© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2024

© Copyright by Krystyna Przeradzka, 2024

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden fragment tekstu nie może być publikowany ani reprodukowany bez pisemnej zgody wydawcy i autora.

Skład i łamanie: Aleksandra Mikołajko, Wojciech Ławski

Projekt okładki: Alicja Kuczyńska

Opieka redakcyjna: Klaudia Dróżdż

Korekta: Magdalena Wojcieszak, Paulina Handtke

Książka wydana
w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN 978-83-8308-563-0

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel. 71-344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

WSTĘP

Gdyby człowiek wykorzystywał wszystkie swoje pomysły i myśli, byłby szczęśliwcem, a może nawet geniuszem. Na setki różnych pragnień, gdyby spełniło się choć jedno, to odniósłby sukces, a może spełnienie, którego szuka całe życie. Nigdy nikomu nie mówmy i nie narzucajmy, co powinien robić.

Kanwą do napisania tej książki jest opowiadanie bohaterki o sobie i jej życiu.

Nadchodzi złota polska jesień, której piękno budzi nieopisane marzenia. Wraz z jesienią przyszła niezmiernie oczekiwana przez nią chwila zwierzeń i opisania tego, co stało się tak nagle jak żywioł natury. Stała przy oknie, które ukradkiem się otworzyło, i czuła chłodny jesienny wiatr, który przyniósł jej to wszystko, co chciała przekazać na skromnym papierze. Podejmuje decyzję i skupia myśli, czuje, jak nagle zrywa się burza z ogromnym gradem, aż przymyka oczy, a jednak widzi to, co się dzieje wokół niej. Przypomina sobie przykre, dramatyczne i nawet przyjemne chwile jej życia. Wszystko to, co minęło bez echa, powraca ciągle, a ona pogrąża się w myślach w oczekiwaniu na coś. Ale na co? Ciągle pozostaje bezgraniczna nadzieja. Nie wie, co przyniesie jej niezbyt łaskawy dotąd los…

Pięknej pamiętnej nocy, przy chłodnym powiewie powietrza zrzuca z siebie i swej duszy ciężar niepokoju i obojętności. Jej silna wola staje się jeszcze silniejsza. Miała przez chwilę wrażenie, że osiągnęła już to, do czego dążyła. Ale niestety, jeszcze nie. Cała przyszłość i pasmo zdarzeń są przed nią. Zapewne będzie ona dla niej nadal ciężka do przekroczenia progów i wyzwolenia złudzeń. Wie, że nie będzie to tak proste i szybkie, jak można to napisać. Brakuje jej do tego ciszy i spokoju. Jedyne, co posiada i z czego korzysta, to wytrwałość. Wymaga ona od niej całkowitego poświęcenia i wyrzeczenia się wielu przyjemności, których i tak ciągle brakowało.

Codzienna harówka wprawiała ją w całkowite przemęczenie, a nawet załamanie w wielu przypadkach. Chociaż upłynęło niewiele lat jej życia, ma wrażenie, że to bardzo dużo, ważąc to, co można w tak krótkim czasie przejść, i to, czego można się nauczyć własnymi spostrzeżeniami.

Jako dziewiętnastoletnia dziewczyna zdążyła poznać ludzi, ich środowiska i rodziny, obyczaje, stosunki wobec siebie, a także ich życie prywatne oraz marzenia. Już wtedy umiała słuchać i myśleć, wyciągając wnioski, a nade wszystko uczyć się. Była już wtedy jakaś wyjątkowa i niecodzienna. Dla przyjaciół i rodziny gotowa była zrobić dosłownie wszystko, co w jej mocy, aby im pomóc lub odciągnąć ich od złych uczynków, wiedząc o ich konsekwencjach.

Zastanawiająca była jej zdolność przewidywania. Była balsamem dla niejednej osoby, bo obce problemy bolały ją tak samo jak jej własne. Wiązało się to niejednokrotnie z dużą odwagą, poświęceniem oraz lękiem przed dalszym losem.

Stawała się coraz bardziej stanowcza i odważna.

Często powtarzała, że dręczą ją takie pytania jak CO POTEM? CO Z TEGO BĘDZIE? CZY WARTO? JAKA ZAPŁATA? DLACZEGO?

Na żadne z tych pytań jeszcze wtedy nie miała odpowiedzi. Może bardziej się ich bała, bo to, co robiła, straciłoby sens, gdyby odpowiedź była wątpliwa.

Pewnie nie ma takiego człowieka na ziemi, który by znał odpowiedzi na wszystkie pytania. Może nie warto znać ich wcześniej niż to konieczne lub poczekać, aż samo życie na nie odpowie.

Do tej pory były same klęski i niepowodzenia, było wiele zawodów, czyż mogła liczyć na polepszenie stanu duchowego? Zastanawiała się skrycie, czy znajdzie się choć jeden człowiek, który zechce jej pomóc. Tak po prostu, z czystego serca, bezinteresownie.

Na to pytanie szukać będzie odpowiedzi przez następne długie lata, z czego się zwierza i o czym będzie pisać.

Większość osób patrzy na życie zbyt egoistycznie, załatwiają tylko te sprawy, które przynoszą im korzyści, chociaż często kosztem innych. To nie do wiary, że rozum ludzki może pomieścić tak wiele, a charakter człowieka można po hartowaniu porównać do żelaza. Człowiek może wytrzymać wiele, to tylko od niego zależy, jak patrzy na sprawy materialne.

Przedstawione życie bohaterki jest tak różnorodne jak urzekające barwy jesieni. Piękne i nie zawsze pogodne. Tak samo, jak ona nie mogła się zawsze śmiać, tak jesienią nie zawsze świeci słońce, choć niebo jest bezchmurne. Duże znaczenie w jej życiu miała rzetelna i uczciwa praca, zaufanie do bliskich, które z czasem jednak malało.

Najważniejsze było osiągnięcie postawionego przez siebie celu i pokonywanie wszelkich barier i przeszkód. Najtrudniej było pokonać je we własnej rodzinie. Trudno też jej było powiedzieć, co do nich czuje, za co ich kocha, za co krytykuje, za co nie lubi, a często nienawidzi. Najbardziej uwidaczniał się w jej oczach niewypowiedziany smutek i żal. Jej duże niebieskie oczy starały się nieraz zamykać, nie mogąc patrzeć na to, co się dzieje wokół.

Dobroć serca nie pozwalała jej na obojętność. Rysy twarzy miała okryte tajemniczym pięknem, delikatne i niepowtarzalne. Jej osobowość była jedną wielką tajemnicą, najgłębiej zapisaną w oczach, sercu i jej szczególnie poskładanej wymowie. Przenikliwe, piękne spojrzenia z harmonijnymi ruchami warg i gestów sprawiały, że była bardzo piękną dziewczyną, co często sama słyszała od innych, że coś w niej jest, przy czym dawano jej wiele słów zachwytu. Jednak w chwilach trudnych zostawała sama, bo nikt nie zdawał sobie sprawy, że taka osoba może mieć z czymkolwiek problem i pomoc nie jest jej potrzeba w żadnej dziedzinie życia. To był błąd, który zaowocował po długich latach. Idąc przez życie, nie potrafiła się nikomu narzucać, ani też rozpychać łokciami. Była na takie zachowanie zbyt honorowa. Nikt nie pytał o jej losy, nie słyszała nigdy takiego pytania jak „może w czymś ci pomóc?”, pomimo że widziano jej frasunek.

Z ogromną ciekawością obserwowała życie towarzyskie i rodzinne swoich bliskich i przyjaciół, a zwłaszcza rówieśniczek, a prawie we wszystkim uczestniczyła. Była zawsze duszą swojego otoczenia. Widziała szczególnie takie strony życia, których jej brakowało w sferze rodzinnej. Może i one istniały, ale były tak głęboko ukryte i często wyimaginowane wysokim mniemaniem ojca i pozerstwem, a często upokorzeniem najbliższej osoby, jaką była matka.

Etyka przerosła oczekiwania, lecz nie w niej samej. Była prawdziwą naturalną w swoistym znaczeniu i rodzaju osobą, której po prostu zazdrościło się dla „klasy”. Dla niej istniała tylko prawda, a nie pozory. Posiadała szczególny dar demaskowania kłamstw. Walczyła z tym na swój sposób, nie robiąc nikomu przykrości, a jednak mówiła wprost. Uważała, że to jest jeden ze sposobów naprawiania ludzi i świata. Trzeba mówić o tym, co złe, nie można chwalić kogoś tylko dlatego, aby się cieszył, choć robi bardzo złe, a czasem przykre uczynki. Zdemaskowany człowiek zaczyna myśleć nad sobą i swoim postępowaniem, a potem zaczyna kontrolować swoje pozory, bo wie, że inni w jego bajki i tak nie uwierzą. Poznawała się dość szybko na różnych gierkach i z niezwykłą zręcznością radziła sobie z ich autorami. To też znajdzie odbicie w jej opowiadaniu.

Narastające troski stawały się coraz bardziej męczące, zobojętniały ją, tym samym chciała się usamodzielnić, lecz nie miała odwagi prosić kogokolwiek o rady czy pomoc. Rozwiązywała wszystko tak, jak dyktowała jej silna wola. W szczerość rad innych osób też wątpiła. Nie było w niej gniewu ani buntu. Jej niezawodne przeczucie mówiło, że ma też wielu wrogów nawet w najbliższym otoczeniu, czego przyczyną była często zazdrość. Byli i tacy, którzy za zbliżenie się do niej gotowi byli płacić życiem. W miarę upływu czasu wszystkie sprawy nabierają innych wymiarów, spadają jak rozpędzone sanie z góry i nie ma na rady, aby coś zmienić.

Chciała kogoś pokochać i to się jej udało, lecz co z tym się wiąże, to nastąpi już w czasie dalszego pisania jej opowieści. Chciała być także kochana, lecz z tym było nieco gorzej. Byli w jej życiu też ludzie, którym mogła zawdzięczać wiele i to też uczyniła, pamiętając o nich do końca swoich dni. Stałość w uczuciach to jej dewiza, którą w swoim opowiadaniu bardzo udowodniła i której broniła, dopóki to było możliwe i miało sens. Jej skromność nie pozwalała na wylewanie się i obnoszenie z własnymi uczuciami, uważała to za sprawę osobistą i dyskretną.

Dążenia bohaterki hamowały jej zapędy miłosne, bo zdawała sobie sprawę z ich skutków i konsekwencji i że będzie musiała zrezygnować z wycieczki do celu po swoich wymarzonych drogach. Miłość może przysłonić wszystko i tak zaślepić, że cel stanie się niewidoczny. Musiała jednak przejść przez to wszystko sama, aby się przekonać, że człowiek na takie zdarzenia wpływu nie ma, to samo przychodzi i samo nie chce odejść.

Miłość i to do tego bez wzajemności jest strasznym dramatem. Trzeba na to długich lat, aby się od początku pozbierać i na życie spojrzeć z przymrużeniem oka. Żaden człowiek nie jest wart takiego poświęcenia, jeśli odrzuca miłość dla własnej wygody, bez żadnego szczególnie ważnego powodu. W takich przypadkach tylko pewne kobiety potrafią być stałe w uczuciach i w razie niepowodzenia pogodzić się z tym, co opowiadająca stwierdza, opierając się na własnym przykładzie. Bywało, że sprawy dobrej intencji obracały się przeciwko niej, ale nigdy nie zrezygnowała ze swoich obranych celów, wręcz odwrotnie, stawała się jeszcze bardziej uparta i stanowcza. Nie wiedziała, dlaczego chciała pomóc wszystkim, potrzeba serca była w niej silniejsza od niej samej. Zdobywanie i przyswajanie nowej wiedzy przychodziło jej dość łatwo, a w wielu dziedzinach była samoukiem. Miała niezwykle ukryty talent, marzyła o wielkiej karierze czy to w pracy, czy też amatorsko w innej dziedzinie. Cel ten zdawał się dla niej być nieosiągalny. Powodem tego była jakaś wewnętrzna trema, a może kompleksy lub brak pomocnej ręki lub wsparcia. Motywu i chęci nie zabrakło, czyżby to takie było jej przeznaczenie?

Zmieniłyby zapewne coś tutaj pieniądze, ale tego też zabrakło, wybrała dzielenie się nimi z innymi. Prawo dwudziestego wieku pozwalało na wiele wypaczeń i to było wytłumaczalne, ale nie dla niej, zawsze stroniła od zła. Jak ona to wszystko widziała? Przez nią jakby patrzyły inne oczy, postrzegała świat inaczej, co wyraża się w jej idealizmie. Szczególną wrażliwość miała wobec ludzi poszkodowanych. W jej życiu bywały też chwile udane i szczęśliwe, o czym będzie opowiadała w dalszej części swoich zwierzeń. Po wielu latach odnalazła pewne osoby, które starały się wybadać jej stan duchowy i jej myśli, może nawet chciały jej pomóc, lecz ona nigdy o to nie prosiła. Fascynowała sobą dosłownie wszystkich, a jej tajemniczość była niezwykła. Byli i tacy, którzy próbowali zagarnąć jej pomysły czy mądre powiedzonka, ale tym się nie dzieliła, bo swój cel chciała osiągnąć w pojedynkę. Szczególną wrażliwość miała do muzyki. Rozmiłowana bez reszty w operetkach, umiała ich słuchać i je przeżywać. To niezwykłe, bo wiele osób nie dostrzega w taki sposób piękna. Co do jej romantyzmu, to będzie wiele wątków, aby oprzeć się na faktach, a nawet oddać temu właściwy hołd. Zawsze mawiała, że piękno postrzega naprawdę ten, kto je tworzy, a ona je czuła w każdej najdrobniejszej i dogodnej sytuacji. Studiowała psychologię ludzi starszych i młodych na własny użytek, jednak zajmowały ją bez reszty dzieci. One były jedną z jej słabości, zawsze mawiała: „jak można ich nie kochać?”. Drażniło ją zachowanie młodzieży rozwydrzonej, pozbawionej ambicji i honoru. O takiej młodzieży mówiło się negatywnie, czasem uogólniając i odnosząc się do wszystkich, lecz ona się pod tym nie podpisywała. To według niej było niesprawiedliwe, starała się udowodnić, że w dużym stopniu oceny te są mylne. Polityka też była dla niej nieobca. Trudno przy tak wyrobionych zmysłach od niej uciec w codziennym życiu. Doceniała wszelkie dobra w warunkach socjalizmu, o które walczyli dziadkowie i ojcowie. Opowiadań o pierwszej i drugiej wojnie światowej słuchała z wielką ciekawością i zainteresowaniem. Zadawała wiele pytań, na które nie zawsze otrzymywała odpowiedzi. Wśród młodzieży było wiele takich osób, których nie obchodziła przeszłość, ważna była teraźniejszość i niezdawanie sobie sprawy z przyszłości. Taka postawa to było jej zdaniem pozbycie się odpowiedzialności nie tylko jako obywateli, ale jako zwykłych członków rodzin, taka postawa była wygodna. Na zadawane jej pytanie „czy warto żyć?” miała prostą odpowiedź: chociaż życie jest ciężkie i krótkie, to może być piękne i ciekawe. Narastające problemy społeczne rodziły coraz to nowe pytania, a szczególnie do starszych o brak wyrozumienia wobec młodych. Była przeciwniczką wielu spraw i działalności w tym ustroju, jednak dostrzegała dobre jego strony. Trzeba było być uczciwym co do osądu innych. O postępowaniu zgodnym z etyką wiedzieli wszyscy, a jednak ci, którzy wyłamywali się z zasad, najbardziej się buntowali i krytykowali taki ustrój.

Analizę i powiązanie tych uczuć i pragnień autorka i bohaterka wykaże w swoim życiorysie, przygodach, niepowodzeniach oraz wielu wzlotach i upadkach. Całość opowiadania, w dość rozpiętej gamie czasu i różnych ustrojach społecznych, będzie jednym z przykładów i obrazów rzeczywistości, a jedynie imiona czy nazwiska będą zmienione

„WSZYSTKO ZOSTAWISZ NA TYM PADOLE,
LECZ MIŁOŚĆ ZOSTANIE NA WIEKI”

Przed miłością nie można uciec. Każdy z nas ma to, co wybrał. A teraz uczynię swym pisaniem spowiedź, której nie zniosłabym za życia. Zatem nie zabieram ze sobą tych przeżyć i doświadczeń. Proszę, abyście, czytając tę prawdę, byli sprawiedliwi. Być może teraz zrozumiecie mnie i ocenicie – szkoda, że tak późno. Jednak trzeba mieć w sobie dużo woli życia, miłości i wiary, aby przeżyć godnie takie życie. Wredne, a zarazem piękne, pełne dramatów. Kieruję słowa wyznania do Ciebie, człowieku mojego życia, może skruszę twą nienawiść do mnie. Tak sądzę, bo gdybyś miał choć odrobinę uczucia do mnie, to nie uczyniłbyś tego bez rozmysłu. Byłeś świadom, że będę cierpiała, jednak na to pozwoliłeś. Ludzkie gadanie i żądza posiadania zwiodły Cię, a miłość nic nie była warta. Jeśli te słowa do Ciebie dotrą, wiedz o tym, że byłeś jedynym człowiekiem, którego naprawdę kochałam. Nie było Ci to na rękę, a może twojej rodzinie, pomimo wszystko chcę Cię przekonać, że do końca swoich dni pozostałam przy Tobie, choć może mnie już nie pamiętasz. Takiej miłości może Ci pozazdrościć każdy człowiek na tym świecie. Żadna kobieta na świecie nie byłaby zdolna do takich poświęceń. Zwróciłam Ci wolność, która Cię zniewoliła. Nie zabiłam owocu naszej miłości. Zabiłam siebie. Miłość była tak prawdziwa i silna, że gotowa byłam na wszystko, abyś był szczęśliwy. To było z miłości pewnie zesłanej z nieba, do Ciebie. Ja pozostałam jej wierna do końca dni moich, czego nikt nie mógł mi wybaczyć ani zrozumieć. Ty jednak uciekłeś od mojej miłości tak daleko, by nigdy się ze mną nie spotkać. Czyżbyś mnie nigdy nie kochał? Czuję to kobiecym sercem, że też cierpiałeś, lecz nie znalazłeś w sobie siły i odwagi, aby mi to powiedzieć. Jednak chciałabym wiedzieć, nim oczy zamknę – dlaczego tak uczyniłeś? Miałeś do tego prawo, wolnym byłeś, lecz ja pozostałam Ci wierna – jak obiecałam przed laty. Przypomnij sobie, cóż pewnego dnia rzekłam. Jeśli kiedykolwiek się rozstaniemy, to tylko ty będziesz szczęśliwy. Czy Ci to nie dało do myślenia? Jako kobieta zniosłam ten ciężar dzielnie, sama i bez Twojego współczucia. Wiedziałeś, że cierpię, nic Cię to nie obchodziło!! Choć inni mężczyźni pożądali mnie wzrokiem, jednak nikomu nie uległam. Tak to się zawsze kończyło, bo to na Ciebie do dzisiaj czekam. Nie mogłam pokochać żadnego, bo oszukałabym sama siebie, a nade wszystko jego, składając przed ołtarzem krzywoprzysięstwo. Tobie przyszło to znacznie łatwiej. Tego bólu i żalu nie pozbyłam się do końca swojego życia. Boję się, że gdy przyjdzie się kiedyś nam spotkać na drugim świecie, to mnie nie poznasz, miniesz jak nieznajomy, bo nie zechcesz spojrzeć mi w oczy. Ponownie doprowadzisz mnie tym do rozpaczy, a serce z bólu mi pęknie. Wierzę i liczę, że Bóg nie odrzuci mojej pokory, miłości i cierpienia, poda mi rękę i pomoże przejść wieczność właściwą drogą. A teraz nic nie mów, wypij ze mną ostatnią kawę. Ja tylko chcę tego, choć dla Ciebie to za duże poświęcenie. Na to i Twoja żona się nie zgodzi, nie po to mi Ciebie zabrała, by teraz się Tobą dzielić. Zabrała mi Ciebie, ja ją rozumiem, jaki skarb posiadła, lecz żal do niej mam większy niż do Ciebie, bo o moim istnieniu i miłości doskonale wiedziała. Cóż uczyniłeś, człowieku, nie pojmuję, porzucając największą miłość świata, też siebie zabiłeś! Próbowałam zapomnieć, a Pana Boga zapytam w niebie, dlaczego dał mi takie przeznaczenie!

***

Opowiadanie zacznę od momentu najbardziej zapisanego w mojej pamięci. Miałam zaledwie sześć lat. Pewnego pogodnego poranka wstałam i jeszcze przecierając oczy, szukałam swojego ubrania. Znalazłam jedynie skromny biały komplecik z żółtymi guziczkami. Ubrałam się i z sypialni poszłam do kuchni, lecz tam nikogo nie zastałam. Wiedziałam, że ojciec poszedł do pracy na szóstą rano. Mój mieszkający u nas wujek, brat mamy, Kazik, też miał pierwszą zmianę. O nikim więcej nie myślałam, tylko o mamie, zastanawiając się, dokąd mogła pójść tak rano. Byłam głodna, chciałam zjeść śniadanie jak nigdy wcześniej. Otworzyłam szufladę kredensu, tam, gdzie zwykle leżał chleb, było pusto. Popatrzyłam na papier, którym była wyłożona wewnątrz, i głęboko się zamyśliłam. Przyszło mi na myśl, gdzie mogła pójść mama. Zapewne chciała kupić coś do jedzenia, ale wiedziałam, że nie ma za co. Pomyślałam sobie, że poszła do kiosku „Ruchu”, gdzie pracowała jej dawna znajoma, aby pożyczyć parę groszy na życie. Niewiele się zastanawiając, zostawiłam śpiącą starszą siostrę Basię, założyłam wydeptane sandałki i wyszłam z domu. Szłam w stronę kiosku, ale za mała byłam, aby się orientować, gdzie to jest. Jakaś nieznana siła ciągnęła mnie prawie we właściwą stronę. Z głęboko zamyśloną twarzą wyszłam na ulicę Armii Czerwonej, gdzie stał na rogu kiosk. Podeszłam bliżej, ale tam nikogo nie było. Udałam się w dalszą wędrówkę. Zapomniałam o głodzie i o tym, że nikomu nie mówiłam, dokąd wyszłam. Szłam daleko, daleko przed siebie. Przyglądałam się uważnie wszystkiemu co na drodze, szczególnie ludziom niosącym zakupy, ich zadowolonym twarzom i pytałam samą siebie – skąd oni mają pieniądze? U nas w domu pracuje tylko ojciec, który przynosi skromną pensję, odciąga sobie na papierosy, a resztę oddaje mamie. Większość ludzi tak żyła i jakoś im to wystarczało. Wraz z wujkiem było nas sześcioro. Choć byłam taka mała, czułam, jak naprawdę mamie było ciężko utrzymać nas wszystkich. Z takimi poplątanymi myślami usiadłam na chodniku i zaczęłam płakać. Oparłam się o drucianą siatkę ogradzającą jakiś ogródek i wycierałam przybrudzonymi rękoma łzy. Przez chwilę siedziałam sama. Zbliżało się już południe. Naraz podchodzi do mnie starsza kobieta i pyta, jak się nazywam. Odpowiedziałam jej, że Kasia i dodałam, gdzie mieszkam. Ona popatrzyła na mnie i powiedziała: „Chyba zabłądziłaś? Widzisz, po co oddalasz się od domu, czy źle ci na podwórku?”. Zaczęłam jeszcze bardziej płakać, aż się zanosiłam głębokim szlochem. To był taki pierwszy płacz żalu w moim życiu, który pokazałam przed ludźmi, i zapamiętałam go już na zawsze. Po chwili opamiętałam się i zaczęłam odpowiadać na pytania starszej pani. „Mieszkam na ulicy Andrzeja Struga i szukam mamusi”. Drgającym głosem ciągnęłam dalej, po co wyszłam. Tymczasem mama wróciła już do domu z kilkugodzinnej wędrówki i przyniosła zakupy, które wypakowała z siatki na stół, i zaczęła liczyć pieniądze, na jak długo jej wystarczą. Wiedziała, że musi zapłacić jeszcze za mieszkanie. Nagle ogarnął ją niepokój, weszła do sypialni, ale tam było pusto. Wyjrzała przez okno na podwórko i dostrzegła bawiącą się Basię. Spytała: „Gdzie jest Kasia?” Basia odpowiedziała: „Myślałam, że poszłyście razem do miasta, bo jak wstałam, to jej nie było”. Roztargniona mama wyszła z domu, pytając znajomych, czy nie widzieli dokąd poszła jej młodsza córka. Jedna ze znajomych wskazała jej kierunek, dokąd mogłam pójść. Mama ruszyła przed siebie i zatrzymała się przy kiosku, gdzie pracowała jej znajoma, pytając o córkę. Pani Jadzia mówiła, że widziała, jak przechodziła wcześnie rano w stronę bażantarni, dodając, że dzisiaj jeszcze nic nie utargowała i nie może nic pożyczyć. Mama spojrzała z wielką wdzięcznością i szybko odeszła. Myślała o ojcu, który wróci z pracy, a obiadu nie będzie, a tak się go bała, nigdy tego nie okazując.

Jej umęczenie spowodowane było lękiem przed nim. Nie zwierzała się nigdy ze swojej gospodarności, bo wiedziała, jak on na to zareaguje, nie znając się na cenach i potrzebach domu. Zaraz były nerwy i kłótnie. Mama była zmęczona, gdyż siedziała do późna, a czasem całe noce, kończąc sukienkę, za którą miała dostać 50 zł. Wyszywała też serwetki, aby móc dołożyć do życia parę groszy. Szła bardzo szybko, rozglądając się uważnie, dręcząc się myślami o swoim losie. Zbliżała się niedziela i trzeba było jeszcze pożyczyć pieniędzy. „Skąd?”, myślała. Mama również jak ja szła zamyślona nie wiadomo dokąd. Zatrzymała ją kobieta, stojąca na krawężniku, gdzie był przystanek tramwajowy. W momencie gdy konduktor dał sygnał odjazdu, mama zrobiła gwałtowny ruch, jakby coś zobaczyła. Powiedziała do siebie głośno: „Gdzie ta dziewczyna mogła się podziać?”. Usłyszawszy to, stojąca obok kobieta powiedziała, że jakaś dziewczynka jest w tramwaju z milicjantem, że ją odwozi na komisariat, bo zabłądziła. Mama w kosmicznym tempie wskoczyła do ruszającego z przystanku tramwaju. Ja od razu skierowałam wzrok w jej stronę i krzyknęłam „Mamo!”. Nic więcej nie mogłam z siebie wydobyć. Poczułam wielką ulgę, a jednocześnie jakiś niewytłumaczalny żal. Mama, nic nie mówiąc, wyjęła dowód osobisty i pokazała go władzy, mówiąc, że jestem jej córką. Z serca spadł jej kamień, gdy mnie odnalazła. Po chwili, gdy wysiadłyśmy z tramwaju, ruszyłyśmy w stronę domu, a po drodze zaczęły się pytania mamy. „Dlaczego tam lazłaś? Kto ci kazał? Cholero jedna, wiesz, że nie mam czasu, to jeszcze ty się wygłupiasz, pamiętaj, żeby tego więcej nie było”. Poczułam się jakaś niepotrzebna i ze łzami w oczach rzekłam: „Mamo, ja ciebie szukałam, bo sobie poszłaś”. Nagle urwały się słowa, przecież kochała swoje dzieci i męża. Poczuła jakąś skruchę i pocałowała mnie w policzek i mocno przytuliła. Po chwili rzekła: „Jak dobrze, że się znalazłaś, bo tatuś by mocno nakrzyczał, a może i zbił”. Nareszcie byłyśmy obie w domu. Na amerykance w dużym pokoju leżał ojciec, jakiś niezadowolony i zły. Basia siedziała w wąskiej sypialni, a brat Robert krzątał się niespokojnie po domu. Mama popatrzyła na nich i spytała, co się stało. Robert podszedł do niej i cichutko mówił, że ojciec się wścieka, bo obiadu nie ma. „Kupiłaś kaszankę, a chleba nie kupiłaś, to zobacz, co zrobił! Wybił szybę w kredensie, rzucając w nią tą kaszanką”. Takie zachowanie ojca nie było zaskoczeniem. Była to furia wyższości nad innymi. Mama, nic nie mówiąc, głęboko się zamyśliła, a po chwili wyszła do sklepu po chleb. W domu zapanowała cisza. Wyszedł ojciec z pokoju i pyta mnie: „Gdzieś ty była?”. Ja, zalękniona jego głosem i wzgardą, nie mogłam wypowiedzieć słowa, spuściłam głowę i czekałam, co będzie dalej. W końcu wydobyłam z siebie słowa: „Już nigdy tak daleko sama nie pójdę”. Serce mi biło napełnione żalem i lękiem, bałam się ojca okropnie, chociaż gdzieś w głębi duszy wiedziałam, że on jest dobry, że też wszystkich w domu bardzo kocha, ale czy naprawdę? Po chwili wyszedł z kuchni do swojego pokoju i trzaskając drzwiami, rzekł: „Od dziś będziesz siedziała w domu, nigdzie nie wyjdziesz”. Zgodziłam się, patrząc na niego błagalnym wzrokiem, ale on już wyszedł. Mama przyszła z miasta, zrobiła wszystkim ciepły obiad. Najpierw nałożyła ojcu tyle, ile zwykle zjada, a resztę podzieliła dla nas. Po obiedzie udałam się na krótką drzemkę. Obudziła mnie mama, mówiąc, że już późno i że mam się rozebrać i zjeść kolację, a potem iść spać i to szybko. Wstałam i poszłam do kuchni, otworzyłam kredens, wyjęłam chleb i poszłam do brata, aby mi ukroił kromkę, bo jestem głodna. Brat rzekł: „Tylko jedną, bo na rano nie będzie, a z kiełbasą to ostrożnie, żeby dla ojca zostało”. Po długim i męczącym dniu położyłam się spać. Następne dni były podobne do siebie. Widziałam tylko harującą mamę, groźne miny ojca, któremu, aby się podlizać, dawałam buziaki, a on czasami w przypływie dobrego humoru sadzał mnie sobie na kolanach, ale po chwili mówił: „Wyjdźcie z pokoju bo chcę czytać książkę i posłuchać dziennika”. Dla niego polityka była ponad wszystko. Już jako dziecko zastanawiałam się, dlaczego ojciec nie może mamie pomóc choćby dobrym słowem. Pewnie dlatego, że nie chciał wiedzieć, jak stoją finansowo w domu. Ciągle powtarzał, że go to nie obchodzi, że oddaje pensję i to powinno wystarczyć na wszystko. Mama nie miała odwagi mu o niczym mówić, a tym samym na jej barki spadały coraz cięższe obowiązki. Ona już wtedy wiedziała, że ojca nie zmieni. Tak jemu w partii nakładziono do głowy, że za takie pieniądze to samodziały powinien nosić. Tak mu było wygodnie. „Cóż, po to mam żonę”, wiele razy to słyszałam, nie mogąc się odezwać, i mimo dziecinnych lat wtedy miałam ochotę coś powiedzieć, ale nam, dzieciom, nie wolno było dyskutować ani zwracać uwagi. Już wtedy przeżywałam, będąc dziewczynką, coś w rodzaju życia gorszego, biednego i pełnego kompleksów dziecka. Mimo wszystko byłam lubiana, cicha i spokojna. Chętnie bawiłam się z koleżankami i kolegami. Na podwórku byliśmy wszyscy jednakowi. Często po południu bawiliśmy się w podchody, graliśmy w klasy i w piłkę oraz wymyślaliśmy coraz to nowsze zabawy. Uliczka, na której mieszkaliśmy, miała w sobie coś szczególnego i romantycznego, jakiś wyjątkowy nastrój zapisany na długo w mojej pamięci. Była wąska, czysta i zadbana, była jakaś inna od wszystkich innych ulic w mieście. Znałam i pokochałam niemal każdy zakamarek podwórka, piwnicy z daszkiem i te małe zgrabne domki. Było zawsze wesoło. Moja nieśmiałość sprawiła, że ustępowałam wszystkim, dzieliłam się nawet odrobiną czegoś, co miałam. Wieczorami często przesiadywałyśmy z Basią u naszych sąsiadek, a raczej koleżanek Hani i Danusi. One były naszymi rówieśnicami. Ich mama, pani G., była szalenie dystyngowaną i szanowaną oraz bardzo lubianą osobą. Wiedziała o naszym ciężkim życiu i zawsze częstowała nas smakołykami. Mimo że nie raz miałyśmy na nie ochotę, odmawiałyśmy, bo wstydziłyśmy się, mówiąc, że mamusia nam też kupi. Jednak czasami po namowach ulegałyśmy. Mamę naszą bardzo poważano i szanowano za jej opiekuńczość i dobroć. Zdarzało się nierzadko, że ojciec wypił sobie, ale na szczęście nie urządzał awantur, przychodził bardzo późno z pracy, siadał gdzieś w kącie, śpiewał partyzanckie piosenki, zaciskał zęby, jakby jeszcze raz przeżywał wojnę. Rozmyślał o swojej przeszłości, o swoim poświęceniu dla ojczyzny i o ryzyku, jakie poniósł w czasie drugiej wojny światowej. Był aż do przesady patriotą, co na każdym kroku podkreślał, nic innego go nie interesowało. Właśnie o to miałam całe życie do niego żal. Były jednak też inne ważne sprawy, które należało brać za łeb, aby było łatwiej żyć, lecz to do niego nie docierało. To był już jego własny egoizm. Często wspominał o swojej siostrze i szwagrze, z którymi pracował przed wojną. Okazywał, nie wstydząc się, jak bardzo kochał swoją rodzinę. Opowiadał często o ciężkim życiu swojej matki. Była to rodzina pochodząca z arystokracji, lecz po wojnie to się zmieniło. Krótko przed wojną utracili majątek z powodu pradziadka, który podobno przegrał wszystko w karty, a rodzina poszła na służbę. Maniery jednak pozostały. Wieś, a raczej małe miasteczko Bobrowniki, stało się tematem opowiadań ojca. Słuchaliśmy jego ciekawych wspomnień. Mówiąc o tym, często zaciskał zęby, zgrzytając ze złości. Po kieliszku to z niego wychodziło. Najbardziej przygnębiały ojca wspomnienia o kolegach, którzy zostali rozstrzelani w czasie drugiej wojny światowej w Bobrownikach. Zawsze powtarzał, że on też w tej wspólnej mogile powinien leżeć. Jego mama zaraz po wojnie zmarła w wieku 58 lat. Jak tylko zjechały z Niemiec z robót przymusowych wszystkie dzieci, tzn. troje rodzeństwa, to ona zamknęła oczy. To były wstrząsające opowieści. Mimo tego zamartwiałam się, dlaczego tak jest, i bardzo pragnęłam, aby było inaczej. Zadawałam sobie pytanie: „Dlaczego u nas brakuje tej miłości rodzinnej, a może jest, ale gdzieś bardzo skryta i zablokowana? Pewnie ojciec nie kochał naszej mamy”. Traktował nas jak obowiązek, lecz kobiety były jego słabością. Z upływem lat spojrzałam na to jako osoba dorosła i wiele mi się nie zgadzało. Ojca mniemanie o sobie zaprocentowało na naszej skórze. Zbierało to się całe lata jak wrzód, który musiał kiedyś pęknąć. Mama wiedziała o jego wyczynach, lecz nic nie mogła zmienić, czasami widziałam w niej tylko jego służącą, wykonującą polecenia, bo przecież „od tego ją ma”. To jego tyraństwo niekiedy miało wielkie rogi. W jednej osobie były dwa oblicza człowieka. Teraz zaczynam rozumieć bardziej intensywnie, myślami szybciej dorastać, ale nic zmienić nie mogę.

Nadszedł już czas, kiedy rozpoczęłam naukę w szkole podstawowej. Nie wiem dlaczego, ale się bałam. Przecież bardzo chciałam się uczyć. Pewnie obawiałam się, że sobie nie poradzę. Z natury byłam bardzo spokojna i nie wtrącałam się w sprawy innych. Gdy nauczycielka wyczytywała listę obecności, mówiłam: „Jestem”, a ona zaraz pytała: „Dlaczego tak cicho i nieśmiało?”. Nauka nie sprawiała mi większych trudności, przechodziłam z klasy do klasy z ocenami pozytywnymi. Nieśmiałość sprawiła, że nie byłam najlepszą uczennicą w klasie. Mimo wszystko z roku na rok rósł mój zapał do nauki. Dostrzegano moje chęci, a nieraz słyszałam, że jestem bardzo zdolna, a zapytana zawsze miałam ocenę celującą. Zachowanie zawsze wzorowe. Pewnego dnia, kiedy było wolne od zajęć szkolnych z powodu konferencji, z kolegami i koleżankami urządziliśmy sobie zabawę w podchody. Byłam pewna, że będę mogła dłużej zabawić na podwórku, bo w domu szykowała się mała libacja z okazji kupna nowych mebli. I tak się stało. Wraz z Basią wyruszyłyśmy całą grupą, aby porządnie się ukryć. Zbliżał się wieczór. Ja rzuciłam propozycję, że pójdziemy w stronę ul. Nowowiejskiej, bo tam są solidne bunkry, to tak się w nich schowamy, że nikt nas nie znajdzie. Wszyscy buchnęli śmiechem z zadowolenia, że mamy szansę wygranej, więc ruszyliśmy. Znaleźliśmy się już w ustalonym miejscu. Naraz ogarnął nas jakiś strach i zrezygnowaliśmy z wyprawy bunkrów, bo tam podobno straszy, są trupy, czaszki, szczury i inne okropności. Ktoś z grupy wykrzyknął: „Wierzycie w duchy? Jeśli tak, to lećcie za mną”. Pobiegliśmy wszyscy w stronę gęstych, porośniętych krzewami ogrodów. Było bardzo wesoło, opowiadaliśmy sobie ciekawe głupotki, mówiliśmy o duchach i innych strachach. Niespodziewanie zastała nas ciemna noc. Zza krzaków wyszła pasąca się krowa i zaczęła ryczeć przeraźliwym głosem. Wystraszyliśmy się wszyscy, myśląc, że duchy tutaj przyszły. Ogarnął nas strach i chłopaków też. Basia siedziała skurczona ze strachu i mówiła: „Kasia, chyba czas do domu”. Nagle też poczułam się w obowiązku do powrotu, ale zaraz dodałam: „Jak stąd wyjdziemy?”. Niektóre dzieciaki zaczęły nawet płakać. Była wśród nas sąsiadka Ewa, która znała doskonale te polne dróżki i wyprowadziła nas z gęstych zarośli. Uczepiłam się ręki Basi i ciągnęłam ją do domu. Jej ciężko było biegać, bo była bardzo otyła, za to ja byłam jej wielkim kontrastem. Według niej byłam maleńką szczuplutką kruszynką.

Gdy obie zadowolone wróciłyśmy do domu późną nocą, zastałyśmy rodziców oczekujących nas. Mama siedziała jak zwykle zamyślona, nie zwracając na nas uwagi. Spoglądała ukradkiem na ojca, który był zajęty robieniem dyscypliny. Kiedy dostrzegłyśmy obie, że szykuje nam się porządne lanie, ja pierwsza się odezwałam, że nie jestem głodna i pójdziemy spać. Słysząc to, ojciec ze spokojną miną rzekł: „Na razie usiądźcie i cierpliwie poczekajcie, aż to skończę, bo muszę na was wypróbować”. Usiadłyśmy, słuchając jego rozkazu i wiedząc, że oberwiemy za te podchody. Spuściłyśmy głowy i od czasu do czasu na siebie zerkałyśmy, jakby coś sobie wymawiając. Próbowałam załagodzić tę burzę, chciałam zacząć się tłumaczyć, ale nie zdążyłam, bo ojciec właśnie w tej chwili skończył przybijanie ostatnich pasków. Najpierw oberwało się Basi. Dostała kilka mocnych rzemieni na skórę, aż zaczęła krzyczeć: „Tatusiu, nie bij już więcej!”. Ojciec dołożył jej jeszcze kilka razy i z zaciśniętymi wargami powiedział: „Teraz jazda do łóżka!”. Przyszła kolej na mnie. Chwycił mnie za rękę i bił mocno po tym chudziutkim ciałku. Dość zwinnie mu się wykręcałam, nie dając się, ale nie zapłakałam. Moje oczy się tylko zaszkliły. Nie wiedziałam, kiedy znalazłam się w sypialni. Rozebrałam się bardzo szybko, przecisnęłam przez wąskie przejście między ścianą a łóżkami i wskoczyłam pod pierzynę. Długo nie mogłam zasnąć. Zapytałam Basię, czy ją bolało. Odpowiedziała mi: „Jasne, taka dyscyplina to ciągnie”. Po chwili zapanowała głęboka cisza, wszyscy zasnęli, a ja dalej rozmyślałam. Każdy nowy dzień był taki sam jak poprzedni. Było dużo nowych kłopotów, o których mogła myśleć tylko mama. Czasami za ścianą u sąsiadów działy się straszne sceny i krzyki. Całe noce nie można było spać. Było to sąsiedztwo nie do zniesienia. Jak sobie wypili, szczególnie starszy pan J. i jego najstarszy syn o ksywie „Salceson”, terroryzowali całą rodzinę. Najbardziej czepiali się i bili starszą panią, która z nimi mieszkała. Podobno z dalszej rodziny, lecz samotna, bo była im potrzebna do pracy przy obrządkach. Mieli maleńką hodowlę świń i kur na własnej posesji. Żona pana J. była zacną i szanowaną kobietą i sąsiadką. Jej pozostali trzej synowie również dobrze ułożeni i zdolni i do tego jedna córka, moja rówieśniczka, bardzo grzeczna i też zdolna. Jak oni mogli to znosić na co dzień, tego nikt na naszej ulicy nie mógł pojąć, nawet milicja nie mogła sobie z nimi poradzić. Leciały niecenzuralne wyzwiska, aż dziw, że można takie wymyślać. Ganiali się z nożami i siekierami, tylko jeden krzyk rozlegał się po ścianach. Współczuliśmy żonie pana J., córce i trzem braciom, a najbardziej tej adoptowanej ciotce Marysi. Nikt się do nich nie chciał wtrącać, wszyscy się bali gróźb pijanych pana J. oraz „Salcesona”.

Mijały lata, a nasze życie było nadal ciężkie i kłopotliwe. Mama przyzwyczaiła się do tych spraw i doskonale sobie sama ze wszystkim radziła. Była bardzo sprytną, taktowną i kontaktową kobietą. Gdy nadchodziła niedziela, szykowała skromne, ale za to schludne i czyste ubranka i bieliznę dla wszystkich. Choć niechętnie, ale z wielkim poszanowaniem ubierałam się w ciuchy po Basi. Moje koleżanki miały ciągle coś nowego, modnego i ładnego na sobie. Prezentowały się jak modelki na ulicy, w kościele i na spacerach. Patrzyłam na nie, dręcząc się pytaniami, dlaczego my z Basią nie możemy tak samo wyglądać. Krępowały nas pytania: „Dlaczego mama krawcowa nie szyje wam modnych ciuchów?”. Miałyśmy wiele sukienek przerabianych z używanego materiału. Mama szyła na zarobek, musiała dokładać do pensji. Moje wnętrze było napełnione goryczą. Odpowiadałam czasami koleżankom, że mamy dużo sukienek, tylko ich nie lubimy nosić, bo na podwórku tak lepiej się bawić. Kiedyś, letniego ranka zebraliśmy się dużą ferajną obok naszego domu, gdzie mieszkali państwo J. Ich córka Renia była w moim wieku, to z nami często się bawiła. Wśród naszej grupy było też kilku chłopaków. Młody wiek zwalniał mnie od myślenia o codziennych troskach rodziny, toteż beztrosko zjeżdżaliśmy wszyscy po poręczy schodów państwa J. Kto tylko miał ochotę, ustawiał się w kolejkę i pojedynczo zjeżdżał. Przyszła kolej na mnie. Z wielką zręcznością przerzuciłam nogi na drugą stronę poręczy i błyskawicznie znalazłam się na chodniku. Nagle dotarła do mnie burza śmiechu kibiców, którzy prosili, abym zrobiła to jeszcze raz. O niczym nie wiedząc, wskoczyłam na poręcz i tak samo zjechałam, a wszyscy nadal płakali ze śmiechu. Zapytałam: „Z czego się śmiejecie, wariaci? Co się stało?”. Nagle ktoś cichym głosem powiedział: „Ty masz dziurawe majtki”. Czerwona ze wstydu wykręciłam się na pięcie i ruszyłam w stronę domu, odpowiadając im: „Czy to takie śmieszne?”. Pomyślałam, że przy najbliższej okazji to sobie odbiję. Zbliżała się pora obiadu, mama krzątała się zwinnie koło kuchni. Dzieliła jak zwykle porcje tak, aby nikomu nie zabrakło. Dzieci dostawały mniejsze porcje, a wystarczające dostawał ojciec, wujek, a niekiedy starszy brat. Mama jadała na końcu, twierdząc, że każda gospodyni tak powinna postępować. Wiedziałam, że nie dlatego tak robiła, były takie dni, kiedy nie wystarczało, nieraz swoją porcję odstawiała dla ojca na śniadanie. Basia nie zawsze chętnie się z nami bawiła. Tym powodem była jej tusza, z której się często wszyscy nabijali, strasząc, że zabiorą ją na mydło. Kiedyś, gdy jechała karetka pogotowia, jej kolega zażartował, że to po nią, to się mocno rozzłościła i uderzyła go z całej siły. Padł na chodnik, dosyć długo był zamroczony. Potem jego matka przyszła na skargę i nieco się obie matki potargowały. Od tamtej pory już się bali siostry. Ogólnie była lubiana, bo była fajna i wesoła. Poza tym była mądrą dziewczyną.

Brat Robert chodził już do szkoły zawodowej. Był tak pięknym i przystojnym facetem, że dziewczyny uwodziły go, jak tylko mogły. My obie młodsze zawsze go podpatrywałyśmy i miałyśmy temat do żartów z niego. Jego czarne i kręcone włosy musiały się podobać, bo były naprawdę niezwykłe. Do nauki się nie garnął, choć był zdolny, ale pociągały go robótki mechaniczne i to robił chętnie i bardzo dobrze. Szkoła zawodowa i praktyka w „Zamechu” to była jego pasja. Już od samego początku poznano się na jego zdolnościach, nie było czynności, której by nie umiał zrobić. Szczególnie fascynowały go motory. Naprawy, rozkręcanie i składanie to też był jego żywioł.

Dni mijały szybko, wypełnione ciągłym kryzysem domowym. Ojca to nadal nie obchodziło. Mama kręciła głową jak umiała. Słowo „radość” w moim życiu było nieznane, a jeśli się pojawiało, to jakby wymuszone. W sercu moim krył się jakiś niepokój i obawa. To ciągłe pożyczanie pieniędzy, nawet i po wypłacie, śniło mi się po nocach i na długie lata wryło się w pamięć. Byli tacy ludzie, którzy wiedzieli, że oddamy dług, toteż chętnie nam pożyczali. Jako najmłodsza byłam najczęściej wysyłana. Basia do tego jakoś nie miała zapału ani drygu. Pamiętam takie starsze małżeństwo po drugiej stronie ulicy, bezdzietni państwo S. Nigdy nie odmówili, a bywało, że i czasem zostałam czymś poczęstowana. Czułam jakoś w swojej podświadomości litość do nas, bo ojciec uchodził za komunistę i twardziela, a mama nie, była jego przeciwieństwem. Tak pewnie musiało być. Uczciwi z nas ludzie, tego nie dało się podważyć, zawsze, choć bieda, ale honor ponad wszystko.

Dość szybko i niepostrzeżenie stawałam się dorosłą panienką. Dorastając, na pewne sprawy patrzyłam inaczej. Bardzo spoważniałam. W moim ciele pojawiły się kształty kobiece, sylwetka zrobiła się smukła i zgrabna. Czułam, że coraz więcej i rozsądniej myślę. Z wielką ciekawością chciałam słuchać opowiastek romantycznych, ale nic z tego, nie miałam z kim. Wszyscy, a nawet mama, zdawali mi się obcymi i niewyrozumiałymi kompanami do tego typu rozmów, ale i ja byłam bardzo skryta i nie zwierzałam się ze swoich sekretów. Życie toczyło się nadal, niełatwe i niezmienne, chwilami nieznośne. Ciągle pozostawała ta nadzieja, że to się kiedyś skończy. W roku 1962 zaczęła się niewielka zmiana. Ojciec zachorował nagle i konieczna była operacja „ślepej kiszki”. Przysporzyło to trochę zmartwień domownikom. Moja świadomość zaczyna dojrzewać. Zrozumiałam, co to znaczyło, gdy ktoś bliski znalazł się w trudnej sytuacji. Trwało to kilka tygodni. Odwiedziny w szpitalu były dwa razy w tygodniu. Mama z ojcem witała się i żegnała. Rozmowy wypełniały dzieci. Ojciec był mądry, bardzo fajnie i ujmująco opowiadał przedziwne przeżycia. Po raz pierwszy zrozumiałam różnicę intelektualną rodziców, która czyniła ich obcymi ludźmi oraz dla siebie niedostępnymi. Każde z nich miało swój własny, lecz bardzo odmienny świat. Ojciec lubił się popisywać grzecznością, kawałami i przysłowiami, a nade wszystko polityką. Mama natomiast miała na głowie te ważne, przez niego niezauważalne sprawy codzienne i wychowanie dzieci. Oboje jednak zdawali sobie sprawę, że zakładając rodzinę, należy spełniać swoje obowiązki bez względu na jakiekolwiek przeszkody. Pewnego dnia mama z zadowoleniem oświadczyła, że jej znajoma pani Pola Olszewska ma siostrę, która chce się zamienić na mieszkanie. „Byłam tam i oglądałam”, rzekła do nas, „i bardzo bym chciała, abyśmy mieli takie duże i ładne”. Ta nasza ciasnota w dwóch małych pokojach i małej kuchni bez łazienki dawała się coraz bardziej we znaki, jak dorastaliśmy. Ale cóż, bez decyzji ojca nie można wyrazić zgody. W najbliższe odwiedziny ojca w szpitalu było o czym rozmawiać. Nigdy przez całe życie nie słyszałam, aby mama zwróciła się do ojca po imieniu lub użyła słowa „mężu”. On natomiast zwracał się po imieniu, per „Marysiu”. Jak zwykle był przezorny, a raczej wygodny. Widząc chęć na zamianę nas wszystkich, wyraził zgodę. Wszystkie sprawy związane z załatwieniem wzięła na siebie mama. Ojciec bał się o posądzenie i podejrzenie o kumoterstwo, dotyczące zamiany, bo był sekretarzem PZPR na oddziale, potem w Komitecie, a do tego jeszcze radnym wojewódzkim, toteż trzymał się od załatwiania wszelkich spraw domowych z daleka. Gdyby to dotyczyło obcych, to załatwiłby od ręki. Był takim szalonym idealistą, że czasami zdawało się, że dla partii gotów był rzucić rodzinę na pożarcie dla dobra sprawy. Załatwianie przez mamę do pewnego momentu szło bez przeszkód, ale gdy zbliżał się termin wydania nakazu decyzji o zamianie w Urzędzie Miejskim, zaczęły się problemy. Na to mieszkanie było więcej chętnych i sprawa miała oprzeć się podobno o łapówkę. Dużo zdrowia i lataniny kosztowało to mamę, aby legalnie, bez łapówki załatwić zamianę mieszkania. Było o co powalczyć, piękne miejsce w centrum miasta przy ul. Armii Czerwonej, później zwaną ul. Królewiecką. Najbardziej oczy przyciągała duża powierzchnia, bo 75 m². Po wielkich trudach, gdy ojciec wrócił ze szpitala, pomógł w załatwianiu formalnym przez Komitet PZPR, wymeldował nielegalnie przebywającą sublokatorkę, która była przyczyną kłopotów, i ku naszej radości przeprowadziliśmy się na nową ulicę. Początkowo myślałam, że to będzie szczęśliwsze mieszkanie, że zażegnamy nasze rodzinne zmartwienia i kłopoty. Pierwsze lata były jednak trudne. Zaczęliśmy od malowania, remontu i innych drobiazgów, a to wpakowało nas wszystkich w nowe długi po uszy. Oczywiście było to ukrywane przed ojcem, który nie wiadomo, jak by to przyjął, a i tak by nie zrozumiał. Znane były nam jego powiedzonko: „Daję pensję i basta”. Nie raz miałam pretensję do mamy, że tak go chroni, że sama to ciągnie i od czego ma męża? W tych latach pracował już Robert i mieszkał nadal z nami oraz wujek Kazik, to jakoś się kleiło te braki spowodowane wiecznymi pożyczkami. Dla mnie zaczęła się jakby nowa epoka i rozdział życia. Rozpoczęłam naukę w nowej szkole. Początkowo w klasie piątej w szkole podstawowej nr 19. Okazało się po kilku tygodniach, że rejon naszej ulicy mieści się w szkole podstawowej nr 7. Trzeba było mi się znowu przenosić. Nie byłam już taka zastraszona i zakompleksiona. Żal było pozostawić dziecinne wspomnienia i przyjaciół z dawnej ulicy, lecz i w nowej dość szybko się zaaklimatyzowałam. Warunki nadal były ciężkie. Ciągle prosiłam mamę, aby powiedziała ojcu o stanie finansowym, w jakim jesteśmy, to na pewno coś razem poradzą. Zawsze we dwoje inaczej się decyduje, a może by zmienił pracę na lepiej płatną? Niestety mama znała go lepiej, była nie do ubłagania, uważała, że to za późno na takie zmiany i zwierzenia po tylu latach i tak za daleko sama już zabrnęła, nie chciała go w to wciągać. Oni nie umieli ze sobą rozmawiać. Myślałam, że to tylko moje złudzenie, lecz okazało się prawdą. Ojciec był od wymagań i rozkazów, a mama pełna pokory i posłuszeństwa. Wiedziała, że każda rozmowa na temat domu skończy się kłótnią, nerwami lub trzaskaniem drzwiami. Pamiętnego przeze mnie dnia, wychodząc do szkoły, poprosiłam mamę, aby dała mi 2 zł na bułki. Owszem, dostałam, tylko 1 zł, co spowodowało wewnętrzny bunt u mnie. Po raz pierwszy urządziłam scenę w domu. Rzuciłam na podłogę tę złotówkę i płacząc, robiłam wymówki: „Tak już dłużej nie można żyć! Nie dość, że zaraz po wypłacie chodzę jak dziad po ludziach i pożyczam pieniądze, chodzę najgorzej ubrana z całej klasy, a ty mi jeszcze żałujesz na bułki!”. Wykrzyczałam mamie, że na wycieczkę do Malborka 30 zł też mi żałowała, ja jedna z całej klasy nie pojechałam. Ten wybuch trwał u mnie kilka minut, opamiętałam się, podniosłam z podłogi pieniądze i wyszłam bez słowa do szkoły. Czułam po chwili, że zrobiłam mamie wielką przykrość, może tak jak ja ukradkiem sobie popłakała? Czasami patrzyłam na innych. Też niewiele zarabiali, ale jakoś przyzwoicie żyli. Ojciec w partii, to nie mogłam zrozumieć, dlaczego innym jest lepiej, a nam całe życie ciężko. Zrozumiałam to po długich latach, gdy dowiedziałam się, po co siedzą w partii – dla własnej korzyści. Ale ojciec był tak mocno zaślepiony tą ideologią, że nie dał złego słowa powiedzieć na „swoich”. Ojciec był honorowy i uczciwy nade wszystko. Cena za to była nie do zapłacenia.

Zbliżał się koniec roku szkolnego i pierwsze wymarzone wakacje. Wychowawczyni oświadczyła, że klasę VII, ostatnią, będziemy kończyć w szkole nr 18 ze względu na remont. Było to bardzo daleko i trzeba było dojeżdżać autobusem i do tego jeszcze przejść kawałek drogi pieszo. Cóż, warto było, bo klasa zgrana, od samego początku przyjęto mnie dość swojsko i tak pozostało. Nauka szła mi bardzo dobrze. Byłam już śmielsza, doroślejsza i weselsza. Nie zdawałam sobie sprawy, że będą to moje ostatnie wesołe wakacje, które spędzę w Borkowie na koloniach wraz ze swoją siostrą Basią. Ona akurat ukończyła szkołę podstawową nr 19, bo jakoś udało jej się tam zostać. Byłam już dorosłą panienką, dość ładną i zgrabną. Odnosiłam wrażenie, że jestem lubiana i szanowana w swoim otoczeniu. Byłam uważana za honorową i silną osobowość. Kolonie spędziłyśmy bardzo wesoło. Kąpałyśmy się w jeziorze, chodziłyśmy do lasu na jagody, jeździłyśmy na wycieczki po krainie kaszubskiej. Czas minął szybko, bo było wesoło i miałyśmy dużo rozmaitych zajęć, a przyjaciół nie brakowało. Zrozumiałam, że może istnieć beztroskie życie, to zależy od nas samych i otoczenia, jakie sobie wybierzemy. Zadawałam sobie pytania: „Jaka jest cena takiego życia? Czy można sobie takie kupić? I za jakie pieniądze?”. Radość nie trwała długo, gdyż przed zakończeniem kolonii w odwiedziny przyjechał ojciec i dowiedziałyśmy się, że nasz brat Robert potajemnie się żeni z sąsiadką, Beatą S. Od chwili naszej przeprowadzki zawiesiła na nim oko i tak pozostało. Ojciec rozgoryczony był tą wiadomością, a co gorsze, potraktowano naszych rodziców jak zwykłych znajomych, których zaprasza się w ostatniej chwili. Robert nie dotrzymał obietnicy ojcu, że ożeni się po wojsku. Beata bała się, że znajdzie sobie inną i naciskany przez jej rodzinkę wyraził zgodę na ślub cywilny. Myślę sobie: „Boże, dopiero co była radość z urodzenia się naszej małej siostrzyczki Danusi, a tu znów coś się wali”. Pomyślałam też o biednej mamie, która nie mogła przyjechać do nas ze względu na maleńką siostrę, która miała dopiero 7 miesięcy. Przypadek sprawił, że urodziła im się na starsze lata. Ojciec nie był z tego zadowolony, lecz potem to się zmieniło. Jak ja i cała reszta rodzinki kochaliśmy to maleństwo. Bawiłam ją od rana do wieczora, poświęciłam się już dla niej od najmłodszych lat. Danusia była pięknym dzieckiem, mądrym i kochanym. Mam w pamięci jej długie białe loki, piękną buzię i te głupotki, którymi sypała jak z rękawa. Była lekiem na kłopoty, a raczej na zapomnienie o nich. Powrót z kolonii też nam okrasiła. Wydawało się, że bardzo urosła, bo nawet trzymała łyżeczkę i próbowała sama jeść. Ileż to radości było z każdego nowego kroku maleństwa, gdy już sama zaczęła chodzić. Nic nie było piękniejsze od jej uśmiechu. Mama sama szyła jej fajne ciuszki, wyglądała jak mała laleczka. Lubiłam ją nosić na rękach, do mnie się najbardziej garnęła. Pamiętny to był dla nas rok. Zdarzyło się dużo spraw i przeżyć, które wpłynęły na późniejsze lata. W sierpniu miał odbyć się ślub kościelny Roberta i Beaty. Na dwa dni przed uroczystością przyszli oboje prosić nas na wesele. Było to tragiczne przeżycie dla obojga rodziców. Czuli się upokorzeni, nie mogli pogodzić się, że tak ich potraktowano. Mama bardzo kochała Roberta, to jej pierwszy syn i przeszła z tego powodu niemal przez piekło, tym bardziej, że urodziła go w czasie wojny. Ojciec był kategoryczny i ostatnie słowo, jakie padło, brzmiało „NIE!”. Zdania nie zmienili i na ślub nie poszli. Tym razem i mama była zgodna z ojca decyzją, bo ją też taki wyczyn zabolał. Wesele odbyło się w mieszkaniu piętro niżej u panny młodej. Młodzi się bardzo kochali. Beata bała się, że pobyt w wojsku może ich rozdzielić, a jej rodzice nalegali na ślub. Beata była słabego zdrowia, a Robert po wojsku mógłby ulec wpływom dorosłych lub sam się zorientować, że bierze na siebie taki ciężar. Dlatego wszystko działo się szybko i bez zgody rodziców, bo to mogło się skończyć po wyjściu Roberta z wojska. Zrozpaczony ojciec w dzień wesela pojechał na wieś do państwa S. do Kępin Małych nad Nogatem. Prawdopodobnie płakał jak dziecko i upił się do utraty przytomności. Mama była piętro wyżej, mimo woli łzy jej ciekły same, skapując po zmęczonej twarzy. Gdy orkiestra zagrała marsza weselnego, to w domu nastała taka cisza, że lot komara było słychać. Na pewno mama myślała, jak ciężko jej było zaraz po urodzeniu się syna. Do wieku 6 lat wychowywał się w jej rodzinnej wsi, Zieleńcu. Dopiero po wojnie wzięli ślub w Elblągu i tutaj zamieszkali. W nowym mieście zaczęło się następne piekło. Nikt jej nie pomógł, była tu obca i sama. Trudno sobie wyobrazić, jakie ogromne rozgoryczenie musieli teraz przeżywać oboje. Mamy naszej mama, a nasza babcia, obiecała na początek im pomóc, niestety jej rodzeństwo już wtedy pilnowało sporego majątku i nie pozwolili jej przyjechać do Elbląga, mówiąc, że to niemieckie miasto i tutaj są jeszcze Niemcy. Cóż, babcia, prosta chłopka, choć z bogatego domu, uległa tej intrydze. Ja, z powodu natury uczuciowej i wrażliwej, też to bardzo przeżyłam. Współczułam rodzicom, ale i sama w dzień wesela spacerowałam po podwórku z maleńką siostrzyczką, wożąc ją w wózku. Bardzo długo byłam świadkiem uciechy rodziny S. Do samego zmroku słuchałam orkiestry, płacząc, chowałam się w samotności i bólu po takich ciężkich chwilach. Och, gdyby to zależało ode mnie, to zapewne przełamałabym się i poszła na ten ślub, ale cóż, musiałam słuchać rodziców. Byłam niestety zależna i posłuszna. Brat był osamotniony, okazało się, że też sobie popłakał. Oboje zdali sobie sprawę z tego, co zrobili, ale było już za późno. Żeby on wiedział, jak ja go kochałam. Czułam pewnie taki sam ból gdzieś w sercu. Długo jeszcze, mijając się na schodach, brat z bratową przechodzili bez słowa. Warunki zmusiły ich do wynajęcia pokoju i pójścia swoją drogą. Zamieszkali w domku jednorodzinnym u znajomych na peryferiach Elbląga.

Czas nieubłaganie pędził do przodu. Zaczął się nowy rok szkolny i nowy rozdział w moim życiu. Rozpoczęłam naukę w Zasadniczej Szkole Zawodowej dla Sprzedawców przy TE w Elblągu. Trafiłam tam jedynie przez przypadek. Chciałam chodzić do szkoły administracyjnej, tam, gdzie Basia. Cóż, jak już się nie układa, to dlaczego miałabym mieć szczęście w tak ważnej sprawie jak wybór szkoły. Zabrakło miejsc. Z wielkim żalem zgodziłam się na naukę w ZSZ – sprzedawca. Nauka trwała 3 lata. Pierwszy rok nauki odbył się bez praktyki w sklepie. Miałyśmy obie z Basią, świadomość, że należało ukończyć szkoły zawodowe i iść do pracy, aby pomóc mamie. Jednak nasze ambicje sięgały nieco wyżej i postanowiłyśmy uczyć się dalej, pracując. Było to motywacją do wspaniałych wyników, coraz mniej trudności sprawiała mi nauka i Basi też bardzo dobrze szło. Ja czułam się, jakbym obudziła się z jakiegoś koszmarnego snu. Przekształcała się we mnie nieśmiałość i to, że wyzwalałam pewne myśli i instynkty. To moje dorastanie sprawiało, że stałam się interesującą, niesamowitą, tajemniczą i zdolną osobą. Nawet z czasem polubiłam swój zawód i przestałam myśleć o przypadkowym zawieruszeniu się w takiej klasie. Otrzymałam promocję do klasy drugiej. Wyniki miałam zaskakująco dobre. Zaczęły się następne wakacje i następne zmartwienia, to jakaś niepowstrzymana kolej losu. Patrzyłam codziennie na zafrasowaną i zabieganą mamę. W jej zachowaniu widać było strach i zmęczenie. Chodziła do lekarza po porady, ale widać to jej nie pomagało. Miewała tajemnicze bóle, o których nigdy nie wspominała, a już wtedy należało zbadać jej woreczek żółciowy. Nie potrafiliśmy jej pomóc. Pewnie nasza świadomość była zbyt płytka i nie zdawaliśmy sobie sprawy z powagi jej stanu zdrowia. Nasza niemoc była aż za bardzo widoczna, lecz tutaj mógł coś poradzić tylko ojciec. Pewnego wieczora siedzieli po raz pierwszy rodzice razem w pokoju i szczerze rozmawiali, nie pozwalając nam wchodzić. Mama płakała, a ojciec ją niby pocieszał. Użyłam tutaj słowa „niby”, bo to, co on już wcześniej zaplanował, to jeszcze nie można było go nawet podejrzewać o taką intrygę, jaką uknuł z panią doktor U. na jakiejś podobno naradzie partyjnej, o czym się sama po latach dowiedziałam. Trudno nam było nie podsłuchiwać rozmowy, zwykła dziecinna ciekawość. Ojciec miał to wszystko dobrze zaplanowane, bo jakże mogło się stać inaczej, jak on sobie życzył ku jego zadowoleniu. Plan był taki, żeby pozbyć się mamy na jak najdłuższy czas. Teraz to sobie pofruwa, ma gdzie i z kim. Damskiego towarzystwa mu nie brakowało a i on paniami nie gardził. Mama i tak wiedziała o jego występkach, ale on był za cwany i zawsze się wykręcił, że jak mama nie pracuje, to niczego się nie może domyślać. Mama miała serdeczne przyjaciółki od samego przyjazdu do Elbląga, poznały się na kursie krawieckim i to pozostało do końca ich życia. To była pani Pola Olszewska oraz pani Malczykowa, która pracowała z ojcem w „Zamechu” i też była wobec mamy lojalną i wspaniałą koleżanką. Pani doktor U. skierowała mamę na dłuższy czas leczenia, bo podobno choroba była przewlekła i zaawansowana. Piszę „podobno”, bo nikt tego nigdy nie konsultował ani z mamą, ani z innymi lekarzami. Ten fakt wyjaśni samo życie, bo wszystko się wyda, w jaki sposób ojciec to załatwił i dlaczego. Natomiast taki stan był wytłumaczalny, bo ciągłe łamanie głowy wprowadziło ją w stan depresji i ogólnego wyczerpania. Przecież wystarczyło, aby zechciał łaskawie jej pomóc i się zmienił. Nie miała innego wyjścia i musiała się zgodzić na pobyt w szpitalu na oddziale nerwic, przed czym do końca się broniła. Danusia miała 2 latka i mama martwiła się o nią i o nas też. Teraz po latach myślę i jestem pewna, że nie lekarz był jej potrzebny i szpital, lecz pomoc i życzliwość męża. Wystarczyło zdjąć z niej nieco obowiązków i tego ciężaru życia. Szkoda, że wtedy nie zdobyła się na odwagę i nie rzuciła jakimś garnkiem w ojca, pokazując, że też coś znaczy i ma tego dosyć. Mama chciała zaczekać z wyjazdem do szpitala do wakacji, ale ojciec to zaplanował, a on był taki, że jak coś powiedział, to choć nie miał racji, to nie ustąpił. Wyobrażam sobie, cóż on musiał nagadać tej lekarce i jakiego zrobić z siebie nieszczęśnika, aby to, co mówił, było wiarygodne na słowo bez konsultacji z pacjentem. Jednak plotki nie były zmyślone. Ojciec miał kochankę, do której jeździł niby do pracy, ale potem coś jemu nie wypaliło, albo ktoś go popędził, i zmienił swój pogląd co do wyjazdów. Mnie zaczęło to wszystko składać się jak puzzle. To, że był taki dobry i opiekuńczy, jak mawiał, było pozerstwem, w które mógł uwierzyć tylko ten, kto go nie znał. Ojciec podobał się też pani doktorowej, tego nigdy nie ukrywał. Był przystojny i przekonujący w rozmowie. To, że przyjedzie po mamę pogotowie, uzgodnił już dużo wcześniej z panią U. Obiecała załatwić ojcu takie skierowanie i zlecenie. Mama rzeczywiście była słaba i zrezygnowana. Wiedziała o wszystkim. Inna kobieta na jej miejscu to natychmiast by go spakowała, nie dając żadnej szansy na dalsze kłamstwa. Mama przeszła niejedno upokorzenie i wiedziała, że nie może liczyć na niego. Jak bardzo musiała go kochać, aby wszystko wybaczać. Jednak taka sztuczka mu się udała, lecz mama po długich latach zwierzyła mi się, że bała się o nas i Danusię, ale bardziej ją zabijała myśl, że tam ją załatwi, że już do końca swego życia stamtąd nie wyjdzie. Po latach jeszcze serce rozpiera mi myśl, co mama musiała czuć, rozstając się nie tylko z nami, ale zostawiając maleńką Danusię. Odwiózł mamę do Starogardu w okolice Kozborowa. Według jego myślenia to nie było głupie, jak się ma coś na sumieniu, to potem jest łatwiej wmawiać, że jego grzeszki to mamy urojenia, że nikt jej nie uwierzy, a on będzie sobie skakał z kwiatka na kwiatek. Tak nie postąpiłby żaden kochający mąż ani ojciec. Pomógłby inaczej. My nie mieliśmy nic do powiedzenia. Odwiózł mamę karetką. Jak wrócił, był jakiś odmieniony. Oświadczył, że musimy sobie radzić i on będzie nam pomagał. Byłam wewnętrznie rozdarta i smutna, jak zwykle niczego nie okazując. Skrytość i posłuszeństwo sięgnęło zenitu. Miałam do niego dziwny uzasadniony żal, „jak on mógł do tego zdarzenia dopuścić?”. Przecież to się zaraz rozniesie i my też będziemy traktowani przez innych jak psychicznie chorzy. Szkoda, że o tym nie pomyślał, że taką cenę wyznaczył za swoje wybryki i wolność. Czyżby nie zdawał sobie sprawy z konsekwencji powrotu mamy? Ale tak było mu wygodnie. Zawsze robił z siebie męczennika, co starał się wmawiać innym, a to potrafił jak aktor zagrać. Danusię bawiłyśmy na zmianę z Basią. Ojciec, przychodząc z pracy, zajmował się dzieckiem, a ja miałam z góry rozplanowany rozkład zajęć i zabierałam się do pracy. Pracowitość była tutaj potrzebna. Na szczęście lubiłam prać, gotować i tak ogólnie wszystko dobrze umiałam zorganizować. Nawet udało mi się wybić z głowy ojcu robienie mu kanapek do pracy i budzenie go jak mama. Myślałam sobie, że służących już nie ma, niech zobaczy, jak to jest, gdy się jej nie szanuje. Wykazałam w takiej chwili nieprawdopodobne szybkie samouctwo, wyjątkowy talent opiekuńczy, a przy tym miałam okazję wykazać się swoimi chęciami i umiejętnościami. Nie było to łatwe ‒ pogodzenie nauki, pracy i domu. Byłam na to jeszcze zbyt młoda. Przejęłam na swoje barki część obowiązków mamy. Postanowiłam poświęcić się rodzinie tak, aby nie odczuli jej braku, a zwłaszcza Danusia. Wstawałam o piątej rano wraz z ojcem, on szykował sobie śniadanie i kanapki, a ja uwijałam się z całą resztą porannej krzątaniny dla wszystkich. Jeszcze przed pójściem na praktykę robiłam zakupy potrzebne na cały tydzień i przy pomocy Basi sprzątałam dom. Praktykę miałam w „Delikatesach” jako jedna z najlepszych uczennic. To było wielkie wyróżnienie już podczas rozdziału nauki zawodu w dziale kadr. Kadrową była pani Zosia K. Przy podziale miejsc praktyk popatrzyła na mnie i rzekła: „A ciebie dam do Delikatesów”. I tak trafiłam do bardzo dobrej, inteligentnej, przepięknej i pracowitej pani kierowniczki stoiska spożywczego pani Broni L.

I tutaj zaczęło się dla mnie jakby nowe życie i próba kształtowania własnej dojrzałej osobowości. Przyjęto mnie tam z całą gracją. Nikt z załogi nie miał pojęcia, jak ja się bałam, to było silniejsze ode mnie. Do opisu praktyki jeszcze powrócę. Wracając do domu, byłam zmęczona, dając z siebie wszystko dla osiągnięcia dobrych wyników. Zaraz zabierałam się za gotowanie obiadu, pranie, sprzątanie i oczywiście bawienie małej Danusi. Basia z ojcem też pomagali, ale ja wzięłam na swoje barki tyle, że można było patrzeć z zachwytem na moją jakby dorosłość. Bywało, że bez wytchnienia pracowałam do późnej nocy. Danusia była maleńka. Wiadomo, że dwuletnie dziecko należało wykąpać, nakarmić, oprać i do tego zabawić tak, aby nie odczuła braku mamy. Trudno było sobie wyobrazić młodą dziewczynę tak zaradną i pracowitą. Często takie pochwały: „Gdzie ty się uchowałaś?”. To mnie inspirowało i budowało. Do tych obowiązków dołożyć jeszcze naukę, to sama się zastanawiałam, czy nie mam zapasowego silnika, który mnie napędza. Ojciec, widząc moje spracowane ręce, powiedział kiedyś, że bierze część porannych obowiązków na siebie, abym mogła dłużej pospać. Pewnie dotarło do niego, co musiała robić mama i do tego jeszcze szycie i wyszywanie. Niemal zaniemówiłam ze zdziwienia, bo przecież był przyzwyczajony do wygodnego życia. Często żartowałam, że nie potrafi ukroić sobie chleba, ale niech się uczy, bo jak mama wróci, to jej nie pozwolę wstawać rano po to, żeby robiła mu kanapki. Ojciec się zmieniał, ujawniał swoją do tej pory nieznaną, jakby ukrytą dla nas osobowość. Fascynowały mnie do końca jego dwa nieodgadnione oblicza. Rozpracowałam to jednak nieco za późno, przyznając, że niejednokrotnie byłam rozczarowana i wściekła. Robił wszystko, aby się nie zdemaskować. Aby cokolwiek zmienić, było za późno. Cena takiej tolerancji z mojej strony była wysoka i nie do odwrotu. Słabość ojca budziła we mnie wiele radości. Czyżby mama, leżąc w szpitalu, modliła się aż tak mocno za nas, że Pan Bóg ją wysłuchał? Pewnego dnia ojciec nawet zapytał, czy mamy pieniądze na życie. Czy mi wystarczy, bo jak nie, to pożyczy. Odpowiedź moja była szczera, że dostałam 150 zł za praktykę to i tak już dołożyłam. Wiedziałam, że zawsze ma kieszonkowe. Może ktoś w jego pracy otworzył mu oczy na rzeczywistość? Po raz pierwszy zrozumiałam fakt, że dobrocią i szczerością można dojść powoli do wielkich czynów. Był to moment, kiedy chciałam być sama i przemyśleć, dlaczego właśnie teraz zaczyna się takie życie, na jakie czekałam, ale nie w takiej chwili, kiedy brakuje najbliższej osoby, a to właśnie jej się należało. Pomyślałam, że gdyby ojciec zapytał mamę od czasu do czasu, czy wystarcza jej na życie, to na pewno losy potoczyłyby się inaczej. Czy trzeba było aż takiego okrutnego faktu, jakim była niby choroba mamy, aby ojciec mógł się usamodzielnić i wejrzeć w życie rodziny? Na szczęście zbliżały się wakacje. Umęczona codzienną harówką czekałam z utęsknieniem na otrzymanie promocji do następnej klasy i na upragniony wyjazd na wieś. Nie zdawałam sobie sprawy z tego, że były to ostatnie wakacje w moim życiu. Byłam nieco zmartwiona świadomością, że zacznę wkrótce pracować, ale pociecha tkwiła w tym, że będę mogła pomóc w domu finansowo. W dniu zakończenia roku szkolnego Basia i ja przyniosłyśmy piękne wyniki na świadectwach, co wprawiło ojca w ogromną dumę. Szczerze nam pogratulował i widać było, że jest bardzo szczęśliwy, mogąc się pochwalić nami w pracy i w sąsiedztwie. Zaczęłam gotować obiad, Basia poszła do sklepu po zakupy, a ojciec zajął się Danusią. Tak podzieliliśmy nasze obowiązki, po czym po raz pierwszy wszyscy razem usiedliśmy do wspólnego obiadu. Brak mamy ściskał mi serce, łzy starałam się powstrzymać za wszelką cenę, by nie pogrążać innych. Żalu do ojca nie mogłam w sobie przełamać. On teraz wiele zrozumiał, jakby czuł to samo, ze smutkiem i ze łzą w oku powiedział: „Mamusia się bardzo ucieszy z waszych wyników. Jak pojadę w niedzielę w odwiedziny do szpitala, to pokażę wasze świadectwa”. „A tak w ogóle” – dodał – „jak już jesteście razem, to chciałem porozmawiać na temat wakacji. Mamusia prosiła, abym wysłał was do jej brata, waszego wujka Ignacego M. do Brzezia na Kujawy. Będzie wam dobrze i Danusia będzie miała gdzie się bawić”. Wyjazd na Kujawy był przez ojca zaplanowany dość ciekawie. Poprosił kolegę z pracy, aby odwiózł nas samochodem, a sam na czas naszej nieobecności i swojego urlopu pojechał na wieś do znajomych państwa S., aby zarobić trochę grosza. Zresztą przez wiele późniejszych lat poświęcił urlopy, soboty i niedziele na dorobek. Te jego 10 lat wyjazdów miało dwie strony. Moja intuicja podpowiadała mi nieczystą grę, i się nie myliłam. Swoim podejrzeniem trafiłam w sedno sprawy. Taka zmiana, mamy choroba i odesłanie jej tak daleko i na długo to był jego podstęp, a ta jego dobroć to dlatego, abyśmy uwierzyli w jego bajki. Cóż, do sedna tej sprawy jeszcze wrócę. Wakacje na wsi były dla mnie wielką niespodzianką. Ciocię Bognę i wujka Ignasia oraz ich dzieci bardzo lubiłam. Gdy tylko przyjechaliśmy, ciocia przyjęła nas wspaniałym obiadem, a gotowała wyśmienicie. Zaczęła się rozmowa o różnych sprawach nieco pobieżnie i chaotycznie, bo ojciec miał wraz z kolegą wracać z Brzezia do Elbląga te 230 km, więc czasu mieli niewiele. Ojca kolega był urzeczony ich gościnnością i takim smacznym obiadem. W pośpiechu ciocia uzbierała trochę owoców, uszykowała coś na drogę do jedzenia i odjechali. Wiadomo, jak na wsi wygląda życie kobiety. Ciocia zabrała się za obrządki, a wujek poszedł na pole. Ja w asyście małych dzieci zajęłam się rozpakowaniem bagażu i umyciem naczyń po obiedzie. Basia pobiegła za wujkiem na pole. Ona zawsze swoje zainteresowanie wsią stawiała na pierwszym miejscu. Dla niej praca w domu była koniecznością, raczej do takich domowych spraw się nie garnęła. Danusia od razu pobiegła na podwórko, a za nią trójka braci – Olaf, Norbert i Szymon. Najbardziej szczęśliwa i radosna była Danusia, wszystko dla niej było atrakcją. Cudownie wyglądali razem – ona, jedna przepiękna i wesoła blondynka i trzech chłopców. Dwóch z nich było nieco starszych od niej, a jeden nieco młodszy. Tak ogólnie ich oceniając, to wyglądali wszyscy na rówieśników. Nasze zaangażowanie i czułość oraz zmiana otoczenia miały być rekompensatą dla niej za brak mamy, robiłam wszystko, aby nie tęskniła, ale i nie zapomniała o niej. Danusia była chrześnicą wujka, a tak naprawdę była dzieckiem bardzo kochanym przez wszystkich. Można było jej darować nawet największe grandzenie, bo i to robiła doskonale. Była bardzo pomysłowym dzieckiem i do tego jak na swój wiek mądrym. Pomysły miała takie oryginalne i do tego poczucie humoru i nie wiedzieć skąd miała wspaniałe powiedzonka, którymi bawiła do łez. Miała dopiero dwa latka, ale przebywanie między nami dorosłymi wyrobiło w niej tę wspaniałość. Pewnego dnia wzięła do ręki kijek i kulawiła małe kurczęta, a potem kazała cioci jechać po pogotowie, bo są chore. Uszło to jej bezkarnie, ale wybiłam jej takie zachowanie z głowy. Nauczyła się szybko gwary kujawskiej. Najlepiej i najśmieszniej wychodziło jej przeklinanie, bo wujek nie liczył się ze słowami w obecności dzieci. Zresztą i nas to też bawiło, bo miał wspaniały akcent i to mu bardzo pasowało. Uwielbiałam jego opowiadania i przekleństwa. Maluchy dość sprytnie powtarzały szczególnie te bardziej zakazane słówka, obrywały za to, ale i nas tym bawiły. Danusia z Norbertem uwielbiali jeżdżenie z mlekiem z wujkiem Ignacym do mleczarni i chętnie wstawali o piątej rano, co im nie przeszkadzało. Ciocia tylko ubierała ich ciepło, bo jednak to było tak wcześnie, a było jeszcze chłodno. Raz zdarzyło, się że po ich obudzeniu okazało się, że nie było już wujka, to oboje strasznie płakali. Jazda konikiem i wozem niezaliczona rano powodowała płacz na cały dzień. Tak naprawdę to były takie małe pieszczochy, a ja, czując to, nie szczędziłam im wzajemności. One to wyczuły, toteż miałam je na głowie cały dzień, dosłownie wszędzie. Tuliłam je do siebie, opowiadałam wszystko w taki sposób, aby nie tylko zapamiętały, ale i się słuchały. Już od najmłodszych lat należało uczyć ich dobrych zasad, które będą procentować w późniejszych latach, zawsze coś w głowie zostanie. Wakacje dopiero się zaczęły, pracy miałyśmy bardzo dużo. Budzono nas z Basią o czwartej rano, aby zrywać ogórki i pomidory, bo wujek musiał je odwieźć na skup do godziny dziewiątej. Jak my przyjechałyśmy, to ludzi do pracy już nie najmowali. Jak nie było zrywania warzyw, to musiałyśmy gracować paprykę, buraki, fasolę lub pomagać przy żniwach. Wujostwo mieli ogromne sadownictwo, to i roboty w sezonie było po uszy. Ja dodatkowo pomagałam dużo cioci w domu przy gotowaniu i praniu. Wieczorami kąpałam całą czwórkę dzieci w jednej dużej balii, potem myłam naczynia i podłogę. Zmęczona późno kładłam się spać. Ciocia też chodziła jak motorek, bardzo dużo miała na głowie i żal mi jej było, to przejęłam część jej obowiązków. Boże, jak te dzieciaki garnęły się do mnie i nie chciały, aby ktoś inny się nimi zajmował, pewnie poczuły już moje dobre serce i słabość do nich. Warto było – one mi tym samym odpłacały. Często było to uciążliwe, ale i potrzebne, dodawało mi sił i otuchy. Czułam się bardziej potrzebna, wierząc, że spełniam ich dziecięce tęsknoty. Najważniejsze, że mnie słuchały. Jednak myślami byłam z mamą, martwiłam się o nią, wiedząc, że i ona też się o nas martwi. Najbliższa niedziela była dla mnie prawdziwą niespodzianką. Przyjechał do wujostwa 18-letni młodzieniec Andrzej W. Był to szczupły, wysoki blondyn o niebieskich dużych oczach. Przywitał się z nami, przedstawiając się, i jakoś od pierwszego wejrzenia zawiesił na mnie oko. Basia też była wspaniałą i piękną dziewczyna i do tego wesołą i zgrabną, choć przy lekkiej tuszy. Po chwili przebrał się w ubranie robocze i zabrał się do majsterkowania. Był bardzo pracowitym chłopcem, dużo pomagał wujkowi przy ciężkich pracach. Okazało się, że przyjechał do nich zarobić w czasie wakacji. Był z domu dziecka i co roku wakacje spędzał w Brzeziu. Był już sprawdzonym i zaufanym człowiekiem. Wujostwo otoczyło go troskliwością, której bardzo potrzebował. Ponadto był bardzo pracowitym i solidnym chłopakiem. Potrzebował zapewne prawdziwej rodziny i domowej kuchni. Ciocia bardzo dobrze gotowała, czego chętnie uczyła nas i Andrzeja. Była bardzo pracowitą kobietą, prostą, o wysokich aspiracjach. Wstawała wcześnie rano i do późnej nocy nie odpoczywała. Wujek w przeciwieństwie do niej codziennie po obiedzie ucinał sobie drzemkę choć na pół godziny, bo inaczej spał niemal na stojąco. Był bardzo otyły i pewnie szybko się męczył, a do tego już był przyzwyczajony. Pomagałam cioci dość dużo jak na swój wiek i jako dziewczyna miastowa zdałam egzamin, ku ich zaskoczeniu, na piątkę. Słyszałam nie raz: „Kasia, jaka ty jesteś sprytna, taka wątła, a jednak silna”. Z Basią byłyśmy zżyte i doskonale się rozumiałyśmy. Moja pracowitość i skromność nie uszła uwadze Andrzeja. Jego tajemnicze spojrzenia i zalotne uśmiechy spostrzegłam dość szybko. Był przystojny, a mnie też nic nie brakowało. Trudno było nie okazać mu wzajemności. Byliśmy oboje bardzo młodzi, ale wiedzieliśmy, czego możemy chcieć od życia. Andrzej był taki męski i stanowczy, cieszył się dobrą opinią, toteż nie obawiałam się tej znajomości. Z dnia na dzień mieliśmy się coraz bardziej ku sobie, tym bardziej, że spędzaliśmy większość czasu wokół siebie przy wspólnej harówce. Wakacje mijały szybko i niepostrzeżenie. Były też i wesołe zdarzenia, humoru nie brakowało. Pamiętnego dnia, kiedy ciocia zabiła kilka kaczek, uczyła nas, jak się je opala i bebeszy. Andrzej, chcąc zagasić palący się denaturat, zbliżył się za bardzo i spalił sobie wąsy. Reszta dnia zleciała nam na śmiechu i dowcipach. Andrzej zaprosił mnie na wieczorny spacer po kolacji. Był mną zauroczony, wyznał, że nie spotkał jeszcze tak ładnej i pracowitej dziewczyny, dodał, że się we mnie zakochał. Poczułam się bardzo speszona, choć też darzyłam go tajemniczym uczuciem. Spacer był bardzo miły, bo po raz pierwszy w moim życiu ktoś wyznał, że nie jestem mu obojętna. Cóż to było za przeżycie! Nawet pozwoliłam po raz pierwszy mu się pocałować. O takich miłostkach nie miałam jeszcze pojęcia. Pamiętam i czuję do dzisiaj jego uścisk i pocałunek – pierwszy w moim życiu.

Następne dni były coraz trudniejsze, bo myśl o końcu wakacji sprawiała nam obojgu smutek. Było jeszcze kilka wieczorów i pocałunków. Oboje byliśmy bardzo rozsądni, jakby bardziej dojrzali i wiedzieliśmy, że jak nic nie stanie na przeszkodzie, to w następnym roku znów się spotkamy. Nasze zaloty miały granice, a to moim zdaniem dodawało Andrzejowi męskości. Obiecaliśmy do siebie pisywać listy przez cały rok i tak też było. Ten czas szybko minął na zwykłym codziennym zmaganiu i harówce w domu i w pracy. Koniec szkoły i upragniony wyjazd do Brzezia. Zgodnie z planami spotkaliśmy się ponownie z Andrzejem i to bardzo za sobą stęsknieni i nieco starsi. Wakacje były krótsze, upłynęły na tajemniczych spotkaniach, wielu wspólnych zabawach i czułostkach. Basia też miała szczęście, bo zakochał się w niej daleki kuzyn, Jędrek G. Ależ to były pamiętne wakacje. Obie wychodziłyśmy za pozwoleniem wujostwa na ubawy po ciężkim dniu pracy. Była z nas zgrana paczka młodych osób z miasta i ze wsi, a do tego bardzo zaprzyjaźniona. Basia też miała duże powodzenie. Bardziej wyszczuplała i wydoroślała. Zawsze były z nas eleganckie i dobrze ubrane dziewczyny, które robiły wrażenie. Nie na jednej zabawie okazano zazdrość o nas. Nasi chłopcy byli z nas dumni i to nam się podobało. Często dochodziło do sprzeczek pomiędzy chłopakami o nas. Ale to miałyśmy z głowy, bo obrońcy byli zawsze na miejscu. Wyczułyśmy, że ciocia niechętnie dawała nam pozwolenie na zabawy, bała się, że może się coś złego nam przytrafić, a tego rodzice nasi mogliby jej nie wybaczyć. Wiadomo, jak bywa często na zabawach na wsi, ciocia nasłuchała się różnych opowiadań, a do tego nieuzasadnione przesądy były jakimś rodzajem rygoru. Jednak Andrzej, Jędrek i jego siostra Maryla mieli ogromny autorytet u wujostwa, że bez wielkiego proszenia wyrażała zgodę na wyjście. Myślę, że bardzo nam wierzyli i ufali w nasz rozsądek. Każdego dnia, bez względu na spacery i późne powroty, byłyśmy budzone do pilnej roboty, nie było usprawiedliwienia, że jesteśmy po ubawie czy oglądaniu telewizji u kuzynów. To już nikogo nie obchodziło. Miałyśmy z Basią masę sił nie do spożycia. Jak wróciłyśmy później, to nie zapalałyśmy światła i po omacku wślizgiwałyśmy się do łóżek, które były posłane na podłodze. Był to duży i wygodny siennik, obłożony poduszkami i pierzynami. Warunki mieszkaniowe były trudne, bo był tylko jeden pokój i kuchnia. W pokoju spaliśmy dorośli i dzieci, chociaż było ciasno, to każde z nas miało swoje miejsce. Spędziłyśmy tam kolejne miłe wakacje, pełne przygód, ale też napracowałyśmy się, uczciwie odrabiając jedzenie. Dzięki nam wujek nie najmował ludzi do pracy, a mógłby, bo dla nas było jej za wiele. Z każdym dniem rosły dniówki, toteż wszystko było z góry przeliczone. Ciasnota im nie przeszkadzała, liczyły się oszczędności, które sobie zaplanowali z myślą o budowie nowego domu. Ponieważ Danusia była chrześnicą wujka, to dostała w prezencie piękną białą sukienkę, która kosztowała wraz z jej uszyciem 500 zł. Początkowo czułyśmy się zaskoczone tym gestem, lecz po logicznym przemyśleniu uznałyśmy, że to było uczciwie zarobione. Z Andrzejem było inaczej, on z góry ustalił sobie, za jakie pieniądze pracuje i co robi. Zresztą robił wszystko, z czego wujostwo byli zadowoleni. Spanie miał urządzone w obórce na sianie. Nieuchronnie nadszedł dzień naszego wyjazdu. Ogarnęły mnie mieszane uczucia. Cieszyłam się z powrotu do domu, wiedząc, że mama jest w domu i czeka na nas, natomiast szkoda było rozstawać się z Andrzejem. Ojciec przyjechał po nas samochodem z tym samym kolegą co za pierwszym razem. Byłyśmy już spakowane. Z samego rana poszłyśmy jeszcze do babci, która mieszkała w następnej wiosce, Zieleńcu, aby się pożegnać. Babcia mieszkała z samotną ciocią i samotnym wujkiem. Tam u nich nie było warunków na nasz pobyt, ale babcię często odwiedzaliśmy. Nawet nie miała do nas żalu, gdyż całe poprzednie lata spędzaliśmy tam wakacje, jak jeszcze żył dziadek, lecz teraz ze względu na Danusię od dwóch lat to się zmieniło. Babcia nasza była to chodząca legenda, miała wspaniałą pamięć, jak na jej wiek, już po osiemdziesiątce, była żywotną, pełną energii osobą, co nie każdemu jest dane na starsze lata. Jej opowiadania wciągały nas dosłownie w zasłuchanie. Natomiast wujek, jako stary kawaler o śmiesznym wyglądzie, rozbawiał nas swoimi kawałami i pomysłami do łez. Niektóre z nich do dzisiaj w nas żyją. Ciocia, młodsza siostra mamy, też była samotna. Nie wyszła za mąż z powodu nabijania jej do głowy myśli o majątku, który dostanie, jak będzie więcej pracować. Tymczasem nieświadoma tego, że to, co wypracowała, brali inni, a szczególnie starszy brat Ignacy, bo miał już rodzinkę i myślał, jak by się wybudować. Zresztą i byle kogo też nie chciała. Byłyśmy zbyt małe z Basią, aby wiedzieć wszystko. A była piękną kobietą i co by nie wymyślali, to wszystkim było na rękę, bo był darmowy człowiek do roboty. Na tę gospodarkę babci wypatrywali z wyciągniętą ręką dosłownie wszyscy, oprócz naszej mamy. Na dodatek wprowadził się do babci jeszcze jeden wujek ze Śląska i zamieszkał na stałe ku niezadowolenia wujka Ignasia, bo to pomieszało mu plany co do przejęcia całego majątku. Co do wujka Ernesta, to jeszcze wrócę do niego w dalszym opowiadaniu. Ten dom i ludzie w nim mieszkający, pola, budynki i okolica to szczególne i cenne wspomnienia z dzieciństwa dla mnie i dla nas wszystkich. Tęskniłam za nim do końca moich dni, tak samo jak mama. Zawsze warto pojechać na Kujawy, choćby popatrzeć i wrócić. Czułam jakąś więź z tym domem, jakbym się tam sama urodziła. To była pewnie odziedziczona po mamie tęsknota. Po krótkich rozmyślaniach i pożegnaniu wróciłyśmy do Brzezia i zjedliśmy razem obiad przed wyjazdem. Andrzej był bardzo smutny, patrzył na mnie tak wymownie, że aż wujek to spostrzegł. Takie samo uczucie i mnie dopadło. Byłam głęboko zamyślona, aż w pewnej chwili to było silniejsze od nas samych, poczułam jego dłoń na swojej z mocnym uściskiem i tak wyglądało nasze pożegnanie. Gdy przyjechał ojciec, Danusia, zobaczywszy go, rzuciła mu się na szyję, mówiąc, że go już nigdy nie puści dodała: „Chyba cię uduszę”, a jemu zakręciły się łezki w oczach. Dość długo nie wypuszczał jej z rąk. Droga powrotna zeszła nam na wesoło, na opowiadaniach i planach. Ojciec zdradził tajemnicę, że w domu czeka nas wiele niespodzianek. Pierwsza z nich to taka, że mama jest już w domu i to w dobrym stanie zdrowia, a druga, że zmieniło się coś w mieszkaniu. Po drodze było sporo postojów, bo Danusia często chciała siku, aż pan kierowca powiedział: „Chyba tobie, Danusiu, podoba się zatrzymywanie samochodu”. Szczęśliwie dojechaliśmy na miejsce. Mama była bardzo wzruszona i nieco speszona tą wymyśloną chorobą, bo świadomość tego, gdzie przebywała, nie opuszczała jej jeszcze przez długi czas. Tak naprawdę to leczono inną chorobę, ale ojciec dopiął swego, przecież musiał mieć rację, cóż mogła mama zmienić? Doktor psychiatra U. bez leczenia i badania pacjenta na słowo ojca skierowała ją na takie leczenie. Przywitałyśmy się z mamą, a Danusia dopadła mamę, aż łzy same pociekły po policzkach. My też miałyśmy szklane oczy, ale zaraz zajęłyśmy się czymś innym, aby tego nie zauważyła. Trwało to jeszcze kilka dni, ale obowiązki wróciły do normy, zaczęło się normalne życie. Ojciec co do mamy był jakiś inny, bardziej bliski, wyrozumiały i uczuciowy. To takie normalne, jak się coś przeskrobie czy zawini, to potem gra się aniołka. Tą niespodzianką było zrobienie zakupów do domu za zarobione pieniądze na wsi u państwa S. Była to pralka, chodniki dywanowe do każdego pokoju i odkurzacz. O tym nawet nie marzyłyśmy. Mieszkanie stało się nieco przytulniejsze i bogatsze. Rozpoczął się rok szkolny i musiałam myśleć nie tylko o Andrzeju, lecz i o nauce. To była już ostatnia klasa szkoły zawodowej. Praktyka w „Delikatesach” odbywała się nadal bez zmian. Brakowało mi tego przez wakacje, a szczególnie pani Broni, mojej szefowej. Ona też miała małego synka Grzesia, pięknego blondynka, to miałyśmy czasem przy pracy o czym pogadać. Fartuch płócienny, biały, wykrochmalony i wyprasowany i czepek także. To stało się rytuałem, do którego przywiązywano szczególną wagę, bo „Delikatesy” to był sklep o wysokim standardzie. Pani Bronia pozytywnie oddziaływała na mnie, gdyż była wzorem do naśladowania. Lubiłam zmianę ze swoją kierowniczką, chociaż z jej zastępczynią, wspaniałą panią Jadzią, także. Do tego były jeszcze dwie pracownice, pani Teresa i pani Elżbieta. Traktowały mnie z wielkim szacunkiem i darzyły zaufaniem. Dość szybko poznały się na mojej pracowitości, uczciwości i uczynności. Często mi powtarzały, że są ze mnie dumne, i to mi dodawało skrzydeł. Jak magazynier pan Zdzisiek woził na stoisko towar, to zegarek mnie nie interesował. Szłam do domu wtedy jak wszystko pomyłam, poczyściłam i poukładałam. Pani Bronia nie raz mówiła: „Kasiu, czy ty nie masz domu? Już czas, tak długo nikt nie pracuje, a ty jeszcze nic nie jadłaś”. Kierowniczki innych stoisk zazdrościły i jednocześnie podziwiały taki zapał do pracy i to, że pani Bronia to ma szczęście, dostając mnie za uczennicę. Poznawałam coraz więcej ludzi, takich, którzy w moim późniejszym życiu odegrali znaczącą rolę. Jakoś to wszystko dziwnie się odbywało, gdy tylko poznałam kogoś nowego bądź z klientów lub przyjaciół, to była pomiędzy nami swojska i bliska atmosfera. Byłam podobno niesamowita, mądra i stwarzałam wokół siebie jakąś nieodgadnioną charyzmę, a to się udzielało otoczeniu. Słyszałam wielokrotnie takie słowa: „Ty jesteś jakaś inna, taka dumna i dobra, a jaka elegancka i sprytna! Jak ty to robisz?”. Nikt nigdy nie widział u mnie roztrzepanych włosów. Były długie, ciemne, prawie czarne, spięte w kok i do tego robiłam delikatny makijaż oczu. Byłam uosobieniem spokoju i nigdy nie mówiłam o ludziach źle i nie interesowały mnie plotki. Sytuacja w domu była nadal niewesoła i z tego powodu naładowana wewnętrznie byłam jak wulkan. Ciągłe braki pieniędzy i długi nie miały końca. Jednak silniejsza była nadzieja na lepsze jutro. Gryzłam się tym, że i mama też była na to wszystko bezsilna. Raptem ojca zainteresowanie domem znikło i to mi się nie zgadzało z tą jego dobrocią na pokaz. Częstym bywalcem u mamy była pani Cecylia. Miały pomiędzy sobą jakieś rozrachunki, toteż mama szyła jej za darmo, jako procent za pożyczone pieniądze. Spłacała je długie lata, a dług nie malał. Tak potrafili ludzie robić pieniądze kosztem naciągania i wykorzystywania innych. Jak mogli znajomi tak robić, tego nie mogłam pojąć. To było cwaniactwo ludzkie, które zawisło na nas jako słabszych. Pani Cecylia podkradała mężowi, bardzo chytremu tyranowi, skóry (był szewcem) i sprzedawała. Widziałam nie raz frasującą się mamę i jej lęk przed ojcem, aby się nie dowiedział, lecz nie rozumiałam dlaczego. Przecież mogli ten orzech rozgryźć oboje, a mama wolała go oszczędzić. Sprawa była nadal rozwojowa i do niej wrócę w dalszym opowiadaniu. Praktykę miałam płatną od drugiej klasy 150 zł, a w trzecim roku 300 zł. Na te pieniądze też nieraz czekała mama, aby je ode mnie pożyczyć na bieżące zakupy. Pierwsza wypłata poszła oczywiście na pożyczenie mamie, choć to były grosze, ale jednak to spore wsparcie finansowe. Ojciec nadal jeździł do państwa S. na dorobek. Przywoził zamiast pieniędzy wałówkę, która łatała braki w jedzeniu. Nie mogłam pojąć, dlaczego rodzice goszczą rodzinkę i to na ogół dobrze jedzącą, aż takim kosztem. Nie umiała mama powiedzieć „dosyć tego” i postawić szlaban. Brat z rodzinką przychodzili już pogodzeni codziennie, jakby im się to należało. Jak tylko przyszła nowa wypłata, to mama oddawała długi i znów było cienko. Obiecywałam sobie, że jak zacznę pracować, to się zmieni. Basia już rozpoczęła pracę, lecz swoje pensje od ręki wydawała na ubrania, bo praca w Urzędzie Wojewódzkim od niej tego niby wymagała, bo chciała dostosować się do innych urzędniczek. Była bardzo elegancka. Cóż, ja jednak byłam ofiarą takiego niedomówienia, wzdychałam z żalem, ale pomagałam, dając na życie. W szkole miałam wyniki bardzo dobre, należałam do czołówki uczennic najbardziej lubianych przez profesorów i koleżanki. Cała nasza paczka koleżanek trzymała się zawsze razem, na dobre i złe. Pani profesorka od lekcji organizacja i technika handlu wypraszała koleżanki z zajęć za malowanie się i tapirowanie włosów, lecz do mnie kiedyś powiedziała: „Kasiu, ty masz tak artystycznie uczesanego koka, że nikomu twoje włosy nie przeszkadzają w zajęciach”. To samo było z lekcją gimnastyki. Nigdy nie zostałam wyrzucona za uczesanie, wręcz przeciwnie, słyszałam, jak ja to robię, że te włosy trzymają się mocno i do tego wspaniale są uczesane. Zauważyły to koleżanki, mówiąc czasami, że mam u nich względy. Tłumaczyły moje tolerowanie dobrymi ocenami. Przyjmowałam takie komentarze z uśmiechem. Chociaż zawód sprzedawcy wybrałam przypadkowo, to jednak z czasem polubiłam go i dość szybko wyuczyłam się jakby z przeznaczenia, aż nie do wiary. Była to sprawa charakteru i silnej woli. Życie domowe toczyło się nadal torem długów i kłopotów. Mama znów podupadła na zdrowiu, słaniała się na nogach. Te ciągłe długi i frasowanie głowy nie pozwalały jej spokojnie spać. Och, gdyby tak ktoś wtedy wyciągnął do niej rękę. Ja mogłam tylko na to popatrzeć, nic nie mówiąc. Mama dbała o wszystko bez zarzutów. Jak już byłam nieco zmęczona tym samym co ona, to z pretensjami i wyrzutami mawiałam: „Masz męża, to walnij pięścią w stół i idź do pracy, to on się zmieni, niech zobaczy, że nie tylko od niego wszyscy są zależni. Zacznie się z nami liczyć i interesować się domem”. Z mamy podstawowym wykształceniem nie łatwo było o pracę. Ukończyła kurs krawiecki, to szyła w domu, była typową domatorką i tego też nie chciała zmieniać. To za daleko zaszło, aby zmienić cokolwiek z dnia na dzień. Kłopoty narastały. Jednak miałam nieustanny żal do ojca o oddanie mamy do szpitala i to ją jeszcze bardziej wprawiało w stan bezsilności. Ona też wewnątrz miała do niego o to żal, bo do końca nie wiedziała, co planuje, a gdyby jej stamtąd nie odebrał, do końca życia nie widziałaby własnych dzieci, a to jej nieraz przychodziło na myśl i spędzało sen z oczu. Robert z Beatą byli już pogodzeni z rodzicami, to chociaż jedną udrękę mama miała z głowy. Gdy brat był w wojsku, to bratowa, używając podstępu, wyciągnęła ojca na przysięgę. Było już wszystko dobrze, nie wracali do przeszłości. Robert służył w Lęborku w jednostce desantowej. Tak rządzili na przysiędze, że spodobało się przełożonym i na to konto po raz drugi wysłali telegram, żeby ojciec stawił się w sprawie syna. Najpierw było sporo niepokoju, „co on tam zbroił?”. Ale ojciec wziął, nie wiedzieć skąd, gotówkę i pojechał. Na miejscu okazało się, że to było wyróżnienie syna, a on, będąc z niego dumny, znalazł dobre alibi do porządnego picia z kadrą wojskową, no i co najważniejsze, do mądrzenia się swoimi opowiastkami. Cały sztab i szefowie to było w jego stylu politykować z elitą, to było dla niego odpowiednie towarzystwo. Ojciec odniósł tam wielki triumf, podobał się wszystkim i do tego był tym, który stawia. Podobno słuchali go jak mesjasza, a dykcję i zasób słów miał doskonałe i jeszcze wspaniale śpiewał, czym też się popisał. Mógł zaimponować. Bratowa też się szczyciła takim teściem, ważne, że stawiał, a co naprawdę myślała w głębi duszy, to po latach z siebie wydusiła, i to przypadkiem.