Redaktor prowadzący: Paweł Orzeł

Kwerenda, opracowanie, redakcja: Michał Trusewicz

Korekta: Andrzej Śnioszek

© Copyright for this edition by Państwowy Instytut Wydawniczy, 2025

Księgarnia internetowa www.piw.pl

www.fb.com/panstwowyinstytutwydawniczy

Wydanie pierwsze

Warszawa 2025

Państwowy Instytut Wydawniczy

ul. Foksal 17, 00–372 Warszawa

tel. 22 826 02 01

e–mail: piw@piw.pl

Projekt okładki, projekt typograficzny: Mimi Wasilewska

ISBN 978-83-8196-897-3

Fragment

ULICA

Ulica

Wartość

Samotność

Przełom

Porządek

Chemik

Czarna kawa, biała kawa

Cynik

Dialog

Odchodząc

Dzień na wsi

NIEDOKOŃCZONY DOM

Refleksja

Niedokończony dom

Wiersz

Powódź

Przeprowadzka

Fryzjerka

Chleb

Skrzypce

Las

Łąka

Maliny

Biedronki

Pająk i mucha

Dżdżownica

Koral i perła

Łąki

Lipiec

Kwiaty

Wiśnia

* * * (Siedzimy razem zamyśleni...)

* * * (Wspomnienie święte...)

Ojcze

Jesień

Erotyk

Noce zakopiańskie

Sonet tatrzański

Marusarz

GAŁĘZIE

Gałęzie

O pośpiechu

Murarz

O książkach

Matka

Dziewczyna

Wschód nad morzem

Czerwiec

Lipiec

Na przełaj

Jabłka

Zazdrość

Mitologia

Oczekiwanie

Linie równoległe

Pokora

Miramare

Ręce na kierownicy

Halabarda

Maria Stuart

Wieczność

O samotności

Strach

Hiszpańskie pomarańcze

Węgiel

Szkoła

Krzywda

WIERSZE RÓŻNE

Marie Antoinette

Katarzyna

Georges Sand

Marlene Dietrich

Marynarz

U wróżki

Wrzesień

Październik

Te same dróżki

Żołnierze

Tuberoza

Upał nad morzem

Bajka o drobiu

Cudze chwalicie…

Ballada o pięknej Lorecie i przybłąkanym szpicu

Do młodych ...z tamtej strony

Przepraszam, że żyję…

Kaganiec

Zachód nad morzem

Błękitna rzeczka i brunatna rzeka

Keep smiling

Europa

Mąż stanu

Tydzień lotu

Portret poety

Współczesność

Szalony sen

Afryka

Do czytelników „Szpilek”

Przedwiośnie

Obcość

Uchodźcom

Prowokator

Wakacje Mickiewicza

Towarzysze

TŁUMACZENIA

Else Lasker-Schüler, Abel

----, Rut

----, Pojednanie

----, Faraon i Józef

NOTA WYDAWNICZA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Ulica

Aleja śród dwóch rzędów prostokątnych domów.

Korytarz kamienisty wzdłuż płaskich kamienic.

Asfaltowana szosa śród betonowych złomów,

spoglądających martwo mnóstwem szklanych źrenic.

Jak iście groteskowa parodia natury,

stylizowany wąwóz śród ścian prostopadłych

tętni syren porykiem, pędu drży wichurą –

o świcie śpi zmęczeniem latarń zbladłych.

Niby mechanizm skomplikowany i sprawny,

nieustający w ciągłym, powtarzanym ruchu,

ulicą sunie szereg kukieł przezabawny,

tłoczą się zwartą masą człowiecze okruchy.

Począwszy od maleńkich, w puch kołder spowitych,

miękko złożonych na dnie ruchomych pudełek,

pachnących słodko mlekiem i mlekiem opitych,

tępo patrzących przed się parą błękitnych perełek.

Potem cokolwiek większe, ruchome tobołki,

chwiejące się na słabych i miękkich kończynach,

i takie, co w rynsztoku fikają koziołki,

na czworakach pełzając, sprzedają zapałki i fiołki,

a tuczą się na niechlujnych, zgniłych obierzynach.

Czasem przesuną parami paradne drewniane figurki,

idą środkiem jezdni i komicznie podnoszą nogi,

ubrane w guziczkami ozdobne mundurki,

w stalowy bezruch masek i mars całkiem srogi.

Gdzie indziej znów podobny, lecz rozmiarem mniejszy szereg

dumny czapek lampasem, tornistrów plecakiem,

lub opatrzony beretami z jednakowym znakiem,

sunie przez trotuary wężowym zygzakiem.

Na rogach w dzień sprzedają w budkach papierosy i gazety,

jaskrawe kwiaty lub na dobroczynność sztuczny kwiatek.

Na rogach w nocy sprzedajne kobiety

zaczepnie trwają w jaskrawości tanich szmatek.

Zawsze i wszędzie płaczliwie żebrzą w sposób przykry,

wtuleni w szary mur i z twarzą jak mur szarą,

(bo miasto przecież również zna prawo mimikry)

kalecy i nędzarze – robaczywą chmarą.

Obok tanecznym kroczkiem lub sportowym krokiem

dama, cacko, kobietka – uśmiech niesie błogi,

twarz zasłoniła szminką, obnażyła nogi,

zdobywcze koła kreśli podczernionym okiem.

Tuż – z kułakiem w kieszeni – pyszny i wzgardliwy,

niepomny na to, czy go stryczek czeka,

depcze niedbale prawo dane przez człowieka,

nieustraszony, żywiołem straszliwy,

bandyta – rycerz dwudziestego wieku.

Gdzieś w mrokach bram lub w mrokach mknącej limuzyny

tulą się szczelnie dwie jednostki płci odmiennej,

mając miłosnych gestów rytuał niezmienny –

czy pochodzą z salonu, czy też z suteryny.

Na skrzyżowaniu ulic pocieszna figura

wywija ponad tłumem pałką jak obuchem.

Dziwacznym ruchem rąk kieruje ciągle ruchem,

torując drogę do szkół, sklepów, spelun, biura.

A gdy się wreszcie zepsuje mechanizm którejś z kukiełek,

co określać przyjęto powszechnie nazwą zgonu,

miękko złożona na dnie jednego z czarnych pudełek,

ostatni odbędzie spacer aleją śród złomów betonu.

Wartość

Wszystko jest nudne i monotonne,

jak sztuka teatralna powtarzana wiecznie.

Dążenia, ruch i śmiech – zupełnie śmieszne i daremne,

wszelkie wysiłki niemądre i zbyteczne.

W kawiarni, na ulicy, w domu –

wszystko, wszyscy szarzy,

uśmiechają się blado i plotą trzy po trzy –

i każdy ma stępiony wyraz twarzy,

i wszystko jedno, co mu się przydarzy,

nadal przed siebie kroczy wciąż bezpiecznie.

Za ladą stoją nakręcone manekiny,

sprzedają towar, wyuczone umówione dźwięki –

w salonie takie same żywe manekiny

sprzedają wychowanie, takt i uścisk ręki.

W bankach od wieków liczy się papierki,

w szkołach porcjami łyka niewiadome.

W fabrykach z potu, krwi budują samochody,

tanki i mydło, aeroplany i cukierki.

Matki hodują przyszłe pokolenia,

ogrodnik potomności da przedziwnie skrzyżowane kwiaty,

profesor gwoli wiedzy zbiera żuki i motyle –

wszyscy gromadzą materialne i konkretne graty

masywne, trwałe, wieczne –

sami trwają chwilę.

Wszystko jest śmieszne i nieważne,

codzienne, nudne, błahe, durne –

komu co z tego, że Lindberg jest odważny

i opanował wichrem przestrzenie ponadchmurne?

Komu co z tego, że Ford już od miesięcy

maszyn wypuszcza w świat codziennie x-tysięcy?

Jacyśmy naiwni, dziecinni i mali,

wszak wszystko jest przejściowe, względne i chwilowe.

Za sto lat wszyscy będziemy fruwali

i każdy cham będzie o wiele lepszą miał od Forda głowę.

Jedno jest tylko ważne, istotne i wieczne,

jedno jest piękne, wielkie, choć okrutne,

choć beznadziejnie ciężkie i kamiennie smutne.

Gdy się w człowieku kochanie rozpali,

że wszystko zawiruje mu mistycznym tańcem,

wszystko nadziemskim obłokiem przesłoni,

a codzienność zaniknie w niewidocznej dali –

i życie może go częstować kopniakiem, szturchańcem,

zaś ukochana istota śmiać się w nos, pluć w oczy –

on – omotany – prawdy nie dojrzy, w jądro sprawy nie wkroczy,

opętany, szalony, narkotyzuje się własnym uczuciem.

Wszystko mierzy wielkością rozmodlonego serca.

Samotny jak pająk, zajęty siatki snuciem,

siatki – którą oddechem przerwie mu lada szyderca.

Skupiony, zamknięty, nawet w nieszczęściu szczęśliwy –

oto człowiek prawdziwie żywy.

Samotność

Żyjemy tłumnie, gromadnie,

każdy z nas to ognisko wielkiego łańcucha,

egzemplarz w stadzie, zarejestrowany,

oszacowany, ostemplowany.

Ułamek zera miliardowej liczby.

Ktoś z ciżby.

Uczono nas ukłonów, uśmiechów, uśmieszków,

uczono nader grzecznie schodzić bliźnim z drogi,

nauczono tuzina odpowiedzi, pytań,

stopniowania w formułkach pożegnań, przywitań,

uczono kunsztu, jak się dłonie ściska

proporcjonalnie do stanowiska.

Umiemy lawirować śród przeszkód bez liku,

przezwyciężać trudności, zmagać z ciężkim losem,

nawet z rozczarowaniem damy sobie radę.

A maskując cierpienia, zwiększamy ogładę –

jedno w jedno sprawne kółka olbrzymiej maszyny –

każdemu wyznaczono robotę, cel, czyny.

Lecz niechaj się przydarzy, że jednostkę ludzką,

przywykłą żyć w gromadzie, wyrwie los z gromady,

zerwawszy zwodne pęta pozornej kultury,

zostawi sam na sam ze sobą samym – okruchem natury.

Człowiek przywykły do pozornych, tandetnych wartości

boi się samotności.

Bo pozbawiony ceremonii, komunałów, blichtru,

nie wie, co począć z pierwiastkami uczuć,

z nawałnicą zagadnień, lawiną tajemnic,

nieprzebytymi obszarami niezmierzonych ciemnic.

Lęka się największej zagadki na ziemi i niebie:

samego siebie.

Tęskni za wspólnym prądem, za masową falą,

w której szuka łatwego odurzenia, ogłuszenia.

A zapomina, że w najtrudniejszej godzinie istnienia,

gdy będzie musiał przejść z życia w śmierć,

zostanie nieodwołalnie i kompletnie sam,

bez niczyjej pomocy.

U progu wieczystej nocy

absolutnie samotny –