, Wien 1966, tab. 32.

Egipskie teksty odnoszące się do tych czasów wyrażają oburzenie z powodu „azjatyckiego” charakteru intruzów z północy. Nie chodzi tu tylko o ich władców. Tebańska wojna z Hyksosami rozpoczęła się atakiem na miasto Neferusi (koło Asjut), określone jako „gniazdo Azjatów”. Z jakim podłożem psychologicznym mamy tu do czynienia? Czy stykamy się z powszechnie odczuwaną nienawiścią etniczną, czy też z językiem dynastycznego wystąpienia przeciw wewnętrznym zagrożeniom politycznym? Podczas pierwszej rady wojennej tebański król Kamose jest odosobniony w swych poglądach, jego dworzanie akceptują istniejącą sytuację. Czy jest to jedynie literacka klisza, mająca na celu podkreślenie zdolności przywódczych Kamose i jego umiejętności podejmowania trafnych decyzji? Z braku źródeł dokumentujących skutki tebańskiej pacyfikacji północy nie potrafimy tego ocenić. Współczesne doświadczenia mogłyby nasuwać myśl o czystkach etnicznych, lecz czy niegdyś patrzono na to w ten sposób? Nie wiemy, jakie było nastawienie egipskiej ludności z północy wobec żyjących wśród niej Palestyńczyków ani jak odniosła się ona do „wyzwolenia” przez wojowniczy tebański ród z południa. Wojnę z Hyksosami, zapoczątkowaną przez Kamose, można równie dobrze uważać za walkę o narodowe wyzwolenie, jak i wojnę domową rozgrywaną ku korzyści Teb. Tebańskie teksty mieszają dynastyczną słuszność z odrzuceniem tego, co obce, ale są jedynymi źródłami pisanymi, jakimi dysponujemy.⁵⁵

Drugi z istotnych wyjątków w zwykle szybkiej utracie przez imigrantów archeologicznych cech charakterystycznych odnosi się do epoki o wiele późniejszej. Jest nim osiedlanie się Greków w Egipcie, począwszy od VII wieku p.n.e., w materiale archeologicznym zaznaczające się najbardziej wyraźnie w grecko-egipskim mieście Naukratis w zachodniej Delcie. Zostanie ono omówione w rozdziale 8 (s. 421-425, il. 129).

13. Kultura imigrantów: palestyńscy osadnicy środkowej epoki brązu we wschodniej Delcie. Grób pochodzi z ich głównej siedziby w Tell el-Daba. (1) Pochówek towarzyszący, zawierający szkielety złożonych w ofierze osłów. (2) Brązowy topór bojowy o wąskim ostrzu. (3) Ostrze brązowego sztyletu. (4), (5) Czarno polerowane dzbanuszki typu Tell el-Yahudiya, modne w owym czasie. (6) Pieczęć w formie skarabeusza z imieniem: „Zastępca skarbnika, Aamu (Azjata)”. Na węgarze (u góry z lewej), również z Tell el-Daba, wyryto imię jednego z ich zegipcjanizowanych królów: „Cudzoziemski książę, Sekerher (lub Sikri-Haddu)”. Wg: M. Bietak, Avaris: the capital of the Hyksos: recent excavations at Tell el-Dab’a, London 1996, 39, il. 34 (mapa); 66, il. 52 (węgar); M. Bietak, Tell el-Dab’a V, Wien 1991, 51-60, grób A/II-1/12Nr.5, obiekty 4 (naczynie), 809 (skarabeusz), 810 (sztylet), 811 (topór); a także s. 183, il. 140, obiekt 8 (naczynie) z innego grobu.

Każdy z tych epizodów pociągnął za sobą całkiem inne konsekwencje. Po umocnieniu się egipskiej kultury narodowej dzięki królom tebańskim, twórcom potężnego mocarstwa, które zwiemy Nowym Państwem, napływowe kultury II Okresu Przejściowego zniknęły niemal z dnia na dzień – tak przynajmniej może wydawać się z naszej, odległej, perspektywy. Ich przedstawiciele, Palestyńczycy i mieszkańcy Pustyni Wschodniej, opuścili kraj lub zostali wchłonięci. Jednakże założenie Naukratis było pierwszym etapem rozszerzania się zasięgu kultury greckiej, znajdującego apogeum w rozwoju Aleksandrii jako jednego z centrów greckiej nauki oraz stolicy panującej dynastii Ptolemeuszy, o kulturze tak dogłębnie greckiej, że według znanych przekazów ostatnia z rodu Kleopatra VII była jednocześnie pierwszą znającą język egipski.⁵⁶

Różnica w skutkach odzwierciedla stopień zainteresowania, z jakim spotkała się napływowa kultura. Naczynia i zwyczaje pogrzebowe kultury „pan-grave” należały do niewielkich grup ludzi, których nie znająca pisma kultura mogła, o ile wiemy, mieć skomplikowaną strukturę, lecz najwyraźniej nie wzbudziła zainteresowania w świecie zewnętrznym i nie rozprzestrzeniła się. Greckie naczynia z Naukratis, przeciwnie, reprezentują zaledwie drobny fragmencik kultury, której zasięg i zdolności przekazu były tak wielkie, że z biegiem czasu elementy kultury egipskiej mogły przetrwać jedynie dzięki mieszaniu się z grecką. Nawet język egipski został stopniowo wyparty przez grekę i przetrwał jako pismo koptyjskie w formie, w której system hieroglificzny zastąpiono greckimi literami.

KRAJ OBIETNIC

Wielu cudzoziemców, którzy znaleźli się w Egipcie, zostało zmuszonych do opuszczenia swoich domów. Jednak niektórych przyciągnęły większe możliwości i panująca w kraju pomyślność. O ile możemy to stwierdzić, mieszkańcy pustyni oraz Palestyńczycy, którzy przybyli do Górnego Egiptu i wschodniej Delty i przez pewien czas zachowali swoją kulturę, uczynili tak z własnej woli. Można ich uznać za dalekich poprzedników Arabów i Beduinów, którzy po arabskim podboju w 641 roku n.e., wskutek procesu wciąż trwającego w XIX wieku, założyli obozowiska w Egipcie, a następnie zmieszali się z miejscową ludnością.

We współczesnym świecie migracje są ważnym tematem politycznym, którego znaczenie zwiększa się jeszcze z powodu powszechnego przyjęcia przez dzisiejsze państwa stałych granic i określonych prawem reguł pobytu. Dla dobra osiadłych, dysponujących własnością obywateli świat stał się państwem policyjnym. Coraz więcej ludzi wciąż się przemieszcza, ze strachu i w nadziei na lepsze życie. Jednak od połowy XX wieku kraje, do których przybywają imigranci, dysponują dostatecznie silnym systemem rządowym, aby kontrolować miejsce zajmowane przez nich w społeczeństwie. Po wielkich migracjach z Europy do obu Ameryk, Australii, części Afryki, a także (w przypadku Izraela) na Bliski Wschód, nie ma już raczej możliwości przemieszczania się całych grup ludzi, które zachowują nienaruszoną własną hierarchię i starają się odtworzyć ją na nie zamieszkanych dotąd ziemiach lub też w obrębie cudzych terytoriów.

Stosunkowo dobrze udokumentowanym tego rodzaju przypadkiem, całej społeczności przemieszczonej z jednego regionu do drugiego, są Libijczycy w I tysiącleciu p.n.e. Dwa lub trzy stulecia wcześniej występują oni w egipskich kronikach bitewnych jako jeden z głównych wrogów kraju. Podczas odbywającego się w przeciwną stronę eksodusu, mimo klęsk poniesionych wcześniej z rąk Egipcjan, całym ludom udało się przemieścić z rodzinnych ziem, położonych w przybrzeżnej strefie Morza Śródziemnego, do Doliny Nilu. Stały się tam siłą, z którą trzeba było się liczyć, a ich przywódcy zostali później władcami dużych partii kraju. Na początku tego procesu historycznego Egipcjanie zaczęli identyfikować przybyszów ich nazwami plemiennymi, zwłaszcza Libu (od nich wywodzi się dzisiejsza Libia) oraz Maszwasz, którzy stali się grupą dominującą, a także Isbet, Kaykasza, Szaytep, Hasa i Bakana. Za panowania Merenptaha i Ramzesa III Egipcjanie toczyli z nimi bitwy, które odnotowano jako przygniatające zwycięstwa.⁵⁷

Między tryumfalne frazy wplecione są krótkie opisy. Dowiadujemy się z nich, jakie imiona nosili libijscy przywódcy: Mariy syn Didiego za panowania Merenptaha i Meszeszer syn Kepera w czasach Ramzesa III. Podróżowali wraz z żonami, dziećmi, innymi wodzami, licznymi towarzyszami oraz stadami zwierząt, głównie bydła. Obozowali w namiotach, które Egipcjanie spalili. Byli jednak ludem pasterskim, który przeszedł transformację, ponieważ przybywali uzbrojeni i wyposażeni w akcesoria militarystycznych ludów śródziemnomorskiej epoki brązu: miecze, konie, rydwany, naczynia z brązu i srebra. Wydaje się, że ktoś zaopatrywał ich w najnowszą broń i środki do zdobycia prawdziwego bogactwa. Byli również zorganizowani pod względem politycznym, ponieważ zawiązali coś w rodzaju ligi z wojownikami z drugiej strony Morza Śródziemnego, nazywanymi przez Egipcjan Akawasza, Turszu, Luku, Szerden, Szekelesz oraz „mieszkańcy północy, którzy przybyli z każdego kraju”. Podłoże transformacji, jaką przeszły ludy libijskie, nie jest znane, gdyż jak dotąd nawet z ich przypuszczalnej ojczyzny nie dysponujemy niemal żadnymi danymi archeologicznymi, które mogłyby uzupełnić egipskie źródła pisane i ikonograficzne.⁵⁸

Na nic nie zdał się tryumfalizm rozbrzmiewający w relacjach ze stoczonych przez Egipcjan bitew. W ciągu następnych dwu stuleci znaczna część kraju dostała się pod kontrolę libijskich rodów, których przedstawiciele nosili niekiedy nieegipskie imiona, takie jak Szeszonk, Osorkon i Nimlot oraz tytuł „Wielki Wódz Ma” – skrót od libijskiej nazwy plemienia Maszwasz. Niektórzy z nich zapoczątkowali dynastie lokalnych królów. Sądząc ze skali libijskiej penetracji, wydaje się całkiem prawdopodobne – chociaż źródła pisane tego nie potwierdzają – że niejednokrotnie egipskie wojska mogły być pokonane, a zwycięscy Libijczycy siłą przejmowali władzę nad miastami. Mimo zachowania części rodzimej tożsamości (czy nadal porozumiewali się między sobą w ojczystym języku?) rządzili w ramach istniejącego systemu i szczególną czcią otaczali niektóre z najważniejszych bóstw egipskich oraz związane z nimi urzędy kapłańskie. Wystarczą tu dwa przykłady. Jeden z nich to kommemoratywna stela ustawiona w Serapeum w Sakkarze, upamiętniająca pobożność i szczodrość fundatora okazaną przy pochówku świętego byka Apisa pod koniec libijskiej dominacji politycznej za XXII dynastii (il. 14). Fundator, Pasenhor, był dowódcą armii i arcykapłanem boga Heriszefa w prowincjonalnym mieście Herakleopolis w Środkowym Egipcie. Na steli umieścił również swą genealogię, sięgającą piętnastu pokoleń wstecz. Niektórzy z jego męskich przodków byli niegdyś libijskimi królami Egiptu, lecz większość, tak jak i on, zarządzała świątynią Heriszefa. Najwcześniejsi z wymienionych noszą tytuł „wielki wódz”, a protoplasta rodu nazywa się po prostu „Libijczyk, Buyuwawa”. Prawdopodobnie był on patriarchą plemienia, zanim przybyło ono do Egiptu.⁵⁹

Drugi przykład również odnosi się do arcykapłana, lecz tym razem Amona tebańskiego w Karnaku. Od dawna wiadomo, że pod koniec Nowego Państwa południowy Egipt dostał się pod faktyczne panowanie arcykapłanów. Nie należy jednak uważać tego za tryumf kleru, ponieważ dostojnicy ci dysponowali też własnymi armiami. Pierwszy z nich, Herihor, nosił egipskie imię, podobnie jak jego żona, Nodżmet. Wśród dekoracji dodanej przezeń do tebańskiej świątyni Chonsu widnieją wyobrażenia jego synów i córek. Pięciu z dziewiętnastu synów nosi libijskie imiona: Masaharta, Maskaharta, Nawasun, Osorkon i prawdopodobnie Madenen. Wydaje się, że Herihor mógł być albo jednym z osiadłych libijskich żołnierzy, którym się powiodło, albo potomkiem któregoś z nich. Urząd arcykapłana Amona pozostał pod ich kontrolą przez trzy stulecia, aż do ustanowienia sudańskiej (kuszyckiej) XXV dynastii.⁶⁰

Często zdarza się w historii przednowożytnej, iż konieczne jest poleganie na źródłach, które są trudne do sklasyfikowania i przypadkowe. Grób Benii, zwanego Pahekamen, może stanowić dobrą ilustrację procesu naturalizacji, lecz jak bardzo był on typowy? Jaki był stopień imigracji i asymilacji w poszczególnych epokach? Jedyną możliwość analizy ilościowej zmian w populacji dają studia nad szczątkami ludzkimi z dawnych cmentarzysk oraz próba identyfikacji pochodzenia etnicznego jednostek i grup ludności. To jednak prowadzi do znacznie bardziej kontrowersyjnego tematu. Przede wszystkim musimy mieć podstawę do porównań, czyli zgodzić się, jak wyglądała wczesna rodzima ludność Egiptu, z kim była najściślej spokrewniona, a może nawet skąd przybyła.

14. Genealogia kapłana Pasenhora, żyjącego za panowania Szeszonka V z XXII dynastii. Na kommemoratywnej steli umieszcza on piętnaście pokoleń przodków, wśród których było czterech królów, a przed nimi libijscy wodzowie, prawdopodobnie osiadli w Egipcie (Nebneszi i Paihut są imionami egipskimi). Pierwszy ze znanych mu przodków, Buyuwawa, mógł być przywódcą, który przywiódł plemię do Egiptu. Jeśli długość trwania każdego pokolenia jest podobna, Buyuwawa żyłby krótko po końcu Nowego Państwa. Ostatnim noszącym imię libijskie jest Nimlot. Wg: K.A. Kitchen, The Third Intermediate Period in Egypt (1100-650 BC), wyd. 3, Warminster 1995, 105-106, 488, tab. 19.

LUDNOŚĆ EGIPTU

„Mężczyzna rasy kaukaskiej (biały), lat około sześćdziesięciu, 5 stóp i 9 cali wzrostu (1,75 m), 150 funtów wagi (68 kg)…” Tak mógłbym zostać opisany w policyjnej kartotece. Ogólnie sformułowana klasyfikacja rasowa jest normalnym sposobem ustalania tożsamości obywateli, przynajmniej w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Odnosi się również do szkieletu, pomagając policji w identyfikacji rozłożonych szczątków ludzkich. Dopóki trzymamy się szerokich kategorii, pewne cechy kośćca dostarczają wiarygodnych wskazówek, pozwalając na zaliczenie danego osobnika do tego czy innego typu. Ponieważ stosowane metody i kategorie często wykorzystuje się jako materiał dowodowy w procesach sądowych, muszą one cechować się odpowiednim stopniem obiektywności. Podręczniki medycyny sądowej wyróżniają trzy rasy: mongoloidalną, negroidalną, czyli czarną, oraz kaukaską, czyli białą. Przykładem kryteriów jest kształt otworu nosa: szerokiego i pozbawionego ostrej dolnej krawędzi u czarnych, bardzo wąskiego i z ostrą dolną krawędzią u białych. Jego dokładna szerokość, w połączeniu z innymi pomiarami w skomplikowanym systemie punktacji i określonych zakresach, daje arytmetyczną podstawę do identyfikacji rasy w odniesieniu do współczesnej populacji Stanów Zjednoczonych. Pod względem cech szkieletu, określonych według tych najszerszych kategorii, dzielę moją „białość” z mieszkańcami Afryki Północnej i Indii.⁶¹

Konwencjonalnie przyjmuje się, że granica między rasą kaukaską a negroidalną przebiega przez Afrykę Północną, przecinając Dolinę Nilu dość daleko na południe od Egiptu, w północnym Sudanie. Egipcjan zalicza się więc do rasy kaukaskiej, tak jak mieszkańców Bliskiego Wschodu, Indii i Europy. Ta szeroka i konwencjonalna klasyfikacja staje się politycznie kontrowersyjna, gdyż wydaje się kwestionować prawdziwie „afrykańskie” korzenie starożytnej cywilizacji Egipcjan, którymi chlubią się jako swym dziedzictwem czarni Afrykanie z całego kontynentu oraz Afrokaraibowie.⁶² Chociaż współczesna praktyka identyfikacji rasowej wydaje się obiektywna i opisowa, w przypadku starożytnych Egipcjan dość łatwo przeradza się w dywagacje na temat miejsca pochodzenia ich przodków. Czyż dowody nie wskazują, że jako przedstawiciele rasy kaukaskiej przybyli oni ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu? Dyskusja na ten temat toczyła się jeszcze w latach pięćdziesiątych XX wieku, kiedy sugerowano, że rozwój egipskiej cywilizacji dokonał się pod wpływem silnego impulsu, spowodowanego napływem, około początku I dynastii, silnych i inteligentnych przedstawicieli „rasy dynastycznej”, przybyłych, by zdominować dotychczasową, głównie negroidalną, ludność. Większość piszących o starożytnym Egipcie omija dziś te mętne wody.⁶³

Tak szeroko pojmowane kategorie nie odpowiadają powszechnie przyjmowanym pojęciem „rasy”, wiązanym z bardziej precyzyjnie postrzeganymi stereotypami. W potocznym odczuciu z pewnością nie jestem tak samo „biały”, jak mieszkańcy Maghrebu czy Pendżabu. Chociaż kolor skóry i inne drugorzędne cechy odgrywają istotną rolę, od dawna wiadomo, że genetyczne różnice między populacjami (współczesny eufemizm na określenie „rasy”) odzwierciedlają się w wynikach precyzyjnych pomiarów zdjętych w określonych punktach lub wzdłuż określonych linii czaszki. Wiele uwagi poświęcono sposobom zdejmowania pomiarów, aby opracować dogodny i przydatny statystycznie pomiar sumaryczny, „indeks”, dzięki któremu dana starożytna społeczność, na przykład z wczesnodynastycznego cmentarzyska w Abydos, mogła być porównana z podobnie uzyskanym indeksem innych grup. Istnieje jednak wiele powodów, aby zachować ostrożność w ocenie wyników podobnych badań.

Jeśli dana populacja nie pozostawała w kompletnej izolacji (a w starożytnym Egipcie nie pozostawała), cechy fizyczne, w tym rysy twarzy, poszczególnych osobników będą charakteryzować się dość dużym zróżnicowaniem, które może pokrywać się z istniejącym w innej populacji. Jednym z celów współczesnych studiów antropologicznych jest określenie, czy dana grupa ludzi jest podobna do innej, czy też nie. Czy badana populacja skłania się ku jednorodności, czy też różnorodności? Czytelnik chcący uzyskać jasny obraz, jak wyglądał dany starożytny lud, spodziewa się pierwszej odpowiedzi, podczas gdy bardziej prawdopodobna jest druga. Na pozór mogłoby się wydawać, że w przypadku starożytnych Egipcjan znamy odpowiedź na to pytanie dzięki pozostałym po nich niezliczonym malowidłom i rzeźbom. Jednak wyniki badań szkieletów oraz nasze doświadczenia z życia w dużych społecznościach ostrzegają, że pod tymi wyobrażeniami musi kryć się znaczna różnorodność, związana z czasem i miejscem. Nie znalazła ona odbicia w sztuce, ponieważ sztuka nie miała na celu oddania absolutnego podobieństwa. Egipscy artyści te same umiejętności, dzięki którym wyobrażali stereotypy cudzoziemców, obrócili również ku sobie samym – stworzyli stereotyp Egipcjanina.

Materiał archeologiczny zachowuje się na ogół w niewielkim stopniu, i starożytny Egipt nie stanowi pod tym względem wyjątku. Różnice między osobami zawsze oddziałują na proces zbierania danych statystycznych, a przy małych próbkach, liczących około dwudziestu osób, istnieje niebezpieczeństwo, że obecność kilku nieco tylko różniących się od siebie współczesnych będzie miała nieproporcjonalnie duży wpływ na średnią. Ponadto wciąż okazuje się, że komplety pomiarów czaszek męskich różnią się od pomiarów czaszek kobiecych, nawet jeżeli weźmie się pod uwagę ogólne różnice związane z posturą. Fakt ten jeszcze bardziej redukuje wielkość próbek, mniej więcej o połowę. Różnorodność może być więc bardzo wyraźna. Ponadto w dużych przedziałach czasu, z jakimi mają do czynienia archeolodzy, istnieje możliwość powstania dryfu genetycznego, akumulacji niewielkich modyfikacji, które powodują, że późniejsi przedstawiciele tej samej populacji wyglądają nieco inaczej niż ich przodkowie. Wystąpienie tego zjawiska jest szczególnie prawdopodobne, jeżeli zmieniają się warunki życia, zwłaszcza dieta.⁶⁴ Jednym ze skutków heterogeniczności może być fakt, że w tabelach, którymi często ilustruje się dane statystyczne, jedna społeczność znajdzie się w zupełnie innym miejscu w stosunku do innej, w zależności od metod stosowanych przez poszczególnych badaczy – na przykład mieszkańcy wczesnopredynastycznego Badari (koło Kau) porównani ze średniowiecznym Edfu.⁶⁵

Jeżeli chcemy określić zmiany w rodzimej populacji, musimy najpierw określić, jaka była ta populacja. Dla Egiptu oznacza to w praktyce ludność z pochówków na cmentarzyskach predynastycznych, ponieważ są to pierwsze szczątki ludzkie znalezione w znaczących ilościach. Najwcześniejsze z nich należą do kultury Badari z Górnego Egiptu, datowanej na 4400-4000 p.n.e., być może nieco wcześniej. Jednak pod względem historii obecności człowieka w Dolinie Nilu, zaznaczonej poza tym jedynie kamiennymi narzędziami, Badaryjczycy i inne grupy predynastyczne są w rzeczywistości dosyć młode. Skąd mamy wiedzieć, czy predynastyczni Egipcjanie też nie byli już wcześniej zmodyfikowani przez imigrację? Może się zdarzyć, że koncepcja rodzimej populacji Doliny Nilu pozostanie jedynie teoretycznym założeniem i że ludność ta nigdy nie zostanie zidentyfikowana z powodu niezwykłej rzadkości zachowania się szczątków ludzkich z czasów przed neolitem i Okresem Predynastycznym. Czasy te poprzedziły dziesiątki tysięcy lat ludzkiej obecności, jednak niewielka liczebność oraz prosty tryb życia ówczesnych mieszkańców Doliny Nilu nie pozostawiły dostatecznie dużych cmentarzysk, na których można by prowadzić wykopaliska.⁶⁶ Rzadki wyjątek stanowi późnopaleolityczne cmentarzysko w Gebel Sahaba w północnym Sudanie. Złożono na nim około sześćdziesięciu osób, mężczyzn, kobiet i dzieci, pochowanych w ciągu dość krótkiego czasu 10-12 tysięcy lat temu, wyjątkowo wcześnie jak na tego rodzaju znalezisko.⁶⁷ Mieszkańcy tego terenu, społeczność łowiecka, musieli wchodzić w konflikty z innymi grupami, ponieważ prawie połowa z pochowanych zginęła gwałtowną śmiercią, zadaną głównie bronią o krzemiennych ostrzach. Ich wygląd trudno zaklasyfikować do którejś ze współczesnych kategorii, z pewnością nie wyglądali jak predynastyczni Egipcjanie lub Nubijczycy. Mieli za to wspólne cechy z wczesnym Homo sapiens (człowiekiem kromaniońskim), rozprzestrzenionym w Afryce Północnej i Europie. Ich fizyczna odmienność wskazuje, że predynastyczni Egipcjanie wykształcili się wskutek dalszej modyfikacji genetycznej, prowadzącej w kierunku smuklości budowy (gracylizacji). Czy doszło do tego w stabilnej populacji, cały czas zajmującej tę samą część Egiptu, czy gdzie indziej, w obrębie grup, które później przybyły do Doliny Nilu? A może też w grę wchodziły oba te czynniki? Nie można powiedzieć z braku danych. Zmuszeni jesteśmy również widzieć tych dawnych ludzi jedynie jako kształty. Historia koloru skóry, oczu, z reguły również włosów – pozostaje kompletnie nieznana i przy obecnym stanie wiedzy niemożliwa do poznania.

Zrozumienie, że starożytni Egipcjanie, nawet we wczesnych okresach, byli rezultatem dziesiątków tysięcy lat mikroewolucji i zmian, jest niezwykle istotne, ponieważ przygotowuje na trudności w wyciąganiu jasnych wniosków z licznych szczegółowych studiów ludzkiego materiału szkieletowego (często jedynie czaszek), odkrytego na dawnych cmentarzyskach. Nad tematem tym ciąży w pierwszym rzędzie brak równowagi w stopniu zachowania materiału. Częściowo wynika to z przyczyn naturalnych, ponieważ kości zachowują się dużo lepiej na suchych pustyniach południa niż w bardziej wilgotnych glebach północy. Powoduje to, że o wiele łatwiej porównywać mieszkańców Górnego Egiptu z Nubijczykami i Sudańczykami niż ludność Dolnego Egiptu z mieszkańcami Palestyny i Bliskiego Wschodu, innego wielkiego obszaru, na którym kości zachowują się z reguły źle. Nierównowaga ta została też częściowo spowodowana przez archeologów. Większość z tysięcy kompletnych i częściowo zachowanych szkieletów, znalezionych w XIX i dużej części XX wieku, została wyrzucona lub powtórnie pochowana bez dokumentacji, gdyż błędnie uważano je za znacznie mniej ważne niż znalezione z nimi przedmioty. Jeżeli już szkielety zachowywano, skupiano się na ogół na okresach wcześniejszych, zaniedbując pozostałości z późniejszych epok. Wskutek tej sytuacji materiał dostępny do badań to smętne, nieliczne i niereprezentatywne szczątki. Dotyczy to zwłaszcza czasów Nowego Państwa, kiedy to, sądząc z ogólnie panującej dobrej koniunktury, można by się spodziewać największej liczby ludności. Ponieważ ze źródeł historycznych wynika, że były to również czasy intensywnej imigracji, częściowo wymuszonej, niewielka ilość dostępnego materiału szkieletowego jest bardzo rozczarowująca.

Przyjrzyjmy się jednemu z niedawnych studiów porównawczych egipskich czaszek, wykorzystującemu dane z trzydziestu jeden cmentarzysk, obejmujących zakres chronologiczny około czterech tysięcy lat, od czasów kultury Badari do nastania chrześcijaństwa.⁶⁸ Wzięto pod uwagę 4058 czaszek, lecz wiele z nich nie było dostatecznie dobrze zachowanych, aby zdjąć z nich wszystkie niezbędne pomiary, tak że w istocie reprezentatywny materiał liczy jedynie 2886 czaszek. Mogłoby to wciąż wydawać się sporo, gdyby nie reprezentowały one stu trzydziestu pokoleń (przy średniej długości życia trzydzieści lat) w kraju o średniej liczbie ludności, według ostrożnych szacunków, około półtora miliona. Wynika z tego, że w ciągu tych czterech tysięcy lat zmarło przynajmniej dwieście milionów ludzi.⁶⁹ Tak więc rzeczone 2886 czaszek reprezentuje zaledwie 1% populacji. Co więcej, ponad 40% z nich pochodzi z jednego cmentarzyska, w Gizie, z Okresu Późnego, pozostawiając 60% na trzydzieści stanowisk i cztery tysiące lat. Dzisiejsi socjologowie i specjaliści od badania opinii publicznej chętnie pracują z małymi grupami, ale zadają sobie wiele trudu, aby były one reprezentatywne. Nie możemy tego zrobić z danymi archeologicznymi. Musimy pracować nad tym, co zachowało się przypadkowo. Przy mikroskopijnie małych próbkach i częstym braku informacji, kogo one reprezentują, nie powinno dziwić, że postęp w pracy nad historią ludności starożytnego Egiptu przebiega tak wolno.

Istnieje również kwestia metod badawczych. Te akceptowane przez współczesną medycynę sądową polegają na porównaniu nieznanego osobnika z danymi uzyskanymi z kolekcji referencyjnych. Znamy wszystkie cechy etniczne osobników reprezentowanych w tych kolekcjach, głównie biednych białych i czarnych mieszkańców amerykańskich miast, z kolorem ich skóry włącznie. Dla starożytnych szczątków nie ma oczywiście podobnych kolekcji referencyjnych, w których o ludziach wiadomo by było więcej niż to, co wynika z ich szkieletów. Kolekcje referencyjne są właśnie tym, co antropolog stara się stworzyć. Nie można jednak zakładać, że precyzyjne metody stosowane w pracy współczesnej policji sprawdzą się tak samo w przypadku starożytnych społeczeństw. Znaczne różnice między cechami staroegipskich męskich i kobiecych czaszek, wykorzystywane do wyróżniania grup etnicznych, mogłyby sugerować, że czaszki każdej z płci należą do odmiennych grup etnicznych. Powinno to skłaniać do jak największej ostrożności w interpretacji danych.

TRZY TYSIĄCE LAT GROMADZENIA DANYCH

Ogólnie przyjmuje się, częściowo intuicyjnie, że liczebność ludzkich społeczności w czasach prahistorycznych i wczesnohistorycznych wszędzie się stopniowo zwiększała. Najlepszą próbę rekonstrukcji krzywej wzrostu liczby ludności starożytnego Egiptu opracował Karl Butzer.⁷⁰ Jej podstawę stanowi ocena czynników archeologicznych i geograficznych, a pod uwagę wzięto również „ogólne wyczucie” czasów historycznych. Krzywa wykazuje generalny wzrost w ciągu trzech tysiącleci, chociaż z pewnymi załamaniami. Od bazowej populacji z Okresu Późnopredynastycznego, liczącej nieco ponad milion, liczba ludności sięgnęła około pięciu milionów w Okresie Rzymskim, przy czym liczba mieszkańców Delty zaczęła stopniowo przewyższać liczbę osób zamieszkałych w Górnym Egipcie. W wielu współczesnych krajach stabilność lub też zwiększenie się czy też zmniejszenie liczebności populacji zależy częściowo od przyrostu naturalnego, a częściowo od różnicy między imigracją i emigracją. Jak wiele z krzywej wzrostu opracowanej przez Butzera zależy od każdego z tych czynników? Cztery miliony przyrostu w ciągu trzech tysięcy lat równa się wzrostowi o mniej więcej 1300 w ciągu roku. Jeżeli wyobrazimy sobie imigrację, dobrowolną i przymusową, z grubsza dwustu osób rocznie, co w świetle rozmaitych źródeł nie wydaje się nieprawdopodobne, stanowiłaby ona 15% rocznego przyrostu ludności. W ciągu kilku wieków efekt kumulacji w całkowitej puli genowej byłby znaczny, zwłaszcza że imigranci są zazwyczaj u szczytu swych możliwości rozrodczych.

Kiedy grupy ludności łączą się i mieszają, konsekwencje fizjologiczne nie są łatwe do przewidzenia. Pewne cechy ułatwiają przystosowanie się i pozostają, inne zanikają. Ponadto cechy połączone w wyniku mieszanych małżeństw to nie tylko widziany przez każdego kolor skóry, kręcone włosy czy długość kończyn, może to być też różny stopień odporności na niektóre choroby. Gdyby, co mało prawdopodobne, część przybyszów miała cechy wspólne z częścią współczesnych ludów Afryki Wschodniej, których przedstawiciele tryumfują dziś na zawodach lekkoatletycznych, przybysze ci mogliby mieć szczególne predyspozycje do biegów długodystansowych. Prowadzi to do pytania o waleczność, za którą Egipcjanie cenili Medżay: czy wynikała ona wyłącznie z ich kultury, czy odgrywały tu rolę czynniki genetyczne? Ponieważ działanie każdej grupy ludzi jest rezultatem zarówno kultury, jak i genów, pytanie to jest raczej akademickie. Jeżeli waleczne tradycje Medżay wynikały wyłącznie z kultury, miało to również wpływ na sumowanie się cech, które złożyły się na całość egipskiej populacji i jej kulturę.

Na il. 15 wziąłem krzywą populacji Butzera i spróbowałem wyobrazić sobie, że składa się ona z niezliczonych osób, które oznaczyłem w odpowiedni sposób, według cech genetycznych lub kulturowych. Cel ćwiczenia stanowi znalezienie naturalnych i typowych zmiennych, które w rzeczywistości ujawniają się w poszczególnych przykładach, reprezentowanych przez cmentarzyska, w różnym miejscu i czasie. Nie ma jednej populacji starożytnego Egiptu – są różnorodne populacje lokalne. Nie neguje to istnienia tendencji, choć na razie ryzykowne byłoby określenie którejkolwiek z nich. Wysunięto, na przykład, sugestię geograficznej kliny, czyli łańcucha zmiennych przebiegającego wzdłuż Doliny Nilu.⁷¹ Należy się go spodziewać chociażby dlatego, że ludzie na ogół zawierają małżeństwa z mieszkańcami najbliższej okolicy. Ludność południa Egiptu byłaby więc bliska populacji północnej Nubii i w końcu całkiem się z nią zmieszała, a jedną z jej cech charakterystycznych byłaby ciemniejąca barwa skóry. W miarę posuwania się ku północy zwiększałyby się różnice w stosunku do mieszkańców południa. Oznaczałoby to też, że gdyby wszystkie czynniki oddziaływały równo (co nie musiało się zdarzyć), populacja północno-wschodniej Delty zmieszałaby się z ludnością południowej Palestyny.

15. Model zmian i wzrostu liczby ludności w starożytnym Egipcie. Hipotetyczna krzywa wzrostu populacji została zaczerpnięta z: K.W. Butzer, Early Hydraulic cmlization in Egypt, Chicago 1976, 85, il. 13. Z biegiem czasu imigranci wprowadzają do populacji własne cechy, które zaznaczyłem pojedynczymi znaczkami, w różnym stopniu pogrupowanymi. Odbywa się to na tle powolnych zmian ogólnych cech całości. Dla naukowca cechy te mają charakter genetyczny, gdyż tylko te można odpowiednio zmierzyć. Lecz dla samych ludzi równie ważne są cechy i znaczniki kulturowe. Ponieważ nie można ich zmierzyć, naukowcy muszą je pomijać.

Zakończymy ten rozdział przeglądem sześciu grup materiału szkieletowego, przydatnego w określeniu tematu i właściwej mu złożoności.

1. Ważna kolekcja szczątków ludzkich z długiego okresu historii Egiptu, odkopana według współczesnych metod, pochodzi z Elefantyny i pobliskiego cmentarzyska na zachodnim brzegu Nilu, Kubbet el-Hawa.⁷² Reprezentuje ona część populacji granicznego miasta na Elefantynie, często wspominanego w dalszych rozdziałach. Zbiór obejmuje 1487 osób (chociaż zachowały się tylko 683 czaszki), pochodzących z czasu między VI a XXVI dynastią, z dużą luką w późnym Nowym Państwie i III Okresie Przejściowym. Dodatkową zaletę stanowi określenie ich przynależności do warstwy społecznej na podstawie typu grobów. Dogłębna analiza wskazuje na zasadniczą kontynuację pod względem cech fizycznych populacji w ciągu całego okresu branego pod uwagę, chociaż pominięty jest Okres Predynastyczny i Wczesnodynastyczny. Kiedy wyniki analizy porówna się z zasobem cech zaczerpniętych z regionu obejmującego Afrykę, basen Morza Śródziemnego i Bliski Wschód, uwidaczniają się silne powiązania między populacją Elefantyny a Nubią, co przemawia za tezą o klinie północ-południe (il. 16b).

2. Bardzo mała próba populacji dostępna z północnego Egiptu z czasów przed I dynastią (Merimde, Maadi, Wadi Digla) okazuje się w istotnym stopniu różnić od próby populacji z Palestyny i Byblos w tym samym czasie, co świadczy o utrzymującym się od dawna braku wspólnych przodków. Ograniczone dane wskazują, że jeżeli istniała klina zmiennych wzdłuż Doliny Nilu, nie szła dalej bezpośrednio do południowej Palestyny.⁷³ Pod względem proporcji długości kończyn mężczyźni z egipskich cmentarzysk zaliczają się bardziej do Afrykanów niż Europejczyków.

3. Natomiast zespół około trzystu pochówków z Tell el-Daba w północno-wschodniej Delcie, należących do grupy uważanej za palestyńskich imigrantów z czasów późnego Średniego Państwa i II Okresu Przejściowego (ok. 1750-1550 p.n.e.), nosi cechy, które umieszczają ich bliżej starożytnych ludów Bliskiego Wschodu i w znacznym oddaleniu od mieszkańców Elefantyny, chociaż w tym przypadku również zaznaczają się różnice między mężczyznami i kobietami.⁷⁴

4. Najbardziej dyskutowane są badania czaszek z wczesnych cmentarzysk, odkopanych pod koniec XIX i na początku XX wieku. Wymiary czaszek predynastycznych – wszystkie pochodzą z Górnego Egiptu – wydają się znacznie różnić od wymiarów czaszek z grobów Starego Państwa wokół piramid w Gizie. Jeden z badaczy stwierdził więc, że „budowniczowie piramid wywodzili się z innej rasy niż ludzie, za których potomków ich dotąd uważano”.⁷⁵ Zmiana, jak wyjaśniał, wynikała z przybycia ze wschodu ludności, która miała stać się egipską elitą i rządzić miejscową populacją, pokrewną ludom afrykańskim żyjącym dalej na południu. Czy jednak nie wpłynęła na to geografia Egiptu i różnice między społecznościami oddzielonymi od siebie o 500 kilometrów? Niedawne studia, opierające się na tym samym materiale, potwierdzają tę opinię. Zdejmowanie pomiarów nie jest jedyną metodą opisu czaszek. Należy zanotować również inne cechy (zmienne niemetryczne), które mogą być istotnymi markerami genetycznymi. Badania niemetryczne tego samego zbioru nie potwierdziły jego podziału, wykazując raczej kontynuację niż brak ciągłości w badanym przedziale czasowym.⁷⁶

16 a i b. Dwa dendrogramy, przedstawiające w formie dwuwymiarowego diagramu podobieństwa i różnice między dwiema grupami czaszek. Każda grupa reprezentuje zbiorcze wyniki serii pomiarów. Program komputerowy układa wyniki tak, że grupy najbardziej do siebie podobne sąsiadują ze sobą. Rozgałęzione linie łączące próbują pokazać, na jakim poziomie podobieństwa znajdują się grupy lub w jakim stopniu prawdopodobieństwa sąsiedzi naprawdę są do siebie podobni. Jeżeli zacznie się od najniższego poziomu grupowania (z prawej strony diagramów), pierwszy, obejmujący wszystko, poziom oznacza, że cały badany materiał to czaszki. W miarę posuwania się ku lewej patrzymy na materiał coraz bardziej szczegółowo podzielony, aż do zbliżenia tak precyzyjnego, iż każda grupa lub hasło tworzy oddzielną gałąź. Na tym etapie kryteria podziału są zwykle tak dokładnie sprecyzowane, że nawet najmniejsze zmiany podstawowych danych, na przykład przez dodanie nowych egzemplarzy, może zmienić pozycję poszczególnych grup. A więc tutaj, na tym bardziej szczegółowym końcu, panuje pewnego stopnia niestabilność układu. Patrząc na podobne diagramy, można też powiedzieć, że im bardziej czyjeś wnioski oparte są na lewej stronie diagramu, tym mniej można im ufać. Przeciwnie, nikt nie zakwestionuje wniosków wynikających z prawej strony diagramu – że cały badany materiał to czaszki!
U góry: (b) Dendrogram pokazujący stosunkową bliskość lub oddalenie od siebie czternastu ludów Afryki i Sródziemnomorza. Grupa „Starożytny Egipt” stanowi zbiór danych z dwudziestu jeden cmentarzysk, w tym z Elefantyny oraz nekropoli Okresu Późnego w Gizie. Grupy Egiptu, Nubii i Afryki (grupa „etiopska”) tworzą zespół oddalony nieco od innych. Lecz chociaż afrykańską grupę „negroidalną” umieszczono obok grupy Wysp Kanaryjskich (prehiszpańskiej), istotną różnicę między nimi zaznaczono długością linii, jaką trzeba najpierw przebyć w prawą stronę wzdłuż rozgałęzień diagramu, zanim dotrze się od jednej grupy do drugiej. W istocie dwie dolne grupy afrykańskie mogłyby być raczej, bez zaburzenia ogólnego układu, przeniesione na górę diagramu. Gdyby zastosowano diagram trójwymiarowy, osobliwość ta znikłaby. Wg: F.W. Rösing, Qubbet el Hawa und Elephantine; zur Bevölkerungsgeschichte von Ägypten, Stuttgart-New York 1990, s. 209, il. 134.
Z lewej: (a) Podobny dendrogram (z programu CRANID), umieszczający Egipt wśród ludów najważniejszych rejonów świata. W przeciwieństwie do poprzedniego diagramu, Egipt reprezentuje tylko jedno cmentarzysko, z Okresu Późnego w Gizie. Inne dendrogramy (zwłaszcza te z il. 17) kwestionują reprezentatywność grupy Giza dla starożytnego Egiptu. Wg: „New Scientist”, 23 February 2002, s. 23.

5. Wadi Halfa w północnym Sudanie stanowi rzadki przypadek jasno sformułowanego problemu historycznego, który można przeanalizować bezpośrednio dzięki niedawnym ważnym wykopaliskom.⁷⁷ W początkach Nowego Państwa doszło do całkowitego zastąpienia miejscowej kultury nubijskiej (Grupy C) przez kulturę czysto egipską, w tym przypadku w części nubijskiej Doliny Nilu, która nie przylegała bezpośrednio do żadnego z egipskich kolonialnych miast (prawdopodobnie było to terytorium Tehchet, patrz il. 11). Problemem historycznym jest pytanie: czy mamy do czynienia z miejscową ludnością przejmującą sposób życia tych, którzy ją podbili, czy też z wynikiem wymiany populacji – wyparcia dawnych mieszkańców tego terenu przez przybyłych z Egiptu kolonistów? Wykopaliska prowadzone w latach sześćdziesiątych XX wieku dostarczyły kolekcji porównawczych, liczących wiele szkieletów z obu okresów, chociaż kości z czasów Nowego Państwa były źle zachowane. Szczegółowa analiza wykazała, że obie serie nie były identyczne, lecz późniejsza z nich, zamiast wyglądać bardziej „egipsko”, przypominała męską populację z sudańskiej Kermy, leżącej o wiele dalej na południe. Antropolog prowadzący badania stwierdził, że żadna z wysuniętych hipotez nie wyjaśnia w pełni tych danych. Brak jasnej odpowiedzi w lepszej niż zwykle sytuacji podkreśla trudności związane z dopasowywaniem populacji identyfikowanych na podstawie szkieletów z grupami kulturowymi, które tworzymy na podstawie danych innego rodzaju.

6. W bazie danych parametrów ludzkich czaszek na świecie (CRANID), opracowanej na podstawie standardowych pomiarów, populacja charakteryzująca starożytny Egipt mieści się zdecydowanie w obrębie Europy i regionu śródziemnomorskiego (il. 16a).⁷⁸ Źródłem danych jest największa grupa czaszek znana z Egiptu (ok. 1500), zebrana przez Petriego w 1907 roku na cmentarzysku położonym na krawędzi pustyni na południe od Gizy, datowanym na czasy od XXVI do XXX dynastii. Niektóre z nich noszą ślady użycia broni. Materiał archeologiczny znaleziony wraz z nimi jest całkowicie egipski, chociaż jego ilość jest niewielka. Niewykluczone, że mamy do czynienia ze społecznością napływową, być może najemnikami i ich rodzinami. A może w tym czasie mieszkańcy Dolnego Egiptu, w którym ludność od dawna się mieszała, zaczynali już bardziej niż przedtem przypominać populacje europejskie? Gdyby CRANID wykorzystał jedną z grup zamieszkujących w tym samym czasie Elefantynę, okazałoby się, że ma ona ściślejszy związek geograficzny z grupami afrykańskimi z południa. Niebezpieczeństwo tkwi w uznaniu jednej grupy szkieletów za reprezentatywną dla populacji całego Egiptu.

JAK WYGLĄDALI EGIPCJANIE?

Jak wyglądali ludzie w przeszłości? Telewizja spopularyzowała jedną z metod częściowej odpowiedzi na to pytanie, demonstrując technikę rekonstrukcji twarzy. Wyszkoleni specjaliści odtwarzają w modelinie, lub niekiedy na ekranie komputerowym, rysy twarzy kształtujące się pierwotnie w tkance otaczającej czaszkę. Metoda ta, wynaleziona na potrzeby kryminalistyki, została „pomyślnie” zastosowana w badaniach starożytnych czaszek, w tym kilku z terenu Egiptu. Dzięki wyjątkowo bogatemu zestawowi źródeł z Okresu Rzymskiego (połowa I wieku do połowy III wieku n.e.) dysponujemy licznymi, zaskakująco realistycznymi portretami zmarłych, które złożono wraz z ich zmumifikowanymi szczątkami.⁷⁹ Znaczna część tych ludzi mieszkała w Fajum, żyznym rejonie na zachód od Doliny Nilu, zasiedlonym w tych czasach przez greckich imigrantów. Chociaż długo zachowali oni wiele ze swej greckiej kultury, znajdowali się w sytuacji innych przybyszów osiadłych w Egipcie w ciągu stuleci, nie można więc powiedzieć, że nie byli prawdziwymi Egipcjanami. Namalowane wizerunki wydają się portretami, ponieważ krewni mają podobne cechy twarzy, na przykład dołki w policzkach, a tam gdzie zachowała się również mumia, można stwierdzić, że zgadza się płeć i wiek zmarłego. Wykonano rekonstrukcje twarzy czterech osób wyobrażonych na portretach. Dwie z nich ściśle przypominają wizerunki, drugie dwie są nieco inne, może raczej „afrykańskie”. Trudno cokolwiek przesądzać przy tak małej próbie, lecz fakt ten ilustruje generalne ograniczenia przyjętej metody. Rekonstrukcja twarzy wymaga nie tylko dysponowania czaszką, lecz także znacznego nakładu pracy specjalisty. Niemożliwe jest poświęcanie tego czasu kilkuset czaszkom odkopanym na cmentarzysku, a pomiary, które obecnie rutynowo zdejmuje się w warunkach polowych, nie zastąpią samej czaszki lub jej dokładnego odlewu. Tak więc, poza nielicznymi i w zasadzie przypadkowymi przykładami, metoda ta nie odgrywa żadnej roli w ocenie zewnętrznych podobieństw i różnic między dawnymi ludami. Ponadto nie jest możliwe określenie pierwotnego koloru skóry, nawet jeżeli zachowała się oryginalna tkanka. Jednak najważniejszym czynnikiem w debacie o przynależności etnicznej starożytnych Egipcjan jest wiedza. Odtworzenie twarzy wymaga uprzedniej decyzji o najszerzej pojętej etniczności, ponieważ tkanki, na przykład układ warg, w różnych częściach świata nie pokrywają czaszki w ten sam sposób. Technika ta nie jest też więc w pełni obiektywna.

Czy badania DNA mogą okazać się przydatne? Z pewnością powinny, biorąc pod uwagę ich zaskakujące możliwości określenia cech genetycznych osób żyjących. Stwarzają też perspektywy ustalenia kolejnych obszarów, skąd napływali imigranci, w sposób niezależny od innych świadectw. Okazało się już możliwe wydzielenie małych fragmentów DNA z tkanek miękkich i kości starożytnych Egipcjan i rozwinięcie ich w sekwencje dostatecznie duże, aby przedsięwziąć poważne studia.⁸⁰ Jednak stosowane procedury, które wymagają starannego sprawdzania, czy w próbkach nie ma współczesnych zanieczyszczeń, łatwo powstających przy ich przekładaniu, są czasochłonne, a więc kosztowne. Tak jak w wypadku wszystkich tego rodzaju badań, wiarygodne wnioski wyciąga się na podstawie wyników uzyskanych ze znacznej ilości próbek, reprezentujących duży rozrzut geograficzny i chronologiczny. W chwili pisania tych słów owe wiarygodne wnioski wydają się jeszcze bardzo odległe.

17. Czaszki mężczyzn i kobiet różnią się zwykle nie tylko wielkością, ale i innymi, mniej widocznymi, cechami. Różnice te mieszają się z różnicami wynikającymi z pochodzenia etnicznego. Powoduje to odmienne umieszczanie czaszek w dendrogramach, w zależności od tego, czy są one męskie, czy kobiece. Należy zachować wielką ostrożność, przypisując historyczne znaczenie tego rodzaju różnicom.
Z lewej: Dendrogram pokazujący wzajemne bliskość lub różnice  m ę s k i c h  czaszek pięćdziesięciu trzech ludów Afryki i Sródziemnomorza. Program nie uwzględnia wstępnych danych geograficznych i chronologicznych. Jego wiarygodność potwierdza więc znalezienie spodziewanych grup, niekiedy uszeregowanych w porządku chronologicznym, sugerującym zmiany ewolucyjne. Wyraźnie widać, do jakiego stopnia nekropola Okresu Późnego w Gizie nie jest reprezentatywna dla całego Egiptu, lecz tylko dla jednej fazy zmian populacji. Zwraca uwagę, w jaki sposób ogromna różnica między archaiczną populacją Wadi Halfa a wszystkimi innymi powoduje ściśnięcie ku lewej całej reszty dendrogramu w porównaniu z dendrogramem prezentującym wyniki dla czaszek kobiecych. Wg: F.W. Rösing, Qubbet el Hawa und Elephantine; zur Bevölkerungsgeschichte von Ägypten, Stuttgart-New York 1990, s. 209, il. 132.
Z prawej: Podobny dendrogram dla  k o b i e t  w trzydziestu ośmiu spośród wyżej wymienionych populacji. Chociaż zauważalne jest ogólne podobieństwo do dendrogramu przedstawiającego wyniki dla mężczyzn, poszczególne grupy mogą być umieszczone w miejscach zupełnie innych niż ich męskie odpowiedniki. Kobiece czaszki są z reguły mniej masywne, gorzej się zachowują, a więc materiał do badań często jest również mniejszy. Wg: Rösing, op. cit., 203, il. 133.

Jeżeli ktoś musi odtworzyć scenę ze starożytnego Egiptu, zatrudniając współczesnych ludzi, aby w niej zagrali, najlepiej by zrobił, kierując się wyglądem współczesnej populacji Egiptu. Nie byłby wprawdzie całkiem ścisły, ponieważ proces zmian toczył się przez następne dwa tysiące lat, a jeszcze dłużej, gdyby dramat rozgrywał się w czasach, kiedy budowano piramidy. Jednak gdyby wybrał jakiekolwiek inne rozwiązanie, byłoby ono o wiele bardziej błędne. Dokładna mieszanka cech, chociażby tylko rozmaitość typów twarzy i odcieni skóry, należy do mikrogenetycznej historii, obecnie już nie do odtworzenia. Nie czyni to starożytnych Egipcjan ludem w mniejszym stopniu afrykańskim, ponieważ „czarni” Afrykanie, jak się na ogół określa potomków Bantu, reprezentują tylko część populacji kontynentu afrykańskiego. Linia podziału między rasą negroidalną a kaukaską jest podręcznikową abstrakcją, usprawiedliwioną może jako najszersze uogólnienie, lecz niewiele poza tym. Podobnie dyskusja „czarni czy biali” jest zrozumiała jako symptom współczesnego wyrazu politycznego i z pewnością ma zdrowy wpływ na zaostrzenie sposobu jej prowadzenia i prezentacji tematu. Nadmiernie uproszczony obraz, który prezentuje, nie prowadzi jednak do właściwej oceny posiadanych przez nas danych ani do ich zrozumienia.

Na koniec możemy zapytać: co z tego wynika? Czy nasze cechy dziedziczne przyczyniają się aż tak bardzo do tego, kim jesteśmy jako jednostki i zbiorowość, poza tym, że jesteśmy ludźmi, których cechy biologiczne nieco się różnią? To, co uważamy za nasze miejsce pochodzenia, łatwo staje się częścią naszej kultury i pomaga nam w określeniu się, ale nie jest tym samym. W końcu Brytyjczycy kiedyś wierzyli, że ich przodkowie byli jednym z plemion Izraela, potomkami Eneasza lub grupą uchodźców z Troi, a każde z tych twierdzeń, wzięte poważnie, mogłoby mieć zaskakujące konsekwencje polityczne. Nie jest całkiem niemożliwe, że geny mają wpływ na kulturę, jednak określenie jakiegokolwiek aspektu takiego procesu leży daleko poza możliwościami obecnej wiedzy. W celach roboczych można przyjąć, że nasza tożsamość jest stworzona przez kulturę i jej historię. Starożytni Egipcjanie jako ludzie w sensie fizycznym interesują specjalistów badających historię populacji, lecz Egipcjanie, którymi zajmuje się większość z nas, to, praktycznie rzecz biorąc, nosiciele kultury. To kultura podlegała zmianom, które w końcu unicestwiły elementy początkowo ją definiujące, dostarczając w zamian nowych idei i form wyrazu, bardziej atrakcyjnych w kolejnych epokach, nawiązujących do Grecji, potem chrześcijaństwa, w końcu do islamu.

Dla samych starożytnych Egipcjan te ścieżki dociekań i spekulacji oczywiście nie istniały. Mogli oni zerknąć na swoje własne początki jedynie dzięki wyobraźni ukształtowanej przez kulturę, którą stworzyli w czasach historycznych. Zaczęli od pewnych założeń, stanowiących podstawę następnego rozdziału.