Tytuł oryginału

THE HISTORY OF THE DECLINE AND FALL OF THE ROMAN EMPIRE

Wstęp

TADEUSZ ZAWADZKI

Konsultacja i przekład przypisów

HENRYK KATZ

Opracowanie indeksów

HANNA WACHNOWSKA

Wybór ilustracji

ZOFIA SKULIMOWSKA

Projekt graficzny serii

RYSZARD ŚWIĘTOCHOWSKI

Opracowanie okładki i stron tytułowych

TERESA KAWIŃSKA

Copyright for Państwowy Instytut Wydawniczy

Warszawa 1960, 1975, 1995, 2017

Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2017 r.

Wydanie czwarte

Wydawnictwo dołożyło wszelkich starań aby dotrzeć do spadkobierców Stanisława Kryńskiego. Prosimy o kontakt z sekretariatem: piw@piw.pl

Polub PIW na Facebooku

www.fb.com/panstwowyinstytutwydawniczy

Księgarnia internetowa www.piw.pl

Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2017

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

tel. 22 826 02 01

e-mail: piw@piw.pl

Wydanie czwarte

ISBN 978-83-06-03540-7

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Tom I

Spis ilustracji

ILUSTRACJE JEDNOBARWNE

1. Wojna Trajana z Dakami. Płaskorzeźba z kolumny Trajana w Rzymie, 110–113 r.

2. Przemowa Trajana do wojska rzymskiego. Płaskorzeźba z kolumny Trajana w Rzymie, 110–113 r.

3. Konny posąg Marka Aureliusza na Kapitolu w Rzymie. Brąz złocony, 166–180 r.

4. Marek Aureliusz udziela łaski zwyciężonym. Płaskorzeźba z kolumny Marka Aureliusza w Rzymie, 180–192 r.

5. Domy i obwarowania wzdłuż Dunaju. Płaskorzeźba z kolumny Marka Aureliusza w Rzymie, 180–192 r.

6. Kommodus jako Herkules. Marmur, ok. 190 r. n.e. Rzym, Palazzo dei Conservatori.

7. Lucjusz Werus. Marmur, 161–169 r. Rzym, Muzeum Watykańskie.

8. Relief rzymski z przedstawieniem trofeów wojennych.

9. Bogini Wiktoria na łuku monumentalnym Septymiusza Sewera w Trypolisie.

10. Onager. Machina wojenna do wyrzucania kamieni. Rekonstrukcja.

11. Euthytonon. Machina wojenna do wyrzucania strzał. Rekonstrukcja.

12. Nagrobek legionisty rzymskiego z końca I w. n.e. Budapeszt, Muzeum Aquincum. Napis: I. C(aius) Castricius C(aii) filius Off(entina tribu) Victor C(omo) (domo) mil(es) leg(ionis) II ad(iutricis) (ex centuria) M(arci) Turbonis ann(orum) XXXVIII stip(endiorum) XIII h(ic) s(itus) e(st) L(ucius) Lucilius fr(ater) et he(res) posuit p(ro) p(ietate).

13. Nagrobek jeźdźca rzymskiego, I w. n.e.

14. Trofea wojenne. Płaskorzeźba z podium świątyni poświęconej kultowi Hadriana, 139–145 r. Rzym, Palazzo dei Conservatori.

15. Trofea wojenne. Płaskorzeźba z podium świątyni poświęconej kultowi Hadriana, 139–145 r. Rzym, Palazzo dei Conservatori.

16. Rzymski okręt wojenny. Mozaika, II w. n.e.

17. Rzymski okręt wojenny – tzw. birema. Płaskorzeźba marmurowa z około 30 r. n.e. Rzym, Muzeum Watykańskie.

18. Późnorzymski hełm z brązu, pozłacany, wykładany półszlachetnymi kamieniami. Wys. 13 cm, średnica 24 cm, szerokość 17 cm; znaleziony w Budapeszcie. Węgierskie Muzeum Narodowe w Budapeszcie.

19. Fragment pancerza brązowego, posrebrzanego, ze sceną mitologiczną. Budapeszt, Muzeum Aquincum.

20. Orszak senatorów i urzędników rzymskich. Relief marmurowy, 80–90 r. Rzym, Muzeum Watykańskie.

21. Faustyna Starsza, żona cesarza Antonina Piusa. Marmur.

22. Antoninus Pius. Drezno. Staatliche Skulpturensammlung.

23. Apoteoza Antonina Piusa i Faustyny. Relief z bazy zniszczonej kolumny Antonina Piusa w Rzymie, 160–161 r. Rzym, Muzeum Watykańskie.

24. Akwedukt w pobliżu Tarragony w Hiszpanii.

25. Fragment term Dioklecjana w Rzymie, 298–306 r.

26. Teatr i dziedziniec prywatnego domu w Sabratha, II w. n.e.

27. Tzw. łuk Trajana (tetrapylon) w Leptis Magna, 110 r. n.e. W głębi łuk Tyberiusza z 35/36 r.

28. Niewolnik. Figurka terakotowa.

29. Wznoszenie grobowca przez niewolników oraz wystawienie zmarłego na marach. Rzymski relief grobowy, 100–110 r. Rzym, Muzeum Watykańskie.

30. Gallienus (Pubiius Licinius Gallienus). Portret na monecie.

31. Julia Domna, żona Septymiusza Sewera. Portret na monecie.

32. Maksencjusz (Marcus Aurelius Valerius Maxentius). Portret na monecie.

33. Maksyminus I (Iulius Verus Maximinus). Portret na monecie.

34. Scena wojenna. Marmurowy sarkofag rzymski, tzw. sarkofag Ludovisi, ok. 251 r. n.e. Rzym, Museo Nazionale delle Terme.

35. Fragment sceny wojennej z sarkofagu Ludovisi, ok. 251 r. n.e. Rzym, Museo Nazionale delle Terme.

36. Gladiatorzy. Płaskorzeźba późnorzymska w Aubonne. Szwajcaria.

37. Germanie skuci łańcuchem. Płaskorzeźba późnorzymska. Moguncja, Altertums Museum.

ILUSTRACJE WIELOBARWNE

1. Forum rzymskie w Kyrene.

2. Łuk rzymski w Trypolisie wzniesiony na cześć Marka Aureliusza i Lucjusza Werusa, 163 r. n.e.

3. Obóz rzymski w starożytnym Lambresis (Numidia, Afryka Północna).

4. Świątynia Bela w Palmyrze, 32 r. n.e.

5. Łuk monumentalny w Palmyrze, ok. 220 r. n.e.

6. Wielka kolumnada przy głównej ulicy w Palmyrze, II w. n.e.

7. Teatr w Palmyrze, II w. n.e.

8. Popiersie cesarza Trajana. Brąz, ok. 117 r. n.e. Ankara, Muzeum Archeologiczne.

9. Apoteoza cesarza Karakalli. Kamea, ok. 217 r. n.e. Nancy, Bibliothèque municipale.

10. Bóg Słońca. Marmur kolorowy, inkrustacja, 202–229 r. Rzym, Santa Prisca.

11. Portret celtyckiego wodza. Brąz, I w. n.e. Berno, Bernisches Historisches Museum.

12. Głowa barbarzynki. Brąz pozłacany, I w. n.e. Avenches, Musée Romain.

Na okładce:

Lwica atakująca myśliwego. Fragment mozaiki z Piazza Armerina, III–IV w.

Złota moneta (aureus) z wizerunkiem Wiktorynusa. Gabinet Monet i Medali Muzeum Narodowego w Warszawie.

EDWARD GIBBON – HISTORYK I PISARZ

Edward Gibbon mimo zasłużonej od dawna opinii klasyka literatury historycznej należy ciągle, po blisko 220 latach od pierwszego wydania Historii zmierzchu i upadku cesarstwa rzymskiego* (1776), do autorów, których się czyta. Na ten zadziwiający sukces złożyło się wiele czynników: koncepcja obejmująca całość określonego zespołu epokowych wydarzeń i próbująca je wyjaśnić, wszechstronna erudycja i krytyka przekazów źródłowych, przejrzyste i atrakcyjne ukształtowanie materiału, wyrafinowany, iskrzący się pointami styl, wreszcie opinia o autorze jako przekornym obrazoburcy. Pełna motywacja nieprzemijającej atrakcyjności dzieła pozostać musi oczywiście zagadką.

Wieki XVII i XVIII to okres wielkich osiągnięć historiografii oraz rozwoju technik badawczych umożliwiających zarówno racjonalne, skuteczne poszukiwanie i gromadzenie materiałów źródłowych, jak też ich ocenę krytyczną, ustalenie prawdy. Prace dokonane przez bollandystów i maurystów stworzyły podstawy nauki o dokumencie i jego krytyki (Mabillon), paleografię i klasyfikację źródeł archeologicznych (Montfaucon) oraz naukową hagiografię (Papebroch), utwierdzając ostatecznie przekonanie, że podstawą poznania i rekonstrukcji przeszłości może być tylko i wyłącznie źródło historyczne. Stąd początek wielkich przedsięwzięć wydawania zbiorów źródeł (Muratori) w opracowaniu krytycznym.

Dysponując wieloma faktami historycznymi ustalonymi na tej podstawie, szukano nowych dróg w sposobie ich przedstawiania. Wielką wagę miało rozszerzenie pojęcia faktu historycznego, a także kwestionariusza stawianego źródłom. W początku XVIII w. Fénelon głosił, że „jest stokrotnie ważniejszym” widzieć, „jak obyczaje całego narodu zmieniały się w ciągu wieków, niż referować same tylko fakty szczegółowe”. Rozszerza się przekonanie, że historia nie powinna się ograniczać do przedstawiania polityki i wojen, że jej przedmiotem powinny być także prawo i handel, wierzenia i instytucje religijne, kultura i sztuka. Była to nowość w stosunku do historiografii starożytnej, uważanej od czasów Renesansu za doskonały wzór.

To poszerzenie zakresu historiografii wiodło do prób wyjaśniania wydarzeń przez osadzanie ich w szerszym kontekście, przez porównywanie ze zjawiskami z innych epok, zwłaszcza z doby współczesnej; zachęcało też do szukania głębszego sensu historii i jej celu, gdy się już nie uznawało prowidencjalizmu. Powstało pojęcie historii „filozoficznej” (obok erudycyjno-krytycznej), bardzo zresztą nieprecyzyjne. Zbliżało się ono do tego, co możemy nazwać historią konceptualną, wychodzącą wprawdzie nieco poza ramy opisu, ale ograniczającą wyjaśnienia wydarzeń do sfery zjawisk sprawdzalnych; mogło też jednak służyć jako określenie, jak powiedziano powyżej, filozofii historii, czyli historiozofii, często skłaniającej się ku „przystosowywaniu” faktów do teorii apriorycznej i wskutek tego biorącej rozbrat z historiografią.

Przykładem historii konceptualnej były Uwagi nad przyczynami wielkości i upadku Rzeczypospolitej Rzymskiej opublikowane w 1734 r. przez Monteskiusza. Słynny autor O duchu praw dał tu mistrzowską analizę metod i zasad, jakimi kierowała się republika rzymska, by podporządkować swej władzy ówczesny świat. Mechanizm tych wielkich wydarzeń wyjaśniony został wskutek zastosowania śmiałych i rozległych analogii z dziejami innych krajów oraz z faktami, których Monteskiusz był świadkiem. Dzieło to, stymulujące do dziś historyków i myślicieli, miało formę eseju i nie pretendowało do miana wyczerpującej pracy na tak wielki temat; zawierało zresztą w części traktującej o dekadencji Rzymian kilka oczywistych błędów „faktograficznych”, wytkniętych przez tego, kto podjął ów temat w sposób znacznie bardziej kompletny.

Ograniczenie się przez Gibbona do części zagadnień poruszonych już w dziele Monteskiusza było przejawem realizmu, jeśli pragnął on wyjść poza esej. Sam Gibbon rozpowszechniał wersję, iż pomysł napisania tego dzieła nasunął mu się 15 października 1764 r., gdy wieczorem, patrząc na ruiny Kapitolu i Forum Romanum, usłyszał śpiewy franciszkanów w kościele Santa Maria in Ara coeli. Można mieć uzasadnione wątpliwości, czy istotnie tak było, ale zestawienie Rzymu cezarów i Rzymu chrześcijańskiego miało przejmującą wymowę. Idee wieku Oświecenia piętnujące ciemnotę i fanatyzm średniowiecza zachęcały do refleksji nad tą przemianą.

Pewne impulsy wyszły tu najprawdopodobniej od historiozofii Woltera, upatrującego istotę i cel historii w przybliżaniu „królestwa rozumu”, które w Rzymie miałoby się urzeczywistnić w dobie cesarza Augusta. Gibbon jednakowoż umiał uniknąć oddziaływania ideologii na przedstawianie wydarzeń i oparł się przede wszystkim na ogromnym zestawie faktów, rezultacie zarówno studiów własnych, jak i tych podejmowanych przez erudytów od połowy wieku XVII. Poznał rzetelnie całość źródeł literackich, sięga po krytyczne wydania pism Ojców Kościoła dokonane przez maurystów, po Akta Męczenników w doskonałym opracowaniu Ruinarta; niejednokrotnie proponował korektury tekstów autorów antycznych i ich nowe interpretacje, co czynił w przypisach interesujących nie tylko historyków. Nigdy też nie cytował źródeł z drugiej ręki. Wśród ogromnej literatury przedmiotu, którą dysponował, dużą rolę odegrało znakomite dzieło, jakie w ostatniej ćwierci XVII w. stworzył Sébastien Lenain de Tillemont: Histoire d’empereurs et des autres princes qui ont régné pendant les six premiers siècles de l’Eglise (6 tomów, 1690–1738). Do dziś dzieło to zachowuje swą wartość naukową, zwłaszcza gdy chodzi o ustalenie chronologii wydarzeń. Gibbon umiał w pełni ocenić zdumiewającą erudycję, bystrość i krytycyzm autora, katolickiego duchownego akcentującego dobitnie swoją wiarę, wyrażał też podziw dla jego „niezrównanej precyzji”. Byłoby jednak zdecydowanym błędem utrzymywać – jak to czynili nieżyczliwi krytycy współcześni Gibbonowi i jak się to czyni również dzisiaj – że w warstwie erudycyjno-krytycznej niemal całkowicie przejął on wyniki pracy Tillemonta i że tam, gdzie tego wzoru nie stało, w historii Bizancjum (po roku 629) i islamu, Zmierzch jest znacznie słabszy. Zarzut niesłuszny, bo jeśli jakość naukowa ostatnich trzech tomów jest niewątpliwie gorsza, to z tego prostego powodu, że studia w zakresie bizantyjskiego i muzułmańskiego średniowiecza były o wiele mniej zaawansowane niż w zakresie późnorzymskiego antyku i wczesnego chrześcijaństwa. Należy zresztą wyrazić żal, iż Gibbon nie zawsze przejmował precyzyjne rozumowania i dowody przytaczane przez Tillemonta...

Bardzo wiele czerpał autor Zmierzchu z opracowań monograficznych traktujących o religii, sztuce, geografii, demografii, handlu i prawie publicznym; wynik tych lektur widać szczególnie wyraziście w rozdziałach roztaczających panoramę imperium rzymskiego w okresie poprzedzającym pierwsze przejawy dekadencji (około r. 180). Znaczne partie książki (rozdziały 19, 22, 23, 24)** tyczące działalności i idei cesarza Juliana II (Apostaty), napisane zostały na podstawie dużego studium księdza La Bléterie, L’histoire de l’empereur Julien l’Apostat (1735), gdzie Gibbon znalazł wnikliwą i szczegółową analizę oraz interpretacje stosunkowo licznych i trudnych tekstów, a przy tym dość życzliwy stosunek do owej kontrowersyjnej postaci (studium to zostało wydane w Amsterdamie!). Słabym punktem rozdziałów traktujących o Julianie, jak też w ogóle całego dzieła, jest brak systematycznego usiłowania, by określić zaginione źródła tych autorów antycznych, których pisma się zachowały i przeto z kolei same stały się źródłem historycznym. W sumie jednak Gibbon, jeśli chodzi o warstwę erudycyjno-krytyczną, reprezentuje poziom ówczesnej nauki i wnosi wiele oryginalnych obserwacji.

Co najmniej w tej samej mierze do ogromnego powodzenia Zmierzchu – trzy wydania bezpośrednio po pierwszym – przyczyniły się: jasny, mistrzowski wykład, finezyjny, niepowtarzalny styl, plastyczny rysunek postaci i charakterów ludzkich oraz prowokujące często, ale w gruncie rzeczy jednak zrównoważone sądy.

Sprawy religii i organizacja wczesnego Kościoła, dzieje kultury, transformacje instytucji politycznych i wojskowych, wojny, intrygi dworskie i walka o władzę przedstawione zostały we wzajemnym powiązaniu; była to pełna synteza historyczna, a nie tylko zestaw wiadomości antykwarycznych. Przejrzysta i logiczna konstrukcja wykładu uwidaczniała się już na poziomie paragrafów stanowiących zwartą całość, zazębiających się jeden o drugi i rozwijających myśli zakomunikowane na początku poszczególnych rozdziałów. Do jasności przedstawienia przyczyniały się też liczne analogie i porównania. Pragnąc dać czytelnikowi pojęcie o wzroście gospodarczym i politycznym świata nowożytnego w porównaniu z antykiem, Gibbon uprzytamniał mu, że Francja Ludwika XIV umiała wystawić armię czterystutysięczną, a więc odpowiednik siły zbrojnej, jaką imperium rzymskie w okresie rozkwitu utrzymywało z największym trudem; a przecież Francja obejmowała tylko drobną część prowincji rzymskich i najwyżej (według wyliczeń autora) jedną piątą ich ludności (rozdz. 2).

Styl Gibbona, przedmiot podziwu i licznych opracowań, ukształtował się w dużej mierze na wzorach antycznego i francuskiego klasycyzmu. Zapożyczył odeń, zwłaszcza od Racine’a, wysoki stopień abstrakcji, unikając słów pochodzenia ludowego, stosując często metonimię (np. „szpada” zamiast „armia”, „kazalnica” zamiast „stan duchowny”) i wyposażając postaci występujące na kartach jego dzieła w motywację psychologiczną. „Wyobrazić sobie przeszłość to jest odtworzyć ją wedle praw natury i wedle charakteru ludzi” (t. II). Od pisarzy antycznych przejął Gibbon zamiłowanie do pełnych okresów retorycznych, równowagi przymiotników, zdań parataktycznych (to znaczy połączonych tylko przez przedmiot, jaki opisują, bez użycia spójników; przykładem opis gaju w Dafne, t. II), wreszcie do dość częstego stosowania antytezy, czyli figury retorycznej osiągającej efekt wskutek zaznaczenia kontrastu. Gdy w IV i V wieku brakło Rzymian chętnych do wykonywania rzemiosła wojennego, wtedy „najodważniejszych Scytów, Gotów i Germanów, którzy lubowali się w wojnie i którzy doszli do wniosku, że większe zyski przynosi obrona prowincji niż jej pustoszenie, zaciągano (...) do najwybitniejszych oddziałów palatyńskich” (t. II). Mamy tu zarazem przykład antytezy i posłużenia się motywacją psychologiczną.

Styl tego typu, pełen godności i odpowiedni do wielkości przedmiotu, służył Cyceronowi czy Bossuetowi do przekonywania i uwydatniał ogólnie przyjęte wartości etyczne. Gibbon natomiast używa go perwersyjnie, dla wyrażenia niezamaskowanej ironii. Wpływ Tacyta, a zapewne również Pascala i Swifta, wydaje się tu niewątpliwy. Czytelnik osiemnastowieczny nie odczuwał chyba przykrości, gdy się dowiadywał, że „na ogół władcy, gdyby się ich rozebrało z purpury i nagich rzuciło w świat, pogrążyliby się natychmiast w najniższy stan społeczny bez nadziei wyjścia kiedykolwiek z cienia” (t. II). Ironia Gibbona mierzyła jednak przede wszystkim w różne aspekty chrześcijaństwa. Jako ironię raczej dobrotliwą można by zakwalifikować następującą wypowiedź na temat zapisów majątku na rzecz ich gminy przez chrześcijan: „wielu spośród nowo nawróconych sprzedało swoją ziemię i domy, aby powiększyć majątek publiczny sekty kosztem swoich zaiste nieszczęsnych dzieci, które zostają żebrakami tylko dlatego, że ich rodzice byli świętymi” (t. II). W wielu innych wypadkach ironia była bardziej gryząca, zwłaszcza gdy chodziło o działania pod wpływem wiary w zjawiska nadprzyrodzone. W dziele traktującym o wczesnym chrześcijaństwie takie zerwanie z wielowiekową tradycją i tego rodzaju postawa „ironicznego obserwatora z zewnątrz” nie mogły nie być szokujące, podobnie zresztą jak i dziś; mimo że tym wycieczkom i ukłuciom nie brak na ogół „soli attyckiej”, miały one wyraźny posmak skandalu. Jak jednak bez emocji osądzać stosunek Gibbona do tak istotnej komponenty opisywanych przezeń dziejów? Koniecznie należy tu sięgnąć do biografii pisarza.

W 1752 roku jako piętnastoletni młodzieniec wysłany został do Magdalene College w Oksfordzie, gdzie korzystając z dużej swobody studiów zagłębił się w lekturze niezrównanego oratora, teologa i filozofa J.-B. Bossueta, wybitnego przedstawiciela myśli katolickiej i teoretyka absolutnej władzy królewskiej jako pochodzącej z boskiego nadania. Teoria ta, choć „papistowska”, cieszyła się wszakże sympatią konserwatywnych kręgów Kościoła anglikańskiego, do których należał dziadek Gibbona. Wnuk jednak, pod wrażeniem spiżowych sylogizmów Bossueta, wielkiego znawcy protestantyzmu z jednej strony, a także pewnych niekonsekwencji anglikanizmu z drugiej, posunął się bardzo daleko i po kilkunastu miesiącach przeszedł oficjalnie na katolicyzm, co w ówczesnej Anglii oznaczało kompletną eliminację z życia publicznego i utratę wielu praw. Przerażony ojciec wysłał wtedy jedynaka do Lozanny, uznawanej za jedno z centrów myśli protestanckiej. Pod opieką pastora Daniela Pavillarda młody człowiek miał kontynuować studia i ewentualnie poddać rewizji swoją decyzję. Po upływie półtora roku powrócił też na łono Kościoła anglikańskiego. Nie sposób orzec, jak wielką rolę odegrało w tej sprawie posłuszeństwo wobec ojca, na którego wolę powoływał się Gibbon, gdy szło o inną życiową decyzję, to jest o rezygnację z małżeństwa z córką ubogiego pastora, Suzanne Curchod (późniejszą panią Necker, matką pani de Staël). Z pewnością jednak zaważyły tu i względy intelektualne.

Inteligentny i uczony pastor Pavillard, przedstawiciel liberalnego kierunku w protestantyzmie (co Gibbon podkreślał), dobrze zorientowany w prądach Oświecenia, mógł wywrzeć niebagatelny wpływ na umysł młodzieńca, który zachował swoje zainteresowania religią, nabrał jednak w stosunku do niej sceptycznego dystansu „filozofa”, typowego dla jego czasów. I – co wielce istotne dla poglądów wyłożonych w jego dziele – uznał, że religia jest zawsze rzeczą podrzędną wobec państwa i polityki. Owo czysto racjonalistyczne podejście do tych spraw można dostrzec zwłaszcza w stwierdzeniu (w rozdz. 2), że „lud uważał wszelkie odmiany kultu religijnego panującego w świecie rzymskim za jednakowo słuszne, filozof – za jednakowo fałszywe, a dostojnik państwowy – za jednakowo pożyteczne”.

Czy wypowiedź powyższa daje podstawy do mniemania o zasadniczej, „wolteriańskiej” wrogości Gibbona wobec chrześcijaństwa? Pogląd taki podzielają nawet bardzo wybitni historycy, którzy utrzymują też, że autor Zmierzchu cesarstwa rzymskiego za jego główną przyczynę uważał chrześcijaństwo i że w postaci Juliana Apostaty upatrywał obrońcę cywilizacji. Zestawiano też dzieło Gibbona z głośną w swoim czasie książką eksjezuity, wolterianina G. de Raynala, Histoire philosophique et politique des établissements et du commerce des Européens dans les deux Indes (1770), atakującą namiętnie historię, dogmaty i instytucje kościelne. Te kategoryczne sądy warto zanalizować w zestawieniu z tekstem Zmierzchu.

To, co Gibbon pisał o Julianie Apostacie i o innych starożytnych obrońcach pogaństwa, było jak najdalsze od panegiryku. Wprawdzie piętnował on tradycję chrześcijańską potępiającą namiętnie i en bloc całą osobowość i całą działalność tego cesarza, podkreślał z mocą i uwypuklał talenty wodza i administratora, ludzkość i troskę o poddanych; z tym wszystkim jednak w oczach Gibbona Julian jest bardzo daleki od ideału „filozofa” i ma wszelkie cechy fanatyka, tyle tylko że w służbie zabobonnej obrzędowości starożytnej Grecji i Rzymu, wróżbiarstwa itd. „Julian był bliski tego, żeby zostać biskupem lub świętym”. Po tym okazowym przykładzie ironii pisarz gromi jego przewrotną, fałszywą i pełną hipokryzji politykę dyskryminującą chrześcijan. Zawarte w pamiętniku Gibbona zapewnienia, że w stosunku do tej kontrowersyjnej postaci zachował sporo bezstronności, są niewątpliwie prawdziwe.

Równie surowo jak fanatyczną wyznaniowość Juliana osądzał Gibbon późne pogaństwo oraz innych jego głośnych przedstawicieli, Zosimosa i Symmachusa. Zosimos, autor historii rzymskiej pisanej z pozycji pogańskiej (około r. 500!), głosił, że wszystkie nieszczęścia i klęski, jakie spadły na Rzym w IV i V w., były karą zesłaną przez bogów za porzucenie przez cesarzy dawnej religii, a zwłaszcza za zaniechanie publicznych, tradycyjnych obrzędów, na przykład procesji na Kapitol. Gibbon nie szczędzi pod adresem autora tej tezy bardzo ostrych określeń, wytyka jego niewiedzę, niemądrą bigoterię, dawanie wiary absurdalnym historyjkom, a także jego obsesyjną wrogość wobec cesarzy chrześcijańskich. Symmachus to znów hołdujący retoryce fanatyk, daleki od miana filozofa; kapłani bóstw pogańskich to częstokroć cyniczni szalbierze lub zwykli oszuści. Pogaństwo późnego Rzymu to szaleństwo i głupota, nie ma powodu go żałować. Znacznie później żal taki wyrażał Anatol France w swej idyllicznej wizji pogańskiego antyku.

Los pogańskiego Rzymu uważał Gibbon za przesądzony; gdyby nawet nie było chrześcijaństwa, inne czynniki zadecydowałyby o jego upadku, umarłby on własną śmiercią. Przyspieszając natomiast wskutek nacisku rozpowszechnienie chrześcijaństwa władcy i kler ułatwili, co pisarz mocno podkreśla, pewną jego „poganizację”, czyli przejmowanie przez nie różnych reliktów politeizmu i pogańskiego zabobonu, przejawiających się zwłaszcza w obrzędowości. „W ciągu dwunastu wieków, które upłynęły od panowania Konstantyna do reformy Lutra, kult świętych i relikwii skaził czystą prostotę chrześcijańskiego wzorca” (rozdz. 28). Vigilantius, kapłan z końca IV w., który występował przeciw kultowi relikwii oraz męczenników, przeciw postom, przeciw mnichom i który ściągnął na siebie z tego powodu gromy ze strony św. Hieronima, był więc „protestantem swojego czasu”. Słowa powyższe odzwierciedlają w gruncie rzeczy stanowisko liberalnego protestantyzmu z jego nieco uproszczonym wyobrażeniem o chrześcijaństwie pierwszych trzech wieków, a zarazem z jego tendencją do deizmu wykluczającego to, co uczuciowe, co sprzeciwia się racjonalistycznej filozofii, co akceptuje istnienie cudów.

Do kwestii przyczyn zmierzchu i upadku imperium rzymskiego powraca Gibbon kilkakrotnie. W zakończeniu dzieła (rozdz. 71) wylicza ich trzynaście, między innymi zbytnią koncentrację władzy i brak organu kontrolnego, rażące nierówności między bogatymi i biednymi, brak klasy średniej, alienację ludności wobec wszechwładzy biurokracji, najazdy barbarzyńców, armię pochłaniającą ogromne środki, ale nie dość zdyscyplinowaną i niespełniającą swych zadań, „zmiękczający” wpływ religii chrześcijańskiej. W rozdziale 38, wieńczącym pierwszą część książki (do ok. r. 500), poglądy na przyczyny upadku wiążą się z przekonaniem Gibbona o zasadniczym prymacie państwa i polityki nad religią. Za czynnik najważniejszy uważa on tam rozluźnienie dyscypliny wojskowej, o czym zresztą mówi już wcześniej w rozdziale 27: „małoduszna nieudolność żołnierzy może być uważana za bezpośrednią przyczynę upadku imperium”. Jako dwa czynniki uboczne wymienia przeniesienie stolicy do Konstantynopola i Kościół chrześcijański.

Wszystkie te trzy przyczyny sprowadzają się do działalności Konstantyna Wielkiego, który dokonał reform w armii określanych jako „śmiertelna rana”, założył Konstantynopol i zapewnił równouprawnienie Kościołowi chrześcijan, udzielając mu silnego poparcia, oraz jeszcze przed przyjęciem chrztu występował jako chrześcijanin. Konstantyn w rozumieniu Gibbona zapoczątkował okres prymatu religii nad państwem cechującego średniowiecze. Mimo całej swej antypatii Gibbon przyznawał jednak Konstantynowi pozytywne osiągnięcia i bronił go przed złośliwą krytyką Zosimosa.

Byt i pomyślność państwa z reguły zależą od użycia siły; Gibbon, daleki od pacyfistycznych tendencji francuskiego Oświecenia, uważał wojnę (której zresztą nigdy nie widział z bliska!) za rzecz normalną i szkołę charakteru. Ostatecznie Rzym zawdzięczał swą wielkość w ogromnej mierze własnym sukcesom wojennym. Stąd religia, która w teorii nie dozwalała na użycie przemocy, nie była dla pisarza zjawiskiem godnym pochwały; we wspomnianym rozdziale 38 czytamy: „niech nie będzie to stwierdzeniem ani zaskakującym, ani gorszącym, że zaprowadzenie chrześcijaństwa wpłynęło w pewien sposób na zmierzch i upadek imperium Rzymian. Kler głosił z powodzeniem doktrynę cierpliwości i małoduszności. Cnoty, które podtrzymują państwo, były deprecjonowane, a resztki ducha wojskowego dogorywały w klasztorach. Bez skrupułów obracano na rzecz miłosierdzia i pobożności dużą część majątku publicznego i prywatnego, wydając równowartość żołdu wojskowego na utrzymanie próżniaczej ciżby płci obojga, której jedynymi cnotami były wstrzemięźliwość i czystość”. Ta wypowiedź na temat klasztorów nie bardzo chyba mogła oburzyć zamożne brytyjskie mieszczaństwo tej epoki, niemniej została ona w następnych zdaniach wyraźnie stonowana: „Jeśli nawrócenie Konstantyna przyspieszyło dekadencję imperium, to zwycięska religia stępiła przynajmniej gwałtowność upadku i złagodziła okrucieństwo zdobywców”. Jak już zaznaczono, sąd Gibbona o Konstantynie jest tylko częściowo negatywny, a Teodozjusz, który zapewnił chrześcijaństwu stanowisko dominujące, przedstawiony został przez autora w lepszym świetle niż przez wielu nowszych uczonych.

Gibbon, jak widać, od kategorycznych stwierdzeń wolał takie sformułowania, gdzie myśl przybierać mogła różne, nieraz odmienne niuanse; w ten sposób zapraszał niejako czytelnika do przemyślenia pospołu z nim spraw trudnych i wielopłaszczyznowych. Sugerował, że za ponętną jasnością kryć się mogą uproszczenia. Nie akceptował więc tu zasad przyjętych w literaturze francuskiego Oświecenia, nie można go też z nim identyfikować, choć znał je znakomicie i część swych prac napisał po francusku; nie można też widzieć w nim wolterianina. Jego szacunek dla faktu historycznego i dla erudycji nie godził się ze spekulacją intelektualną, raziło go też doktrynerstwo „filozofów” i ich fanatyczny nieraz ateizm. Nie podzielał ponadto entuzjazmu francuskich koryfeuszów Oświecenia dla ustroju republikańskiego i – jak można wnosić z jego wypowiedzi o monarchii – był przeświadczony, że najlepszą formą rządów jest angielska, ukształtowana głównie przez praktykę polityczną w XVIII w. (wigowie) i stanowiąca Polibiuszowską syntezę trzech ustrojów: monarchicznego (król dziedziczny), arystokratycznego (Izba Lordów) i demokratycznego (Izba Gmin).

Konstytucja i imperium brytyjskie były w odczuciu Gibbona zjawiskiem godnym epoki Oświecenia i wykwitem postępu; był on przekonany, że żadna inwazja barbarzyńców nie może im zagrozić, że w ogóle coś podobnego nie wchodzi w rachubę; nie dostrzegał tu jakichkolwiek analogii z imperium i ustrojem Rzymu. Gdy Benjamin Franklin, spotkawszy go w Paryżu (w czasie swej misji dyplomatycznej mającej na celu uzyskanie pomocy Francji dla rewolucji amerykańskiej), zasugerował mu napisanie dziejów „zmierzchu i upadku imperium  b r y t y j s k i e g o”,  Gibbon odczuł to jako kiepski żart pogardzanego buntownika przeciw koronie. Rewolucję Francuską, którą obserwował z Lozanny od czasu natężenia terroru (do połowy 1793 r.), potępiał oczywiście z całą pasją, nazywając ją „francuską chorobą”.

Dzieło jego, jedno z nie tak wielu rozsławionych w epoce Oświecenia, przetrwało poza epokę Rewolucji Francuskiej z pewnością dzięki swym ponadczasowym aspektom. Cieszyło się ono nadal niezmienną popularnością, i to tak dużą, że we Francji w roku 1822, a więc w czasach restauracji Karola X i oficjalnego powrotu katolicyzmu, wydano je jako „książkę dla młodzieży” – „Le Gibbon de la jeunesse” – w prawie jednej szóstej objętości; usunięto ironiczne uwagi o chrześcijaństwie, krytykę dogmatów katolickich i sceptyczne uwagi co do pewnych niewzruszonych wówczas prawd wiary różnych odłamów chrześcijaństwa. Żywiono bowiem obawę, że młode umysły mogłyby się zbyt zasugerować głośnym nazwiskiem. W sporej jednak części zachowano kontrowersyjne rozdziały 15 i 16. Podkreślono też jasno, że dla umysłów wyrobionych i uformowanych lektura tekstu integralnego będzie wielce pożyteczna... Istotnie, Zmierzch czasami może szokuje, czasami może gorszy, ale częściej jest źródłem estetycznej i intelektualnej satysfakcji, wciąż jeszcze pobudzającej do refleksji.

Tadeusz Zawadzki

Niektóre daty biograficzne Edwarda Gibbona

18 maja 1737

—

narodziny E. Gibbona w zamożnej, starej rodzinie mieszczańskiej. Będzie on jedynym, który przeżyje z sześciorga rodzeństwa.

1752—1753

—

Magdalene College w Oksfordzie, przejście na katolicyzm.

1753—1758

—

Pierwszy pobyt w Lozannie i Szwajcarii, powrót do protestantyzmu, miłość do Suzanne Curchod i zerwanie, studia, liczne kontakty intelektualne.

1760—1762

—

Okres wojny siedmioletniej, służba w milicji w Hampshire, w stopniu kapitana.

1761

—

Pierwsza książka: Essai sur l’étude de la littérature.

1763—1765

—

Podróż do Paryża, Szwajcarii i Włoch.

—

Drugi pobyt w Lozannie i Szwajcarii (maj 1763–marzec 1764).

1770

—

Śmierć ojca. Gibbon, jedyny syn, zostaje spadkobiercą majątku, dość jednak nadwerężonego.

1774—1783

—

Członek parlamentu (Izba Gmin). Nigdy nie przemawia, popiera rząd lorda Northa, jest przeciwny niepodległości kolonii amerykańskich.

1776

—

Ukazuje się I tom (rozdz. 1–16) Zmierzchu i upadku cesarstwa rzymskiego (obejmuje okres od r. 180 do ok. r. 325). Wzbudza on olbrzymie zainteresowanie i ma kilka nowych nakładów w ciągu paru miesięcy.

1779—1782

—

Gibbon zajmuje intratne stanowisko komisarza do spraw handlu i plantacji; traci je wraz z upadkiem gabinetu lorda Northa.

1781

—

Ukazuje się drukiem II i III tom Zmierzchu i upadku (rozdz. 17–26 i 27–38; obejmują okres od ok. r. 325 do ok. r. 500).

1783—1793

—

Trzeci pobyt w Lozannie i Szwajcarii. Gibbon święci triumfy w świecie intelektualnym i towarzyskim oraz przyjmuje liczne wizyty ówczesnych ważnych osobistości z zagranicy.

1787, czerwiec

—

Ukończenie Zmierzchu i upadku.

1787—1788, lipiec—czerwiec

—

Jedenastomiesięczny pobyt w Londynie celem wydania tomów IV–VI (rozdz. 39–47, 48–57, 58–71; od ok. r. 500 do r. 1453), które ukażą się w początkach maja 1788 roku.

1793, maj

—

Pod wpływem alarmujących wieści z Francji Gibbon opuszcza Lozannę, udając się do Londynu, gdzie musi się poddać operacji.

1794, 16 stycznia

—

Śmierć Gibbona.

T. Z.

Rozdział pierwszy

OBSZAR I POTĘGA WOJSKOWA CESARSTWA ZA CZASÓW ANTONINÓW

W drugim wieku ery chrześcijańskiej Cesarstwo Rzymskie obejmowało najpiękniejsze połacie świata i najbardziej cywilizowaną część ludzkości. Granic tej rozległej monarchii strzegła starożytna sława i zdyscyplinowane męstwo. Pod łagodnym, a przecież potężnym wpływem praw i obyczajów poszczególne prowincje stopniowo połączyły się w jedną całość. Mieszkańcy tych prowincji, rozmiłowani w pokoju, cieszyli się korzyściami płynącymi z bogactwa i zbytku, często ich nawet nadużywając. W należytym poszanowaniu zachowywano ideał swobód obywatelskich. Najwyższą władzę nominalnie miał rzymski senat, który przekazywał cesarzowi wszelkie niezbędne do rządzenia uprawnienia wykonawcze. W ciągu szczęśliwego okresu trwającego z górą osiemdziesiąt lat rządziły państwem cnota i zdolności takich cesarzy, jak Nerwa, Trajan, Hadrian i dwaj Antoninowie. Celem rozdziału niniejszego i dwóch następnych jest opisanie kwitnącego stanu Cesarstwa za ich panowania; a potem, poczynając od śmierci Marka Aureliusza, wyłuszczenie najważniejszych okoliczności schyłku i upadku tego Cesarstwa: przewrotu, który na zawsze pozostanie w pamięci narodów świata i którego skutki jeszcze dziś dają się odczuć.

Rzymianie dokonali najważniejszych swoich podbojów za czasów Rzeczypospolitej; po utworzeniu Cesarstwa cesarze przeważnie zadowalali się utrzymywaniem pod swoją władzą tych krajów, które Rzym już zdobył dzięki polityce senatu, żywemu współzawodnictwu konsulów oraz wojennemu zapałowi ludu. Szybko po sobie następujące tryumfy wypełniają pierwsze siedem wieków, dopiero Augustowi przypadło w udziale porzucenie pysznych zamysłów podbicia całego świata i wprowadzenie do obrad senatu ducha umiaru. Z usposobienia, jak i ze względu na sytuację polityczną nastawiony pokojowo, z łatwością doszedł do wniosku, że Rzymowi, stojącemu wtedy na tak wyniosłych wyżynach, zmienne koleje wojny mogą przynieść znacznie więcej szkody niż korzyści i że prowadzenie wojen na dalekich kresach państwa staje się z każdym dniem coraz trudniejsze, wynik tych wojen coraz bardziej wątpliwy, posiadanie zaś podbitych obszarów coraz to bardziej niepewne i mniej zyskowne. Zbawiennym tym refleksjom przydało jeszcze większej wagi zdobyte przez Augusta doświadczenie, skutecznie go przekonując o tym, że polityka roztropna a energiczna pozwoli mu łatwo uzyskać nawet od najgroźniejszych barbarzyńców wszelkie ustępstwa, jakich by mogło wymagać bezpieczeństwo Rzymu albo jego godność. W rezultacie bez wystawiania swojej osoby i legionów na groty Partów uzyskał w drodze zaszczytnego traktatu zwrot sztandarów i jeńców zagarniętych podczas klęski Krassusa¹.

W początkach jego panowania wodzowie rzymscy usiłowali dokonać podboju Etiopii i Arabii Felix. Zapuścili się bez mała tysiąc mil na południe od zwrotnika; ale upalny klimat wkrótce odparł najeźdźców i ochronił niewojowniczych mieszkańców tych odległych krain². Kraje Europy Północnej na ogół nie były warte wydatków i trudów podboju. Bory i mokradła Germanii zaludniało krzepkie plemię barbarzyńców gardzących życiem, jeśli życie to miało być pozbawione wolności, a chociaż w pierwszym natarciu na pozór ulegli przewadze potęgi rzymskiej, wkrótce potem zadziwiającym aktem rozpaczy odzyskali niepodległość i przypomnieli Augustowi, że fortuna kołem się toczy³. Po śmierci Augusta publicznie odczytano w senacie jego testament. Jako cenny legat przekazywał on swoim następcom radę, żeby się zadowalali państwem w tych granicach, które oznaczyła chyba sama natura, tworząc jego stałe przedmurza: na zachodzie Ocean Atlantycki, na północy Ren i Dunaj, na wschodzie Eufrat, a na południu piaszczyste pustynie Arabii i Afryki⁴.

Na szczęście dla spokoju ludzkości ów system umiarkowania zalecany przez mądrość Augusta spotkał się z chętnym przyjęciem ze strony jego trwożliwych i rozwiązłych najbliższych następców. Pierwsi cezarowie, zajęci gonitwą za rozkoszą albo sprawowaniem władzy tyrańskiej, rzadko kiedy ukazywali się wojskom i mieszkańcom prowincji; zgoła też nie mieli ochoty znosić, aby te tryumfy, których im własna ospałość poniechać kazała, przywłaszczyli sobie dzielnym dowodzeniem ich namiestnicy. Pozyskanie sławy wojskowej przez poddanego uważano za zuchwałe wdzieranie się w prerogatywy cesarskie; stało się więc obowiązkiem, jak również leżało w interesie każdego dowódcy rzymskiego strzec granic powierzonych jego opiece, nie kusząc się o podboje, które mogłyby się okazać nie mniej zgubne dla niego samego niż dla pokonanych barbarzyńców⁵.

Jedynym nabytkiem, o który powiększyło się Cesarstwo Rzymskie w pierwszym wieku ery chrześcijańskiej, była prowincja Brytania. W tym jednym jedynym przypadku zdołano skłonić następców Cezara i Augusta do pójścia za przykładem tego pierwszego, a nie za radą tego ostatniego. Już samo położenie Brytanii w pobliżu wybrzeża Galii zdawało się zachęcać do zbrojnego najazdu, a przy tym działały na ich chciwość ponętne, chociaż wątpliwe wiadomości o istnieniu tam łowisk pereł⁶. Ponieważ zaś Brytanię uważano za coś w rodzaju odrębnego i odosobnionego świata, podbój jej właściwie nie naruszał zasad powszechnie stosowanych na kontynencie. Po wojnie trwającej około czterdziestu lat, wszczętej przez najgłupszego⁷, prowadzonej przez najrozwiąźlejszego, a zakończonej przez najtchórzliwszego ze wszystkich cesarzy, większa część wyspy poddała się jarzmu rzymskiemu⁸. Poszczególne plemiona Brytów odznaczały się męstwem przez nikogo niekierowanym i umiłowaniem swobody pozbawionym ducha jedności. Chwyciwszy z dziką zaciekłością za broń, składały ją albo obracały przeciwko sobie z obłędnym brakiem stałości; toteż walcząc w pojedynkę, kolejno dawały się podbić. Ani męstwo Karaktakusa, ani rozpacz Boadycei, ani fanatyzm druidów nie zdołały uchronić ich kraju od niewoli czy też oprzeć się stałym postępom wodzów cesarskich, podtrzymujących chwałę narodową, podczas gdy tron hańbili najsłabsi albo najrozpustniejsi z ludzi. W czasie gdy Domicjan, zamknięty w pałacu, doznawał tych samych trwóg, jakimi napawał innych, jego legiony pod dowództwem zacnego Agrykoli zadały klęskę u podnóża gór Grampian zebranym wojskom Kaledończyków, a jego flota, odważnie się zapuszczając na nieznane i niebezpieczne morza, rozszerzyła sławę oręża rzymskiego dokoła całej wyspy. Od tej chwili uznano podbój Brytanii za dokonany; Agrykola miał zamiar dopełnić swego powodzenia i zapewnić mu trwałość łatwym zagarnięciem Irlandii, na co, jego zdaniem, wystarczyłby jeden legion z paroma oddziałami pomocniczymi⁹. Uważał, że może by się udało przekształcić wyspę zachodnią w cenną posiadłość i że Brytowie ze wszystkich stron pozbawieni widoku i przykładu wolności z mniejszą niechęcią nosiliby kajdany.

Ale wybitne zasługi Agrykoli wkrótce spowodowały usunięcie go ze stanowiska wielkorządcy Brytanii, co raz na zawsze położyło kres temu rozsądnemu, choć rozległemu planowi podboju. Jednakże roztropny wódz, zanim opuścił nowo zdobytą prowincję, pomyślał o tym, żeby stacjonowanym tam garnizonom rzymskim zapewnić nie tylko władzę nad nią, ale i bezpieczeństwo. Zauważył, że dwie przeciwległe zatoki czy też, jak się je dzisiaj nazywa, szkockie friths przecinają prawie wyspę na dwie nierówne części. Poprzez leżącą pomiędzy tymi zatokami wąską połać ziemi szerokości około czterdziestu mil przeciągnął on linię posterunków wojskowych, którą następnie za panowania Antonina Piusa wzmocniono wałem z darni, wzniesionym na kamiennych podwalinach¹⁰. Ten wał Antonina, ciągnący się w niewielkiej odległości na północ od dzisiejszych miast Edynburga i Glasgow, stanowił granicę prowincji rzymskiej. Na północnych kresach wyspy tubylcy Kaledończycy zachowali dziką niepodległość, zawdzięczając ją w nie mniejszym stopniu swojej biedzie, co odwadze. Ich częste najazdy odpierano i w odwecie niszczono ich siły; ale ich kraju nie podbito nigdy¹¹. Panowie najpiękniejszych i najbogatszych połaci kuli ziemskiej z pogardą odwracali się od posępnych gór chłostanych przez zimowe burze, od jezior spowitych w błękitną mgłę i od zimnych, bezludnych wrzosowisk, po których gromada nagich barbarzyńców goniła leśne jelenie¹².

Taki był stan granic rzymskich i takie panowały zasady w polityce Cesarstwa, począwszy od śmierci Augusta aż do wstąpienia na tron Trajana. Ten ostatni – władca cnotliwy i energiczny – otrzymał wyszkolenie żołnierza, a posiadał talenty wodza¹³. W zaprowadzony przez jego poprzedników pokojowy system wdarły się sceny wojny i podboju, i legiony po długiej przerwie ujrzały na swoim czele cesarza żołnierza. Pierwsze swoje wyprawy Trajan skierował przeciwko najbardziej wojowniczemu ludowi, mieszkającemu za Dunajem, a mianowicie Dakom, którzy za panowania Domicjana bezkarnie lżyli majestat Rzymu¹⁴. Siłę i zaciekłość właściwą barbarzyńcom łączyli oni z pogardą dla życia, którą czerpali z gorącej wiary w nieśmiertelność i wędrówkę duszy¹⁵. Decebal, król Daków, okazał się rywalem godnym Trajana i, jak przyznają nawet jego wrogowie, nie zwątpił w losy własne i swego kraju, dopóki nie wyczerpał wszelkich zasobów zarówno męstwa, jak i polityki¹⁶. Pamiętna ta wojna trwała z bardzo krótkim zawieszeniem broni lat pięć, a ponieważ cesarz mógł – nikomu z tego nie zdając sprawy – użyć całej potęgi państwa, zakończyła się całkowitą porażką barbarzyńców¹⁷. Nowa prowincja, Dacja, stanowiąca drugi z kolei wyłom w zasadzie sformułowanej przez Augusta, miała około tysiąca trzystu mil obwodu. Jej naturalnymi granicami były Dniestr, Cisa, czyli Tibiscus, dolny bieg Dunaju oraz Morze Czarne. Dziś jeszcze można odnaleźć ślady drogi wojskowej, wiodącej znad Dunaju aż w pobliże Benderu, miejscowości słynnej w dziejach nowożytnych, a leżącej tam, gdzie obecnie przebiega granica cesarstwa tureckiego i rosyjskiego¹⁸.

Trajan pragnął sławy, a dopóki ludzkość będzie hojniej oklaskiwała swoich tępicieli niż dobroczyńców, dopóty żądza chwały wojennej będzie wadą nawet najbardziej wzniosłych charakterów. Pochwały na cześć Aleksandra, przekazywane potomności przez długi zastęp poetów i historyków, roznieciły w umyśle Trajana niebezpieczne pragnienie dorównania Macedończykowi. Podobnie więc jak on, cesarz rzymski przedsięwziął wyprawę przeciwko ludom Wschodu, wzdychając jednak i ubolewając nad tym, że podeszły wiek niewiele mu pozostawia nadziei na dorównanie sławą synowi Filipa¹⁹. Mimo to sukcesy Trajana, jakkolwiek nietrwałe, były szybkie i efektowne. Zniewieściali, rozbici niezgodą wewnętrzną Partowie pierzchali przed jego orężem. Trajan w tryumfie kroczył z biegiem rzeki Tygrys, od gór armeńskich aż po Zatokę Perską. Doznał zaszczytu, że był pierwszym, a zarazem ostatnim wodzem rzymskim, jaki kiedykolwiek żeglował po tym odległym morzu. Floty jego łupiły wybrzeża Arabii, podczas gdy on sam na próżno sobie pochlebiał, że zbliża się do granic Indii²⁰. Codziennie podawano zdziwionemu senatowi nazwy nowych miejscowości i nowych ludów, które uznały nad sobą władzę cesarza. Dowiadywał się senat, że królowie Bosporu, Kolchidy, Iberii, Albanii i Osrhoëne, a nawet i sam monarcha partyjski przyjęli korony z rąk cesarza; że niepodległe plemiona zamieszkujące góry Medii i Karduchii błagają go o opiekę; i że tak bogate kraje, jak Armenia, Mezopotamia i Asyria, zostały sprowadzone do rzędu prowincji²¹. Ale wskutek śmierci Trajana już wkrótce ów wspaniały widnokrąg zaciągnął się chmurami i słusznie można się było obawiać, że tak liczne a odległe narody zrzucą jarzmo, do którego nie nawykły, skoro przestała je powściągać ta potężna ręka, co im owo jarzmo narzuciła.

Starożytne podanie głosiło, że kiedy jeden z królów rzymskich założył Kapitol, bóg Terminus (który opiekował się granicami i którego, zgodnie z obyczajami owego wieku, przedstawiano w postaci wielkiego kamienia), jeden jedyny spośród wszystkich pomniejszych bóstw odmówił ustąpienia miejsca w Kapitolu samemu Jowiszowi. Z uporu jego wyciągnięto pomyślny wniosek, który augurowie wyłożyli jako niezawodną przepowiednię, że granice potęgi rzymskiej nigdy się nie skurczą²². Przez wiele wieków wróżba ta, jak to zwykle bywa, sama się przyczyniała do swego spełnienia. Ale Terminus, choć oparł się majestatowi Jowisza, uległ władzy cesarza Hadriana²³, którego pierwszym aktem panowania było wyrzeczenie się wszystkich wschodnich podbojów Trajana. Przywrócił on Partom prawo wyboru niepodległego władcy; wycofał garnizony rzymskie z prowincji Armenii, Mezopotamii i Asyrii i, zgodnie z zasadami ustalonymi przez Augusta, ponownie ustanowił Eufrat granicą Cesarstwa²⁴. Krytyka wysuwająca zarzuty zarówno przeciwko aktom publicznym władców, jak i przeciwko ich pobudkom osobistym położyła na karb zawiści postępek, który można by przypisać roztropności i umiarkowaniu Hadriana. Zmienny charakter tego władcy, zdolnego na przemian do uczuć najbardziej niskich i najbardziej wzniosłych, może temu podejrzeniu użyczać pewnych pozorów słuszności. Trudno by mu było jednak ukazać wyższość swego poprzednika w jaskrawszym świetle, niż to uczynił, wyznając, że nie podoła zadaniu obrony zdobyczy Trajana.

Rozmiłowany w wojnie, żądny władzy Trajan stanowił wielce szczególne przeciwieństwo swego pełnego umiaru następcy. Nie mniej godna uwagi jest niestrudzona działalność Hadriana w porównaniu z łagodnym spokojem umysłu, jaki cechował Antonina Piusa. Życie Hadriana było jak gdyby jedną nieustanną podróżą, a ponieważ był on nie tylko utalentowanym żołnierzem i mężem stanu, ale i uczonym, więc zaspokajał swoją ciekawość podczas pełnienia obowiązków. Nie bacząc na zmienność pór roku i klimatu, maszerował pieszo, z gołą głową, po śniegach Kaledonii i po skwarnych równinach Górnego Egiptu; i w całym Cesarstwie nie było ani jednej prowincji, której by ten monarcha w ciągu swego panowania nie zaszczycił obecnością²⁵. Natomiast spokojne życie Antonina Piusa upłynęło w Italii; w ciągu dwudziestu trzech lat sprawowania rządów dobrotliwy ten władca nie odbył ani jednej podróży dalszej niż ze swego pałacu w Rzymie do zacisza willi w Lanuwium²⁶.

Pomimo tej różnicy w postępowaniu osobistym zarówno Hadrian, jak i obaj Antoninowie przyjęli i jednolicie stosowali ogólne zasady systemu Augusta. Nadal wytrwale bronili godności Cesarstwa, nie usiłując poszerzać jego granic. Używali wszelkich środków, na jakie im honor pozwalał, dla zjednania sobie przyjaźni barbarzyńców i usiłowali przekonać ludzkość, że potęgę Rzymu, wzniesioną ponad wszelkie pokusy podboju, podtrzymuje tylko zamiłowanie do ładu i sprawiedliwości. W ciągu długiego okresu aż czterdziestu trzech lat ich cnotliwe trudy wieńczyło powodzenie; i jeżeli wyłączymy nieliczne i drobne utarczki zbrojne, które legionom pogranicznym służyły do ćwiczenia, to panowanie Hadriana i Antonina Piusa przedstawia piękny przykład powszechnego pokoju²⁷. Najodleglejsze narody ziemi otaczały czcią imię rzymskie. Najbardziej nieokrzesani nawet barbarzyńcy często poddawali swoje spory pod rozjemstwo cesarza; a współczesny historyk pisze, że zdarzyło mu się widywać posłów, którym odmawiano zaszczytu, o jaki się ubiegali, a mianowicie zaliczenia ich w poczet poddanych rzymskich²⁸.

Trwoga przed orężem rzymskim dodawała powagi i godności umiarkowaniu cesarzy. Zachowywali oni pokój dzięki ustawicznym przygotowaniom do wojny i, kierując się sprawiedliwością, obwieszczali sąsiednim narodom, że równie mało są skłonni ścierpieć zniewagę, jak ją zadać. Hadrianowi i starszemu z Antoninów wystarczyło samo okazywanie swojej potęgi wojskowej, dopiero cesarz Marek posłużył się nią przeciwko Partom i Germanom. Zbrojne zaczepki barbarzyńców wywołały oburzenie tego monarchy filozofa i w sprawiedliwej samoobronie Marek i jego wodzowie odnieśli wiele świetnych zwycięstw zarówno nad Eufratem, jak i nad Dunajem²⁹. Obecnie wypada nam zająć się przedmiotem tak ważnym, jak ustrój militarny Cesarstwa Rzymskiego, który to mu zapewniał zarówno pokój, jak zwycięstwo.

W uczciwszych czasach Rzeczypospolitej przywilej służenia w wojsku zastrzeżony był dla tych obywateli, co kochali ojczyznę, mieli majątek wart tego, żeby go bronić, i pewien udział w uchwalaniu praw, których zachowywanie stanowiło ich obowiązek, a także leżało w ich interesie. Ale w miarę jak wolność obywatelska ginęła w toku coraz rozleglejszych podbojów, wojna stopniowo wykształciła się w rzemiosło i spadła do rzędu zawodów³⁰. Legiony, nawet w tych czasach, kiedy pobór do nich przeprowadzano po najodleglejszych prowincjach, zasadniczo powinny były się składać z obywateli rzymskich. Wyróżnienie to uważano na ogół bądź za kwalifikację prawną, bądź też za należną żołnierzowi nagrodę, ale znacznie więcej uwagi zwracano na takie podstawowe zalety, jak odpowiedni wiek, siła i wzrost wymagany do służby wojskowej³¹. Przy wszystkich poborach słusznie przedkładano rekrutów pochodzących z północy nad rekrutów z południa. Ludzi urodzonych do władania bronią szukano raczej na wsi niż po miastach, bardzo rozsądnie wychodząc z założenia, że ciężki zawód kowala, cieśli lub myśliwego daje człowiekowi więcej siły i stanowczości niż gnuśne rzemiosła w służbie zbytku³². Nawet po odrzuceniu wszelkich cenzusów majątkowych wojskami cesarzy rzymskich nadal dowodzili przeważnie oficerowie dobrze urodzeni i starannie wykształceni; prostego jednak żołnierza, podobnie jak to jest z najemnymi wojskami nowoczesnej Europy, brano z najpodlejszych, a często i najrozwiąźlejszych warstw ludności.

Owa cnota obywatelska, którą starożytni nazwali patriotyzmem, wywodzi się z silnego poczucia, iż we własnym naszym interesie leży zachowanie państwa, którego jesteśmy obywatelami, w wolności i dobrobycie. Ten sposób myślenia, sprawiający, że legiony Rzeczypospolitej były niemal nie do pokonania, bardzo słabo przemawiał do najemnych sług despotycznego władcy, stało się więc koniecznością uzupełnienie tego braku innymi pobudkami, natury odmiennej, ale nie mniej skutecznymi, a mianowicie – honorem i religią. W chłopa czy wyrobnika wpajano korzystne przekonanie, że postąpił w górę, wchodząc do zacniejszego zawodu wojskowego, w którym uzyskany stopień i opinia zależeć będą od jego własnego męstwa; i że chociaż sława często przeoczy dzielność prostego szeregowca, to przecież swą własną postawą może on czasem bądź przysporzyć chwały, bądź też ściągnąć hańbę na całą kompanię, legion czy nawet armię, w której honorach uczestniczy. Przyjmując go do służby wojskowej, odbierano od niego przysięgę jak najuroczystszą. Przyrzekał, że nigdy nie odbieży sztandaru, że podporządkuje własną wolę rozkazom dowódców i że poświęci życie dla bezpieczeństwa cesarza i Cesarstwa³³. Połączony wpływ religii i honoru wpajał w oddziały rzymskie przywiązanie do sztandarów. Złocistemu orłowi, połyskującemu na czele legionu, żołnierze byli oddani jak najserdeczniej, uważając porzucenie tego świętego znaku w godzinie niebezpieczeństwa za czyn nie tylko haniebny, ale także, i to w nie mniejszym stopniu, bezbożny³⁴. Pobudkom tym, czerpiącym swoją siłę z wyobraźni, dodawały mocy trwogi i nadzieje natury bardziej materialnej. Regularnie wypłacany żołd, okolicznościowe darowizny oraz z góry ustalona nagroda po wysłużeniu określonej liczby lat sprawiały, że łatwiej było znosić trudy wojskowego żywota³⁵, podczas gdy z drugiej strony niemożliwością było, żeby tchórzostwo czy nieposłuszeństwo zdołały ujść najsurowszej kary. Setnikom wolno było karać żołnierzy chłostą, wodzowie mieli prawo karania śmiercią; nieugięta maksyma rzymskiej karności brzmiała, iż dobry żołnierz powinien znacznie bardziej bać się własnych oficerów niż nieprzyjaciela. Takim to chwalebnym metodom mężne wojska cesarskie zawdzięczały wytrwałość i dyscyplinę, nieosiągalne dla barbarzyńców, którymi powodowały namiętności, porywcze i nieujęte w karby.

A jednak Rzymianie tak dobrze zdawali sobie sprawę z niedostateczności samej odwagi, niepopartej biegłością i wyszkoleniem, że w ich języku nazwa wojska zapożyczona jest od wyrazu oznaczającego ćwiczenie³⁶. Najważniejszym, nieustannym przedmiotem ich karności były ćwiczenia wojskowe. Rekrutów i nowo zaciężnych żołnierzy szkolono ustawicznie, rano i wieczorem, a weteranów ani wiek, ani znajomość rzeczy nie zwalniały od codziennego powtarzania tego, co już całkowicie umieli. Na zimowych leżach wojsk wznoszono wielkie szopy, żeby nawet najbardziej burzliwa niepogoda nie przerywała im pożytecznych trudów, i starannie przestrzegano, by broń używana przy tym naśladowaniu wojny ważyła dwa razy więcej od broni, którą walczono w prawdziwej bitwie³⁷. Nie jest celem niniejszego dzieła zagłębiać się w drobiazgowe opisy ćwiczeń wojsk rzymskich. Stwierdzimy tylko tyle, że obejmowały one wszystko, cokolwiek mogło ciału przydać siły, członkom – sprawności, a ruchom – wdzięku. Żołnierzy pilnie uczono maszerować, biegać, skakać, pływać, nosić ciężkie brzemiona, obchodzić się z wszelkiego rodzaju bronią, zarówno odporną, jak i zaczepną, zarówno w walce na odległość, jak i w starciu wręcz; ustawiać się w rozmaitego rodzaju szyku i poruszać się przy dźwiękach fletów w tańcu pyrrusowym, czyli wojennym³⁸. Nawet w okresach całkowitego pokoju oddziały rzymskie oswajały się z praktyką wojny, a pewien starożytny historyk, który walczył przeciwko nim, trafnie zauważył, że jedyną okolicznością, która odróżniała pole bitwy od placu musztry, był rozlew krwi³⁹. Najzdolniejsi wodzowie, a nawet i sami cesarze, mieli zwyczaj zachęcać żołnierzy do szkolenia własną obecnością i przykładem; i dowiadujemy się, że zarówno Hadrian, jak i Trajan często raczyli się zniżać do pouczania niedoświadczonych żołnierzy, nagradzali pilnych, a czasami nawet współzawodniczyli z nimi o nagrodę za szczególną siłę czy zręczność⁴⁰. Pod panowaniem tych władców z powodzeniem uprawiano naukę taktyki i dopóki Cesarstwo zachowało choć trochę prężności, dopóty ich regulaminy wojskowe szanowano jako najdoskonalszy wzór rzymskiej karności.

W ciągu dziewięciu stuleci wojny wprowadzono stopniowo do służby wojskowej wiele zmian i ulepszeń. Legiony z czasów wojen punickich, opisane przez Polibiusza⁴¹, różniły się bardzo istotnie od tych, z którymi odnosił zwycięstwa Cezar, albo od tych, które broniły monarchii Hadriana i Antoninów. Skład legionu za czasów Cesarstwa można opisać w paru słowach⁴². Ciężkozbrojna piechota, tworząca jego główną siłę⁴³, dzieliła się na dziesięć kohort, czyli na pięćdziesiąt pięć kompanii pod dowództwem odpowiedniej liczby trybunów i setników. Pierwsza kohorta, której zawsze przysługiwało miejsce honorowe i piecza nad orłem, składała się z tysiąca stu pięciu żołnierzy, najbardziej wypróbowanych w męstwie i wierności. Pozostałych dziewięć kohort liczyło po pięciuset pięćdziesięciu pięciu żołnierzy, a całość piechoty wynosiła sześć tysięcy stu ludzi.

Uzbrojenie było jednolite i znakomicie dostosowane do charakteru służby: otwarty hełm z wysokim grzebieniem, pancerz albo kolczuga, nagolenniki i ogromna tarcza na lewym ramieniu. Tarcza ta, wklęsła, o kształcie podłużnym, długości czterech stóp, a szerokości dwóch i pół, zbita była z lekkiego drewna, pokryta skórą byczą i potężnie osłonięta spiżowymi blachami. Trzymając lżejszą włócznię w lewej ręce, legionista w prawej dzierżył groźne pilum, ciężki oszczep długości do sześciu stóp, zakończony masywnym, trójkątnym ostrzem stalowym, długim na osiemnaście cali⁴⁴. Narzędzie to było wprawdzie znacznie pośledniejsze od naszej nowoczesnej broni palnej, jako że można go było użyć tylko raz, rzucając nim z odległości zaledwie dziesięciu czy dwunastu kroków, a przecież kiedy nim rzucała mocna i wyćwiczona ręka, nie było konnicy, która by się ośmieliła zbliżyć w jego zasięg, ani też tarczy czy pancerza, które by wytrzymały jego ciężkie uderzenie. Rzymianin natychmiast po wyrzuceniu swego pilum dobywał miecza i pędził naprzód, aby zewrzeć się z nieprzyjacielem w walce wręcz. Miecz ten miał krótką, dobrze zahartowaną hiszpańską klingę obosieczną, zdatną zarówno do cięcia, jak i do pchnięcia; ale żołnierza zawsze szkolono tak, żeby posługiwał się bronią raczej w ten ostatni sposób, pozwalający mu mniej odsłaniać własne ciało, a zarazem zadawać nieprzyjacielowi bardziej niebezpieczne rany⁴⁵. Legion zazwyczaj stawał do boju w ośmiu szeregach, przy czym zarówno pomiędzy rzędami, jak i pomiędzy szeregami zachowywano regulaminową odległość trzech stóp⁴⁶. Oddział wojskowy, przyzwyczajony do zachowywania tego otwartego szyku, nacierający szybko i długim frontem, był zawsze gotów do wykonania wszelkiego manewru, jaki by podsuwały okoliczności boju albo biegłość dowódcy. Żołnierz miał pod dostatkiem miejsca do władania bronią i do poruszania się, a pomiędzy rzędami były odstępy dostateczne na to, żeby przez nie w porę wprowadzić posiłki na odsiecz wyczerpanym towarzyszom⁴⁷. Taktyka Greków i Macedończyków opierała się na zgoła innych zasadach. Siłę falangi stanowiło szesnaście szeregów długich dzid, ściśniętych w szyku jak najbardziej zwartym⁴⁸. Ale zarówno rozumowanie, jak i wyniki bojów wkrótce wykazały, że falanga taka nie zdoła stawić czoła zwrotnemu legionowi⁴⁹.

Konnica, bez której siła legionu pozostałaby niedoskonała, dzieliła się na dziesięć oddziałów, czyli szwadronów; pierwszy z nich, towarzyszący pierwszej kohorcie, składał się ze stu trzydziestu dwóch żołnierzy, podczas gdy każdy z pozostałych dziewięciu liczył ich tylko sześćdziesięciu sześciu. Całość tworzyła pułk, jeżeli wolno nam użyć tego nowoczesnego wyrażenia, o sile siedmiuset dwudziestu sześciu koni, oczywiście związany ze swoim legionem, ale niekiedy oddzielany od niego i kierowany na linię boju, gdzie tworzył część skrzydeł armii⁵⁰. Konnica cesarska, odmiennie od konnicy dawnej Rzeczypospolitej, nie składała się już z najszlachetniej urodzonych młodzieńców Rzymu i całej Italii, którzy odbywając służbę wojskową w konnicy, przygotowywali się do sprawowania urzędów senatora i konsula, walecznymi czynami zapewniając sobie w przyszłości głosy rodaków przy wyborach⁵¹. Od czasu zmiany obyczajów i ustroju najbogatsi ze stanu rycerskiego pracowali w sądownictwie i w administracji skarbowej⁵², a jeżeli obierali sobie zawód wojskowy, to natychmiast powierzano im dowództwo szwadronu konnicy albo kohorty piechoty⁵³. Trajan i Hadrian rekrutowali swoją konnicę z tych samych prowincji i z tej samej klasy poddanych co i szeregowych legionistów. Konie dla konnicy hodowano przeważnie w Hiszpanii albo w Kapadocji. Jeźdźcy rzymscy pogardzali pełną zbroją, jaką obciążona była konnica wschodnia. Ich uzbrojenie, użyteczniejsze od tamtego, składało się z hełmu, podłużnej tarczy, lekkich butów i kolczugi; główną bronią zaczepną był oszczep i długi, szeroki miecz. Jeśli chodzi o używanie włóczni i żelaznych maczug, to jak się zdaje, zapożyczyli je od barbarzyńców⁵⁴.

Bezpieczeństwa i honoru Cesarstwa broniły przede wszystkim legiony, ale polityka Rzymu nie gardziła żadnymi środkami, jakie tylko mogły się na wojnie przydać. Stale przeprowadzano pobór znacznej liczby rekruta wśród mieszkańców prowincji, którzy jeszcze nie zasłużyli sobie na zaszczytne miano obywateli rzymskich. Wielu zależnym władcom i społecznościom rozsianym dokoła granic Cesarstwa pozwalano przez pewien czas zachować wolność i bezpieczeństwo z tytułu służby wojskowej⁵⁵. Nawet wyborowe oddziały wrogich barbarzyńców często zmuszano albo nakłaniano do tego, żeby swemu groźnemu męstwu dawały ujście w odległych stronach z pożytkiem dla państwa rzymskiego⁵⁶. Wszystkie te wojska obejmowano ogólną nazwą oddziałów pomocniczych; i jakkolwiek by się one pomiędzy sobą różniły w odmiennych czasach i okolicznościach, to liczebność ich rzadko kiedy była dużo niższa od liczebności samych legionów⁵⁷. Najdzielniejsze i najwierniejsze spośród oddziałów pomocniczych oddawano pod dowództwo prefektów i setników i z całą bezwzględnością szkolono w sztuce rzymskiej dyscypliny, ale znaczna ich większość zachowywała takie uzbrojenie, jakie im szczególnie odpowiadało z racji warunków rodzimego kraju albo nawyków młodości. Dzięki temu w każdym legionie, któremu przydzielono pewną liczbę oddziałów pomocniczych, były wszelkie możliwe rodzaje wojsk lekkozbrojnych i pocisków, tak że mógł on się zmierzyć z wojskami jakiegokolwiek narodu pod względem uzbrojenia i wyszkolenia temu narodowi właściwego⁵⁸. Nie brakło także legionowi i tego, co w języku nowoczesnym nazwalibyśmy parkiem artyleryjskim. Park ten składał się z dziesięciu największych machin wojennych i z pięćdziesięciu pięciu mniejszych, ale wszystkie one, ukośnie czy poziomo, wyrzucały kamienie i pociski z nieodpartym impetem⁵⁹.

Obóz rzymskiego legionu wyglądał jak umocnione miasto⁶⁰. Zaraz po wytyczeniu miejsca saperzy starannie niwelowali grunt, usuwając wszelkie przeszkody, które by mogły zakłócać doskonałą regularność jego kształtu. Kształtem tym był równy kwadrat, przy czym możemy obliczyć, że kwadrat o boku około siedmiuset jardów był dostatecznie duży na to, aby pomieścić obóz dwudziestu tysięcy Rzymian, podczas gdy podobna liczba naszych wojsk wystawiałaby na ataki nieprzyjaciela front z górą trzy razy dłuższy. W samym środku obozu wznosiło się pretorium, czyli kwatera dowódcy legionu; konnica, piechota i oddziały pomocnicze zajmowały zawsze te same miejsca określone przez regulamin; ulice były szerokie i idealnie proste, a ze wszystkich stron pomiędzy namiotami i wałem pozostawiano wolną przestrzeń szerokości dwustu stóp. Sam wał, zwykle wysokości dwunastu stóp, umocniony był linią mocnych i gęstych palisad, przy czym dostępu do niego bronił rów głębokości i szerokości dwunastu stóp. Ważne te prace wykonywali własnoręcznie sami legioniści, którzy równie dobrze umieli się posługiwać łopatą i oskardem jak mieczem czy pilum. Męstwo w boju często bywa darem natury, ale taka wytrwałość i pracowitość może być tylko owocem nawyku i karności⁶¹.

Gdy tylko trąbka dawała hasło odmarszu, obóz zwijano omal w tej samej chwili, a oddziały bez żadnej zwłoki i zamieszania stawały w szyku. Legioniści poza uzbrojeniem, którego prawie nie uważali za obciążenie, obładowani byli sprzętem kuchennym, narzędziami saperskimi i zapasami żywności na wiele dni⁶². Tak ich szkolono, że potrafili regularnym marszem przebywać w ciągu około sześciu godzin prawie dwadzieścia mil⁶³ ze wspomnianym już obciążeniem, które wydałoby się nieznośne wątłemu żołnierzowi nowoczesnemu. W chwili kiedy pojawiał się przed nimi nieprzyjaciel, pozbywali się obciążenia i za pomocą sprawnych i szybkich zwrotów przekształcali kolumnę marszową w szyk bojowy⁶⁴. Procarze i łucznicy staczali potyczki przed frontem; pierwszą linię tworzyły oddziały pomocnicze, wspomagane albo podtrzymywane przez całą siłę legionów; konnica ubezpieczała flanki, a machiny wojenne umieszczano z tyłu.

Tak wyglądała sztuka wojenna, za pomocą której cesarze rzymscy bronili swych rozległych zdobyczy i podtrzymywali ducha wojennego w okresie, gdy wszelkie inne cnoty gnębił zbytek i despotyzm. Jeżeli omawiając wojska Rzymu przejdziemy od ich karności do liczebności, to przekonamy się, że niełatwo jest ją określić choćby z jaką taką dokładnością. Przypuszczalnie jednak legion, który sam w sobie stanowił jednostkę złożoną z sześciu tysięcy ośmiuset trzydziestu jeden Rzymian, mógł wraz z towarzyszącymi mu oddziałami pomocniczymi liczyć około dwunastu tysięcy pięciuset ludzi. W czasach pokoju wojsko Hadriana i jego następców składało się z co najmniej trzydziestu takich groźnych brygad, według wszelkiego prawdopodobieństwa stanowiąc armię stałą złożoną z trzystu siedemdziesięciu pięciu tysięcy żołnierzy. Zamiast przebywać w obrębie murów miast warownych, które Rzymianie uważali za schronienie dla słabości i małoduszności, legiony stały obozem na brzegach wielkich rzek i wzdłuż granic barbarzyńców. Ponieważ te miejsca postoju były na ogół stałe, możemy się pokusić o opisanie ich rozmieszczenia. Na Brytanię wystarczały trzy legiony. Nad Renem i Dunajem skupiono główne siły składające się z szesnastu legionów rozmieszczonych, jak następuje: dwa w Dolnej, a trzy w Górnej Germanii; jeden w Recji, jeden w Norikum, cztery w Panonii, trzy w Mezji i dwa w Dacji. Obronę Eufratu powierzono ośmiu legionom, z których sześć umieszczono w Syrii, a dwa pozostałe w Kapadocji. Jeżeli chodzi o Egipt, Afrykę i Hiszpanię, to w każdej z tych wielkich prowincji, zważywszy, że leżały one na uboczu, z dala od wszelkich ważniejszych teatrów wojennych, do utrzymania spokoju wewnętrznego wystarczał jeden legion. Nawet Italii nie pozostawiono bez sił zbrojnych. Bezpieczeństwa monarchy i stolicy strzegło z górą dwadzieścia tysięcy doborowych żołnierzy, szczycących się służbą w kohortach Rzymu i gwardii pretoriańskiej. Pretorianie bardzo rychło i bardzo głośno będą się domagali, byśmy się nimi zajęli jako sprawcami prawie wszystkich przewrotów, które wstrząsały Cesarstwem; ale co do uzbrojenia i organizacji, to poza większą okazałością i mniejszą karnością nie sposób znaleźć jakąkolwiek okoliczność, która by ich odróżniała od legionów⁶⁵.

Flota wojenna, którą utrzymywali cesarze, może się wydawać niezbyt wspaniała, wystarczająco jednak spełniała wszelkie wyznaczone sobie zadania. Rzymska żądza podbojów ograniczała się do lądu, i wojowniczym tym ludem nie powodował ów przedsiębiorczy duch, który kazał żeglarzom z Tyru, z Kartaginy, a nawet z Marsylii rozszerzać granice znanego świata i badać najodleglejsze wybrzeża oceanu. Dla Rzymian ocean pozostawał raczej przedmiotem trwogi niż ciekawości⁶⁶; cały obszar Morza Śródziemnego od czasu zburzenia Kartaginy i wytępienia piratów znajdował się w obrębie ich prowincji. Polityka cesarzy zmierzała tylko do utrzymania pokojowego panowania nad tym morzem i do chronienia handlu prowadzonego przez poddanych. Mając zamiary tak umiarkowane, August na stałe umieścił dwie floty w najdogodniejszych portach Italii: jedną w Rawennie nad Adriatykiem, drugą w Misenum, nad Zatoką Neapolitańską. Wydaje się, iż doświadczenie wreszcie przekonało starożytnych o tym, że jeżeli galera ma więcej niż dwa, a co gorsza, nawet trzy rzędy wioseł, to nadaje się raczej do próżnej i pompatycznej parady niż do rzeczywistej służby. Sam August w zwycięskiej bitwie pod Akcjum dostrzegł wyższość własnych lekkich fregat (nazywano je liburnyjkami) nad wyniosłymi, ale niezwrotnymi, ogromnymi okrętami swego rywala⁶⁷. Z tych to liburnyjek utworzył owe dwie floty stacjonowane w Rawennie i w Misenum, z których jedna miała władać wschodnią częścią Morza Śródziemnego, a druga – zachodnią; każdej z tych eskadr przydzielił oddział złożony z kilku tysięcy piechoty morskiej. Poza tymi dwoma portami, które można uważać za główne siedziby floty rzymskiej, bardzo znaczne siły morskie stacjonowały we Fréjus, na wybrzeżu Prowansji, a Morza Czarnego strzegło czterdzieści okrętów i trzy tysiące żołnierzy. Do tego wszystkiego dodamy flotę, która utrzymywała łączność pomiędzy Galią a Brytanią, oraz wielką liczbę okrętów stale utrzymywanych na Renie i Dunaju, żeby nękały kraj i nie dopuszczały do przeprawiania się barbarzyńców na drugi brzeg⁶⁸. Jeżeli weźmiemy pod uwagę ten ogólny obraz sił zbrojnych Cesarstwa, zarówno konnicy, jak i piechoty, legionów, oddziałów pomocniczych, gwardii oraz floty wojennej, to choćbyśmy liczyli najszczodrzej, nie zdołamy obliczyć całkowitego stanu liczebnego tych sił na więcej niż czterysta pięćdziesiąt tysięcy ludzi, której to potędze wojskowej, jakkolwiek by się wydawała ogromna, dorównał w ubiegłym wieku pewien monarcha panujący w królestwie ograniczonym do jednej jedynej prowincji Cesarstwa Rzymskiego⁶⁹.

Usiłowaliśmy wyjaśnić, jaki duch miarkował i jaka siła wspierała potęgę Hadriana i Antoninów. Teraz postaramy się jasno i ściśle opisać zjednoczone pod ich władzą prowincje, które rozpadły się na tyle niepodległych i wzajemnie sobie wrogich państw.

Hiszpania, najbardziej na zachód wysunięta część Cesarstwa, Europy i starożytnego świata, we wszystkich wiekach niezmiennie zachowuje te same granice naturalne: góry Pirenejskie, Morze Śródziemne i Ocean Atlantycki. Ten wielki półwysep, obecnie tak nierówno podzielony pomiędzy dwóch władców, za czasów Augusta stanowił trzy prowincje: Luzytanię, Betykę i Tarraconensis. Tam, gdzie kiedyś rozpościerał się kraj wojowniczych Luzytanów, jest teraz królestwo portugalskie, niesięgające wprawdzie granic dawnej Luzytanii na wschodzie, ale za to obejmujące pewne dodatkowe terytoria na północy. Granicom starożytnej Betyki odpowiadają granice Grenady i Andaluzji. Cała zaś pozostała część Hiszpanii – Galicia i Asturia, Biskaja i Nawarra, Léon i obie Kastylie, Murcja, Walencja, Katalonia i Aragonia – tworzyła trzecią i najznaczniejszą z prowincji rzymskich, którą od nazwy jej stolicy nazywano prowincją tarragońską⁷⁰. Spośród barbarzyńskich tubylców najpotężniejsi byli Celtyberowie, natomiast najbardziej uparci okazali się Kantabryjczycy i Asturyjczycy. Ufni w niedostępność swoich gór, oni to ostatni poddali się orężowi rzymskiemu, a pierwsi zrzucili jarzmo Arabów.

Starożytna Galia, zajmując cały obszar pomiędzy Pirenejami, Alpami, Renem i Oceanem Atlantyckim, była rozleglejsza od nowożytnej Francji. Oprócz terytoriów, nad którymi dzisiaj panuje jej potężny monarcha, nie wyłączając niedawno przez niego nabytych prowincji: Alzacji i Lotaryngii, obejmowała ona księstwo sabaudzkie, kantony szwajcarskie, cztery elektoraty nadreńskie oraz terytoria Leodium (Liège), Luksemburga, Hainault, Flandrii i Brabantu. August, nadając prawa krajom podbitym przez swego ojca, wprowadził podział Galii z uwzględnieniem zarówno podbojów poczynionych przez legiony, jak i biegu rzek oraz najważniejszych rozróżnień wśród ludów zamieszkujących z górą sto niepodległych państewek⁷¹. Wybrzeże Morza Śródziemnego, Langwedocja, Prowansja i Delfinat, jako prowincje rzymskie, otrzymały nazwę od Galii Narbońskiej. Od Pirenejów do Loary ciągnęła się prowincja Akwitania. Kraj pomiędzy Loarą a Sekwaną nazwano Galią Celtycką, ale wkrótce zapożyczył on nową nazwę od słynnej kolonii Lugdunum, czyli Lyon. Poza Sekwaną leżała Galia Belgijska, której granicę w dawniejszych czasach stanowił dopiero Ren; na krótko jednak przed czasami Cezara Germanie, nadużywając przewagi, jaką im dawało własne męstwo, zajęli znaczną część terytorium belgijskiego. Rzymscy zdobywcy bardzo skwapliwie skorzystali z tak pomyślnej dla siebie okoliczności i w rezultacie Galia, której granicę stanowił Ren, od Bazylei aż po Lejdę otrzymała pompatyczną nazwę Górnej i Dolnej Germanii⁷². Galię więc za panowania Antoninów tworzyło sześć prowincji: Galia Narbońska, Akwitania, Galia Celtycka, czyli Lugduneńska, Galia Belgijska oraz dwie Germanie.

Mieliśmy już sposobność wspomnieć o podboju Brytanii i opisać, jak przebiegała granica prowincji rzymskiej utworzonej na tej wyspie. Prowincja ta obejmowała całą Anglię, Walię oraz niziny szkockie aż po Zatoki: Dumbartońską i Edynburską. Zanim Brytania utraciła wolność, dzieliło ją pomiędzy siebie, ze zmiennym szczęściem, trzydzieści plemion barbarzyńców, z których najznaczniejsi byli Belgowie na zachodzie, Brygantowie na północy, Sylurowie w południowej Walii oraz Icenowie w hrabstwach Norfolk i Suffolk⁷³. Jeżeli możemy polegać na skąpych śladach podobieństwa obyczajów i języka, jakie udaje się nam wyśledzić, to Hiszpanię, Galię i Brytanię zaludniał jeden i ten sam szczep krzepkich dzikusów. Dopóki wszyscy oni nie ulegli orężowi rzymskiemu, często ścierali się ze sobą na polu bitwy, wskutek raz po raz powtarzających się zatargów. Podbici przez Rzym, stworzyli zachodnią grupę prowincji europejskich, zajmującą obszary od Słupów Herkulesa aż po mur Antonina i od ujścia Tagu aż po źródła Renu i Dunaju.

Przed podbojem rzymskim kraj obecnie zwany Lombardią nie był uważany za część Italii. Okupowała go potężna kolonia Galów, którzy osiedlając się wzdłuż brzegów rzeki Pad, od Piemontu do Romanii, rozsławili swój oręż i swoje imię od Alp aż po Apeniny. Na skalistym wybrzeżu, tworzącym teraz Republikę Genueńską, mieszkali Ligurowie. Wenecja jeszcze się nie narodziła, ale jej terytoria, leżące na wschód od Adygi, zamieszkiwali Wenetowie⁷⁴. Środkowa część tego półwyspu, obecnie stanowiąca Księstwo Toskańskie i Państwo Kościelne, była starożytną siedzibą Etrusków i Umbrów; pierwszemu z tych plemion Italia zawdzięcza rudymenta życia cywilizowanego⁷⁵. Od Tybru, toczącego swoje wody u stóp siedmiu wzgórz Rzymu, aż po granice królestwa Neapolu teatrem zwycięstw, które Rzym odnosił w niemowlęctwie, był kraj Sabinów, Latynów i Wolsków. Na tej to słynnej ziemi pierwsi konsulowie dosługiwali się tryumfów, ich spadkobiercy przyozdabiali sobie wille, a potomność tych ostatnich wznosiła klasztory⁷⁶. Kapua i Kampania zajmowały właściwe terytorium obecnego królestwa Neapolu; pozostałą jego część zamieszkiwało wiele wojowniczych ludów: Marsowie, Samnici, Apulczycy i Lukanowie, a wybrzeża morskie pokryte były kwitnącymi koloniami Greków. Dodać można, że gdy August dzielił Italię na jedenaście regionów, dołączono do tej siedziby rzymskiej zwierzchności małą prowincję Istrię⁷⁷.

Europejskich prowincji Rzymu strzegły rzeki: Ren i Dunaj. Potężny Dunaj, którego źródło znajduje się w odległości zaledwie trzydziestu mil od źródła Renu, przepływa z górą tysiąc trzysta mil w kierunku na ogół południowo-wschodnim, gromadząc haracz swoich sześćdziesięciu spławnych dopływów, i wreszcie sześcioma ujściami wpada do Morza Czarnego, mieszczącego chyba z trudnością tak wielki przybór wód⁷⁸. Prowincje naddunajskie, uważane za najwaleczniejsze w całym Cesarstwie, wkrótce pozyskały ogólną nazwę Illyricum, czyli pogranicza iliryjskiego⁷⁹, ale zasługują one na to, żeby je omówić bardziej szczegółowo pod nazwami Recji, Norikum, Panonii, Dalmacji, Dacji, Mezji, Tracji, Macedonii i Grecji.

Prowincja Recja, która wkrótce zepchnęła w zapomnienie imię Windelików, ciągnęła się od szczytów Alp aż po brzegi Dunaju, od jego źródła aż do miejsca, gdzie wpada do niego Inn. Znaczna większość nizinnej części tego kraju podlega dzisiaj elektorowi bawarskiemu. Konstytucja Cesarstwa Niemieckiego ochrania miasto Augsburg. Gryzonowie bezpiecznie siedzą w swoich górach, a Tyrol jest jedną z licznych prowincji należących do dynastii Habsburgów.

Rozległe terytorium leżące pomiędzy Innem, Dunajem i Sawą – Austria, Styria, Karyntia, Karniola, Dolne Węgry i Sławonia – znane było starożytnym pod nazwami Norikum i Panonii. Pierwotnie, za czasów niepodległości, srogich mieszkańców tych obszarów łączyło pokrewieństwo plemienne. Za rządów rzymskich często bywali oni zjednoczeni pod władzą jednej i tej samej rodziny, tak zresztą, jak to jest tam obecnie. Obszar, gdzie znajduje się teraz siedziba władcy – Niemca, który sobie przypisuje tytuł cesarza rzymskiego – stanowi środek, jak również i główną siłę państwa austriackiego. Nie od rzeczy może będzie zauważyć, że oprócz Czech, Moraw, północnych kresów Austrii oraz części Węgier pomiędzy Cisą a Dunajem wszystkie posiadłości dynastii habsburskiej znalazły się w obrębie granic Cesarstwa Rzymskiego.

Dalmacja – a tylko jej jednej właściwie należała się nazwa Illyricum – obejmowała długi, ale wąski pas ziemi pomiędzy Sawą a Adriatykiem. Większa część tego wybrzeża, która dotąd zachowuje swoją starożytną nazwę, to obecnie prowincja państwa weneckiego i siedziba małej republiki Raguzy. Części położone dalej w głąb lądu przybrały slawońskie nazwy Chorwacji i Bośni; pierwsza z nich słucha rozkazów austriackiego gubernatora, a druga – tureckiego paszy; ale cały ten kraj nadal nękają plemiona barbarzyńców, których dzika niezależność tworzy niespokojne pogranicze pomiędzy państwami chrześcijańskimi a państwem mahometańskim⁸⁰.

Dunaj, począwszy od miejsca, gdzie wpadają do niego wody Cisy i Sawy, jest, a przynajmniej był zwany przez Greków Istrem⁸¹. Dawniej oddzielał on Mezję od Dacji, która, jak to już mówiliśmy, była zdobyczą Trajana i jedyną prowincją rzymską położoną poza tą rzeką. Badając obecny stan tych krajów stwierdzimy, że na lewym brzegu Dunaju Temeszwar i Siedmiogród po wielu zmiennych kolejach losu zostały przyłączone do królestwa Węgier, podczas gdy i księstwa mołdawskie, i wołoskie uznają zwierzchnictwo Porty Otomańskiej. Na prawym brzegu Dunaju Mezja, która w średniowieczu rozpadła się na barbarzyńskie królestwa Serbii i Bułgarii, ponownie jest zjednoczona w niewoli tureckiej.

Nazwa Rumelia, którą Turcy dotąd jeszcze dają rozległym krainom Tracji, Macedonii i Grecji, przechowuje pamięć o tym, że kiedyś były to prowincje Cesarstwa Rzymskiego. Wojownicze obszary Tracji, począwszy od gór Haemus i Rodopów aż po Bosfor i Hellespont, stały się prowincjami za czasów Antoninów. Założone przez Konstantyna na brzegach Bosforu nowe miasto rzymskie pomimo zmiany panów i religii stale odtąd pozostaje stolicą wielkiej monarchii. Królestwu Macedonii, które za panowania Aleksandra dyktowało prawa Azji, trwalszych korzyści przysporzyła polityka dwóch Filipów; i wraz z zależnymi od siebie prowincjami Epiru i Tesalii ciągnęło się ono od Morza Egejskiego do Jońskiego. Gdy się zastanawiamy nad sławą Teb i Argos, Sparty i Aten, trudno nam uwierzyć, żeby tyle nieśmiertelnych republik starożytnej Grecji zatraciło się w jednej jedynej prowincji Cesarstwa Rzymskiego, którą dzięki przewadze wpływów Ligi Achajskiej zwykle nazywano prowincją Achaja.

Taki był stan Europy pod władzą cesarzy rzymskich. Prowincje Azji, nie wyłączając przelotnych podbojów Trajana, znajdują się dziś wszystkie w zasięgu władzy tureckiej. Ale zamiast śledzić samowolne podziały przeprowadzone przez despotyzm i ciemnotę, pewniej będzie, jak również przyjemniej, przyjrzeć się niezniszczalnemu pismu natury. Nazwę Azji Mniejszej nadaje się dość trafnie półwyspowi, który leżąc pomiędzy Morzem Czarnym a Śródziemnym wysuwa się od Eufratu ku Europie. Rzymianie zaszczycali tytułem Azji wyłącznie najrozleglejszy i najbardziej kwitnący jej okręg na tym półwyspie, leżący na zachód od gór Taurus i od rzeki Halys. Jurysdykcja wielkorządcy tej prowincji rozciągała się na dawne monarchie Troi, Lidii i Frygii, na kraje nadmorskie, jak Pamfilia, Licja i Karia, oraz na greckie kolonie w Jonii, które dorównywały swojej rodzicy sławą na polu sztuk, choć nie na polu oręża. Północne wybrzeże tego półwyspu, od Konstantynopola aż po Trebizondę, obejmowało królestwa Bitynii i Pontu. Po przeciwnej stronie prowincja Cylicja kończyła się na górach Syrii; kraj w głębi lądu, oddzielony rzeką Halys od rzymskiej prowincji Azji, a Eufratem od Armenii, niegdyś stanowił niepodległe królestwo Kapadocji. Możemy tu zauważyć, że północne wybrzeża Morza Czarnego, poza Trebizondą w Azji i poza Dunajem w Europie, uznawały zwierzchnictwo cesarzy i z ich rąk przyjmowały bądź władców hołdowników, bądź też rzymskie załogi. Nowoczesnymi nazwami tych dzikich krajów są: Budziak, Tartaria Krymska, Czerkiesja i Mingrelia⁸².

Za następców Aleksandra Wielkiego Syria była siedzibą dynastii Seleucydów, którzy panowali nad Górną Azją, dopóki udany bunt Partów nie ograniczył ich posiadłości do obszarów położonych pomiędzy Eufratem i Morzem Śródziemnym. Podbita przez Rzymian Syria stanowiła kresy wschodnie ich Cesarstwa, przy czym prowincja ta w okresie swego największego rozrostu sięgała swobodnie aż po góry Kapadocji na północy i Egipt oraz Morze Czerwone na południu. Fenicja i Palestyna czasami podlegały władzy wielkorządcy Syrii, a czasami były spod niej wyłączone. Pierwsza z nich była wąskim i skalistym wybrzeżem, druga stanowiła obszar swoją urodzajnością i powierzchnią ledwo przewyższający Walię. Mimo to i Fenicja, i Palestyna pozostaną na zawsze w pamięci ludzkości, gdyż zarówno Ameryka, jak i Europa od jednej otrzymały alfabet, a od drugiej – religię⁸³. Wątpliwą granicę Syrii od Eufratu aż po Morze Czerwone stanowi piaszczysta pustynia. Arabowie, z których niezależnością nieodłącznie było związane życie koczownicze, wszędzie tam, gdzie, korzystając z miejsc mniej nieurodzajnych od reszty, próbowali sobie zakładać jakieś stałe siedziby, wkrótce stawali się poddanymi Cesarstwa Rzymskiego⁸⁴.

Geografowie starożytni często się wahali, do której części świata zaliczyć Egipt⁸⁵. Ze względu na swoje położenie to słynne królestwo należy do olbrzymiego półwyspu Afryki, ale dostępny jest Egipt tylko od strony Azji, której losy kornie dzielił omalże we wszystkich okresach historii. Kiedyś na wspaniałym tronie Ptolemeuszów zasiadał rzymski prefekt; obecnie żelazne berło mameluków dzierżą ręce tureckiego paszy. Przez cały kraj, od miejsca odległego o przeszło pięćset mil od zwrotnika Raka aż do Morza Śródziemnego, przepływa Nil, przy czym po obu jego brzegach okolice są urodzajne tylko w zasięgu jego wylewów. Cyrena, położona bardziej na zachód nad brzegiem morza, była najpierw kolonią grecką, potem prowincją egipską, a teraz znikła w pustyni Barka.

Wybrzeże Afryki, licząc od Cyreny do Oceanu Atlantyckiego, ciągnie się z górą tysiąc pięćset mil, a przecież tak ciasno jest ono wtłoczone pomiędzy Morze Śródziemne i Saharę, czyli piaszczystą pustynię, że jego szerokość rzadko kiedy przekracza sto albo choćby osiemdziesiąt mil. Jego część wschodnią Rzymianie uważali za ważniejszą, właściwą prowincję afrykańską. Do czasu pojawienia się kolonii fenickich żyzny ten kraj zamieszkiwali najdziksi z ludzi, Libijczycy. Gdy dostał się on pod bezpośrednią władzę Kartaginy, stał się ośrodkiem handlu, a nawet państwa. Ale teraz Republika Kartagińska wyrodziła się w wątłe i nierządne państwa Trypolisu i Tunisu. Dziś wojskowy rząd Algieru uciska wielkie obszary Numidii, która niegdyś była zjednoczona pod panowaniem Masynissy i Jugurty; ale za czasów Augusta granice Numidii były mniej rozległe i co najmniej dwie trzecie tego kraju nosiło nazwę Mauretanii, z przydomkiem Caesariensis. Rzeczywistą Mauretanię, czyli kraj Maurów, który odróżniał się nazwą Tingitana, zaczerpniętą od starożytnego miasta Tingis, czyli Tanger, w czasach nowożytnych reprezentuje królestwo Fezu. Sallè, nad Oceanem Atlantyckim, obecnie tak zniesławione z powodu rozbojów pirackich, było dla Rzymian najdalszym punktem, do którego sięgało ich panowanie, a poza który omalże nie sięgała nawet ich znajomość geografii. Założone przez nich miasto do dziś dnia można odnaleźć w pobliżu Meknes, siedziby tego barbarzyńcy, którego raczymy tytułować cesarzem Maroka; ale jego posiadłości, położone dalej na południe – samo Maroko i Segelmessa – chyba nigdy nie wchodziły w skład prowincji rzymskiej. W zachodnią część prowincji Afryki wrzynają się łańcuchy gór Atlas, których nazwę tak bezpodstawnie wysławiała wyobraźnia poetów⁸⁶; dzisiaj nazwą ich jest objęty ów bezmierny ocean, toczący swoje wody pomiędzy starym a nowym kontynentem⁸⁷.

Teraz, gdyśmy już przemierzyli obwód Cesarstwa Rzymskiego, możemy dodać, że Afrykę oddziela od Hiszpanii wąska cieśnina, szerokości około dwunastu mil, łącząca Atlantyk z Morzem Śródziemnym. Tak sławne u starożytnych Słupy Herkulesa były to dwie góry, oderwane od siebie, jak się zdaje, wskutek jakiegoś wstrząsu żywiołów; u stóp tej, która jest po stronie europejskiej, stoi obecnie twierdza Gibraltar. Cały obszar Morza Śródziemnego, wraz z jego wybrzeżami i wyspami, znajdował się w obrębie posiadłości rzymskich. Spośród większych wysp wymienimy Baleary, których nazwy – Majorka i Minorka – wyrażają wzajemny stosunek ich powierzchni; pierwsza podlega dziś Hiszpanii, druga – Wielkiej Brytanii. Co do Korsyki, to łatwiej ubolewać nad jej losem niż opisać jej rzeczywisty stan. Sardynia i Sycylia to obecnie dwa królestwa włoskie. Kreta, czyli Kandia, wraz z Cyprem i większością pomniejszych wysp położonych w pobliżu wybrzeży Grecji i Azji, została podbita przez oręż turecki, podczas kiedy maleńka skalista Malta urąga jego potędze, sławna i bogata pod rządami swego wojskowego Zakonu.

Po tym długim wyliczaniu prowincji, z których rozbitych szczątków powstało tyle potężnych królestw, omalże skłonni jesteśmy wybaczyć starożytnym ich próżność bądź niewiedzę. Olśnieni rozległym zasięgiem władzy, nieodpartą siłą i rzeczywistym czy też udawanym umiarkowaniem cesarzy, pozwalali sobie oni na pogardę, a czasami nawet i lekceważenie wobec krajów ościennych, którym wolno było nadal się cieszyć barbarzyńską niepodległością; zuchwalstwo ich stopniowo doszło do tego, że utożsamiali monarchię rzymską z kulą ziemską⁸⁸. Ale zarówno usposobienie, jak i wiedza historyka nowoczesnego każą mu się posługiwać językiem bardziej rzeczowym i ściślejszym. Utrwali on w umyśle czytelnika prawdziwszy obraz wielkości Rzymu, kiedy powie, że Cesarstwo miało z górą dwa tysiące mil szerokości, licząc od wału Antonina i północnych granic Dacji do gór Atlasu i zwrotnika Raka; że wzdłuż rozciągało się na więcej niż trzy tysiące mil, od Zachodniego Oceanu po Eufrat; że położone było w najpiękniejszej części strefy umiarkowanej, pomiędzy dwudziestym czwartym a pięćdziesiątym szóstym stopniem szerokości północnej; i że przypuszczalnie obejmowało z górą milion sześćset tysięcy mil kwadratowych ziemi, przeważnie urodzajnej i umiejętnie uprawianej⁸⁹.

Rozdział drugi

O JEDNOŚCI I POMYŚLNOŚCI WEWNĘTRZNEJ CESARSTWA RZYMSKIEGO W WIEKU ANTONINÓW

Wielkości Rzymu nie powinniśmy mierzyć jedynie szybkością czy rozległością jego podbojów. Przecież władczyni rosyjskich pustkowi podlega jeszcze większa część kuli ziemskiej. Aleksander siódmego lata po przeprawieniu się przez Hellespont wzniósł pomniki tryumfu Macedonii na brzegach rzeki Hypasis¹. Czyngis i książęta Mogołowie z jego rodu w ciągu niecałego stulecia spustoszyli okrutnie i objęli w swoje przelotne władanie obszary od Morza Chińskiego aż po granice Egiptu i Niemiec². Ale trwałą budowlę potęgi rzymskiej wzniosła i zachowała mądrość wieków. Posłuszne prowincje Trajana i Antoninów jednoczyły się pod wspólnymi prawami i kwitły przyozdabiane przez sztuki piękne. Mogły niekiedy ucierpieć od stronniczego nadużycia powierzonej ich wielkorządcom władzy, ale ogólne zasady rządów były mądre, proste i dobroczynne. Mieszkańcy swobodnie wyznawali religię swoich przodków, podczas gdy w dziedzinie zaszczytów i korzyści przysługujących obywatelom podnoszono ich, stopniowo a sprawiedliwie, aż do zrównania z tymi, którzy ich podbili.

1. Polityce cesarzy i senatu w stosunku do religii na szczęście sprzyjała roztropna opinia oświeconych oraz nawyki zabobonnych ich poddanych. Lud uważał wszelkie odmiany kultu religijnego panujące w świecie rzymskim za jednakowo słuszne, filozof – za jednakowo fałszywe, a dostojnik państwowy – za jednakowo pożyteczne. Tak więc tolerancja wytwarzała nie tylko wzajemne pobłażanie, ale nawet harmonię religijną.

Zabobonów ludu nie rozjątrzała żadna przymieszka zaciekłości teologicznych, nie pętały ich też łańcuchy żadnego systemu oderwanych dociekań. Nabożny politeista, choć serdecznie przywiązany do rodzimych obrządków, ufnie przyjmował przeróżne religie świata³. Trwoga, wdzięczność i ciekawość, sen czy omen, szczególna dolegliwość czy daleka podróż – wszystko to ustawicznie skłaniało go do pomnażania artykułów wiary i do powiększania liczby opiekunów. Cienka tkanina mitologii pogańskiej przetykana była różnorodnymi, ale niekłócącymi się ze sobą wątkami. Za każdym razem, gdy uznawano, że jakiś mędrzec czy bohater, który żył albo zginął dla dobra swojej ojczyzny, został wywyższony do stanu potęgi i nieśmiertelności, natychmiast przyznawano powszechnie, że zasługuje on, jeżeli już nie na uwielbienie, to co najmniej na cześć ze strony całej ludzkości. Każde z bóstw tysiąca gajów i tysiąca rzek w spokoju zachowywało swoje miejscowe wpływy i Rzymianin usiłujący przebłagać gniew Tybru nie mógł się wyśmiewać z Egipcjanina, który składał ofiary dobroczynnemu bóstwu Nilu. Widzialne moce przyrody, planety i żywioły były jedne i te same jak wszechświat długi i szeroki. Nieuniknienie zatem niewidzialnym władcom świata ducha nadawano wszędzie podobne formy baśniowe lub alegoryczne. Każda cnota, a nawet i wada, uzyskiwała swego boskiego przedstawiciela; każde rzemiosło i zawód – swego patrona, którego atrybuty już w najodleglejszych wiekach i krajach wywodziły się zawsze z cech charakterystycznych jego czcicieli. Republika, złożona z bogów o tak przeciwnych usposobieniach i interesach, wszędzie wymagała powściągającej ręki najwyższego dostojnika, któremu w miarę postępów wiedzy i pochlebstwa stopniowo przypisywano wzniosłą doskonałość Wieczystego Rodzica i Wszechmogącego Monarchy⁴. Tak łagodny duch panował w starożytności, że poszczególne narody zwracały uwagę nie tyle na różnice, ile na podobieństwa pomiędzy swymi kultami religijnymi. Grek, Rzymianin i barbarzyńca, spotykając się, każdy przed ołtarzem własnego kultu, z łatwością dochodzili do wniosku, że pod różnymi nazwami i za pomocą różnych obrzędów wielbią w gruncie rzeczy te same bóstwa. Wykwintna mitologia Homera nadała politeizmowi starożytnego świata formę piękną i niemal jednolitą⁵.

Filozofowie greccy wywodzili swoją moralność raczej z natury człowieka niż z natury Boga. Rozmyślali jednak nad naturą boską, stanowiącą dla nich bardzo ciekawy i doniosły przedmiot dociekań, przy czym w tych głębokich badaniach wychodziła na jaw zarówno siła, jak i słabość ludzkiego rozumu⁶. Spośród czterech najsłynniejszych szkół tymi, które usiłowały pogodzić sprzeczne interesy rozumu i pobożności, byli stoicy i platończycy. Pozostawili nam oni najwznioślejsze dowody na istnienie i doskonałość Pierwszej Przyczyny, ale ponieważ niemożliwością było dla nich wyobrazić sobie stworzenie materii, przeto w filozofii stoickiej stwórca nie odróżnia się dostatecznie od swego dzieła, podczas gdy, przeciwnie, duchowy Bóg Platona i jego uczniów przywodzi na myśl raczej ideę niż istotę. Akademicy i epikurejczycy wyznawali poglądy nie tak religijne; o ile jednak akademików skromna wiedza skłaniała tu do powątpiewania w opatrzność najwyższego Rządcy świata, o tyle postulowana niewiedza epikurejczyków popychała ich do zaprzeczania jej istnieniu. Duch wnikliwej ciekawości, podżegany przez współzawodnictwo i popierany przez wolność myśli, sprawił, że publiczni nauczyciele filozofii podzielili się na różnorodne a zwalczające się sekty, ale uczciwie myślącą młodzież, która ze wszystkich stron śpieszyła do Aten i do innych ośrodków nauki w Cesarstwie Rzymskim, uczono we wszystkich szkołach jednakowo odrzucać religię pospólstwa i pogardzać nią. Jakże, zaiste, byłoby to możliwe, żeby filozof przyjmował czcze opowiadania poetów i pozbawione związku wewnętrznego tradycje starożytności jako prawdy boże albo żeby uwielbiał jako bogów te niedoskonałe istoty, którymi musiałby pogardzać, gdyby były ludźmi? W walce z takimi to niegodnymi siebie przeciwnikami Cycero raczył się posługiwać orężem rozumu i wymowy, ale bronią znacznie stosowniejszą i skuteczniejszą była satyra Lukiana. Możemy być pewni, że pisarz, który dobrze znał świat, nigdy by się nie ważył wystawiać bogów swego kraju na publiczne pośmiewisko, gdyby wśród kulturalnych i oświeconych stanów społeczeństwa bogowie ci nie byli już poprzednio przedmiotem potajemnej wzgardy⁷.

Pomimo modnej niewiary, panującej w wieku Antoninów, dostatecznie szanowano zarówno interesy kapłanów, jak i łatwowierność ludu. W swoich pismach i rozmowach filozofowie starożytni bronili niezależnej godności rozumu, ale zgadzali się na to, aby ich czynami kierowały nakazy prawa i zwyczaju. Z uśmiechem politowania i pobłażania patrząc na przeróżne błędy motłochu, pilnie dopełniali obrzędów ojców, nabożnie uczęszczali do świątyń bogów, a czasami nawet zniżali się do odgrywania czynnej roli w teatrze zabobonu, ukrywając poglądy ateisty pod szatami kapłańskimi. Trudno, żeby tak usposobieni rezonerzy skakali sobie do oczu o to, jak który z nich wierzy i jak się modli. Dla nich było sprawą obojętną, jaką postać zechce przybrać głupota pospólstwa; i z tą samą wewnętrzną pogardą, a zewnętrznym uszanowaniem zbliżali się do ołtarza Jowisza Libijskiego, Olimpijskiego czy też Kapitolińskiego⁸.

Niełatwo pojąć, jakie pobudki mogły wnieść ducha prześladowań religijnych do obrad rzymskich zgromadzeń. Urzędnicy nie mogli się kierować ślepą, choćby nawet i szczerą zaciekłością religijną, gdyż sami byli filozofami, a szkoły ateńskie dyktowały prawa rzymskiemu senatowi. Nie mogła ich popychać ani żądza władzy, ani chciwość, skoro władza świecka i kościelna połączona była w tych samych rękach. Kapłanów wybierano spośród najznakomitszych senatorów, a urząd najwyższego kapłana stale sprawowali sami cesarze. Znali oni i cenili dodatnie strony religii w jej związkach z rządami państwem. Popierali uroczyste obrzędy publiczne, przyczyniające się do złagodzenia obyczajów ludu. Posługiwali się sztuką wróżenia, uważając ją za dogodne narzędzie polityki, i szanowali, jako najmocniejszą więź w społeczeństwie, pożyteczne przekonanie, że bądź w tym życiu, bądź w przyszłym mściwi bogowie z całą pewnością karzą zbrodnię krzywoprzysięstwa⁹. Jednakże znając ogólne korzyści płynące z religii, przekonani byli, że rozmaite odmiany kultu służą tym samym zbawiennym celom i że w każdym kraju najlepiej dostosowana do klimatu i najstosowniejsza dla mieszkańców jest ta postać zabobonu, która została uświęcona przez czas i doświadczenie. Chciwość i upodobania artystyczne sprawiały, że bardzo często rabowano ludom zwyciężonym piękne posągi ich bogów i bogate ozdoby świątyń¹⁰, ale przy praktykowaniu religii swoich przodków stale i zawsze ludy te cieszyły się nie tylko tolerancją, ale nawet i opieką ze strony Rzymian zdobywców.

Prowincja Galia wydaje się wyjątkiem od zasady tej powszechnej tolerancji, ale też istotnie tylko się nim wydaje. Chociaż cesarze Tyberiusz i Klaudiusz pod obłudnym pozorem, że chcą znieść zwyczaj składania ludzi na ofiarę bogom, odebrali druidom ich niebezpieczną władzę¹¹, to przecież sami ci kapłani wraz ze swymi bogami i ołtarzami w spokoju, choć w ukryciu, przetrwali aż do ostatecznego zniszczenia pogaństwa¹².

Do Rzymu, stolicy wielkiej monarchii, nieustannie napływali ze wszystkich stron świata zarówno poddani, jak i cudzoziemcy¹³; wszyscy oni wprowadzali i swobodnie praktykowali swoje ojczyste zabobony¹⁴. Każde miasto w Cesarstwie miało prawo przestrzegać czystości swoich prastarych obrzędów, więc i senat rzymski, korzystając z tego powszechnego przywileju, czasami interweniował, żeby powstrzymać zalew obcych obrzędów. Często zakazywano praktykowania zabobonu egipskiego, najbardziej ze wszystkich godnego pogardy i najobrzydliwszego; burzono świątynie Serapisa i Izydy, a ich czcicieli wypędzano z Rzymu i z Italii¹⁵. Ale nad zimnymi i wątłymi usiłowaniami polityki brał górę zapał fanatyzmu. Wygnańcy wracali, mnożyły się nawrócenia, zburzone świątynie odbudowywano jeszcze wspanialej, aż wreszcie Izyda i Serapis uzyskali miejsce wśród bóstw rzymskich¹⁶. Pobłażliwość ta nie stanowiła zresztą żadnego odstępstwa od dawnych maksym rządzenia. W nieskalanych czasach Rzeczypospolitej wysyłano uroczyste poselstwa, żeby zaprosić do Rzymu Kybele i Eskulapa¹⁷, i weszło w zwyczaj kusić bóstwa opiekuńcze obleganych miast obietnicą, że w Rzymie będą odbierały cześć większą niż ta, którą im oddawano w ich ojczyźnie¹⁸. Stopniowo Rzym stał się dla swoich mieszkańców jedną wspólną świątynią i wszystkim bogom ludzkości nadano obywatelstwo tego miasta¹⁹.

2. Krótkowzroczna polityka zmierzająca do zachowania krwi pierwotnych mieszkańców kraju w czystości, bez żadnej obcej domieszki, powstrzymała pomyślny rozwój Aten i Sparty, a przyspieszyła ich zgubę. Rwący się w górę duch Rzymu poświęcił próżność dla żądzy władzy i uznał, że zarówno roztropniej, jak i bardziej zaszczytnie jest przywłaszczać sobie cnotę i zasługę bez względu na to, gdzie się znajduje: wśród niewolników czy cudzoziemców, nieprzyjaciół czy barbarzyńców²⁰. W erze największego rozkwitu Rzeczypospolitej Ateńskiej liczba jej obywateli stopniowo spadła z prawie trzydziestu²¹ do dwudziestu jeden tysięcy²². Inaczej było z Rzymem: jeżeli zbadamy rozrost Rzeczypospolitej Rzymskiej, to przekonamy się, że pomimo nieustannych potrzeb wojennych i kolonizacyjnych liczba obywateli, która podczas pierwszego spisu ludności przeprowadzonego przez Serwiusza Tuliusza wynosiła nie więcej niż osiemdziesiąt trzy tysiące, jeszcze przed rozpoczęciem wojny domowej wzrosła do liczby czterystu sześćdziesięciu trzech tysięcy mężczyzn zdolnych do noszenia broni w służbie ojczyzny²³. Kiedy sprzymierzeńcy Rzymu domagali się równego udziału w zaszczytach i przywilejach, senat stanowczo wolał zdać się na niepewny wynik starcia zbrojnego, niż przystać na haniebne ustępstwa. Samnici i Lukanowie ponieśli surową karę za swoje zuchwalstwo, natomiast resztę krajów italskich, w miarę jak kolejno wracały do posłuszeństwa, przyjmowano na łono Rzeczypospolitej²⁴, gdzie wkrótce przyczyniły się do upadku wolności obywatelskich. W ustroju demokratycznym obywatele mają uprawnienia suwerenne: ale niesforny motłoch, jeżeli mu się te uprawnienia powierzy, najpierw ich nadużyje, a potem utraci. Gdy rządy cesarskie zniosły instytucję zgromadzeń ludowych, można było zwycięzców odróżnić od zwyciężonych tylko po tym, że stanowili pierwszy i najbardziej zaszczytny stan poddanych, a z ich wzrostem liczebnym, jakkolwiek był szybki, nie wiązały się już te same niebezpieczeństwa co poprzednio. Mimo to jednak najmędrsi spośród władców, którzy przejęli maksymy Augusta, strzegli godności imienia rzymskiego jak najtroskliwiej i nadając obywatelstwo rzymskie, kierowali się hojnością miarkowaną przez roztropność²⁵.

Dopóki przywilejów przysługujących Rzymianom nie rozszerzono stopniowo na wszystkich mieszkańców Cesarstwa, dopóty utrzymywało się doniosłe rozróżnienie pomiędzy Italią a prowincjami. Tę pierwszą uważano za ośrodek jedności państwowej i za mocną podwalinę ustroju. W Italii rodzili się albo przynajmniej przebywali zarówno cesarze, jak i senatorowie²⁶. Majątki mieszkańców Italii nie podlegały opodatkowaniu, a ich osoby – samowolnemu sądownictwu wielkorządców. Ich radom miejskim, utworzonym według takiego wzoru doskonałości, jakim była stolica, powierzano wykonywanie praw tuż pod okiem władzy najwyższej. Od podnóża Alp aż po najdalszy cypel Kalabrii wszyscy Italczycy byli z urodzenia obywatelami rzymskimi. Istniejące dawniej między nimi odrębności plemienne zanikły, toteż niepostrzeżenie zrośli się w jeden wielki naród, zjednoczony przez język, obyczaje i instytucje państwowe i zdolny unieść brzemię potężnego imperium. Rzeczpospolita chlubiła się wspaniałomyślnością swojej polityki, za którą jej przybrani synowie często odwdzięczali się wierną służbą i zasługami. Gdyby zawsze strzegła zaszczytnego miana Rzymian tylko dla członków starożytnych rodów w obrębie murów miasta, to jej nieśmiertelne imię byłoby pozbawione niektórych swoich najświetniejszych ozdób. Wergiliusz urodził się w Mantui; Horacy nie był zupełnie pewny, czy powinien się uważać za Apulczyka, czy za Lukana: historyk, godzien tego, aby uwiecznić dostojny szereg zwycięstw rzymskich, znalazł się aż w Padwie. Patriotyczna rodzina Katonów pochodziła z Tuskulum, małe zaś miasteczko Arpinum rościło sobie pretensje do honorów aż z dwóch powodów, bo wydało Mariusza i Cycerona; Mariusz zasłużył sobie na tytuł trzeciego (po Romulusie i Kamillusie) założyciela Rzymu, a Cycero, ocaliwszy ojczyznę od knowań Katyliny, dał jej prawo współzawodniczenia z Atenami o palmę pierwszeństwa w wymowie²⁷.

Prowincje Cesarstwa (które opisano w rozdziale poprzednim) pozbawione były wszelkich uprawnień publicznych i swobód ustawowych. Pierwszą rzeczą, o jaką senat zatroszczył się w Etrurii, w Grecji²⁸ i w Galii²⁹, było rozwiązanie owych niebezpiecznych związków, pouczających ludzkość o tym, że skoro oręż rzymski zwyciężył skutkiem skłócenia swoich przeciwników, to można by mu stawić opór przez zjednoczenie. Tych władców, którym ostentacyjnie okazywana przez Rzym wdzięczność czy wspaniałomyślność pozwalała przez pewien czas dzierżyć niepewne berło, usuwano z tronów natychmiast, gdy wykonali wyznaczone sobie zadanie przystosowania zwyciężonych narodów do noszenia jarzma. Te wolne państwa i miasta, które opowiedziały się za sprawą Rzymu, wynagradzano nominalnym sojuszem, podczas gdy w rzeczywistości niepostrzeżenie staczały się one w niewolę. Władzę publiczną wszędzie wykonywali urzędnicy senatu i cesarzy, przy czym była to władza nieograniczona i niepodlegająca żadnej kontroli. Te same zbawienne maksymy rządzenia, dzięki którym osiągnięto pokój i posłuszeństwo całej Italii, rozciągnięto i na podbite kraje, nawet najbardziej odległe. W prowincjach stopniowo pojawił się naród złożony z Rzymian, a to skutkiem zastosowania dwóch środków: osadzania tam kolonistów oraz nadawania najwierniejszym i najbardziej zasłużonym spośród mieszkańców prowincji obywatelstwa rzymskiego.

„Rzymianin gdziekolwiek podbija, tam się osiedla” – jest to bardzo trafne spostrzeżenie Seneki³⁰, potwierdzone przez historię i doświadczenie. Tubylczy mieszkańcy Italii, zwabieni widokami bądź przyjemnego życia, bądź interesu, spieszyli do podbitych krajów cieszyć się korzyściami płynącymi ze zwycięstwa; i możemy zauważyć, że mniej więcej w czterdzieści lat po podboju Azji Mniejszej w jednym dniu wyrżnięto tam osiemdziesiąt tysięcy Rzymian na okrutny rozkaz Mitrydatesa³¹. Ci dobrowolni wygnańcy trudnili się przeważnie handlem, rolnictwem oraz dzierżawą dochodów skarbowych. Od czasu jednak gdy cesarze uczynili służbę w legionach służbą stałą, w prowincjach zaroiło się również od żołnierzy; weterani, bez względu na to, czy w nagrodę za swoje trudy otrzymali ziemię, czy pieniądze, zwykle razem z rodzinami osiedlali się tam, gdzie tak zaszczytnie upłynęła im młodość. W całym Cesarstwie, jak długie i szerokie, a już szczególnie w jego części zachodniej, zastrzeżono okręgi najdogodniej położone i najurodzajniejsze dla zakładania w nich kolonii cywilnych i wojskowych. Jeśli chodzi o obyczaje i politykę wewnętrzną, kolonie te godnie reprezentowały swoją wielką rodzinę i wkrótce, łącząc się z ludnością miejscową więzami przyjaźni i powinowactwa, skutecznie szerzyły cześć dla imienia rzymskiego oraz pragnienie uczestniczenia kiedyś w zaszczytach i korzyściach związanych z tym imieniem – pragnienie, które rzadko kiedy się nie spełniało³². Miasta samorządne, osadzone na prawie rzymskim, niepostrzeżenie dorównały stanowiskiem i wspaniałością koloniom; toteż za panowania Hadriana spierano się o to, czyj stan jest bardziej godny pozazdroszczenia: czy tych społeczności, które wyszły z łona Rzymu, czy tych, które zostały na nie przyjęte³³. Tak zwane prawo Lacjum nadawało miastom, którym je przyznano, większe przywileje. W miastach tych tylko dostojnicy miejscy – z chwilą gdy wygasała ich kadencja – otrzymywali obywatelstwo rzymskie, ale ponieważ urzędy te obsadzano zaledwie na jeden rok, w ciągu kilku lat obiegały one wszystkie znaczniejsze rodziny³⁴. Mieszkańców prowincji, którym pozwolono służyć w legionach³⁵, jak również i tych, którzy sprawowali jakikolwiek urząd publiczny – jednym słowem, wszystkich, którzy pełnili jakąkolwiek służbę publiczną albo wykazali się jakimikolwiek talentami osobistymi – wynagradzano obywatelstwem miasta Rzymu, choć wartość tej nagrody stale się zmniejszała skutkiem coraz większej hojności cesarzy. Pomimo to jeszcze nawet w czasach Antoninów, gdy obywatelstwo miasta Rzymu nadano już większości poddanych cesarskich, nadal towarzyszyły mu bardzo istotne korzyści. Wraz z tym tytułem nabywali oni przywilejów płynących z praw rzymskich, szczególnie w sprawach tak ważnych, jak małżeństwo, sporządzanie testamentu i spadkobranie; a przed tymi, którzy roszczenia swoje potrafili poprzeć dobrymi stosunkami z dworem albo własnymi zasługami, otwierała się droga do majątku. Wnukowie tych samych Galów, którzy oblegali Juliusza Cezara w Alezji, teraz dowodzili legionami, rządzili prowincjami i mieli prawo zasiadania w senacie rzymskim³⁶. Ich żądza władzy, zamiast zakłócać spokój państwa, wiązała się jak najściślej z jego bezpieczeństwem i wielkością.

Rzymianie doskonale doceniali wpływ języka na obyczaje narodowe, toteż najusilniej zabiegali o to, by w miarę postępów swego oręża wprowadzać w podbitych krajach łacinę³⁷. W Italii dawne narzecza – sabińskie, etruskie i weneckie – popadły w zapomnienie; jeśli chodzi o prowincje, to Wschód mniej był od Zachodu uległy wobec głosu swoich zwycięskich preceptorów. Ta wyraźna różnica, zabarwiając odmiennie każdą z obu części Cesarstwa, choć do pewnego stopnia ukryta w czasach, gdy na pomyślność państwa padał sam blask południa – stawała się stopniowo coraz widoczniejsza, w miarę jak na świat rzymski zstępowały cienie nocy. Te same ręce, które podbiły kraje zachodnie, dały im także cywilizację. Barbarzyńcy, pogodziwszy się z tym, że muszą być posłuszni Rzymowi, otworzyli swe umysły dla wszelkich nowych wpływów, czy to z dziedziny wiedzy, czy form towarzyskich. W Afryce, Hiszpanii, Galii, Brytanii i Panonii³⁸ język Wergiliusza i Cycerona przyjął się, choć z pewną nieuniknioną przymieszką spaczeń, tak powszechnie, że tylko w górach albo wśród chłopów zachowały się nikłe ślady wyrażeń punickich czy celtyckich³⁹. Wykształcenie i nauka niepostrzeżenie wpajały w ludność tych krajów sposób myślenia Rzymian, a Italia narzucała mieszkańcom swoich prowincji łacińskich nie tylko prawa, ale i mody. Ubiegali się oni o obywatelstwo i o zaszczyty państwowe z większym zapałem i uzyskiwali je z większą łatwością; oni to byli filarami godności zarówno rzymskiego piśmiennictwa⁴⁰, jak oręża, i oni to wreszcie wydali, w osobie Trajana, cesarza, którego sami Scypionowie nie powstydziliby się uznać za swego rodaka. Natomiast położenie Greków było zupełnie inne niż barbarzyńców. Grecy bowiem już od dawna byli nie tylko ucywilizowani, ale i zepsuci. Za dużo mieli smaku na to, by się wyrzec swojego języka, i za dużo próżności, żeby przyjąć jakiekolwiek obce instytucje. Kultywując przesądy przodków, których cnoty dawno utracili, udawali, że pogardzają nieokrzesanymi obyczajami zwycięskich Rzymian, chociaż zmuszeni byli szanować przewagę ich mądrości i potęgi⁴¹. Zresztą wpływ języka greckiego i poglądów greckich nie zamykał się w ciasnych granicach tego niegdyś słynnego kraju. Władanie ich, dzięki koloniom i podbojom, rozpostarło się od Adriatyku aż po Eufrat i Nil. Azja Mniejsza usiana była miastami greckimi, a długie panowanie królów z dynastii macedońskiej wywołało bezgłośny przewrót w Syrii i w Egipcie. Władcy ci na swoich wspaniałych dworach łączyli ateńską wytworność ze wschodnim przepychem, dając przykład, który z odległości, jaką nakazywało korne uszanowanie, naśladowały wyższe stany poddanych. Tak wyglądał ogólny podział Cesarstwa Rzymskiego na języki łaciński i grecki. Do podziału tego możemy dodać jeszcze trzecie rozróżnienie: dotyczyło ono ogółu rodowitych Syryjczyków, a szczególnie Egipcjan. To, że posługiwali się oni nadal swymi starożytnymi narzeczami, uniemożliwiało im stosunki z resztą świata i powstrzymywało proces cywilizowania się tych barbarzyńców⁴². U zwycięzców leniwa zniewieściałość Syryjczyków budziła pogardę, a posępna dzikość Egipcjan – odrazę⁴³. Chociaż narody te uległy władzy Rzymu, tylko nieliczni pragnęli obywatelstwa rzymskiego bądź też zasługiwali na nie; i jak stwierdzono, upłynęło więcej niż dwieście trzydzieści lat od upadku Ptolemeuszów, zanim w senacie rzymskim zasiadł pierwszy Egipcjanin⁴⁴.

Słuszne, choć banalne jest spostrzeżenie, że zwycięski Rzym sam został podbity przez sztukę grecką. Nieśmiertelni pisarze Grecji, którzy i dzisiejszą Europę zmuszają do podziwu, wkrótce stali się ulubionym przedmiotem badań i naśladowania zarówno w Italii, jak i w prowincjach zachodnich. Ale Rzymianie nie pozwalali na to, aby wykwintne rozrywki wchodziły w drogę zdrowym maksymom rzymskiej polityki. Chociaż w pełni uznawali wdzięki języka greckiego, podtrzymywali godność łaciny, nieugięcie przestrzegając posługiwania się nią w administracji zarówno cywilnej, jak i wojskowej⁴⁵. Toteż każdy z tych dwóch języków miał równocześnie na całym obszarze Cesarstwa odrębne zastosowanie: grecki był przyrodzonym językiem nauki; łacina – ustawowym językiem działalności publicznej. Ludzie zajmujący się równocześnie piśmiennictwem i interesami władali obydwoma jednakowo; i prawie niemożliwością było znaleźć w którejkolwiek prowincji poddanego rzymskiego o starannym wykształceniu, który by nie znał tak greki, jak łaciny.

Dzięki takim to instytucjom poszczególne narody Cesarstwa niepostrzeżenie stapiały się w jeden pod imieniem Rzymu. Ale wciąż jeszcze istniał w każdej prowincji, a nawet i w każdym domu nieszczęsny stan złożony z ludzi, którzy ponosili trudy dla społeczeństwa, nie uczestnicząc w żadnych płynących z tego korzyściach. W wolnych państwach starożytności niewolnicy domowi narażeni byli na samowolną srogość despotyzmu.

Zanim państwo rzymskie osiągnęło swój stan doskonałości, upłynęły całe wieki gwałtu i grabieży. Niewolnicy w większości składali się z jeńców barbarzyńców, których w wyniku zmiennych kolei wojny brano tysiącami i kupowano za bezcen⁴⁶, a że nawykli oni przedtem do życia w niezależności, niecierpliwie marzyli o tym, żeby swoje kajdany skruszyć i pomścić. Wydawało się, że podstawowe prawo samoobrony nieomal usprawiedliwia najsurowsze przepisy i najokrutniejsze traktowanie⁴⁷ w stosunku do owych wrogów wewnętrznych, których rozpaczliwe powstania nieraz przywodziły Rzeczpospolitą na skraj zguby⁴⁸. Ale po zjednoczeniu głównych ludów Europy, Azji i Afryki pod prawami jednego władcy źródło napływu niewolników z obcych krajów zaczęło stopniowo wysychać, co zmusiło Rzymian do chwycenia się łagodniejszego, ale też i uciążliwszego sposobu pomnażania liczby niewolników, mianowicie w licznych familiis, a zwłaszcza w posiadłościach ziemskich, zachęcano niewolników do zawierania małżeństw. Przyrodzone człowiekowi uczucia, nawyki wszczepione przez wychowanie oraz posiadanie pewnej, choćby uzależnionej własności przynosiły ulgę w ciężkim stanie niewoli⁴⁹. Życie niewolnika nabrało większej wartości i chociaż szczęście jego nadal zależało od usposobienia i majętności właściciela, to przecież ten właściciel stawał się wobec niego bardziej ludzki, gdyż kierował się poczuciem własnego interesu, a nie, jak poprzednio, strachem przed zemstą. Cnoty i polityka cesarzy przyspieszyły poprawę obyczajów w tym względzie, przy czym edykty Hadriana i Antoninów rozciągnęły ochronę prawną i na tę najbardziej poniżoną część ludzkości. Odjęto osobom prywatnym długo wykonywane i długo nadużywane prawo życia i śmierci nad niewolnikami, zastrzegając je wyłącznie dostojnikom państwowym. Zniesiono więzienia podziemne; a po złożeniu uzasadnionej skargi na nieznośne traktowanie pokrzywdzony niewolnik mógł uzyskać bądź wyzwolenie, bądź mniej okrutnego pana⁵⁰.

Niewolnik rzymski nie był pozbawiony nadziei, tej najlepszej pociechy, jaką mamy w naszym niedoskonałym stanie, i jeśli nadarzyła mu się sposobność przysłużenia się albo przypodobania panu, to z natury rzeczy mógł oczekiwać, że w nagrodę za kilkuletnią pilność i wierność otrzyma ten bezcenny dar, jakim jest wolność. Szczodrobliwość właściciela wynikała jednak często z mniej szlachetnych pobudek próżności i chciwości, toteż mogła się wyrodzić w bardzo niebezpieczne nadużycie⁵¹ i raczej trzeba było ją powściągać na drodze ustawowej niż do niej zachęcać. Jedna z maksym starożytnej nauki prawa głosiła, że niewolnik nie ma własnej ojczyzny i dopiero wraz z wolnością zyskuje przynależność do tej społeczności państwowej, której członkiem jest jego wyzwoliciel. Następstwem szerokiego zastosowania tej maksymy byłoby poniżenie przywilejów związanych z obywatelstwem rzymskim, gdyby obdarzono nimi nikczemną zbieraninę pospólstwa. W samą porę ustanowiono więc pewne wyjątki i zaszczytne to wyróżnienie przyznawano tylko tym niewolnikom, którzy otrzymali uroczyste i prawomocne wyzwolenie z uzasadnionego powodu i za zgodą pretora. Nawet i ci wybrani wyzwoleńcy nie otrzymywali nic poza prywatnymi prawami obywatelskimi, przy czym odsuwano ich rygorystycznie od wszelkich godności cywilnych czy wojskowych. Synów ich, bez względu na zasługi i majątek, również uważano za niegodnych zasiadania w senacie; dopiero w trzecim albo czwartym pokoleniu⁵² pozwalano na całkowite zatarcie śladów niewolniczego pochodzenia. Tak więc, nie niwecząc rozróżnienia pomiędzy stanami społecznymi, stawiano jednak dalekie perspektywy wolności i zaszczytów nawet i przed tymi, którym pycha i przesądy odmawiały niemal nazwy człowieka.

Kiedyś zamierzano odróżnić niewolników odrębnością stroju, ale zaniechano tego pod wpływem uzasadnionej obawy, że cokolwiek niebezpiecznie byłoby dać im poznać ich liczebność⁵³. Nawet jeśli nie przyjmiemy za najściślejsze swobodnych szacunków określających ich liczbę jako legiony i dziesiątki tysięcy⁵⁴, możemy śmiało stwierdzić, że na jednego pana przypadało znacznie więcej niewolników, cenionych jako majątek, niż sług przyczyniających tylko wydatków⁵⁵. Młodych, dobrze zapowiadających się niewolników kształcono w rzemiosłach i w naukach i wyceniano stosownie do umiejętności i talentu⁵⁶. W domu bogatego senatora można było znaleźć niewolników wykonujących prawie wszystkie zawody, zarówno rękodzielnicze, jak i wyzwolone⁵⁷. Liczba niewolników służących próżności i wygodom cielesnym pana przewyższała wszelkie dzisiejsze pojęcia o luksusie⁵⁸. Kupcowi czy właścicielowi manufaktury bardziej się opłacało robotników kupować niż najmować, a i na wsi najtańszą i najwydajniejszą siłą roboczą w rolnictwie byli niewolnicy. Żeby potwierdzić te ogólne uwagi i wykazać, jak wielka była łączna ich liczba, moglibyśmy przytoczyć wiele różnorodnych przykładów. W pewnym bardzo żałosnym przypadku okazało się, że w jednym pałacu w Rzymie utrzymywano czterystu niewolników⁵⁹. Taka sama liczba niewolników należała do majątku, który w prowincji Afryce pewna wdowa z rodziny niezwiązanej z żadnym urzędem państwowym odstąpiła swemu synowi, zachowując sobie znacznie większą część swojej własności⁶⁰. Za panowania Augusta pewien wyzwoleniec, pomimo wielkich strat materialnych, jakie poniósł podczas wojen domowych, pozostawił po sobie trzy tysiące sześćset jarzm wołów, dwieście pięćdziesiąt tysięcy głów drobniejszego bydła oraz – coś, co nieomal zaliczano do kategorii bydła – cztery tysiące stu szesnastu niewolników⁶¹.

Liczba poddanych, którzy uznawali prawa rzymskie, obywateli, mieszkańców prowincji oraz niewolników nie da się dziś ustalić z dokładnością tak wielką, na jaką by ten ważny przedmiot zasługiwał. Dowiadujemy się, że cesarz Klaudiusz, sprawując urząd cenzora, doliczył się sześciu milionów dziewięciuset czterdziestu pięciu tysięcy obywateli rzymskich, co po dodaniu odpowiedniej liczby kobiet i dzieci musiało wynosić około dwudziestu milionów dusz. Liczba ogromnej rzeszy poddanych niższego stanu była niepewna i płynna. Ale gdy bacznie rozważymy wszystkie okoliczności, które mogłyby wpłynąć na ich liczbę globalną, wyda się prawdopodobne, że za czasów Klaudiusza liczba mieszkańców prowincji przekraczała liczbę obywateli obojga płci i wszelkiego wieku mniej więcej dwukrotnie i że niewolnicy co najmniej dorównywali liczbą wolnym mieszkańcom świata rzymskiego. Według tego niedoskonałego obliczenia ogólna liczba ludności wzrosłaby do około stu dwudziestu milionów osób, co daje stopień zaludnienia, być może, wyższy od zaludnienia nowożytnej Europy⁶² i stanowi najliczniejszą społeczność kiedykolwiek zjednoczoną pod jedną i tą samą władzą państwową.

Polityka Rzymian, umiarkowana i rozważna, z natury rzeczy przynosiła spokój i jedność wewnętrzną. Zwracając oczy ku monarchiom azjatyckim, zobaczymy despotyzm w centrum, a słabość na kresach; zobaczymy wojska wymuszające swoją obecnością pobór dochodów skarbowych i wymiar sprawiedliwości; zobaczymy wrogich barbarzyńców osiadłych w samym sercu kraju, dziedzicznych satrapów przywłaszczających sobie władzę nad prowincjami i poddanych skłonnych do buntu, choć niezdolnych do wolności. Natomiast w świecie rzymskim posłuszeństwo było jednolite, dobrowolne i stałe. Ludy podbite, stopione w jeden wielki lud, nie tylko wyrzekły się nadziei, ale nawet nie pragnęły odzyskać niepodległości, nieomal uważając własne istnienie za ściśle zespolone z istnieniem Rzymu. Ustalona władza cesarzy bez wysiłku przenikała rozległe obszary ich posiadłości i natrafiała na takie samo posłuszeństwo nad Tamizą i nad Nilem co nad Tybrem. Dostojnik cywilny rzadko kiedy potrzebował pomocy siły wojskowej⁶³; legiony przeznaczone były do służby przeciwko nieprzyjaciołom państwa. W tym stanie powszechnego bezpieczeństwa zarówno władca, jak i naród obracali swoje wolne chwile i swoje bogactwo na ulepszanie i przyozdabianie Cesarstwa Rzymskiego.

Jakżeż wiele spośród niezliczonych pomników architektury wzniesionych przez Rzymian uszło uwagi historii, a jak mało oparło się spustoszeniom czasu i barbarzyńców! A przecież nawet i tych majestatycznych ruin, które do dziś rozrzucone są po Włoszech i po dawnych prowincjach rzymskich, wystarczyłoby na to, żeby dowieść, iż kraje te były kiedyś siedzibą cywilizowanego i potężnego państwa. Już tylko z powodu swych rozmiarów czy piękna zasługiwałyby na naszą uwagę, ale jeszcze ciekawszymi czynią je dwie ważne okoliczności, które stanowią powiązanie wdzięcznej historii sztuki z pożyteczniejszą od niej historią ludzkich obyczajów. Wiele bowiem z tych budowli wzniesiono na koszt osób prywatnych, a prawie wszystkie miały na celu dobro publiczne.

Samo przez się nasuwa się przypuszczenie, że większość tych budowli rzymskich, i to najznaczniejszych, wznieśli cesarze, którzy posiadali na to nieograniczone środki zarówno w ludziach, jak w pieniądzach. August zwykł się chełpić tym, że zastał swoją stolicę ceglaną, a zostawił marmurową⁶⁴. Wespazjan mógł być hojny dzięki skrupulatnej oszczędności. Trajan zostawił po sobie dzieła, które noszą znamię jego geniuszu. Hadrian nie tylko rozkazał przyozdobić wszystkie prowincje Cesarstwa budowlami publicznymi, ale sam te prace nadzorował. Był artystą, kochał sztuki piękne, jako że przysparzają one monarsze chwały. Popierali sztuki piękne również i Antoninowie, uważając, że przyczyniają się one do szczęścia ludności. Ale wszyscy ci cesarze, chociaż byli najprzedniejszymi architektami w swoich posiadłościach, bynajmniej nie byli jedynymi. Ich przykład powszechnie znajdował naśladowców wśród najwybitniejszych poddanych, którzy bez żadnych obaw obwieszczali światu, że nie brak im ani ducha do obmyślania najwspanialszych przedsięwzięć, ani bogactwa do ich wykonania. Jeszcze nie poświęcono dumnego gmachu Koloseum w Rzymie, a już zaczęto, wprawdzie na mniejszą skalę, ale według tego samego planu i z tych samych materiałów wznosić budowle na użytek i na koszt miast Kapui i Werony⁶⁵. Napis na zdumiewająco ogromnym moście w Alkantara świadczy, że most ten przerzucono przez rzekę Tagus za fundusze uzyskane od kilku gmin luzytańskich. Pliniusz, gdy mu powierzono wielkorządztwo Bitynii i Pontu, prowincji nienależących bynajmniej do najbogatszych ani najznaczniejszych w Cesarstwie, stwierdził, że miasta podległe jego władzy współzawodniczą ze sobą we wszystkich pracach zarówno użytkowych, jak i zdobniczych, jakie tylko mogły bądź wzniecić ciekawość obcych, bądź zasłużyć na wdzięczność miejscowych obywateli. Obowiązkiem prokonsula było zaopatrywanie ich w to, czego im brakowało, kierowanie ich smakiem, a czasami i powściąganie ich współzawodnictwa⁶⁶. I w Rzymie, i w prowincjach bogaci senatorowie poczytywali sobie za zaszczyt i niemal za obowiązek przydawanie świetności swoim czasom i ojczyźnie; a panująca moda bardzo często wynagradzała swoim wpływem brak smaku albo hojności. Spośród chmary takich prywatnych dobroczyńców wybija się Herodes Attyk, obywatel ateński, który żył za czasów Antoninów. Jakiekolwiek były pobudki jego postępowania, jego szczodrobliwość pozostaje godna największych królów.

Rodzinę Heroda wywodzono w prostej linii od Kimona i Milcjadesa, Tezeusza i Kekropsa, Eaka i Jowisza; a przynajmniej zaczęto tak ją wywodzić, odkąd los się do niej uśmiechnął. Ale potomstwo tylu bogów i bohaterów popadło w stan wielce żałosny. Dziadek Heroda poniósł śmierć z ręki kata, a ojciec jego, Juliusz Attyk, musiałby zakończyć życie w nędzy i poniżeniu, gdyby nie odkrył ogromnego skarbu, zakopanego pod starym domem stanowiącym resztkę jego majątku. Według ścisłej litery prawa cesarz mógłby do tego skarbu wysunąć roszczenie, toteż ostrożny Attyk szczerym przyznaniem uprzedził usłużność donosicieli. Ale prawy Nerwa, który wówczas panował, odmówił przyjęcia jakiejkolwiek części tego skarbu i rozkazał Attykowi używać tego daru losu bez skrupułu. Roztropny Ateńczyk nadal twierdził uparcie, że skarb jego jest za duży jak dla poddanego i że nie wie, jak go używać. „To go nadużywaj – odpowiedział monarcha z dobroduszną zrzędnością – bo to twoja własność”⁶⁷. Wiele osób będzie zdania, że Attyk dosłownie usłuchał tej ostatniej wskazówki cesarza, jako że większą część swojej fortuny, którą jeszcze znacznie pomnożył, zawierając korzystne małżeństwo, wydał w służbie ogółu. Dla swego syna Heroda uzyskał stanowisko prefekta wolnych miast Azji Mniejszej. Młody ten dostojnik, zauważywszy, że miasto Troas jest licho zaopatrzone w wodę, uzyskał od hojnego Hadriana trzysta miriad drachm (około stu tysięcy funtów) na zbudowanie nowego akweduktu. W trakcie budowy jednak wydatki wzrosły do sumy z górą dwakroć przewyższającej przewidzianą w kosztorysie, i urzędnicy skarbowi zaczęli szemrać, dopóki wspaniałomyślny Attyk nie uciszył ich narzekań prośbą, aby wolno mu było wszystkie dodatkowe koszta wziąć na siebie⁶⁸.

Hojnym wynagrodzeniem nakłoniono najzdolniejszych nauczycieli w całej Grecji i Azji Mniejszej do kierowania wykształceniem młodego Heroda. Uczeń stał się wkrótce słynnym mówcą, biegłym w ówczesnej bezużytecznej retoryce, która, ograniczając zasięg swego działania do szkół, nie zstępowała ani na forum, ani do senatu. W Rzymie zaszczycono go urzędem konsula; jednakże większą część życia spędził w filozoficznym odosobnieniu w Atenach i swoich pobliskich willach, ustawicznie otoczony sofistami, którzy nader chętnie przyznawali wyższość temu bogatemu a hojnemu rywalowi⁶⁹. Nie zachowały się do naszych czasów twory jego talentu, natomiast pewne pozostałości wzniesionych przez niego budowli dotąd jeszcze podtrzymują sławę jego smaku i szczodrobliwości; nowożytni podróżnicy wymierzyli ruiny stadionu, który Herod zbudował w Atenach. Stadion ten, mający sześćset stóp długości, zbudowany całkowicie z białego marmuru i mogący pomieścić całą ludność Aten, został ukończony w cztery lata, w ciągu których Herod przewodniczył Igrzyskom Ateńskim. Dla uczczenia pamięci swojej żony Regilli zbudował teatr niemający prawie równego sobie w całym Cesarstwie: w żadnej części tej budowli nie użyto innego gatunku drzewa niż cedr, i to bardzo misternie rzeźbionego. Zajął się też Odeonem, przeznaczonym przez Peryklesa na przedstawienia muzyczne i próby nowych tragedii, a stanowiącym pomnik zwycięstwa sztuk pięknych nad potęgą barbarzyńców, bowiem drewno użyte przy jego budowie pochodziło przeważnie z masztów okrętów perskich. Pomimo napraw, dokonanych przy tej starożytnej budowli przez jednego z królów Kapadocji, popadła ona ponownie w ruinę. Herod przywrócił jej dawne piękno i wspaniałość. Zresztą hojność tego znakomitego obywatela nie zamykała się wyłącznie w murach Aten. Arcyświetne ozdoby, jakimi obdarował świątynię Neptuna na Istmie, teatr w Koryncie, stadion w Delfach, łaźnię w Termopilach i akwedukt w Canusium w Italii – wszystko to jeszcze nie wyczerpało jego skarbów. Łask jego doznała ludność Epiru, Tesalii, Eubei, Beocji i Peloponezu; wiele napisów w miastach Grecji i Azji Mniejszej z wdzięcznością wymienia Heroda Attyka jako patrona i dobroczyńcę tych miast⁷⁰.

Zarówno w Atenach, jak i w Rzymie za czasów Rzeczypospolitej równość wszystkich w obliczu prawa wyrażała się w skromnej prostocie domów prywatnych, podczas gdy wyrazem zwierzchnictwa ludu były wspaniałe budowle przeznaczone na użytek publiczny⁷¹; zresztą ten duch republikański nie wygasł całkowicie nawet po wzbogaceniu się i utworzeniu monarchii. Najcnotliwsi z cesarzy starali się okazywać swoją hojność w dziełach przynoszących zaszczyt i korzyść całemu narodowi. Złoty pałac Nerona wzbudził słuszne oburzenie, ale za panowania następnych władców na tym rozległym obszarze, zagarniętym przez niego dla celów samolubnego zbytku, wzniesiono budowle pożyteczniejsze: Koloseum, Termy Tytusa, Portyk Klaudyjski oraz świątynie poświęcone bogini pokoju i geniuszowi Rzymu⁷². Ozdobiono te pomniki architektury, stanowiące własność narodu rzymskiego, najpiękniejszymi dziełami greckiego malarstwa i rzeźby; a w Świątyni Pokoju stała otworem dla ciekawości wykształconych bardzo starannie dobrana biblioteka. W niewielkiej odległości od niej znajdowało się Forum Trajana. Otoczone było wysokim czworokątnym krużgankiem, a wjazd na nie stanowiły cztery wspaniałe i przestronne łuki tryumfalne; pośrodku forum wznosiła się marmurowa kolumna wysokości stu dziesięciu stóp na pamiątkę wysokości pagórka, który zniesiono, żeby zrobić miejsce na forum. Kolumna ta, zachowana po dziś dzień w całej swojej dawnej piękności, dokładnie przedstawia zwycięstwa jej fundatora nad Dakami. Żołnierz weteran wpatrywał się w dzieje własnych kampanii, a spokojny obywatel, ulegając łatwemu złudzeniu, jakie mu podsuwała narodowa próżność, kojarzył w myśli własną osobę z zaszczytami tego tryumfu. Z tym samym hojnym zamiłowaniem do okazałości publicznej upiększano wszystkie inne dzielnice stolicy i wszystkie prowincje Cesarstwa: pełno tam było amfiteatrów, teatrów, świątyń, portyków, łuków tryumfalnych, łaźni i akweduktów – słowem, budowli, z których każda, choć w inny sposób, służyła zdrowiu, pobożności i rozrywce najskromniejszego nawet obywatela.

Ostatnie z wymienionych budynków zasługują na naszą szczególną uwagę. Śmiałość samego przedsięwzięcia, porządne wykonanie i użyteczność akweduktów stawiają je w rzędzie najwspanialszych pomników rzymskiego geniuszu i potęgi. Pierwsze miejsce słusznie się należy akweduktom stolicy, ale ciekawy, a nieznający historii podróżnik, badający akwedukty również i w Spoleto, w Metz albo w Segowii, wyciągnie oczywisty wniosek, że te prowincjonalne miasta były kiedyś siedzibami potężnego monarchy. Na pustyniach Azji i Afryki istniało kiedyś wiele kwitnących miast, zawdzięczających swoją ludność, a nawet i samo istnienie takiemu to właśnie sztucznemu dopływowi nieprzerwanego strumienia świeżej wody⁷³.

Oszacowaliśmy liczbę mieszkańców w Cesarstwie Rzymskim i przyjrzeliśmy się jego robotom publicznym. Gdy zbadamy ilość i wielkość jego miast, dojdziemy do wniosku, że co do liczby mieszkańców nie pomyliliśmy się, natomiast ilość robót publicznych była znacznie większa. Nie bez pewnej satysfakcji możemy tu zebrać parę oderwanych przykładów odnoszących się do tego przedmiotu, przy czym jednak trzeba pamiętać, że wskutek próżności poszczególnych narodów i ubóstwa języka nazwę miasta stosowano bez rozróżnienia zarówno do Rzymu, jak i do jakiegoś Laurentum.

1. W starożytnej Italii było podobno tysiąc sto dziewięćdziesiąt siedem miast; a bez względu na to, do którego okresu starożytności ta liczba miałaby się stosować⁷⁴, nie ma powodu sądzić, jakoby za czasów Antoninów kraj był mniej ludny niż za Romulusa. W obrębie metropolii Cesarstwa leżały przyciągnięte jej przemożnym wpływem drobne państewka Lacjum. Te części Italii, które teraz, osłabłe i wyczerpane, od tak dawna podlegają leniwej tyranii księży i wicekrólów, doznawały wtedy tylko nieszczęść wojennych, łatwiejszych do zniesienia; pierwsze objawy rozkładu, jakiego doznały, z nawiązką powetował szybki rozkwit Galii Przedalpejskiej. Wspaniałość Werony dotąd jeszcze widoczna jest w jej szczątkach, a przecież Werona mniej była słynna niż Akwilea czy Padwa, Mediolan czy Rawenna.

2. Ów duch postępu przekroczył Alpy i dał się odczuć nawet w borach Brytanii, które stopniowo karczowano, żeby stworzyć wolną przestrzeń pod wygodne i wykwintne siedziby ludzkie. York był stolicą wielkorządcy; Londyn już wtedy wzbogacił się na handlu, a Bath słynęło ze zbawiennego działania swoich wód leczniczych. Galia mogła się pochlubić tysiącem i dwustu miastami⁷⁵, a chociaż w jej częściach północnych wiele z tych miast, nie wyłączając samego Paryża, było jeszcze niemal pierwotnymi, niedoskonałymi mieścinami ludu dopiero zaczynającego się cywilizować, to galijskie prowincje południowe już naśladowały pod względem bogactwa i wytworności Italię⁷⁶. Wiele było w Galii takich miast, jak Marsylia, Arles, Nîmes, Narbonne, Tuluza, Bordeaux, Autun, Vienne, Lyon, Langres i Trewir, których stan w starożytności przedstawiał się nie gorzej niż stan obecny, a może nawet i lepiej. Jeśli chodzi o Hiszpanię, to kraj ten kwitł jako prowincja, a podupadł jako niepodległe królestwo. Nadużywanie własnej siły, Ameryka i zabobon wyczerpały Hiszpanię do tego stopnia, że jej pycha doznałaby może upokorzenia, gdybyśmy od niej zażądali takiej listy trzystu sześćdziesięciu miast, jaką sporządził Pliniusz za panowania Wespazjana⁷⁷.

3. Niegdyś trzysta miast afrykańskich uznawało zwierzchnictwo Kartaginy⁷⁸, a jest rzeczą nieprawdopodobną, żeby ich liczba miała zmaleć pod rządami cesarzy; sama Kartagina podźwignęła się z popiołów, przyoblekając się w nową wspaniałość, i podobnie jak Kapua i Korynt, stolica ta wkrótce znów się cieszyła wszelkimi korzyściami, jakie można uzyskać, nie mając niepodległości i suwerenności.

4. Prowincje wschodnie jasno wykazują kontrast pomiędzy rzymską wspaniałością a tureckim barbarzyństwem. Starożytne ruiny, napotykane tu i ówdzie wśród nieuprawnych pól, a przez ciemnotę przypisywane potędze czarów, nie dają już niemal żadnego schronienia ani uciskanemu chłopu, ani wędrownemu Arabowi. Za panowania cezarów w samej tylko Azji właściwej było aż pięćset ludnych miast⁷⁹, wzbogaconych wszelkimi darami przyrody i przyozdobionych z całym wyrafinowaniem sztuki. Kiedyś aż jedenaście miast azjatyckich spierało się o zaszczyt poświęcenia świątyni Tyberiuszowi, a senat badał, co każde z nich wysuwa na poparcie swoich roszczeń⁸⁰. Kandydaturę czterech z nich natychmiast odrzucono, uznając je za niezdatne do podjęcia tak wielkiego ciężaru; w liczbie tej była Laodycea, której ruiny do dziś świadczą o jej ówczesnej wspaniałości⁸¹. Laodycea ciągnęła bardzo znaczne dochody ze swoich owiec, słynących z delikatnej wełny, i na krótko przed wspomnianym sporem otrzymała od pewnego hojnego obywatela zapis testamentowy w wysokości czterystu tysięcy funtów⁸². Jeżeli tak wyglądała bieda Laodycei, to jakież musiało być bogactwo tych miast, których roszczenia uznano za bardziej uzasadnione, a zwłaszcza bogactwo Pergamos, Smyrny i Efezu, tak długo współzawodniczących ze sobą o tytuł pierwszego miasta Azji?⁸³ Stolice Syrii i Egiptu zajmowały w Cesarstwie stanowisko jeszcze wyższe; Antiochia i Aleksandria spoglądały z góry, z pogardą, na cały tłum zależnych od siebie miast⁸⁴ i niechętnie ustępowały pierwszeństwa majestatowi samego nawet Rzymu.

Wszystkie te miasta połączone były zarówno ze sobą, jak i ze stolicą gościńcami publicznymi, które wychodząc z Forum Romanum, przebiegały Italię, przecinały prowincję i kończyły się dopiero na granicach Cesarstwa. Jeżeli starannie wymierzymy odległość od muru Antonina do Rzymu i stamtąd do Jerozolimy, to okaże się, że ten wielki szlak komunikacyjny, biegnący od północno-zachodniego do południowo-wschodniego krańca państwa, ciągnął się na długość czterech tysięcy osiemdziesięciu mil rzymskich⁸⁵. Drogi publiczne były dokładnie podzielone na odcinki kamieniami milowymi i biegły w linii prostej od jednego miasta do drugiego, bardzo mało zważając zarówno na przeszkody stawiane przez przyrodę, jak i na własność prywatną. Góry przebijano, a ponad najszerszymi nawet i najbardziej rwącymi rzekami przerzucano śmiałe przęsła mostów⁸⁶. Środkowy pas drogi, tworząc taras górujący nad przyległą okolicą, był wznoszony z kilku warstw piasku, żwiru i cementu i brukowany wielkimi kamieniami albo – w niektórych miejscach bliżej stolicy – granitem⁸⁷. Taka mocna była budowa rzymskich gościńców, których trwałość nie całkiem jeszcze uległa niszczącym wysiłkom piętnastu stuleci. Łączyły one poddanych zamieszkujących najodleglejsze od siebie prowincje, umożliwiając łatwe i zażyłe wzajemne stosunki; ale podstawowym celem tych dróg było ułatwienie marszów legionom, i żadnego kraju nie uważano za całkowicie podbity, dopóki do wszystkich jego części nie zapewniono takiego dostępu orężowi i władzy cesarza.

Korzyści płynące z otrzymywania wiadomości możliwie jak najwcześniej i z przekazywania własnych rozkazów jak najszybciej nakłoniły cesarzy do ustanowienia na całym rozległym obszarze swego panowania regularnej instytucji poczty⁸⁸. Wszędzie wznoszono w odległości zaledwie pięciu albo sześciu mil od siebie specjalne budynki, przy każdym z nich było stale w gotowości czterdzieści koni i za pomocą takich zmiennych zaprzęgów łatwo było podróżować po rzymskich drogach z szybkością stu mil dziennie⁸⁹. Posługiwać się pocztą wolno było tym, którzy mogli się wykazać poleceniem cesarskim, ale choć pierwotnie poczta przeznaczona była dla służby państwowej, czasami poszczególni obywatele korzystali z niej dla własnego interesu albo wygody⁹⁰.

Ponadto w Cesarstwie Rzymskim równie swobodna i dostępna jak komunikacja lądowa była komunikacja morska. Prowincje otaczały i zamykały sobą Morze Śródziemne, a Italia, w kształcie ogromnego przylądka, wysuwała się aż na sam środek tego wielkiego jeziora. Wybrzeża Italii są na ogół pozbawione bezpiecznych przystani naturalnych, ale pracowitość ludzka poprawiła niedostatki przyrody; w szczególności port w Ostii, położony u ujścia Tybru, stanowił pożyteczny pomnik wielkości Rzymu⁹¹. Założycielem jego był cesarz Klaudiusz. Z tego to portu, odległego zaledwie o szesnaście mil od stolicy, pomyślny wiatr często niósł statki w ciągu siedmiu dni do Słupów Herkulesa, a w ciągu dziewięciu albo dziesięciu – do Aleksandrii w Egipcie⁹².

Bez względu na złe strony rozległości imperium, dostrzegane przez rozum i opłakiwane w tyradach deklamatorów, ogrom Rzymu pociągał za sobą pewne skutki dobroczynne dla ludzkości, a ta sama swoboda obcowania, która szerzyła zepsucie, rozpowszechniała także udogodnienia życia społecznego. W bardziej odległych wiekach starożytności świat był podzielony w sposób nierówny. Wschód od niepamiętnych czasów cieszył się rozwojem wszelkich sztuk i zbytkiem, podczas gdy Zachód zamieszkiwali nieokrzesani i wojowniczy barbarzyńcy, którzy pogardzali rolnictwem bądź też zupełnie go nie znali. Pod opieką ustalonych rządów do krajów Europy Zachodniej stopniowo wprowadzano płody krajów o łagodniejszym klimacie oraz wyroby narodów bardziej cywilizowanych, przy czym swobodne i korzystne stosunki handlowe zachęcały tubylców zarówno do pomnażania płodów własnej ziemi, jak również do ulepszania przemysłu. Niemożliwością prawie byłoby wyliczyć wszystkie artykuły, czy to należące do królestwa zwierzęcego, czy do roślinnego, które stopniowo wwożono do Europy z Azji i Afryki⁹³, ale godność dzieła historycznego nic na tym nie ucierpi, a jego użyteczność znacznie zyska, jeżeli choć z lekka napomkniemy o kilku najważniejszych pozycjach.

1. Prawie wszystkie kwiaty, zioła i owoce rosnące w naszych europejskich ogrodach są pochodzenia zagranicznego, które w wielu przypadkach zdradzają same ich nazwy: owocem rodzimym Italii zawsze było jabłko, więc Rzymianie, zakosztowawszy bardziej zróżnicowanego smaku moreli, brzoskwini, granatu, cytryny i pomarańczy, poprzestali na zastosowaniu do wszystkich tych nowych owoców pospolitej nazwy jabłka, odróżniając jedne od drugich tylko określeniem dodatkowym wskazującym na kraj, z którego pochodzą.

2. Za czasów Homera winorośl rosła dziko na wyspie Sycylii, a według wszelkiego prawdopodobieństwa także i na przyległym kontynencie; ale zmyślność człowieka jeszcze jej nie uszlachetniła i nie zaczęła przetwarzać w napój miły dla smaku dzikich mieszkańców⁹⁴. W tysiąc lat później Italia mogła się poszczycić tym, że spośród osiemdziesięciu najszlachetniejszych i najsłynniejszych win z górą dwie trzecie wydaje jej gleba⁹⁵. Dobrodziejstwo to wkrótce udzieliło się narbońskiej prowincji Galii; natomiast na północ od gór Sewennów mrozy były tak dotkliwe, że za czasów Strabona uważano uprawę winogron w tych częściach Galii za niemożliwą⁹⁶. Trudność tę jednak stopniowo przezwyciężono, i mamy pewne powody po temu, by sądzić, że winnice burgundzkie istnieją od czasów Antoninów⁹⁷.

3. W świecie zachodnim oliwka kroczyła w ślad za pokojem i była uważana za jego symbol. W dwa wieki po założeniu Rzymu ani Italia, ani Afryka jeszcze tej pożytecznej rośliny nie znały; dopiero później zaaklimatyzowano ją w tych krajach, a w końcu dotarła aż do samego serca Hiszpanii i Galii. Bojaźliwe a błędne przekonanie starożytnych, jakoby wymagała ona pewnego nasilenia gorąca i bliskości morza, zostało niepostrzeżenie obalone przez pracowitość i doświadczenie⁹⁸.

4. Uprawę lnu przeniesiono z Egiptu do Galii, gdzie wzbogaciła ona kraj jako całość, jakkolwiek może zubożyła poszczególne połacie ziemi, na których len siano⁹⁹.

5. Zarówno w Italii, jak i w prowincjach rolnicy zaznajomili się z użyciem traw uprawnych, a zwłaszcza lucerny, która, tak jak i jej nazwa, pochodzi z Medii¹⁰⁰. Zaopatrzenie bydła w zdrową i obfitą paszę na całą zimę zwiększyło liczebność stad owiec i bydła rogatego, co z kolei przyczyniło się do podniesienia urodzajności gleby. Do wszystkich tych ulepszeń można dodać pilną eksploatację kopalń i rybołówstwo, które zatrudniając wiele rąk roboczych, pomnażają przyjemności bogatych i źródła utrzymania biednych.

Kolumella w swojej pięknej rozprawie opisuje kwitnący stan rolnictwa w Hiszpanii za panowania Tyberiusza; i można stwierdzić, że owe klęski głodu, które tak często nękały Rzeczpospolitą w jej niemowlęctwie, rzadko, a może nigdy nie spadały na rozległe Cesarstwo Rzymskie. Jeśli nawet którąś z prowincji przypadkiem dotknął niedostatek, to jej szczęśliwsze sąsiadki natychmiast ją wspomagały ze swoich obfitych zasobów.

Rolnictwo stanowi podstawę rękodzieła, jako że płody przyrody są surowcem dla przemysłu. Za Cesarstwa Rzymskiego trud pracowitego i zdolnego ludu różnymi sposobami, ale stale i niezmiennie służył bogatym. Strój, stół, dom i sprzęty wybrańców losu były połączeniem najwymyślniejszych wygód, elegancji i przepychu, wszystkiego, co mogło mile głaskać ich próżność albo schlebiać zachciankom zmysłowym. Moraliści wszystkich czasów surowo potępiają takie wyrafinowanie, nadając mu wstrętną nazwę zbytku; i kto wie, może ludzkość byłaby cnotliwsza, a zarazem szczęśliwsza, gdyby wszyscy mieli to, co do życia konieczne, a nikt nie posiadał tego, bez czego można się obejść. Ale wydaje się, że w obecnym niedoskonałym ustroju społecznym zbytek, choćby płynął z rozpusty albo z głupoty, jest jedynym środkiem mogącym naprawić nierówny rozdział własności. Pilny wyrobnik i biegły rzemieślnik, którym przy podziale ziemi nie dostała się choćby najmniejsza jej cząstka, pobierają od posiadaczy gruntów dobrowolny podatek, a tych ostatnich poczucie własnego interesu nakłania do podnoszenia poziomu uprawy swoich majątków, za których produkty mogą nabyć dodatkowe przyjemności. Proces ten, którego skutki wyraźnie odczuwa każda społeczność, jeszcze szerzej oddziaływał w świecie rzymskim. Bogactwo prowincji wkrótce by się wyczerpało, gdyby nie to, że ich rękodzieło i handel przedmiotami zbytku niepostrzeżenie przywracały pracowitym poddanym sumy wydarte im przez oręż bądź też władzę Rzymu. Dopóki ten obieg dóbr ograniczał się do obszaru Cesarstwa, dopóty nadawał on machinie państwowej nową sprawność, a skutki jego, czasami dobroczynne, w żadnym razie nie mogły stać się szkodliwe.

Niełatwym wszakże zadaniem jest zamknąć zbytek w granicach jednego państwa. Najodleglejsze kraje świata starożytnego przeszukiwano i łupiono, żeby zaspokoić żądzę przepychu i wybredne gusty Rzymu. Lasy Scytii dostarczały cennych futer. Bursztyn przewożono drogą lądową z brzegów Bałtyku nad Dunaj, przy czym barbarzyńców bardzo dziwiła cena, jaką otrzymywali w zamian za towar tak bezużyteczny¹⁰¹. Był też duży popyt na babilońskie kobierce i na inne wyroby Wschodu; ale najważniejszą, choć zarazem najbardziej niepopularną gałąź handlu zagranicznego stanowiły towary sprowadzane z Arabii i z Indii. Co roku w okresie letniego przesilenia dnia z nocą z Myos-hormos, egipskiego portu nad Morzem Czerwonym, wypływała flota złożona ze stu dwudziestu statków. Dzięki wiejącym o tej porze roku monsunom flota taka przepływała ocean w ciągu mniej więcej czterdziestu dni. Zwykle celem jej żeglugi było wybrzeże Malabaru albo wyspa Cejlon¹⁰² i na tych to rynkach oczekiwali jej przybycia kupcy z odleglejszych krajów azjatyckich. Powrót tej floty wyznaczony był na grudzień albo styczeń, i jej bogaty ładunek, natychmiast przewożony na grzbietach wielbłądów znad Morza Czerwonego do Nilu i spławiany z jego biegiem aż do Aleksandrii, płynął jak strumień do stolicy Cesarstwa¹⁰³. Przedmioty handlu ze Wschodem były równie wspaniałe, jak bezużyteczne: jedwab, którego funt dorównywał wartością funtowi złota¹⁰⁴, drogie kamienie, wśród których perła zajmowała pierwsze miejsce po diamencie¹⁰⁵, oraz mnóstwo różnorodnych pachnideł, które palono podczas nabożeństw i uroczystości pogrzebowych. Trudy i niebezpieczeństwa tej podróży wynagradzał niewiarygodny wprost zysk, ale zysk ten ciągnięto z rzymskich poddanych, tak że garstka ludzi bogaciła się kosztem ogółu.

Ponieważ rodowici mieszkańcy Arabii i Indii zadowalali się produktami i rękodziełem własnych krajów, przeto ze strony Rzymian główny, jeżeli nie jedyny przedmiot wymiany stanowiło srebro. Senat uznał za godne swego dostojeństwa rozważanie skargi, iż na zakup ozdób dla kobiet bezpowrotnie trwoni się bogactwo państwa na rzecz krajów nie tylko obcych, ale nawet wrogich¹⁰⁶. Pewien pisarz, z usposobienia dociekliwy, a zarazem skłonny do wytykania ludziom ich błędów, oblicza powstałą stąd stratę na z górą osiemset tysięcy funtów szterlingów rocznie¹⁰⁷. Tak oto przemawiało niezadowolenie, wynikłe z zadumy nad ciemnymi perspektywami zbliżającej się nędzy. A jednak, jeżeli porównamy, ile wynosił stosunek wartości złota do srebra za czasów Pliniusza i na ile został on ustalony za panowania Konstantyna, to stwierdzimy, że w ciągu tego okresu nastąpiła bardzo znaczna zwyżka¹⁰⁸. Nie ma nawet najmniejszych podstaw do przypuszczania, jakoby dawał się odczuwać brak złota; jest więc rzeczą oczywistą, że srebro stało się kruszcem pospolitszym; że jakkolwiek wysoki byłby jego odpływ do Indii i Arabii, nie mógł bynajmniej wyczerpywać bogactwa świata rzymskiego; i że produkcja kopalń w pełni zaspokajała popyt stwarzany przez handel.

Chociaż ród ludzki lubi wysławiać przeszłość, a pomiatać teraźniejszością, nie tylko mieszkańcy Rzymu, ale i prowincji całym sercem czuli i szczerze przyznawali, że Cesarstwo znajduje się w stanie spokoju i dobrobytu.

„Uznawali oni to, że potęga Rzymu, pod której szczęsnym wpływem najsrożsi nawet barbarzyńcy zjednoczyli się dzięki jednakowym dla wszystkich rządom i wspólnej mowie, ugruntowała już owe słuszne zasady życia społecznego, praw, rolnictwa i nauk, po raz pierwszy wprowadzone przez mądrość Aten. Przyznają, że w miarę ulepszania rzemiosł ród ludzki wyraźnie się powiększa. Sławią wzrastającą wspaniałość miast, piękno kraju, uprawnego i przyozdabianego jak jeden bezmierny ogród; sławią też długi a radosny okres pokoju, którym cieszy się tyle narodów, nie pamiętając już swoich dawnych uraz i nie bojąc się żadnych niebezpieczeństw w przyszłości”¹⁰⁹. Bez względu na to, jakie podejrzenia mógłby w nas budzić zapaszek retoryki i deklamacji, którym zalatują takie zdania, ich treść pozostaje w całkowitej zgodzie z prawdą historyczną.

Było raczej niemożliwe, by oczy współczesnych potrafiły w tej powszechnej szczęśliwości dostrzec ukryte przyczyny schyłku i rozprzężenia. Ten długi okres pokoju i jednolitość rządów rzymskich wsączyły w żyły imperium potajemnie, powoli działającą truciznę. Zrównał się stopniowo poziom ludzkich umysłów, ogień geniuszu wygasł i nawet duch wojskowy się ulotnił. Lud Europy był dzielny i krzepki. Hiszpania, Galia, Brytania i Illyricum dostarczały legionom wybornego żołnierza i stanowiły rzeczywistą siłę monarchii. Żołnierz ten odznaczał się nadal męstwem osobistym, ale zaczęło mu brakować owej odwagi publicznej, która karmi się umiłowaniem niepodległości, poczuciem honoru narodowego, istnieniem niebezpieczeństwa i nawykiem rozkazywania. W rezultacie obywatele, otrzymując prawa i wielkorządców z woli swego władcy, obronę swoją powierzyli wojsku najemnemu. Potomkowie najśmielszych przywódców zadowalali się statusem zwykłych poddanych. Jednostki najbardziej ambitne udawały się bądź na dwór cesarzy, bądź pod ich sztandary, a porzucone prowincje, pozbawione siły i jedności politycznej, niepostrzeżenie popadały w leniwą obojętność życia prywatnego.

Zamiłowanie do literatury, prawie nierozłącznie związane z okresem pokoju i oświecenia, było modne wśród poddanych Hadriana i Antoninów, którzy sami byli ludźmi uczonymi i obdarzonymi ciekawością badaczy. Zamiłowanie to rozpowszechniło się na całym obszarze ich państwa: najbardziej nawet na północ wysunięte plemiona Brytańczyków zasmakowały w retoryce, na brzegach Renu i Dunaju przepisywano i czytano Homera i Wergiliusza, a najwątlejsze bodaj przebłyski talentu literackiego spotykały się z ogromnie hojną nagrodą¹¹⁰. Grecy z powodzeniem uprawiali naukę fizyki i astronomii, studiowano obserwacje Ptolemeusza i pisma Galena, ulepszając ich odkrycia i poprawiając błędy, ale z wyjątkiem niezrównanego Lukiana ten leniwy wiek przeminął, nie wydając ani jednego pisarza obdarzonego oryginalnym talentem bądź celującego w sztuce wytwornego stylu. W szkołach nadal uznawano powagę Platona i Arystotelesa, Zenona i Epikura, przy czym ich systemy, za ślepym uszanowaniem przekazywane z jednego pokolenia uczniów na drugie, uniemożliwiały wszelkie szlachetne wysiłki zmierzające do ćwiczenia władz umysłu ludzkiego bądź też do rozszerzenia jego zasięgu. Piękno dzieł poetów i mówców, zamiast rozniecać ogień podobny do ich ognia, zachęcało tylko do zimnych i służalczych naśladownictw; zdarzało się też, że jeśli ktoś się ośmielił odchylić od tych wzorów, to zbaczał równocześnie z drogi zdrowego rozsądku i przyzwoitości. W okresie odrodzenia literatury młodzieńcza rześkość wyobraźni obudzonej z tak długiego spoczynku, współzawodnictwo pomiędzy narodami, nowa religia, nowe języki i nowy świat zbudziły geniusz Europy. Natomiast mieszkańcy rzymskich prowincji, otrzymując jednolite, sztuczne wykształcenie w języku dla nich obcym, wchodzili w bardzo nierówne współzawodnictwo z owymi śmiałymi pisarzami dawniejszych wieków, którzy, wyrażając swoje szczere uczucia w rodzimym języku, zajęli już wszystkie zaszczytne miejsca. Miano poety poszło omalże w zapomnienie, miano mówcy przywłaszczyli sobie sofiści. Chmara krytyków, kompilatorów i komentatorów zaciemniła oblicze nauki, a w ślad za schyłkiem talentu wkrótce przyszło i zepsucie smaku.

Wzniosły Longinus, który w okresie nieco późniejszym, a także na dworze królowej syryjskiej, zachował ducha starożytnych Aten, stwierdza i opłakuje ową zwyrodniałość swoich współczesnych, upadlającą ich uczucia, pozbawiającą ich odwagi i poniżającą ich talent.

„Podobnie – mówi on – jak niektóre dzieci na zawsze pozostają karzełkami, jeśli w niemowlęctwie za ciasno im krępowano kończyny, tak i nasze niedojrzałe umysły, spętane przesądami i nawykami cnotliwego poddaństwa, niezdolne są do rozrastania się i osiągnięcia tej harmonijnej wielkości, jaką podziwiamy u starożytnych, którzy żyjąc w ustroju ludowładztwa, pisali z tą samą swobodą, z jaką działali”¹¹¹.

To skarlenie człowieka, jeżeli mamy dalej podążać za przenośnią Longinusa, z każdym dniem oddalało go od dawnej normy i rzeczywiście świat rzymski zaludniony był przez plemię karłów wtedy, gdy wdarli się do niego srodzy olbrzymi z Północy, którzy poprawili rasę pigmejów. Przywrócili oni ducha wolności godnego mężów, a wolność ta po upływie dziesięciu wieków stała się szczęsną matką dobrego smaku i nauki.