Okładkę i strony tytułowe projektował

MIECZYSŁAW WASILEWSKI

na podstawie projektu

HENRYKA TOMASZEWSKIEGO

Teksty zebrali, ułożyli i przygotowali

MACIEJ BYLINIAK

MARIANNA SOKOŁOWSKA

Korekta

DONATA LAM

Księgarnia internetowa

www.piw.pl

Polub PIW na Facebooku!

www.fb.com/panstwowyinstytutwydawniczy

© Copyright by the Estate of Miron Białoszewski, Warszawa 2017

ISBN 978-83-64822-89-6

Skład wersji elektronicznej
TOMASZ SZYMAŃSKI

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Wiersze

Przerwany poemat

Wesele czy chaos

Zimowa legenda

Żyd

Pustka

Piąta jesień (1943)

Do ducha — siebie

Jerozolima

Zwiastowanie

Chrystus powstania

Scherzo h-moll

Ty — tęsknota

(Cóż z tego, że ziarna gwiazd…)

Wyjdź naprzeciw

Listopad popielny

Mit Krakowa

Sen miasta

Rozmowy jońskie. Poemat

Wizerunek jagodny Tarnowca

Dukla Janowa

Rondo

Obraz zgaszony kawą zbożową

Martwa z dniem

Miasteczko drewniane? ceglane

Wypominki

Mój testament piszącego

Antyteza zmienności

Wyliczenie śniegu

Samotność autoportretu

W strefie dłoni

małe rzeczy

O sobie w zachwianiu

Interesy [cykl]

Wymowne

Utopienie

Interes [2]

Ukłucia się

Cuda

(Kto to? jak to?…)

Złodzieje końskich ogonów

Kto nam nie da ćwierkać!

Żywym i uschłym jako przymiotnikom

O!

Ballada o wyplataczce krzeseł

Liryka od przebudzenia

Konkret I

Przy malarstwie Teresy Tyszkiewiczowej [cykl]

Trud myślanego ruchu

Grafika skupienia

Autoportret z funkcją

(sceptyczne…)

Perspektywy kieleckie z pociągu

Umęczenie z widzenia

Skurblu

Subelija

Kalikancista

Szperedele

Tajemniczki

Polot nad niskimi sferami

Rozmyślenie

Akt widzeń się kąpiący

Z dziennika (2)

Dosłowność

Za-ległość

Deszcz, rozuliczenie, przechodzień…

Filozofiuchna

Imię mię ciągnie

Samczenie

Od

Odpowiedzialność za

Szkoda mi mnie

być gorącym w przypadku

mało? małe poruszenie

? Darowane

Swoje

No to nie jestem prawdziwy i kanarki bym hodował

Zainnychość zaciebiość — zamność

Jazda figurowa pociągogeo…

Czkawka

(piumbale i nic więcej…)

(niewiao…)

(pisownia — pracownia…)

(o!.miłość…)

Mysiadło

przekład na to samo

ześwinienie

(jak kogo obrazi to się obraża…)

ujawnianie śpi-picia

pomaszyństwo (do szycia) to i butelkowo temu (nie-)podobnie

Suskodeszcz

aż tyle gwiazd nie byłeczko

co ja temu jarzębinien

Paryżo-ja

Obory gdzie dziś wszelcy…

rododowód

szkoda, boby

pochodzenie stanu nocnego z nieba

umrę, spokój

moralność uliczna

niekulminacyjka

…u…a…e…u…

Muszę, a ty?

jazda

autofarmery

oj ludzie ludzie

skwer pór

niedociemnianie o ścianę

panie ja śpij pan a jak nie to nie muszę

Otwockiernik

usłyszane na wysiadanego w Otwocku

banie okolicznościowe

Kobieta trzydziestoletnia

— może pan doktór? — może pani doktór?…

naoddzielnie trzeciego i czwartego jednej dr med.

(przeprowadzka państwa Oli.…)

złodzieje!

złodzieje! niech się

niedodzieje

kto pytany „kto to?”

co innego zaczęty myszami

nocleg w Kamenie

Kasiunia

Letnie mądrości [cykl]

cieszenie się

czas swoje robi

czas robi swoje?

dyscyplina od leżenia ciągle z myśleniem w kucki

kalendarzyk ruszył

tyle pustej ziemi

Pan Antoni powiedział

dogarwolinowywanie

od kościoła pseudo i ryneczku śmietnika po Garwolinie piszę na kolanach w świstkach

Niech im świeci

Izydorek na ścianie kościoła garwolskiego orze

garwolski ja

onczyć palce

rodowód mojego pisania w ciężkich warunkach

przeszłaby nie przeszła

jedyne przełamanie rajskiego i to zawiodło

aż dotąd żyła w Krośnie kochanka Stanisława Augusta

pisane nie było

opierz się Haniu opierz

dzika nauczycielka

kropopędel

prybabka

mama Gogulinka

metryki zbrakło

Słowik Słowiczka dobre sąsiady

spotkałysie

nie powiedziała: kanoldy…

o dwóch oprawców podobnych do tych dwóch

Mana

Mela Kaszowa

Szalona Julka…

Babka Mickiewiczowa

29 sierpnia

na jubileusz Konopnickiej

Zaczkajowa

Ledera

Śliwusieńka

trzeba było we wasążku przywieźć

myślenio-czuły

nakrycie po myśli

(z goła skóry głowy zły na…)

palić

dodatek do człowieka Mirona

pióropis

muśnięty

piszmy ledwie dyszmy

nieodwracalność

pasuje

rądo

coś większego

Jakżeśmy szli do kogoś na placki kartoflane

1-sierpniocznica

sumienie — zmyślone sobie do wyrzucań

wrzesień głowa do góry

mmmmmmmm

obleżenie pragnienia

osobność racji ciepło ciepło

prze-stronność

żywoty świętych

o św. w łó.

kto ma czucie w nocy je

mama kolegi do kolegi syna w sieni daje przykłady

kiedyś dorożkarz aż się zgiął…

koniec pogody sprzyi

(moja ogolona głowa mak mak…)

śpiciel [1]

śpiciel [2]

zapominanie się od „A”

ululanie

? co moje mieszkanie robi beze mnie

(stan nieruchomości…)

(ileś ode mnie do pociągu…)

dwa żywioły

chodzenie-leżenie

leżę, leżeję

mojebojęsięja

trzecia rękawiczka po co on mu bezinteresownie

(czuć ziemia się…)

mija, mijnie

łatwo zdecydować za kogo

terazistość

skorupka hierarchii szacunków…

spowiedź na głos (słuszny?)

żeżycie

dziennik (2)

dziennik (3)

dziennik (4)

niedowytrzym ze mną

(u góry niebieskiej…)

siostra otwocko-afrykańska do pacjenta w czerwcu

leżenioboa

(jak się odechciewa…)

poepeta

palisięta

róże jak z głowy

przeszedł mnie deszczyk

muszona głowa

(muchy niespania w nocy w kuchni…)

nóż ostrza, kaktus czerwieca…

(drzwi na gęsi biało co się zszarza…)

poczucie

ziewacz lwimi paszczami

róża mnie

cyniaczność

scept.

Ambaras [cykl]

(już się nienaumnieujesz…)

(nie ma jak ty…)

okno za okno

nie do prze-

rozmottywanie

nie zaśpię nie przepadaj

hepyent (3)

hepyent [4]

hepyent (5)

mdł

cię nie

przepraszanko

Karnawały nie dla nas

(rozbambdziomdziś…)

wielkie prześnicie

dorosły 38

z tobą w poć. Otw.—W-wa

Bonifacy

życiowymysł

Nowelat

po co ma się bywać nie z kimś?

zwięrzenie miłosne

„Po to nam dano tę trudną zabawę aby się nią dręczyć”

mam wrażenie = czuję się

za to skupiać

odfrajdowczy proces

zadrapałem się w rękę paznogieciem powieciegdzie? (swym)

(kochać? taka sztuka…)

Baranowa

u kogo to to o co go zależy

de nervo

spatuchny

noc ciemności i oschłości

położeniosłów

rozstał nas mus w W-wie…

z dziennika (z rachunku)

(z dziennika) !opotobie!

w’istość

sztukowanitas sztukowanitatum

bolisz mnie jak mnie nie wolisz

(śnij mi się śnij…)

wdren plankie

Szanowanko

cyt!at

(na niemienie ciebie…)

(słowa znaczą…)

Ostatnia runda

posobieradnia

przy sposobności usposobienia

(najżółciele…)

kaczeńce — ostatnie narwańce

obożeon(ja)

momentoj

hasło z miedzy

wieś, wypada spać

rozumiem ją świetnie czyli Pani Pioruńska

histerykja

sprawdździśo

jamaj

zmuchzwierzsię

(pora kwitów wiśń, głogów, bzów…)

(Białoszewski! rzuć te chwyty…)

serce serce

czekanie

delektowniś spania

oj ta B. w B.B.

Pięć poezji sandomierskich [cykl]

trzyszpaltówka natchniona piżamą, parawanem i skąd rapsodem

chrappan

(Ryś S. nieraz staje w oknie…)

dochodzenie

(w Sandomierzu…)

Odkrycie tajemnicy sfinksów

Wywrot wykładu

(Stoję w oknie…)

(dzień się rodzi…)

perspektywy na przyszłość wieczną

Bagirka

Na rzykach Babylonu

złości w przyjaźni, w miłości

z dziennika (mus na mięsie)

z dziennika (kombinacji)

Z dziennika (nabieralnika dalej)

pisać wyraźniej

z dziennika

Z not-nika

Z dziennika-jesiennika

co siedzi w człowieku (ze spacernika)

(niemożenie zaśnięcia…)

zasypianie

co boli leczyć na oko

? boliząb to jest roślina ?

Niedziela (Bania)

Suplikomplet do-ńdzielny

6 dochodzeń w jedno południe listopadowe

Wstęp

Przekłady poetyckie

Jacopone da Todi

Stabat Mater

Tommaso da Celano

Dzień gniewu

Anonim

Lament Maryi

Sándor Weöres

Lunatyk-rowerzysta

De profundis

Canzona

Orbis pictus

Graduał

Nokturn

Autobiografia

Osoby gramatyczne

Dramaty

Rozalie. Poemat sceniczny (teatr lalki)

Kalejdoskop. Komedia końca świata

Nota od wydawcy

Źródła tekstów. Uwagi

Alfabetyczny spis tytułów i incipitów

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wiersze

Przerwany poemat

Piec zaczyna poemat… prostokątny,

Ułożony na wzór kafli,

Przedzielony szparami. — — —

Pośród każdej białej tafli — — —

Ślizga się nie zrodzony pomysł,

Przemyka, powraca sekundami — — —

I znika, znika…

Biel pieca…

Biel śniegu na skarpie…

To wzrok wyobraźni pracuje,

Wspomnieniami szarpie, — — —

Układa, przesypuje

W strzępy akcji.

Wzrok cielesny narzuca zamkniętą przestrzeń,

Pada ukosem na teczkę papierową,

Przyległą do ściany…

Teczka rozpoczyna poemat,

Pusty, niezamknięty na dwa lśniące zamki,

Zawisły, nieruchomy…

Okienne framugi — — —

Wychwytują temat, — — —

Scalają fragmenty, ułamki

W utwór olejno malowany, długi…

Nagle za oknami — — — — — dom…

Wzrok wyobrażeniowy dom rozmnaża na domy,

Kalkuje z jednego domu inne domy,

Odbija, powiela…

Dużo pięter…

A wśród tych pięter

Coś się rozściela…

Ruiny..... ruiny:.....

Żelastwa… łachmany tkanek…

Kształty poobrywane, ścięte

Zmartwychwstają.....

Układają się w cegły,

Wpijają w siebie rdzenie balkonów,

Rosną, potężnieją.....

Wywlekają z grobów ludzi,

Ludzi bardzo dziwnych,

Którzy żyją czymś…

Gazy wybuchowe sprężają się, łączą,

Zamykają w pociski i bomby,

Znaczą plomby,

I lecą do góry, w bok

Wracają ku lufom dział,

Ku skrzydłom samolotowym

Wszystko pośpiesznie energicznie,

Ciągiem sekund, ułamków sekundy,

Cofanie się w tył.....

Dwudziesty szósty wrzesień,

Dwudziesty piąty,

Wstecz, wstecz…

Ten co był, każdy z nich, co był.

Chodzi o każdą najdrobniejszą rzecz:

Aż trzeci....

Manifestacja!

Święto niesłychane,

Rytm uniesień…

Tłuszcza warszawska… wojna…

I pierwszy wrzesień!

Wojna!!!

Mobilizacja!!! — — —   — — —   — — —

…… Dlaczego wszystko znowu się wraca,

Od strasznego początku (!)

Piwnice — — — schrony,

(Katakumby),

Ludzie modlą się,

Śpiewają „Pod Twoją obronę…”

Na ulicy doły — — — doły…

Pożary — — — padlina — — — cuchnące konie…

Swąd spalenizny…

Huk! ..... — — — ..... — — — (Nagle giną)…

— — — — — — — — — — — — — — —

Wzrok cielesny dotychczas drzemiący

Wyrywa się z oczu, chce w przestrzeń biec,

Uderza o piec.....

Piec prowadzi akcję:

Powtarza ten sam temat,

O szparach, o kaflach.

Pod teczką maszyna

Krzyczy że jest obojętna,

Że nie obchodzi ją firma,

Ani harowanie, ani lenistwo…

........ Nieprawda, że za drzwiami,

Tam — — — kiedyś — — — na górze, gdy wiatr wył,

To na maszynie ktoś szył.....

Nieprawda…

(Ja wiem że prawda)

Maszyna krzyczy,

Że to ja wmawiam w nią,

Zaś pedałów klapanie

Nie oznacza żadnego bólu..!

Metampsychoza mebli… sprzętów.....

Szaleństwo, obłęd… — — — precz!

Słuch cielesny plącze myśli,

Gdyż na podwórku ktoś żebrze,

Śpiewa, wyje idiotycznie w kółko:

Lecz wzrok wyobrażeniowy rzuca się na oczy,

Chce snuć dalej… (o czym… o czym?),

Rozpiera ściany, obnaża półki biblioteczne,

I namiętnie zagrzebuje się w algebrze.

Niespodzianka!

Coś nieoczekiwanego!

Pomysł… pomysł… stary, nowy……

Cyfry szukają sensu w swym istnieniu

I chcą zrozumieć, dlaczego…

Znaki mniejszości i większości,

Dodawania i odejmowania…

Poemat o pierwiastkach!

Koniecznie poemat!

Pierwiastki nie dadzą z siebie

Wyciągnąć pierwiastków na temat.

Czernieją dziobami

W matematycznym gniewie…

Jakie to dziecinne, Boże!

Zarzuty, najgorsze zarzuty, że dziecinne!

Dajcie inne!

Książki wdzierają się w mózg,

W świadomość, w kombinacje…

Algebra pogrąża — — —

I nie wie nic, że jest dziecinnym pomysłem,

Ale reklamuje swą zawartość,

Wskazuje teksty…!

(Głupota! Upartość! Preteksty!)

Nie ma nic,

Poetycznego nie ma nic

Jest tylko liczenie, liczenie,

Dlaczego czwórka ze stu czterech

Nie stanowi czy stanowi tożsamość

Ze czwórką z czternastu,

Albo z dwudziestu czterech.

Nagle chemia… reakcja…

Wapń płynący po wodzie

Wapń, a może sód…

Temat zanim się skrystalizował,

Uleciał z wodorem w powietrze,

Rozwiał się…

— — — — — — — — — — — — — — —

Wzrok cielesny buduje ściany…

Piec, teczka, maszyna…

Coś się zaczyna o tym…

Teczka pusta, nie zna dalszego ciągu,

Wzrok cielesny jej tłumaczy.

Mózg zwraca się do wzroku, pyta o piec.

Piec bezsilny… kafle… szpary… nieruchomo…

Maszyna obojętną jest na wszystko,

Ale zaczyna szyć

I swą akcją pobudza… akcję wyobraźni,

Akcja wyobraźni wyciąga warsztaty, motory,

Pracuje nad światem techniki,

Konstruuje z wiadomości i z inteligencji,

Wysila się…

Lecz oto samochody,

Ciężarówki… robaki… grzbietem do ziemi,

Kołami do góry,

Bebechy motorów widoczne i wstrętne!

Wzrok wyobraźni coraz bardziej mętny,

Otępia się zbytnim natężeniem myśli,

Wolno — — — — — — ustępuje………

……… Piec chce czymś być,

Czymś chce być… stanowczo……

Ale czym?

Pomysł gubi się zatraca.....

Poemat o gwiazdach, planetach,

Słońca, słońca…

Okultyzm… błędne szlaki…

…Dramat — — — —

Życie — — — —

Ziemia — — — —

Poeta — — — —

Skąd nagle:

W rezerwacie syfilitycy

Z nosami, czy bez nosów,

Jak zwierzęta w zoo,

Zamknięci…!

Jedzenie podaje się im na drągach,

Na kijach,

Płot… parkan… może szary…

Przez szpary… przez szpary....

— — —   — — —   Ściany.....

Ze ścian spełzają tapety,

To pomysł ukradziony,

Ale wzrok się czepia,

Wyłania esy… floresy — — — …

Wzrok wyobrażeniowy

Ciska je o podłogę

I wyczerpuje się szybko…,

Aby tym szybciej wrócić.

Sufit zniża się i leci do góry.

— — — — —   Piec biały.....

Płaszczyzna śniegu na skarpie,

Wichry milczące, białe, dymią.

Potem lampa, gabinet,

(Lampa naftowa na piecu),

Stolik… wykład filozofii…

Akcja słabnie

Wzrok nadzmysłowy, chory, zupełnie…

Ale pracuje w szaleńczym tempie…

Choć go oczy strzępią.

Lato wrześniowe…

Na ulicach Warszawy popołudnie słoneczne,

Cienie kładą się skąpo po jezdniach, chodnikach,

Roje ludzi wrastają w bajki niedorzeczne,

Pełno, pełno powozów, ale nic nie słychać……

Popołudnie wrześniowe, i nic więcej

Nie da się wysnuć — — — — — — — zamarło…

Oczy wyciągają się do pieca:

Na taflach majaczą lśnienia,

Piec…

Teczka…

Zamki srebrne… (otwarte)…

Pokój…

Słuch wyobrażeniowy wspomina

Wrażenia ostatniej nocy,

Jęczenie — — — — — śpiewania,

Wicher wybuchający,

(Detonacje wichru)…

Pokój — — — — kiedyś — — — — przed laty — — — —

Detonacje…… złowieszcze,

Ale to nie wojenne …jeszcze

dalekie…

Tamto było przeczuciem…

Warszawa 29 września 1942

Wesele czy chaos

Biegło po błocie wprost, na przemian — kłusem,

To wolno… biegło tuż koło tramwaju,

A spoglądało nieraz w świat, co usechł,

Na drzewa, co się w ulicę wgnębiają.

A nazywało się niby — — — wesele,

Wesele myśli, chaosów i wariactw,

A było sobie mało i za wiele.

Wykrzykujące na głos Jezus, Maria!

Biegło wzdłuż muru czerwonego getta,

Pod wstrętnym mostem i patrzało

W okno tramwaju, gdzie siedział poeta

I rozplątywał: wesele czy chaos…???

Warszawa 29 listopada 1942

Zimowa legenda

Szła ponoć pani zima ścieżą w śnieg nieskąpą.

Witali ci ją wszyscy z pokłonami, z pompą.

Rzucali jej pod nogi atłasy płatkowia

Sądząc, że sama wieniec ze ziół ma na głowie.

Witali ją kwiatami z pieścideł, z cieplarni,

I myśleli, że pewno do ust je przygarnie.

Witali ją kwiatami i zaśmiechem lata,

Lecz ona szła milcząca, zła i jędzowata.

Nie podnosiła darów, depcąc zjadle po nich,

Pluła zmarzlinami na płaskie pokłony.

A gdy ktoś jej przez okno rzucił wiązkę kwiecia,

Cisnęła nim na powrót w okno, niby śmieciem,

Aż kwiat ocknął się w szybie w mrozowate wzory,

By odtąd być dla ludzi zimowym upiorem.

Warszawa 4 grudnia 1942

Żyd

Żyd nędzny, obłąkany, zarośnięty w brudzie.

Ustrojony odświętnie w sabatowe łachy,

Kręci się wkoło rynku między mrowiem ludzi

I mamle ogłupiałe modlitwy — — — postrachy.

Przeżył łuny pożarne, bomby i kartacze,

Tułaczkę pstrych w toboły pielgrzymów wychudłych

I nie trudził się nawet spytać, co to znaczy,

Drapiąc roztargane robaczywe kudły.

Patrzał ślepo na groby rozsiane po mieście,

Na wyciągane z ziemi zacuchnięte bryły,

Na skrzynie z trupim chlorem, których świat nie pieścił,

Lecz gnał po pięć, po dziesięć, na cmentarz, co siły…

Żyd czarny rozmamłany i zaskorupiały

Chodzi dokoła rynku jedną ciągle drogą,

Na nogach ciągnie stare zgnojone sandały,

Osłania się łachmanem, jak senator togą.

Łazi po rozbłoconych kamieniach ulicy,

Mamrocze sam do siebie, gałganami macha…

(Może jemu coś Jahwe powie w tajemnicy,

Prorokowi w zawszonych sabatowych łachach?)

Warszawa 18 września 1942

Pustka

Ze rżysk krwawiących w skwarze po sierpniowych skosach,

Z wygasających ognisk przewoniałych kwiatów

Zła, spozorniała zwiędza, sucha i prze-bosa

Podświadomym oddechem struła żywość światu.

Jakaś młodość, ujrzawszy — — — gdzieś — drugą ojczyznę

Rzuciła odwłokowi pustki przestrzeń całą,

Drzewa zdarły ze siebie wężową rdzawiznę,

Ale im nowe liście w czas pobrązowiały.

Żurawie w najsmutniejszą wkreślone literę

Uleciały w skłon nieba głuche na krzyk słońca,

Tylko księżyc, wschodzący pełnym żółtym zerem

Nie zrozumiał, szczęśliwy, że to… oczy… końca..!

Warszawa 25 sierpnia 1942

Piąta jesień (1943)

Grób nieznanych popiołów.

Zniczem — mglący się księżyc;

hymnem — wieczny szum kolumn.

Zwyciężony zwycięży.

Tu — za siebie, w tył, przed tym…

Ręce idą po zmierzchu…

Drzwi jak rzeźba wrót ślepych…

Odgłos stąpań i szeptów…

Czarne druki w szufladach,

niby tajny papirus.

Hallo… Hallo… Warszawa!

Z ciemni kąta chryp wyrósł.

Nocą przeczuć zgrzyt opon,

oczy spojrzeć niezdolne.

Cienie hełmów ku oknom,

gwizd, rewizja, w drzwi kolby.

Rozdzieranych bram skowyt,

co krok lufa i żandarm.

Pogrzeb… dudni przez schody

wóz dla żywych karawan.

Odjazd! — Bóg dziś nie zbawia.

Bruk pod sercem się trzęsie.

Pierwsze słowo — to Pawiak,

drugie słowo — Oświęcim.

W mrocznych ulic prześwicie

kształty mgłami zatarte,

widma ognia i wycie

i schlastany krwią parter.

Chryzantemy — szloch ściany

mokrym zmierzchem zasnuty.

W reflektorach skąpane

tratujące wbrew buty.

Gdzieś w więziennych barłogach

śmierć sinością twarz maże,

blask w źrenicach już dogasł.

Niewskrzeszeni Łazarze.

Sieć obwieszczeń po rogach

z amarantu plakatów

wzrok przechodnia przyciąga.

Spójrz — bo każdy jest na to.

W zimnych deszczach jesieni

przerażone ssie trzewia.

Gdy los oczu nie zmieni…

Nad Warszawą strach przewiał.

Po zjeżonym w szkło grzbiecie

murów czarnych pożarem

gna legenda o Getcie

skargą Miszny — Gemary.

Patrzy w kośćce kamienic,

w jamy okien i dachów

i łka księgi tajemnic

z trupich piwnic — katakumb.

I w obłędzie się tuła

pięść dźwigając przed Bogiem,

gdzie ogromna kopuła

wryta w gruz synagogi.

A hen potop płomieni

piętrzy fale na zachód,

jęk dygoce po ziemi

i czas pełen jest znaków.

Jeśli tutaj front dotrze,

to Warszawa — to szkielet.

Przy rozpaczy proroczej

świst motłochu — wesele.

Kto w moc pięści nie wierzy,

nie rżnie karku o pieniądz,

ten nie będzie mógł przeżyć,

zginie piątą jesienią.

W wieczór wielbiąc tragiczność,

po zdobyciu sal szturmem,

spijaczona publiczność

święci polską kulturę.

Sześć dni błotem targowisk

stopy depcą się brudne,

aż w manifest — też mrowiem

zdepcą kościół w dzień siódmy.

Jutro w mieście szaleńców

brzask zobaczy swym bielmem

skołysanych wisielców,

jak huśtawki niedzielne.

Jutro albo już dzisiaj

w dzwony nerwów — Twój Amen.

Popiół mgły, który wisiał,

i ciemności nieznane.

Warszawa, listopad 1943

Do ducha — siebie

Czyś jest sprzed wieków, ja nie wiem,

czyś bliski zrodzeniu gwiazd,

nieznane mi Twoje brzemię,

ale mam w sobie Twój blask.

I kiedyś od Jego pełni

odszedł na własny dzień,

głucho jest o tym we mnie,

czym dłużej wiem, to tym mniej.

Lecz nic to — Ty wciąż bezsenny

przeobraź wolę na cud,

bym widział twarz swoją w ziemi

i zapach krwi w sobie zmógł.

Czerwone znaki cierpienia,

co plecy cisną i pierś,

w stygmaty wiary przemieniaj,

a szlochy w pokutną pieśń.

Kiedy zaś ból się rozleje,

gdy trzewia zaciśnie głód,

szepcz Jego i Swoje dzieje,

weź ciężar głowy, rąk, nóg

i daj zapomnieć o kościach

dźwigając w bezkres, w swój czas,

by popiół myśli nie osiadł,

bym sobą dla Ciebie gasł.

Patrz, we mnie jest myśl świadoma,

rozesnuj ją w świętą sieć,

niech stanie się nieskończona

i mocna nawet przez śmierć.

I nie zwól nigdy jej szargać

tchnieniami grzechu i żądz,

ciało — to moja skarga,

więc abym w szlochu się trząsł.

Wbrew woli zmysłów oślepłej

i oczom i dłoniom wbrew,

niech się wszystkiego wyrzeknę,

bylem nie błagał o grzech.

Kładź zawsze na ust pragnienie

„Bądź wola Twoja” — i — „Przyjdź”,

dzwoń w serce i dzwoń w sumienie,

aż będę, gdzie Ty chcesz być.

Choć żeś zaś moim żywotem,

żeś wyższym, żeś czystym mną,

klękam przed Tobą z tęsknoty

i modlę się wnętrzem w głąb.

I Ty się modlisz — Ty we mnie,

do siebie nad ciałem duch,

aż nie znam, choć chcę daremnie,

czyś sobą, czyś mną, czyś Bóg.

Opole, październik 1944

Jerozolima

1

Naprzeciw siebie zatrzaśnięte

żelaznym chwieją się lamentem

drzwi Małego Getta,

drzwi Dużego Getta — — —

Za pojazdami — przy murze

tłoczy się karawana chrześcijan,

patrzy w to Małe i Duże,

gdzie naród Melchizedeka

oczekuje przejścia…

Przez czarne galerie prętów

spojrzenia ścigają się prędko,

aż dwoje wrót

skrzydłami ku sobie łopoce

i jezdnię w poprzek zamyka

jak Morze Czerwone:

Getto się jednoczy!

I wówczas

migają:

siwe plamy bród,

przekrwione oczy,

toboły,

ruchy rąk,

tramwaje konne,

kolumny riksz…

Na straży

niemieckie twarze

wlane w spiż.

2

We świt — dniem wzbierający

starcy zdławieni, czarni,

jakby łańcuchem kroków

związani

przechodzą…

przechodzą…

w głąb Getta-gehenny — — —

A ówdzie

proroków cienie

czy głos wiekami pełny:

„Jerozolimo…

— — — Rzekł Pan do Pana mego:

siądź mi po prawicy,

aż wszystkie twoje wrogi

dam za twój podnóżek…”

A tamci

oślepli czerwonością muru

widzą tylko

ścianę płaczu.

3

Żydziak

wiekami strasznych chwil

wyschnięty na mumię

skrada się,

by nie widział tamten,

i jedno rozumie:

„Jahwe…

buraki… kartofle…

cebula…

dla matki…

dla braci małych…”

Sinego potu krople,

ręka łachmany przytula,

„Jahwe!”

Na skrzyżowaniu asfaltów

skrwawione ciało, wyrzucone z bunkra;

cebula sypie się z palta…

bezwładna ręka na drutach

sina jak kartofle

dla matki, dla braci…

Nie! Nie oszukał!

Za czerwone buraki

czerwoną krwią zapłacił!

Cień żydowskiego psalmisty

chyli się

nad jękiem dziecka niskim:

„Chwalcie, o dziatki, Pana,

Pan jeden godzien chwały…”

Lecz ono nie słyszy psalmisty

„…dla matki

…dla braci małych

cebula……”

Ostatnie słowa z warg

wyschły.

4

W sabat

z wysokich okien granicznych

różowieje pościel.

W szczątkach szyb

nie płoną święte menory.

Tylko od dołu

z ulicy

lichtarze luf

goreją w cel

ku oknom.

A z głębi Getta, jak z bożnicy

jęk… wycie…

niby modły

Sądnego Dnia.

I tylko prorocy

kołyszą się w pokłon:

„Jerozolima — dom nasz, dom boży,

a chwała jego do końca wieka…”

Nie słyszy nikt.

Wśród trotuarów

gorący słońca balsam

na zwłokach zmarłych i chorych.

Widma proroków

czytają słowa z Tory,

co przyrzekł Pan sam.

Nie słyszy nikt.

5

Na torowiskach Powązek

rzesze

gnane

pustynią przedmieść

ku ziemi nie-obiecanej

bez Mojżesza…

Gwiazdy wieczoru

jak lampki oliwne Chanuki;

przestwór

jak synagoga.

Skądś płynie rozkaz

— po torowiskach Powązek:

ludzie stanęli

zastygli

w rzeźby świątynne z brązu…

I stała się scena z Biblii,

nowy testament Boga……

Nie........

Strach jest zimny

i senny,

czucie ucieka z żył…

śmierć się tym czuciem zamgli…

Nie ma kamiennych tablic

ni góry Synaj.

Są tylko hełmy

i karabiny

i trumny zachlorowanych wagonów.

Jest Getto-Jerozolima!

6

Tam — — w męczeńskim mieście

wśród ulic jasnych i złych

między posągi trupów

błądzą psalmiści

grając na strunach zardzewiałych drutów:

„……Jerozolimo....”

Nie słyszy nikt.

Warszawa, 17 czerwca 1945