PEDRO PÁRAMO: © Juan Rulfo, 1955, and Heirs of Juan Rulfo

EL LLANO EN LLAMAS: © Juan Rulfo, 1953, and Heirs of Juan Rulfo

EL GALLO DE ORO Y OTROS RELATOS: © Juan Rulfo, 2010, 2016, and Heirs of Juan Rulfo

Projekt obwoluty, okładki i stron tytułowych

Jakub Zasada

Zdjęcia na s. 391–395 autorstwa Juana Rulfo

Redaktor prowadzący

Kamil Piwowarski

Redakcja

Ewa Kobyłecka-Piwońska

Maciej Libich

Korekta

Ryszarda Krzeska

Maciej Korbasiński

Małgorzata Denys

Księgarnia internetowa www.piw.pl

www.fb.com/panstwowyinstytutwydawniczy

Wydanie pierwsze w tej edycji, Warszawa 2026

Państwowy Instytut Wydawniczy

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

tel. 22 826 02 01, e-mail: piw@piw.pl

ISBN 978-83-8442-038-6

Fragment

PEDRO PÁRAMO

RÓWNINA W PŁOMIENIACH

Dali nam ziemię

Wzgórze Comadre

Bo jesteśmy bardzo biedni

Człowiek

O świcie

Talpa

Macario

Równina w płomieniach

Powiedz im, żeby mnie nie zabijali

Luvina

Noc, kiedy go zostawili samego

Przejście na Północ

Przypomnij sobie

Nie słyszysz, jak psy szczekają

Było kiedyś trzęsienie ziemi

Dziedzictwo Matildy Arcángel

Anacleto Morones

ZŁOTY KOGUT I INNE OPOWIEŚCI

Złoty kogut

Życie nie jest tak poważne, jak się wydaje

Skrawek nocy

Listy do Clary – XII

Castillo de Teayo

Po śmierci

Moja ciotka Cecilia

Cleotilde

Mój ojciec

To samo, co wczoraj, rzekł ksiądz

Susana Foster

Szedł obolały, znużony i senny

Ángel Pinzón zatrzymał się przy niewielkiej wyrwie

Wyszukiwacz

Ewa Kobyłecka-Piwońska, Posłowie

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pojechałem do Comali, bo powiedziano mi, że tam mieszka mój ojciec, niejaki Pedro Páramo. Matka mi to powiedziała. I przyrzekłem, że pojadę go odwiedzić po jej śmierci. Uścisnąłem ręce matki na znak, że dotrzymam obietnicy: za chwilę miała umrzeć i byłem gotów przyrzec jej wszystko. „Nie zaniedbaj tego – prosiła. – Nazywa się tak i tak. Jestem pewna, że ucieszy się, gdy cię pozna”. Nie pozostawało mi więc nic innego, jak zapewnić ją, że to zrobię, i powtórzyłem to wiele razy, nawet wtedy, gdy już z trudem uwolniłem dłonie z uścisku jej martwych rąk.

Przedtem jeszcze przykazała mi:

– O nic go nie proś. Zażądaj tego, co nasze. Tego, co miał obowiązek mi dać, a nigdy nie dał. Zapomniał o nas i za to, mój synu, każ sobie drogo zapłacić.

– Tak zrobię, mamo.

Nie myślałem jednak o dotrzymaniu przyrzeczenia. Dopóki nie zaczęły mnie trapić dziwne sny i nawiedzać zjawy. Tak zaczął tworzyć się we mnie cały świat wokół nadziei, którą był tamten człowiek, nazwiskiem Pedro Páramo, mąż mojej matki. Dlatego wybrałem się do Comali.

Był to okres kanikuły, kiedy powietrze sierpniowe bucha żarem, zatrute zgniłą wonią mydlnicy.

Droga pięła się pod górę i opadała w dół. „Wspina się lub opada zależnie od tego, czy się idzie, czy wraca: dla kogoś, kto idzie, droga biegnie pod górę, dla tego, co wraca – w dół”.

– Jak mówicie, jak się nazywa ta miejscowość w dole?

– Comala, panie.

– Na pewno to już Comala?

– Na pewno, panie.

– A czemu tak ponuro wygląda?

– Takie czasy, panie.

Wyobrażałem sobie, że ujrzę to wszystko poprzez wspomnienia matki, poprzez jej tęsknotę między ułamkami westchnień. Zawsze żyła, wzdychając za Comalą, za powrotem, ale nigdy nie wróciła. Teraz ja tu przybywam zamiast niej. Niosę z sobą oczy, którymi ona patrzyła tam na wszystko, bo dała mi swoje oczy do patrzenia. „Jest tam, kiedy już miniesz port Los Colimotes, piękny widok na zieloną równinę z żółtymi plamami, kiedy dojrzewa kukurydza. Z tego miejsca widać już Comalę, bo ziemia bieleje i oświetla ją w ciągu nocy”. I mówiła to jak sekret głosem zgaszonym, jakby rozmawiała sama z sobą... Moja matka.

– A po co pan idzie do Comali, jeżeli można wiedzieć? – usłyszałem pytanie.

– Zobaczyć się z moim ojcem – odpowiedziałem.

– Ach! – powiedział tamten.

I zamilkliśmy ponownie obaj.

Schodziliśmy w dół zbocza, słuchając rytmicznego stąpania osłów. Oczy kleiły się nam do snu w sierpniowym upale.

– To będzie dla niego prawdziwe święto – usłyszałem znowu głos mego towarzysza. – Ucieszy się, że kogoś spotka, bo od tylu lat nikt już tu nie przyjeżdża.

Po chwili dodał:

– Kimkolwiek pan jest, rad będzie pana powitać.

W rozżarzonym blasku słonecznym równina wyglądała jak przezroczyste jezioro, rozpływając się w mgłach na szarym horyzoncie. Dalej widać było linię gór. Za górami nic prócz szarej dali.

– A jak wygląda pański ojciec, jeśli można wiedzieć?

– Nie znam go – powiedziałem. – Wiem tylko, że nazywa się Pedro Páramo.

– Ach, naprawdę?

– Tak. Powiedziano mi, że tak się nazywa.

Usłyszałem nowe „Ach!” poganiacza bydła.

Spotkałem go na rozdrożu Los Encuentros, gdzie krzyżuje się kilka dróg. Czekałem tam chwilę, aż wreszcie ukazał się ten człowiek.

– Dokąd idziecie? – spytałem go.

– Drogą w dół, panie.

– Znacie może miejsce, co się nazywa Comala?

– Właśnie tam idę.

Ruszyłem więc za nim. Szedłem jego śladem, usiłując nie zostawać zanadto w tyle, aż wreszcie zauważył, że go ścigam, i zwolnił kroku. Potem szliśmy tak blisko jeden drugiego, że niemal dotykały się nasze ramiona.

– I ja także jestem synem Pedra Páramo – powiedział mi.

Stado kruków z głośnym krakaniem przeleciało nad naszymi głowami, przecinając puste niebo.

Z trudem pokonawszy wzgórza, zstępowaliśmy coraz niżej w dolinę. Na górze zostawiliśmy upalne powietrze i pogrążyliśmy się w czystym żarze, bez najlżejszego podmuchu. Wszystko zdawało się zastygłe, jakby w oczekiwaniu czegoś, co miało nastąpić.

– Gorąco tu – odezwałem się.

– Tak, ale to jeszcze nic – odpowiedział mój towarzysz. – Niech się pan nie przejmuje. Odczuje pan to jeszcze dotkliwiej, kiedy dojdziemy do Comali. To miasteczko stoi na rozżarzonych popiołach ziemi, u samych bram Piekła. Mówią nawet, że wielu z tych, co tam umierają, wraca jeszcze z Piekła po swój koc.

– Znacie Pedra Páramo? – spytałem.

Odważyłem się na to, bo dostrzegłem w jego oczach odrobinę ufności.

– Kto to jest? – spytałem znowu.

– To chodząca po ziemi uraza – odpowiedział.

I pognał osły, bez potrzeby zresztą, bo i tak wyprzedziły nas znacznie, gdyż nabrały rozpędu, schodząc w dół.

Dotknąłem fotografii matki, którą miałem schowaną w kieszonce koszuli. Grzała mnie w serce, jakby i ona także się pociła. Była to stara fotografia z postrzępionymi brzegami, ale jedyna, jaką posiadałem. Znalazłem ją w kuchni w szafie, w kamiennym garnku pełnym zasuszonych ziół: szałwii, liści melisy i gałązek ruty. Zachowałem ją od tamtego czasu. Jedyna podobizna matki, jaką znałem. Matka nigdy nie lubiła się fotografować. Twierdziła, że to pachnie czarami. I tak chyba być mogło, bo fotografia była podziurawiona, jakby od ukłuć igłą, a w okolicy serca znajdowała się wielka dziura, w której prawie zmieściłby się palec serdeczny.

Teraz zabrałem zdjęcie z sobą, myśląc, że może mi się przydać, żeby ojciec mnie rozpoznał.

– Proszę spojrzeć – mówi do mnie mulnik, zatrzymując się. – Widzi pan to zbocze podobne do pęcherza wieprzowego? No więc tam, za nim, jest Media Luna. Teraz proszę obrócić głowę. Widzi pan ten występ na wzgórzu? Niech się pan dobrze przypatrzy. A teraz proszę spojrzeć w tę stronę. Widzi pan ten drugi występ, tam, bardzo daleko, że ledwie można go dostrzec? Otóż to wszystko jest Media Luna, od krańca do krańca. Cała ziemia, jaką można objąć wzrokiem. I to wszystko należy do niego. Co nie przeszkadza, że nasze matki urodziły nas na słomianym barłogu, choć jesteśmy synami Pedra Páramo. A najzabawniejsze, że to on sam woził nas do chrztu. Z panem musiało być tak samo, prawda?

– Nie pamiętam.

– Tam do diabła!

– Co mówicie?

– Że już zaraz będziemy na miejscu.

– Tak, widzę przecież. Ale co to?

– Kukawka, panie. Tak nazywają tu te ptaki.

– Nie, ja pytałem o miasteczko, bo wygląda na opuszczone, jakby wymarłe. Wydaje się, że nikt tu nie mieszka.

– Nic się nie wydaje. Tak jest. Tutaj nikt nie mieszka.

– Pedro Páramo?

– Pedro Páramo od wielu lat już nie żyje.

Była to godzina, w której dzieci bawią się na ulicach wszystkich miasteczek i wsi, wypełniając swym gwarem zapadający zmierzch. Kiedy jeszcze czarne mury odbijają żółte światło słońca.

To przynajmniej widziałem w Sayuli, jeszcze wczoraj, o tej samej godzinie. I widziałem lot gołębi przecinających zastygłe powietrze, trzepoczących skrzydłami, jakby chciały z nich strząsnąć dzień. Fruwały i opadały na dachy, podczas gdy w górze krążyły krzyki dzieci i zdawały się przybierać barwę błękitu na podwieczornym niebie.

Teraz byłem tu, w tym miejscu bez głosów. Słyszałem, jak dudnią moje kroki na okrągłych kamieniach bruku. Moje głuche kroki, odbijające się echem o mury powleczone blaskami zmierzchu.

O tej godzinie szedłem główną ulicą. Patrzyłem na puste domy, zamknięte drzwi o progach zarosłych zielskiem. Jak mówił tamten, jak się nazywa to ziele? „La capitana, panie. Plaga, która czeka tylko, by opanować wszystkie domy. Zobaczy pan”.

U wylotu jednej z ulic ujrzałem kobietę otuloną w czarną chustę, ale znikła natychmiast, jakby nie istniała. Szedłem dalej i zaglądałem przez szpary w drzwiach. Aż wreszcie znowu minęła mnie kobieta w czarnej chuście.

– Dobry wieczór – powiedziała, przechodząc.

– Gdzie mieszka doña Eduviges? – krzyknąłem za nią.

Odwróciła się i wskazała palcem:

– Tam. W tamtym domu przy moście.

Wiedziałem, że jej głos jest głosem ludzkim, że w jej ustach są zęby i język poruszający się przy mówieniu i że jej oczy są takie same jak oczy wszystkich istot żyjących na ziemi.

Ściemniło się tymczasem.

Kobieta odeszła, życząc mi dobrej nocy. I choć nie było rozkrzyczanych dzieci ani gołębi, ani błękitnych dachów, uczułem, że ta wieś żyje. I zrozumiałem, że jeśli słyszę tylko milczenie, to dlatego że jeszcze nie przywykłem do milczenia. Może dlatego, że moja głowa huczała od hałasów i głosów.

Tak, od głosów. I tu, gdzie mało było powietrza, tym wyraźniej było je słychać. Tkwiły jak gdyby wewnątrz mnie, ciężkie, natrętne. Przypomniałem sobie, co mi mówiła matka: „Tam będziesz mnie słyszał lepiej. Będę bliżej ciebie. Bliższy wyda ci się głos moich wspomnień niż głos mojej śmierci, jeśli śmierć kiedykolwiek miała jakiś głos”. Moja matka... moja matka żyjąca.

Chciałbym jej powiedzieć: „Pomyliłaś się. Dałaś mi zły adres. Posłałaś nie wiadomo dokąd, gdzie diabeł mówi dobranoc. Do jakiejś opustoszałej mieściny. Kazałaś mi szukać kogoś, kto nie istnieje”.

Doszedłem więc do domu przy moście, orientując się według szmeru rzeki. Zastukałem w drzwi, ale trafiłem w próżnię. Moja ręka poruszyła się w powietrzu, jakby drzwi otworzył podmuch wiatru. W progu stała kobieta.

– Proszę wejść – powiedziała.

Wszedłem.

Zostałem w Comali. Poganiacz bydła, który szedł w dalszą drogę, powiedział mi, nim się rozstaliśmy:

– Ja idę jeszcze dalej, tam gdzie widać kontury wzgórz. Tam mam swój dom. Jeśli zechce pan wstąpić, będę bardzo rad. A jeżeli chce pan tu zostać, to proszę bardzo, nie zawadzi się rozejrzeć, może spotka pan kogoś z żyjących mieszkańców.

Zostałem więc. Po to się przecież tu wybrałem.

– Gdzie mógłbym się tu zatrzymać? – krzyknąłem jeszcze za nim, gdy zaczął się oddalać.

– Niech pan poszuka doñi Eduviges, jeżeli jeszcze żyje. Proszę jej powiedzieć, że przychodzi pan ode mnie.

– A jak się pan nazywa?

– Abundio – odpowiedział. Ale już nie dosłyszałem nazwiska.

– Jestem Eduviges Dyada. Proszę wejść.

Zupełnie tak, jakby na mnie czekała. Wszystko było przygotowane, jak mi oznajmiła, prowadząc mnie przez długi rząd ciemnych pokoi, pustych, jak się zdawało. Ale nie: gdy oczy oswoiły się z ciemnością i z cienkim sznureczkiem światła, który biegł naszym śladem, zobaczyłem wyrastające po obu stronach cienie i wiedziałem, że idziemy wąskim przejściem między skrzyniami.

– Co to jest? – zapytałem.

– Rupiecie – powiedziała. – Cały dom mam zagracony. Ci, co stąd odeszli, wybrali go, żeby przechować swoje meble, chociaż nikt nie wrócił, żeby je odebrać. Ale pokój, który przeznaczyłam dla pana, jest w głębi. Ten mam zawsze uprzątnięty, na wypadek gdyby ktoś przyjechał. A więc pan jest jej synem?

– Czyim? – odpowiedziałem.

– Doloritas.

– Tak, ale skąd pani o tym wie?

– Uprzedziła mnie, że pan się tu zjawi. I właśnie dzisiaj. Że przyjedzie pan dzisiaj.

– Ale kto taki? Moja matka?

– Tak. Ona.

Nie wiedziałem, co myśleć. Ona też nie powiedziała mi, co myśleć.

– To jest pański pokój – powiedziała.

Pokój nie miał drzwi, prócz tych, przez które weszliśmy. Zapaliła świecę i zobaczyłem, że jest pusty.

– Tu nie ma się gdzie położyć – zauważyłem.

– Tym niech się pan nie martwi. Pan pewnie bardzo zmęczony, a zmęczenie to dobry materac do spania. Jutro przygotuję panu jakieś łóżko. Pan wie, że trudno jest umeblować pokój na poczekaniu. Trzeba wiedzieć o tym wcześniej, a pańska matka zawiadomiła mnie dopiero dziś.

– Moja matka – powiedziałem – moja matka już nie żyje.

– Ach, więc to dlatego jej głos słychać było tak słabo, jakby musiał przebyć daleką drogę, żeby dotrzeć tutaj. Teraz rozumiem. A kiedy umarła?

– Tydzień temu.

– Biedaczka. Musiała czuć się bardzo osamotniona. Przyrzekłyśmy sobie umrzeć razem. Odejść równocześnie, żeby jedna drugiej mogła dodawać odwagi w tej podróży, na wypadek gdyby czegoś nam było trzeba, gdybyśmy napotkały jakąś przeszkodę. Byłyśmy najbliższymi przyjaciółkami. Nigdy nie mówiła panu o mnie?

– Nie, nigdy.

– To mnie dziwi. Jasne, wtedy byłyśmy jeszcze bardzo młode. A ona dopiero co wyszła za mąż. Ale kochałyśmy się bardzo. Twoja matka była taka śliczna, taka miła, że każdy musiał ją kochać. Miało się ochotę ją kochać. A więc wyprzedziła mnie, co? Ale bądź pewien, że ją dogonię. Tylko ja rozumiem, jak daleko od nas jest Niebo, ale wiem, jak można sobie skrócić drogę. Chodzi tylko o to, żeby umrzeć z łaski Boga, wtedy kiedy człowiek tego chce, a nie kiedy On to zarządzi. Albo, jeśli wolisz, skłonić go do tej decyzji przed czasem. Wybacz, że ci mówię „ty”: to dlatego, że cię traktuję jak syna. Tak, wiele razy mówiłam: „Syn Dolores powinien być moim synem”. Później ci wytłumaczę dlaczego. Teraz chcę ci tylko powiedzieć, że dogonię twoją matkę na jednej ze ścieżek wieczności.

Najpierw myślałem, że mam do czynienia z obłąkaną. Potem już nic nie myślałem. Poczułem się w jakimś obcym świecie i pozwoliłem się unosić. Moje ciało zdawało się mięknąć, wiotczeć, uginało się pod najlżejszym dotknięciem, rozluźniło wszystkie swoje sprzęgła, każdy mógł z nim robić, co chciał, jak z łachmanem.

– Jestem zmęczony – powiedziałem.

– Chodź najpierw coś zjeść. Cokolwiek.

– Przyjdę. Przyjdę później.

Woda ściekająca z dachu wyżłobiła dziurę w piasku podwórza. Słychać było szmer: krople kapały po jednej na środek liścia laurowego, dygocącego w szczelinie między cegłami. Burza już przeszła. Teraz tylko lekki wiatr potrząsał raz po raz liśćmi granatu, strącając z nich gęsty deszcz drążący ziemię błyszczącymi kroplami, które w nią po chwili wsiąkały. Kury, nastroszone, jak gdyby obudzone ze snu, poruszały nagle skrzydłami i wychodziły na podwórze, dziobiąc pośpiesznie na prawo i lewo, połykając dżdżownice, które wyszły z ziemi po deszczu. Przebijające spoza chmur słońce zapalało błyski w kamieniach, zabarwiając wszystko kolorami tęczy, wypijając wodę z ziemi, igrało z wiatrem, powlekając blaskiem liście, z którymi igrał wiatr.

– Co robisz tyle czasu w wygódce, chłopcze?

– Nic, mamo.

– Jeżeli nie wyjdziesz zaraz, przyjdzie wąż i cię ugryzie.

– Tak, mamo.

„Myślałem o tobie, Susano. O zielonych zboczach wzgórz. Kiedy puszczaliśmy latawce w porze wiatrów. Tam, w dole, słyszeliśmy wesoły gwar miasteczka, mieliśmy je u naszych stóp, tam, na szczycie wzgórza, kiedy uciekał nam z rąk konopny sznurek unoszony wiatrem. «Pomóż mi, Susano!» I czyjeś delikatne dłonie ściskały nasze ręce. «Zluźnij sznurek».

Wiatr rozśmieszał nas, łączył spojrzenia naszych oczu, podczas gdy sznurek przemykał się między naszymi palcami, ścigając wiatr, aż wreszcie zrywał się z lekkim trzaskiem, jakby przecięty skrzydłem przelatującego ptaka. A tam, w górze, papierowy ptak padał, zataczając kręgi, wlokąc swój postrzępiony ogon, gubiąc się w zielonych zaroślach.

Twoje wargi były wilgotne, jakby całowała je rosa”.

– Mówiłam ci, żebyś wyszedł z wygódki, chłopcze.

– Tak, mamo. Już idę.

„Wspominałem ciebie. Czas, kiedy byłaś tutaj i patrzyłaś na mnie swymi oczami koloru morskiej wody”.

Podniósł wzrok i ujrzał matkę w drzwiach.

– Dlaczego tak długo nie wychodzisz? Co tu robisz?

– Myślę sobie.

– A nie możesz myśleć gdzie indziej? To niezdrowo tyle czasu spędzać w tym miejscu. Zresztą powinieneś się czymś zająć. Czemu nie pójdziesz do babci pomóc jej łuskać kukurydzę?

– Już idę, mamo. Już idę.

– Babciu, przyszedłem ci pomóc łuskać kukurydzę.

– Już kończymy, ale będziemy jeszcze mleć kakao. Gdzieś ty się podziewał? Szukaliśmy cię przez cały czas burzy.

– Byłem na drugim podwórku.

– A co robiłeś? Modliłeś się?

– Nie, babciu. Patrzyłem, jak deszcz pada.

Babcia przyglądała mi się tymi swoimi żółtoszarymi oczami, które zdawały się odgadywać, co tkwi wewnątrz człowieka.

– No więc chodź, oczyścimy młynek do czekolady.

„O setki metrów stąd, ponad wszystkimi chmurami, daleko ponad wszystkim, jesteś ukryta ty, Susano. Ukryta w bezkresach Boga, za jego Boską Opatrznością, gdzie ja nie mogę dosięgnąć cię ani dostrzec i dokąd nie docierają moje słowa”.

– Babciu, młynek jest popsuty, ma złamaną sprężynę.

– Ta Micaela używa go chyba do mielenia kolb kukurydzy. Co za dziewczyna, nie wiadomo, jak do niej przemówić. Trudno, teraz już nie ma na to rady.

– Czemu nie kupimy drugiego? Ten już był taki stary, że i tak do niczego się nie nadawał.

– Słusznie. Tylko że po opłaceniu wszystkich kosztów pogrzebu twego dziadka i dziesięcin, któreśmy byli winni kościołowi, zostaliśmy bez grosza. Ale trzeba będzie się poświęcić i kupić nowy młynek. Dobrze byś zrobił, gdybyś wstąpił do doñi Inés Villalpando i poprosił o kredyt na październik. Zapłacimy jej po żniwach.

– Dobrze, babciu.

– A przy okazji, żeby już załatwić wszystko, powiedz jej, żeby nam pożyczyła sito i nożyce ogrodnicze. Krzaki tak wyrosły, że prawie wyłażą za płot. Gdybym miała mój dawny duży dom z wielką zagrodą, nie skarżyłabym się. Ale twój dziadek go zmarnował, kiedyśmy się sprowadzili tutaj. Wszystko wola Boża, nigdy nie może się dziać tak, jak by człowiek chciał. Powiedz doñi Inés, że po żniwach oddamy jej cały dług.

– Dobrze, babciu.

Były kolibry. To ich pora. Szum skrzydełek pośród krzaków jaśminu, sypiącego płatkami.

Przetrząsnął skrytkę w ścianie pod ołtarzykiem Serca Jezusowego i znalazł dwadzieścia cztery centavos. Zostawił cztery, a zabrał dwadzieścia.

Przed wyjściem zatrzymała go matka:

– Dokąd idziesz?

– Do doñi Inés Villalpando, po nowy młynek. Nasz się złamał.

– Powiedz, żeby ci dała metr czarnej tafty, takiej jak ta, masz tu próbkę. Niech wpisze na nasz rachunek.

– Dobrze, mamo.

– A wracając, kup mi parę pastylek aspiryny. W doniczce na korytarzu znajdziesz pieniądze.

Znalazł jednego peso. Zostawił dwadzieścia centavos i zabrał całą monetę.

„Teraz mam aż za dużo pieniędzy, starczy na wszystko, na co mi przyjdzie ochota”, pomyślał.

– Pedro – wołano za nim – Pedro!

Ale on już nie słyszał. Był bardzo daleko.

Wieczorem znowu rozpadał się deszcz. Długo słuchał szmeru spływającej rynną wody; potem widocznie zasnął, bo gdy się obudził, słyszał już tylko drobny, nieprzerwany deszczyk. Szyby w oknie były zapocone, a po drugiej stronie krople spływały w grubych sznurach jak łzy. „Patrzyłem na krople rozświetlone błyskawicami i każdy oddech był westchnieniem, a każda myśl – myślą o tobie, Susano!”

Zerwał się lekki wiatr. Usłyszał: „Grzechów odpuszczenie, ciała zmartwychwstanie, żywot wieczny. Amen”. Głos dochodził z wnętrza domu, gdzie kilka kobiet kończyło odmawianie różańca. Podnosiły się z klęczek, zamykały ptaki w klatkach, ryglowały drzwi, gasiły światła.

Pozostawało tylko światło księżyca i szmer deszczu podobny do cykania świerszczy.

– Dlaczego nie przyszedłeś na różaniec? Odprawiamy nowennę za twego dziadka.

Jego matka stała w progu drzwi ze świecą w ręku. Jej cień sięgał stropu, długi, rozpostarty. Belki stropu zwracały go po kawałku, pocięty na części.

– Smutno mi – powiedział.

Wtedy się odwróciła. Zdmuchnęła płomień świecy. Zamknęła drzwi i otwarła upusty łez, które słychać było pomieszane z odgłosem deszczu.

Zegar kościelny wybijał godziny, jedną po drugiej, jak gdyby skurczył się czas.

– Otóż tak, niewiele brakowało, a byłabym twoją matką. Czy ona nigdy z tobą o tym nie rozmawiała?

– Nie. Mówiła mi same dobre rzeczy. O pani dowiedziałem się od poganiacza bydła, który mnie tu przyprowadził, niejakiego Abundia.

– Poczciwy Abundio! Więc jeszcze mnie pamięta? Dawałam mu napiwki za każdego pasażera, którego skierował do mojej oberży. I obojgu dobrze nam się wiodło. Teraz, niestety, czasy się zmieniły, bo odkąd wszystko tu zbiedniało, nikt już do nas nie przyjeżdża. Więc to on ci polecił, żebyś zobaczył się ze mną?

– Polecił mi pani poszukać.

– Powinnam mu być za to wdzięczna. Zawsze był z niego porządny człowiek, bardzo skrupulatny. To on rozwoził nam pocztę i zajmował się tym jeszcze nawet po tym wypadku, kiedy już ogłuchł. Pamiętam ten dzień, kiedy go spotkało nieszczęście. Wszyscyśmy się wzruszyli, bo wszyscy go lubiliśmy. Przynosił i zabierał nasze listy. Nam opowiadał, co słychać tam, na drugim końcu świata, a im na pewno opowiadał o nas. Wielki był z niego gaduła. Później już nie. Przestał mówić. Uważał, że nie ma sensu mówić rzeczy, których nie słyszy, które nie mają dla niego żadnego dźwięku, że nie sprawia mu to żadnej przyjemności. Wszystko dlatego, że wybuchła tuż przy jego głowie jedna z tych olbrzymich petard, których się tu używa do wypłaszania węży wodnych. Od tego czasu zamilkł, chociaż nie był niemy; ale nie przestał być porządny.

– Ten, o którym mówię, słyszał zupełnie dobrze.

– Widać to nie on. Zresztą Abundio już nie żyje. Z pewnością musiał umrzeć dawno temu. Rozumiesz? Toteż to nie może być on.

– Zgadzam się z panią.

– No więc, wracając do twojej matki, mówiła ci, że...

Nie przestając słuchać, zacząłem się przyglądać kobiecie, którą miałem przed sobą. Pomyślałem, że musiała przeżyć ciężkie lata. Jej twarz stała się przezroczysta, jakby zabrakło w niej krwi, a ręce były zwiędłe i pocięte zmarszczkami. Oczu nie było widać. Miała na sobie białą suknię, bardzo staroświecką, przeładowaną falbanami, a na szyi nawleczony na sznurek medalik z wizerunkiem Matki Boskiej Nieustającej Pomocy i z napisem: „Ucieczka grzesznych”.

– ...ten człowiek, o którym ci mówię, ujeżdżał konie w Media Lunie. Powiadał, że się nazywa Inocencio Osorio, ale wszyscy przezywaliśmy go Linoskoczkiem, bo był bardzo zwinny i wspaniale skakał. Mój kum, Pedro, mówił, że ten człowiek został przez Boga specjalnie stworzony do poskramiania źrebaków, chociaż miał jeszcze inną specjalność: umiał przywoływać sny. To był jego zawód prawdziwy. A twoją matkę schwytał w sidła, jak przedtem wiele innych. Mnie samą, między innymi. Pewnego ranka, kiedy czułam się chora, przyszedł i powiedział: „Muszę ci wyregulować puls, to ci przyniesie ulgę”. A wszystko polegało na tym, że do woli miętosił dziewczynę, którą niby to przychodził leczyć: najpierw otwierał jej zaciśnięte palce, potem dłonie i ramiona, a w końcu zabierał się do nóg, na zimno, tak że po jakimś czasie obojgu robiło się gorąco. I nie przerywając tych karesów, jednocześnie przepowiadał człowiekowi przyszłość. Wpadał w trans, przewracał oczami, przywoływał swoje czary i zaklęcia, opryskiwał człowieka śliną, jak Cyganie. Czasem zrzucał z siebie wszystko i zostawał nago, jak go Pan Bóg stworzył, mówił, że to się nam podoba. I czasami mu się udawało, próbował na tyle sposobów, że w końcu musiał utrafić.

„Tak czy owak, ten Osorio przepowiedział twojej matce, kiedy do niej poszedł, że «tej nocy nie powinna przytulać się do żadnego mężczyzny, bo księżyc jest zły».

Dolores przybiegła do mnie bardzo zakłopotana i powiedziała, że nie może. Że po prostu nie może położyć się do łóżka z Pedrem Páramo. To miała być jej noc poślubna. A ja, tak jak przed tobą stoję, starałam się ją przekonać, żeby nie wierzyła temu Osoriowi, który poza tym był oszustem kutym na cztery nogi.

«Nie mogę – powiedziała mi. – Idź ty zamiast mnie. On nie pozna».

Oczywiście, byłam o wiele młodsza od niej. I trochę mniej smagła niż ona. Ale tego po ciemku nie można zauważyć.

«Nie może być, Dolores, musisz iść sama».

«Zrób to dla mnie. Odwdzięczę ci się z nawiązką».

«Twoja matka była w tym czasie dziewczyneczką o pokornych oczach. Jeśli było coś ładnego w twojej matce, to na pewno oczy. Umiały przekonywać».

«Idź ty na moje miejsce» – prosiła.

I poszłam.

Wykorzystałam ciemność i jeszcze jedną rzecz, o której nie wiedziała twoja matka: to, że mnie także podobał się Pedro Páramo.

Położyłam się z nim do łóżka z przyjemnością, z ochotą. Przywarłam do jego ciała. Ale pijatyka z poprzedniego dnia odebrała mu siły, tak że przespał całą noc, chrapiąc jak zabity. Wszystko, co mogłam zrobić, to oplatać jego nogi moimi.

Nim się rozjaśniło, wstałam i poszłam do Dolores. Powiedziałam jej:

«Teraz idź ty. To już drugi dzień».

«Co ci zrobił?» – spytała.

«Jeszcze nie wiem» – odpowiedziałam.

Rok później urodziłeś się ty. Ale nie ze mnie, choć niewiele brakowało.

Może twoja matka nie opowiadała ci o tym ze wstydu.

«...Zielone równiny. Widzieć, jak się wznosi i opada horyzont, jak falują na wietrze kłosy, widzieć ufryzowane deszczem popołudnie w burzy kędziorów. Barwa ziemi, zapach lucerny. Wioska, która pachnie miodem świeżo rozlanym...»

Ona zawsze nienawidziła Pedra Páramo. «Doloritas! Kazałaś mi już przygotować śniadanie?» I twoja matka wstawała przed świtem. Rozgrzewała palenisko. Koty budziły się od zapachu rozpalanego ognia. Krzątała się po całym domu i wszędzie biegło za nią mruczenie kotów. «Doña Doloritas!»

Ile razy na dzień słyszała twoja matka to wołanie! «Doña Doloritas, to już wystygło. To już się do niczego nie nadaje». Ile razy? A choć była przyzwyczajona do najcięższej doli, jej pokorne oczy z czasem stały się twarde.

«...Nie czuć innych aromatów prócz kwiatu pomarańczy w łagodnym cieple czasu».

Wtedy zaczęła wzdychać.

«Dlaczego wzdychasz, Doloritas?»

Byłam z nimi tego wieczora. Staliśmy pośrodku pola, patrząc na przelatujące stada drozdów. Samotny jastrząb kołysał się na niebie.

«Dlaczego wzdychasz, Doloritas?»

«Chciałabym być tym jastrzębiem, żeby polecieć tam, gdzie jest moja siostra».

«Nic prostszego, Doloritas. Możesz natychmiast pojechać do swojej siostry. Wracajmy. Niech przygotują twój bagaż. Nic prostszego».

I twoja matka odjechała.

«Do widzenia, don Pedro».

«Żegnaj, Doloritas».

Odjechała z Media Luny na zawsze. Wiele miesięcy później pytałam o nią don Pedra.

«Kochała swoją siostrę więcej niż mnie. Musi być teraz zadowolona. Zresztą miałem jej już dosyć. Ani myślę po nią posyłać, jeżeli o to pytasz».

«Ale z czego oni żyją?»

«Niech Bóg się o nich troszczy».

«...Za to zapomnienie, mój synu, każ sobie drogo zapłacić».

I tak, aż do tej chwili, kiedy mnie zawiadomiła, że przyjedziesz mnie odwiedzić, nigdy tu o niej nie słyszeliśmy”.

– Tyle rzeczy się przez ten czas stało – powiedziałem. – Mieszkaliśmy w Colimie, w domu ciotki Gertrudis, a ta często nam wymawiała, że nas utrzymuje. „Dlaczego nie wrócisz do męża?”, pytała moją matkę.

„– A czy on przysłał po mnie? Nie pojadę, póki mnie nie wezwie. Przyjechałam tu, bo chciałam cię zobaczyć. Dlatego że cię kochałam. Dlatego jestem tutaj.

– Rozumiem. Ale już czas, żebyś odjechała.

– Gdyby to zależało ode mnie!”

Myślałem, że ta kobieta mnie słucha. Ale zauważyłem, że przechyla głowę, jakby nasłuchiwała jakiegoś dalekiego odgłosu. Potem rzekła:

– Kiedy nareszcie odpoczniesz?

„Tego dnia, gdy odeszłaś, zrozumiałem, że już cię więcej nie zobaczę. Odchodziłaś w czerwonym blasku zachodu, zabarwiona krwawym zmierzchem nieba. Uśmiechałaś się. Zostawiałaś za sobą to miasteczko, o którym często mówiłaś: «Kocham je za ciebie, ale nienawidzę za wszystko inne, nawet za to, że się w nim urodziłam». Myślałem: «Nie wróci, już nigdy nie wróci»”.

– Co tu robisz o tej porze? Nie pracujesz?

– Nie, babciu. Rogelio kazał mi pilnować dzieciaka. Prowadzę go na spacer. To niełatwo pilnować dwóch rzeczy naraz: dzieciaka i telegrafu, kiedy on po całych dniach żłopie piwo i gra w bilard. A do tego jeszcze nic mi nie płaci.

– Nie jesteś tu po to, żeby zarabiać, tylko żeby się uczyć. Kiedy już będziesz coś umiał, wtedy możesz wymagać. Na razie jesteś tylko pomocnikiem. Może jutro albo pojutrze ty będziesz rozkazywał. Ale do tego potrzebna cierpliwość, a przede wszystkim pokora. Jeżeli każą ci prowadzić dziecko na spacer, rób to, na miłość boską. Musisz się z wszystkim godzić.

– Niech się godzą inni, babciu, ja tam się do tego nie nadaję.

– Och, te twoje dziwactwa! Źle skończysz, Pedro Páramo.

– Co się dzieje, doña Eduviges?

Potrząsnęła głową, jakby budziła się ze snu.

– To koń Miguela Páramo galopuje drogą do Media Luny.

– Więc mieszka jeszcze ktoś w Media Lunie?

– Nie, tam nikt nie mieszka.

– A więc?

– Tylko koń biegnie i wraca. Oni dwaj byli nierozłączni. Koń wybiega, szukając go wszędzie, i wraca zawsze o tej godzinie. Może dręczą biedaka wyrzuty sumienia. Przecież nawet zwierzęta zdają sobie sprawę, kiedy popełniają zbrodnię, nie?

– Nie rozumiem. I nie słyszałem żadnego dźwięku, żadnego tętentu kopyt.

– Nie?

– Nie.

– Widać działa tu mój szósty zmysł. Dar zesłany mi od Boga, a może przekleństwo. Tylko ja wiem, ile wycierpiałam z tego powodu.

Milczała chwilę, potem dodała:

– Wszystko zaczęło się od Miguela Páramo. Tylko ja wiedziałam, co się stało tej nocy, kiedy zginął. Leżałam już w łóżku, kiedy usłyszałam tętent jego konia, który biegł w kierunku Media Luny. Zdziwiłam się, bo nigdy nie wracał o tej godzinie. Zawsze dopiero nad ranem. Jeździł do swojej dziewczyny, do miasteczka, które się nazywało Contla, dość daleko stąd. Ale tamtej nocy nie wrócił... Słyszysz teraz? Teraz słychać bardzo wyraźnie. Wraca.

– Nie słyszę nic.

– Więc to tylko dla moich uszu. No dobrze, jak ci zaczęłam mówić, to, że nie wrócił, to tylko tak powiedziane. Nie ucichł jeszcze tętent jego konia, kiedy usłyszałam stukanie w moje okno. Kto wie, czy to nie było złudzenie. Tak czy owak, coś mi kazało wstać i zobaczyć, kto to. I to był on, Miguel Páramo. Nie zdziwiłam się na jego widok, bo w swoim czasie często u mnie nocował i sypiał ze mną, póki nie spotkał tamtej dziewczyny, która mu zawróciła w głowie.

„– Co się stało? – spytałam Miguela Páramo. – Odprawiła cię z kwitkiem?

«Nie. Ona mnie wciąż kocha – powiedział. – Rzecz w tym, że nie mogę do niej trafić. Zginęło mi gdzieś to miejsce. Była gęsta mgła czy dym, czy nie wiem co, wiem tylko, że Contla nie istnieje. Przejechałem kilka mil dalej, według moich obliczeń, ale nic nie znalazłem. Przychodzę ci o tym opowiedzieć, bo ty mnie zrozumiesz. Gdybym to opowiedział innym z Comali, powiedzieliby, że zwariowałem. Zawsze mnie uważali za obłąkanego».

«Nie. Obłąkany, nie. Musisz być nieżywy. Przypomnij sobie, jak ci mówiono, że ten koń któregoś dnia cię zabije. Przypomnij sobie, Miguelu Páramo. Może wyprawiałeś jakieś brewerie, a to już co innego».

«Przeskoczyłem tylko przez to kamienne ogrodzenie, które niedawno polecił zbudować mój ojciec. Kazałem koniowi je przeskoczyć, żeby skrócić sobie drogę i nie zataczać tego koła, które trzeba teraz robić, żeby wyjechać na trakt. Wiem, że El Colorado przeskoczył mur, potem jechałem galopem. Ale, jak ci powiadam, nie było widać nic, tylko dym i dym».

«Jutro twój ojciec będzie się skręcać z bólu – powiedziałam. – Żal mi go. Teraz idź i odpoczywaj w pokoju, Miguel. Dziękuję ci, żeś przyszedł się ze mną pożegnać».

I zamknęłam okno.

Przed świtem nadbiegł chłopak z Media Luny i powiedział:

«Don Pedro prosi, żeby pani przyszła. Niño Miguel nie żyje. On błaga, żeby pani przyszła do jego domu».

«Wiem – odpowiedziałam. – Kazano ci płakać?»

«Tak, don Fulgor kazał mi to powiedzieć z płaczem».

«Dobrze. Powiedz, że przyjdę. Dawno go przynieśli?»

«Niecałe pół godziny temu. Gdyby go znaleźli wcześniej, może udałoby się go uratować. Chociaż doktor, który go obejrzał, mówi, że już od dawna był zimny. Dowiedzieliśmy się, bo El Colorado wrócił sam i taki był niespokojny, że nikomu nie dał zasnąć. Pani wie, jak się kochali, on i koń, i teraz nawet widzi mi się, że zwierzę cierpi więcej niż don Pedro. Nie jadł, nie spał i tylko wciąż biega i biega w kółko. Jakby wiedział, co się stało. Jakby go coś gryzło w środku».

«Nie zapomnij zamknąć furtki, jak odejdziesz».

I chłopak z Media Luny odszedł.

«Słyszałeś kiedy skargę umarłego?» – zapytała”.

– Nie, doña Eduviges.

– Tym lepiej dla ciebie.

Z hydrantu kapią krople, jedna za drugą. Słychać, jak wypływa z kamienia jasna woda i spada do stągwi. Słyszy to. Słyszy odgłosy, szuranie stóp po ziemi, kroki powłóczące tam i z powrotem. Krople padają wciąż, bez ustanku. Stągiew jest już pełna, woda wylewa się za brzegi, spływa na mokrą ziemię.

„Obudź się!”, mówią mu.

Poznaje dźwięk głosu. Próbuje odgadnąć, kto to jest, ale ciało staje się bezwładne i usypia, przytłoczone ciężarem snu. Czyjeś ręce rozpościerają koce, przykrywają go i pod ochroną ich ciepła ciało ukrywa się, szukając spokoju.

„Obudź się!”, mówią znowu.

Głos potrząsa jego ramionami. Każę mu rozprostować ciało. Otwiera sklejone powieki. Słychać krople wody spadające z hydrantu do przepełnionej stągwi. Słychać powłóczące kroki. I płacz.

Wtedy usłyszał płacz. To go zbudziło. Cichy płacz, tak słaby, że może dlatego zdołał się przedrzeć przez gąszcz snu i dotrzeć do miejsca, gdzie się gnieżdżą nagłe przebudzenia.

Wstał powoli i ujrzał twarz kobiety szlochającej, opartej o framugę drzwi w mrokach nocy.

– Dlaczego płaczesz, mamo? – spytał, bo gdy tylko postawił nogi na ziemi, rozpoznał twarz matki.

– Twój ojciec nie żyje – odpowiedziała.

I potem jakby rozluźniły się wszystkie śruby bólu, obróciła się wkoło raz i drugi, aż wreszcie czyjeś ręce dosięgły jej ramion i zdołały uspokoić drganie jej ciała.

Przez drzwi widać było świt na niebie. Nie było gwiazd. Tylko niebo, ołowianoszare, jeszcze nierozjaśnione zorzą. Światło bure, nie jakby miał zacząć się dzień, lecz jakby ledwie schodziła na ziemię noc.

Na zewnątrz, na podwórzu, kroki, jakby krążącego patrolu. Stłumione odgłosy. A tutaj ta kobieta, stojąca w progu drzwi, zagradzająca swoim ciałem drogę jutrzence, strzępy nieba przedzierające się poprzez mrok jej ramion i smugi światła wypełzające spod jej stóp; światło rozproszone, jakby ziemia pod nią zatopiona była we łzach. A potem łkanie. Znowu szloch cichy, lecz przenikliwy i ból przeszywający ciało wstrząsane jakby konwulsjami.

– Zabili twego ojca...

– A ciebie kto zabił, matko?

„Jest powietrze i słońce, są obłoki. Tam, w górze, niebo błękitne, a dalej istnieją może piosenki, może lepsze głosy... Jest nadzieja, jednym słowem. Jest nadzieja dla nas, wbrew nam.

Ale nie dla ciebie, Miguelu Páramo, który umarłeś bez przebaczenia i nie dostąpisz żadnej łaski”.

Ojciec Rentería odwrócił się plecami do zwłok i zaczął odprawiać mszę. Spieszył się, by skończyć jak najprędzej, i wyszedł, nie udzieliwszy końcowego błogosławieństwa ludziom, którzy zapełniali świątynię.

– Ojcze, prosimy o błogosławieństwo dla niego.

– Nie – powiedział, potrząsając głową z gestem odmowy. – Nie zrobię tego. To był zły człowiek i nie wejdzie do królestwa niebieskiego. Bóg wziąłby mi za złe, gdybym wstawił się za nim.

To mówiąc, usiłował powstrzymać drżenie rąk, żeby nie zdradziły jego wzburzenia. A jednak zrobił, czego żądali.

Ten zmarły ciężko ważył na wszystkich duszach. Leżał na katafalku pośrodku kościoła, w otoczeniu wspaniałych nowych świec, kwiatów. Jego ojciec stał za nim, sam, oczekując, aż skończy się ceremonia żałobna.

Ojciec Rentería przeszedł koło Pedra Páramo, starając się nie otrzeć o jego ramiona. Łagodnym gestem podniósł kropidło i pokropił trumnę wodą święconą, podczas gdy z jego ust wychodził szept, który mógł być modlitwą. Potem ukląkł i wszyscy uklękli wraz z nim.

– Miej miłosierdzie nad sługą Twoim, Panie.

– Niech odpoczywa w pokoju. Amen – odpowiedziały głosy.

A gdy na nowo zaczął porywać go gniew, zobaczył, że wszyscy opuszczają kościół, wynosząc trumnę Miguela Páramo.

Pedro Páramo zbliżył się, ukląkł tuż obok niego.

– Wiem, żeście go nienawidzili, ojcze. I nie bez słuszności. Zabójstwo waszego brata, dokonane, jak powiadają ludzie, przez mojego syna. Sprawa waszej bratanicy Any, zgwałconej w waszym przekonaniu przez niego, liczne wypadki obrazy i nieuszanowania, jakie nieraz wam okazywał – to powody, które każdy uzna za słuszne. Ale teraz proszę zapomnieć o tym, ojcze. Uszanujcie go i mu przebaczcie, tak jak Bóg może mu przebaczył.

Położył na klęczniku garść złotych monet i wstał.

– Proszę to przyjąć jako jałmużnę na kościół.

Kościół był już pusty. Dwaj ludzie czekali w drzwiach na Pedra Páramo. Razem z nim ruszyli za trumną, którą niosło na ramionach czterech nadzorców z Media Luny.

Ojciec Rentería zebrał monety po jednej i podszedł do ołtarza.

– To Twoje – powiedział. – On może kupić swoje zbawienie. Ty wiesz, czy to cena wystarczająca. Co do mnie, Panie, to chylę przed Tobą głowę, by prosić Cię o to, co sprawiedliwe czy też niesprawiedliwe, bo o wszystko wolno nam prosić... Ja proszę, byś go skazał na wieczne potępienie, Panie.

I zamknął drzwiczki skarbczyka.

Wrócił do zakrystii, zaszył się w jakiś kąt i płakał tam z bólu i smutku, póki nie wyczerpały się łzy.

– Dobrze, Panie, wygrałeś – powiedział wreszcie.

Przy kolacji wypił swoją czekoladę jak co wieczór. Był spokojny.

– Anito, czy wiesz, kogo dziś pochowano?

– Nie, stryju.

– Pamiętasz Miguela Páramo?

– Tak, stryju.

– Więc to jego.

Ana schyliła głowę.

– Jesteś pewna, że to był on, prawda?

– Pewna nie, stryju. Nie widziałam jego twarzy. Dopadł mnie w nocy i po ciemku.

– W takim razie skąd wiedziałaś, że to był Miguel Páramo?

– Bo mi powiedział: „Jestem Miguel Páramo. Nie bój się, Ano”.

– Ale wiedziałaś, że to on jest zabójcą twego ojca, tak czy nie?

– Tak, stryju.

– Więc co zrobiłaś, żeby go oddalić?

– Nic nie zrobiłam.

Oboje milczeli przez chwilę. Wiatr cicho szeleścił liśćmi mirtów.

– Powiedział mi, że po to właśnie przychodzi: prosić mnie o przebaczenie. Żebym mu przebaczyła. Nie ruszając się z łóżka, powiedziałam mu: „Okno jest otwarte”. I wszedł. Objął mnie ramionami, jakby w ten sposób chciał prosić o przebaczenie za to, co zrobił. A ja się uśmiechnęłam do niego; myślałam o tym, czego mnie zawsze uczyłeś, stryju: że nie trzeba nikogo nienawidzić. Uśmiechnęłam się, żeby mu to powiedzieć. Ale potem pomyślałam, że on nie może zobaczyć tego uśmiechu, bo ja go nie widziałam, tak czarna była noc. Czułam tylko, że leży na mnie i że zaczyna ze mną robić coś złego.

Myślałam, że chce mnie zabić. Tak właśnie myślałam, stryju. I prawie przestałam myśleć, bo chciałam umrzeć, zanim on mnie zabije. Ale na pewno nie odważyłby się tego zrobić.

Zrozumiałam to, jak tylko otworzyłam oczy i ujrzałam światło poranku, które wkradało się przez otwarte okno. Nim przyszła ta godzina, czułam, że przestałam istnieć.

– Ale musisz mieć jakąś pewność. Głos. Nie poznałaś go po głosie?

– Nie poznałam go po niczym. Wiedziałam tylko, że zabił mojego ojca. Nigdy go przedtem nie widziałam i nie zobaczyłam go już potem. Nie mogłam, stryju.

– Ale wiedziałaś, kto to był?

– Tak. I czym był. Wiem, że teraz, jeśli to był on, musi przebywać na samym dnie piekieł, bo o to modliłam się do świętych ze wszystkich sił duszy.

– Nie bądź tego taka pewna, moje dziecko. Kto wie, ilu ludzi modli się teraz o jego zbawienie. Ty jesteś jedyna. Jedna prośba przeciw tysiącom próśb. A wśród nich jest wiele gorętszych niż twoja, jak chociażby prośby jego ojca.

Chciał jej powiedzieć: „Zresztą ja mu dałem przebaczenie”. Ale tylko to pomyślał. Lepiej było nie jątrzyć ran w duszy tej dziewczyny. Zamiast tego wziął ją za rękę i rzekł:

– Dziękujmy Bogu, Panu naszemu, za to, że zabrał go z tej ziemi, na której tyle zła wyrządził, nawet choćby teraz był w Niebie.

Koń przebiegł galopem miejsce, gdzie bity trakt krzyżuje się z drogą do Contli. Nikt go nie widział. Ale pewna kobieta, która czekała przy rogatkach miasteczka, opowiadała, że widziała konia biegnącego i zginającego nogi tak, jakby za chwilę miał upaść. Poznała gniadosza Miguela Páramo. I nawet pomyślała: „To zwierzę rozbije sobie łeb”. Potem widziała, jak koń prostuje ciało i nie zwalniając tempa, biegnie dalej, z szyją odrzuconą w tył, jakby przestraszony czymś, co zostawił za sobą.

Te pogłoski dotarły do Media Luny wieczorem, w dzień pogrzebu, kiedy ludzie odpoczywali po długiej drodze na cmentarz.

Gawędzili, jak gawędzi się wszędzie przed pójściem spać.

– No, ciążył mi dziś ten zmarły – mówił Terencio Lubianes. – Jeszcze dotychczas bolą mnie ramiona.

– Mnie też – powiedział jego brat Ubillado. – A jeszcze gorzej stopy. Bo też stary żądał, żebyśmy wszyscy byli w butach. Myślałby kto, że jakie święto, nie, Toribio?

– A co ja mam powiedzieć? Zdaje się, że umarł bardzo w porę.

Po chwili nadeszły wieści z Contli. Przywiózł je ostatni woźnica.

– Mówią, że tam błądzi jego dusza. Widzieli ją, jak stukała do okna jednej małej. Całkiem tak samo jak on. W skórzanych spodniach i w pełnym rynsztunku.

– Myślisz, że don Pedro, z tą furią, co go ponosi, pozwoliłby swemu synowi dalej uganiać się za spódnicami jak za życia? Wyobrażam sobie, co by było, jakby się dowiedział: „Dość – powiedziałby – ty już nie żyjesz. Siedź spokojnie w grobie. Zostaw to dla nas”. A jakby go tam zobaczył, założę się, że kazałby go odstawić z powrotem na cmentarz.

– Masz rację, Izajaszu. Stary nie bawi się w ceregiele.

Woźnica ruszył dalej w drogę: „Powtarzam wam, com zasłyszał”.

Gwiazdy spadały. Jedna po drugiej, jakby z nieba spływał nieustający deszcz światła.

– Spójrzcie tylko – odezwał się Terencio – co za festyn urządzili tam w górze.

– Wyprawiają stypę Miguelita – wtrącił Jesús.

– Czy to aby nie zły znak?

– Dla kogo?

– Może twoja siostra za nim wzdycha.

– Do kogo to mówisz?

– Do ciebie.

– Lepiej chodźmy już, chłopcy. Zmachaliśmy się dzisiaj porządnie, a jutro trzeba rano wstać.

I rozpłynęli się jak cienie.

Gwiazdy spadały. Światła w Comali gasły.

Wtedy niebo owładnęło nocą.

Ojciec Rentería przewracał się na łóżku, nie mogąc zasnąć.

„Wszystko, co się tu dzieje, to moja wina – mówił sobie. – Lęk, żeby nie obrazić tych, co mi dają utrzymanie. Bo to prawda: to oni mnie utrzymują. Z biednych nie mam nic: modlitwami brzucha nie napełnisz. Tak było przez cały czas. I oto skutki. Moja wina. Zdradziłem tych, co mnie kochają i wierzą we mnie, i szukają mnie, żebym wstawił się za nimi u Boga. Ale cóż zyskali swoją wiarą? Łaski niebieskie? Czy oczyszczenie duszy? I po cóż im oczyszczać dusze, jeśli w ostatniej chwili... Jeszcze mam przed oczyma spojrzenie Maríi Dyady, kiedy przyszła mnie prosić, żebym ratował przed Piekłem jej siostrę Eduviges.

– Moja siostra zawsze służyła swoim bliźnim. Dała im wszystko, co miała. Dała im nawet syna, wszystkim. Postawiła go naprzeciw nich, żeby ktoś go uznał za swego, ale nikt nie chciał. Wtedy im powiedziała: «W takim razie ja będę mu ojcem, chociaż tak się stało, że jestem jego matką». Nadużywali jej gościny, wszystko przez tę jej dobroć, która nie chciała nikogo urazić i nikogo skrzywdzić.

– Ale ona popełniła samobójstwo. Targnęła się na własne życie wbrew woli Boga.

– Nie miała innej drogi. Do tego także popchnęła ją dobroć.

– Zbłądziła w ostatniej chwili. Tak właśnie jej powiedziałem: w ostatniej chwili. Tyle skarbów zgromadzonych dla zbawienia duszy i zaprzepaścić to wszystko w jednym momencie!

– Ależ ona ich nie straciła. Umarła wśród cierpienia. A cierpienie... Mówił nam ksiądz coś o cierpieniu, już sobie nie przypominam... Ona odeszła właśnie przez to cierpienie. Umarła pośród krwi, co ją zalewała. Dotychczas widzę skurcz bólu na jej twarzy. Nigdy żadna twarz ludzka nie wydawała się smutniejsza.

– Może gdyby dużo się za nią modlić...

– Modlimy się dużo, ojcze.

– Mówię, że może, dzięki mszom gregoriańskim... Ale do tego musimy mieć pomoc. Trzeba by posłać po księży. A to kosztuje dużo pieniędzy.

Stała tam naprzeciw, María Dyada, biedna kobieta z gromadką dzieci, wpatrując się we mnie.

– Nie mam pieniędzy. Ksiądz wie o tym, ojcze.

– Zostawmy wszystko, jak jest. Ufajmy Bogu.

– Tak, ojcze”.

Dlaczego to spojrzenie miało tyle odwagi w obliczu rezygnacji? Cóż mu szkodziło przebaczyć, skoro tak łatwo było powiedzieć jedno słowo czy dwa, czy trzy, jeśli były one potrzebne do zbawienia duszy? Cóż on wie o Niebie i Piekle? A jednak on, zagubiony w zabitej deskami mieścinie bez nazwy, znał przecież tych, którzy zasłużyli sobie na Niebo. Miał katalog. Zaczął w myśli robić przegląd świętych z panteonu katolickiego, zaczynając od tych, których czczono tego dnia: „Święta Nunilona, dziewica i męczenniczka; Anercjusz, biskup; święta Salomea, wdowa; Alodia lub Elodia i Nulina, dziewice; Córdula i Donato”. Wyliczając dalej, zaczynał już drzemać, gdy nagle ocknął się i usiadł na łóżku: „Przyjmuję defiladę świętych, jakbym patrzył na skaczące kozy”.

Wyszedł za drzwi i spojrzał na niebo. Ciągle deszcz gwiazd. Wolałby widzieć niebo spokojniejsze. Słychać było pianie kogutów. Noc otulała całą ziemię. Ziemię, „tę dolinę łez”.

– Tym lepiej, mój synu. Tym lepiej – powiedziała mi Eduviges Dyada.

Noc była już późna. Lampa, która paliła się w kącie, zaczęła przygasać; potem zamrugała i zgasła zupełnie.

Usłyszałem, że kobieta wstaje, i pomyślałem, że idzie po nowe światło. Jej kroki oddalały się. Czekałem.

Minął kwadrans i widząc, że nie wraca, podniosłem się także. Szedłem ostrożnie, macając w ciemności, póki nie znalazłem się w moim pokoju. Tam usiadłem na podłodze, oczekując snu.

Spałem z przerwami.

W czasie jednej z przerw usłyszałem wołanie. Był to krzyk przeciągły, niby wrzask pijaka: „Aj, życie, nie zasługujesz na mnie”.

Zerwałem się na nogi, bo krzyk zabrzmiał tuż przy moich uszach. Mógł dochodzić z ulicy, ale ja usłyszałem go tutaj, jakby pełzał po ścianach mego pokoju. W chwili gdy się zbudziłem, panowała zupełna cisza. Słychać było tylko trzepotanie ćmy i odgłosy ciszy.

Nie, nie sposób było zmierzyć głębokości ciszy, jaką stworzył ten okrzyk. Jak gdyby powietrze nad ziemią stało się próżnią. Żadnego dźwięku ani oddechu, ani bicia serca, jakby zatrzymał się nawet szept sumienia. A gdy skończyła się pauza i zasnąłem znowu, krzyk powrócił i długą chwilę słyszało się: „Dajcie mi chociaż prawo kopać nogami w powietrzu, jak wisielcom”.

Wtedy drzwi otworzyły się na oścież.

– Czy to pani, doña Eduviges? – spytałem. – Co tu się dzieje? Przestraszyła się pani?

– Nie nazywam się Eduviges. Jestem Damiana. Dowiedziałam się, że jesteś tutaj, i przyszłam cię odwiedzić. Chcę ci zaproponować nocleg w moim domu. Tam będziesz miał gdzie odpocząć.

– Damiana Cisneros? Czy pani mieszkała kiedyś w Media Lunie?

– Tam mieszkam. Dlatego tak późno przychodzę.

– Moja matka opowiadała mi o jakiejś Damianie, która mnie nosiła na rękach, kiedy się urodziłem. Więc to pani?

– Tak, to ja. Znam cię od chwili, kiedy otworzyłeś oczy.

– Pójdę z panią. Tutaj te krzyki nie dają mi spać. Nie słyszała pani, co się tu działo? Jakby kogoś zarzynali. Nie słyszała pani przed chwilą?

– Może to echo zamknięte w tych ścianach. W tej izbie powieszono Toribia Aldrete, już wiele lat temu. Potem zamknięto na głucho te drzwi, dopóki nie został z niego tylko szkielet. Żeby jego ciało nie zaznało spokoju. Nie rozumiem, jak mogłeś tu wejść, kiedy nie ma klucza od tych drzwi.

– Doña Eduviges mi otworzyła. Powiedziała, że to jedyny pokój, jaki mi może zaoferować.

– Eduviges Dyada?

– Tak.

– Biedna Eduviges! Pewnie dotychczas jeszcze pokutuje.

„Ja, Fulgor Sedano, lat 54, kawaler, pełniący funkcję administratora posiadłości, upoważniony do wytaczania i prowadzenia procesów, z prawa i z tytułu mego stanowiska oświadczam, co następuje...”

Tak rozpoczynał się akt oskarżenia przeciwko Toribiowi Aldrete. A zakończenie brzmiało: „Wnoszę oskarżenie o bezprawne użytkownictwo ziemi”.

– Prawdziwy z pana mężczyzna, don Fulgor. Widać, że pan wiele może. I to nie przez to poparcie, jakie pan ma za sobą, ale sam przez się.

Przypominał sobie. To była pierwsza rzecz, jaką mu powiedział Aldrete, kiedy obaj zaczęli popijać, żeby uczcić protokół.

– Tym papierkiem to się możemy obaj podetrzeć, don Fulgor, bo na nic innego się nie przyda. O tym wie pan bardzo dobrze. Tak czy owak, co się pana tyczy, to spełniłeś pan, co panu kazano, a mnie spadł kamień z serca, bo przedtem gryzło mnie to poważnie, nie ma co ukrywać. Teraz wiem, gdzie jest pies pogrzebany, i śmiać mi się chce. A więc „bezprawne użytkownictwo”. Pański pryncypał powinien się wstydzić swojego nieuctwa.

Przypominał sobie. Znajdowali się w oberży Eduviges Dyady. I nawet ją zapytał:

– Słuchaj no, Viges, możesz mi dać pokój narożny?

– Jak pan sobie życzy, don Fulgor, jeśli pan chce, może pan zająć wszystkie. Czy pańscy ludzie zostaną tu na noc?

– Nie, tylko jeden. Nie kłopocz się o nas i idź spać. Zostaw nam tylko klucz.

– No więc tak jak panu mówię, don Fulgor – powiedział Toribio Aldrete. – Dla pana jestem z całym szacunkiem i nie mam pretensji. Ale ten sukinsyn pański mocodawca wkurwił mnie bardzo.

Przypominał sobie. To były ostatnie słowa, jakie usłyszał od niego jako od człowieka przy zdrowych zmysłach. Potem zachowywał się jak tchórz, krzyczał i lamentował: „I że niby ja mam poparcie!”.

Zastukał rączką bata w drzwi domu Pedra Páramo. Myślą powrócił do tego dnia, kiedy zrobił to po raz pierwszy, dwa tygodnie temu. Odczekał dobrą chwilę, tak samo jak musiał czekać za pierwszym razem. Spojrzał także, tak samo jak wtedy, na czarną kokardę zawieszoną nad drzwiami. Ale nie powiedział sobie: „Aha! Powiesili jedną nad drugą. Ta pierwsza już spłowiała, ta druga błyszczy, jakby była z jedwabiu, choć to tylko pofarbowana szmata”.

Za pierwszym razem czekał, póki nie opanowała go myśl, że w tym domu już nikt nie mieszka. I zamierzał odejść, gdy w drzwiach ukazała się postać Pedra Páramo.

– Wejdź, Fulgor.

Widzieli się po raz drugi w życiu. Za pierwszym razem tylko on go widział, bo Pedrito ledwie się był narodził. No i teraz. Prawie można było powiedzieć, że to ich pierwsze spotkanie. A wydawało się, że tamten traktuje go jak rówieśnika. Coś podobnego! Szedł za nim wielkimi krokami, uderzając się batem po nogach. „Wkrótce się dowie, że ja wiem. Dowie się. I po co tu przyszedłem”.

– Usiądź sobie, Fulgor. Tu porozmawiamy spokojnie.

Byli w zagrodzie dla bydła. Pedro Páramo oparł się o żłób i czekał.

– Czemu nie usiądziesz?

– Wolę stać, Pedro.

– Jak chcesz. Ale zwracać się masz do mnie „don Pedro”.

Kim był ten chłopak, żeby go traktować w ten sposób? Nawet jego ojciec, Lucas Páramo, nie pozwalał sobie na to. A nagle ten, chociaż jego noga nie postała nigdy w Media Lunie i nie znał pracy na roli nawet ze słyszenia, zwracał się do niego jak do parobka. Cóż to ma znaczyć?

– Jak wyglądają interesy?

Zrozumiał, że nadeszła jego szansa. „Teraz na mnie kolej”, pomyślał.

– Źle. Nic nie zostało. Sprzedaliśmy ostatnie sztuki bydła.

Zaczął wyjmować papiery, żeby mu wykazać, ile wynosi zadłużenie. I już otwierał usta, by powiedzieć: „Jesteśmy winni...”, kiedy usłyszał:

– Komu jesteśmy winni? Nie obchodzi mnie ile, tylko komu.

Przedstawił mu listę nazwisk. I zakończył:

– Nie ma skąd wziąć na spłacenie. Tak to wygląda.

– A dlaczego?

– Bo pańska rodzina roztrwoniła wszystko. Żądali i żądali bez końca pieniędzy, nic nie zwracając. Za to trzeba drogo płacić. Już dawno mówiłem: „Na dłuższą metę przepuszczą wszystko”. I cóż, przepuścili. Chociaż nie brak tu takich, co chcą kupować ziemię. I dobrze płacą. Można by spłacić wszystkie obciążenia i jeszcze by coś zostało, choć co prawda bardzo kuso.

– Może ty sam?

– Jak pan może wierzyć w coś takiego!

– Ja wierzę nawet w diabła. Jutro przystąpimy do regulowania naszych rachunków. Zacznijmy od sióstr Preciado. Mówisz, że im jesteście winni najwięcej?

– Tak. I najmniej im zapłaciliśmy. Pański ojciec zawsze odkładał to na ostatek. Słyszałem, że jedna z nich, Matilde, przeniosła się do miasta. Nie wiem, czy do Guadalajary, czy do Colimy. A Lola, to znaczy doña Dolores, została jedyną wierzycielką. Wie pan, ranczo Enmedia. To je musimy spłacić.

– Jutro pójdziesz poprosić o rękę Loli.

– Jakże ma za mnie wyjść, kiedy już jestem stary?

– Poprosisz w moim imieniu i dla mnie. Ostatecznie brzydka nie jest. Powiedz, że jestem w niej do szaleństwa zakochany. I wybadaj, co ona o tym myśli. Po drodze wstąp do ojca Rentería i powiedz, żeby nam załatwił formalności. Ile masz pieniędzy?

– Żadnych, don Pedro.

– Więc mu obiecaj. Powiedz, że później mu się zapłaci. Jestem pewien, że nie będzie robił trudności. Załatw to zaraz jutro.

– A co z Aldrete?

– Co tu ma do rzeczy Aldrete? Mówiłeś mi o siostrach Preciado, o Guzmanach i o Fregosos. Skąd teraz nagle wytrzasnąłeś tego Aldrete?

– Sprawa wytyczenia granic. On już kazał ogrodzić i teraz prosi, żebyśmy postawili płot, którego brakuje, żeby to oddzielić.

– Zostaw to na później. Nie troszcz się teraz o płot. Nie będzie żadnych płotów. Ziemi się nie dzieli. Pomyśl o tym, Fulgor, ale jemu nic nie mów. Na razie załatw z Lolą. Nie chcesz usiąść?

– Usiądę, don Pedro. Słowo daję, przyjemnie z panem mieć do czynienia.

– Powiesz Loli wszystko, co trzeba powiedzieć, i dodasz, że ją kocham. To najważniejsze. Słowo daję, Sedano, że ona mi się podoba. Ma ładne oczy, wiesz? Pójdziesz tam jutro wczesnym rankiem. Oszczędzam ci pracy administracyjnej. Zapomnij o Media Lunie.

„Gdzie, u diabła, ten chłopak tak się wykształcił?, myślał Fulgor Sedano w drodze powrotnej do Media Luny. – Nie spodziewałem się po nim niczego. «Żadnej pociechy z niego nie ma! – mówił o nim nieboszczyk don Lucas. – Wałkoń i niedołęga». Przyznawałem mu rację. «Kiedy umrę, poszukaj sobie innej pracy, Fulgor». «Tak, don Lucas!» «I pomyśl, Fulgor, że zamierzałem posłać go do seminarium, żeby spróbować, czy przynajmniej w ten sposób potrafi zarobić na chleb i utrzymać matkę, kiedy mnie zabraknie. Ale nawet na to nie może się zdecydować». «Zasłużył pan na coś lepszego, don Lucas». «Nie liczę na niego ani trochę, do niczego się nie nadaje, nie będzie mi podporą na starość. Nie udał mi się, cóż chcesz, Fulgor». «Tak, to naprawdę szkoda, don Lucas»”.