© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2024

© Copyright by Grzegorz Hajduk, 2024

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden fragment tekstu nie może być publikowany ani reprodukowany bez pisemnej zgody wydawcy i autora.

Skład i łamanie: Aleksandra Mikołajko, Wojciech Ławski

Projekt okładki: Grzegorz Hajduk

Grafiki: Grzegorz Hajduk

Opieka redakcyjna: Klaudia Dróżdż

Redakcja: Magdalena Korczyńska

Korekta: Magdalena Białek, Anna Kozar

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

Książka wydana
w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN 978-83-8308-571-5

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel. 71-344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

Dla Gabriela, mojego syna

Przedmowa

„Audyt” czy „audit”? To pytanie, które dręczy wielu, podobnie jak „ketchup” czy „keczup”. W jednym narożniku mamy „audyt” – polską wersję słowa, które brzmi tak, jakby było gotowe do formalnego spotkania w garniturze i krawacie. Jest eleganckie, dostojne i zawsze punktualne. Kiedy mówisz „audyt”, masz pewność, że wszystko jest w porządku i zgodnie z planem. W drugim narożniku mamy „audit” – międzynarodowca, który przyleciał prosto z zagranicznych konferencji z akcentem, który sprawia, że brzmi trochę bardziej egzotycznie. „Audit” jest tym gościem, który zawsze opowiada ciekawe historie z podróży i który zawsze przywozi najnowsze gadżety z zagranicy. Więc kto wygrywa? Cóż, to zależy od tego, czy jesteś tradycjonalistą, który trzyma się sprawdzonych metod, czy też lubisz trochę międzynarodowego smaku w swoim języku. Ale bez względu na to, którą wersję wybierzesz, pamiętaj, że najważniejsze jest to, co robisz podczas audytu (lub auditu), a nie to, jak go nazywasz! Audyt – dla wielu to słowo brzmi jak surowy nauczyciel z podstawówki, który sprawdza, czy odrobiłeś lekcje. Ale dla tych, którzy przebywają z nim na co dzień, audyt jest jak dobry przyjaciel – pomaga zrozumieć, co można poprawić. Pamiętam mój pierwszy raz z audytem. Wyglądało to jak kontrola biletów w tramwaju – sprawdzanie, czy wszystko jest zgodne z regulaminem. Ale zamiast biletu były instrukcje pracy. Przez ponad dekadę, będąc audytorem, nauczyłem się kilku życiowych lekcji. Po pierwsze, do audytu trzeba podejść jak do randki – czyli być dobrze przygotowanym. Po drugie, praca audytora to nie tylko wiedza, ale też umiejętność słuchania i zdrowy rozsądek. Po trzecie, audyt to trochę jak taniec – trzeba znać kroki, lecz też umieć improwizować. Ale zauważyłem pewien trend. Audyty zaczęły przypominać rutynowe wizyty u dentysty – skupiają się tylko na tym, co widać na pierwszy rzut oka. A przecież audyt to nie tylko sprawdzanie dokumentów, ale przede wszystkim rozmowa i zrozumienie, jak działa organizacja.

Autor

Wprowadzenie

W świecie pełnym nieprzewidywalności audyt przestał być jedynie narzędziem do potwierdzania zgodności. Stał się kluczem do kształtowania organizacji. W tej książce zabieram cię w podróż przez fascynujący świat audytu, ukazując jego wielowymiarowość. Opowiem, jak audyty mogą stać się mostem między tradycją a nowoczesnością, sprostać oczekiwaniom interesariuszy oraz jak odnaleźć się w środowisku pełnym technologicznych innowacji.

Opierając się na swoim wieloletnim doświadczeniu, omówię najczęstsze błędy popełniane przez audytorów, przeprowadzę cię przez historię ewolucji audytu w ostatniej dekadzie i wskażę, że właściwe podejście może przynieść korzyści dla organizacji. Aby uczynić tę podróż bardziej interesującą, zaserwuję też kilka anegdot i odrobinę humoru.

Żyjemy w czasach, gdy technologia przyspiesza, granice biznesu się zacierają, a oczekiwania naszych klientów i partnerów biznesowych ewoluują w tempie, jakiego wcześniej nie znaliśmy. Te dynamiczne zmiany wpływają na każdy aspekt działalności gospodarczej, ale czy zastanawialiście się kiedykolwiek, jak wpływają one na świat audytu? Co to oznacza dla przyszłości audytora?

Audyt, często postrzegany jako rutynowa kontrola, teraz staje się jednym z kluczowych filarów, które wspierają adaptacyjność i innowacyjność organizacji. Jest to nie tylko narzędzie do potwierdzenia zgodności z wymaganiami, ale również kompas, który prowadzi firmy przez zawirowania współczesnego biznesu, pomagając im zidentyfikować słabe punkty, ale także nowe możliwości.

Centralnym motywem tej książki jest ewoluująca rola audytora w tym skomplikowanym środowisku. Jakie wyzwania stoją przed współczesnymi audytorami? Jakie umiejętności są teraz kluczowe? I jak można przekształcić audyt z obowiązkowego zadania w szansę na doskonalenie?

Przez tę „podróż” chcę pokazać, że audyt to nie tylko suche sprawdzenie zgodności, ale dynamiczna dziedzina, która może pomóc organizacjom dostosować się do nowych realiów. W książce znajdziesz anegdoty z mojej wieloletniej praktyki, które wzbogacają teorię odrobiną humoru i życiowych doświadczeń, pomagając lepiej zrozumieć codzienną pracę audytora.

Rozdział 1

1.1. Geneza audytów: od przesłuchania do doskonalenia

Pochodzenie słowa „audyt” ma swoje korzenie w łacińskim wyrażeniu auditor, które oznacza „słuchacza” lub „słuchającego”1. To pojęcie było pierwotnie związane z „przesłuchaniem rachunków”. W czasach starożytnego Rzymu jeden urzędnik „przesłuchiwał” rachunki, porównując ich zawartość z dokumentami innego, aby zapobiec błędom i utracie pieniędzy.

Instytucja audytu (z ang. auditing), ewoluowała i rozwijała się od XIX wieku. Na początku audyt był działaniem niezależnych ekspertów, którzy weryfikowali dokładność i obraz finansowej sytuacji organizacji, wykrywając potencjalne niedociągnięcia. Wtedy audyt miał charakter zewnętrzny2.

Wiek XX przyniósł zmianę w umiejscowieniu audytu. Organizacje zaczęły zatrudniać własnych audytorów, aby uniezależnić się od audytorów zewnętrznych. Ci wewnętrzni audytorzy odpowiedzialni byli za weryfikację zapisów księgowych, zgodność procedur z przepisami oraz efektywność mechanizmów kontrolnych. Wczesne audyty wewnętrzne skupiały się głównie na zagadnieniach księgowych, a kadra audytorów często pochodziła ze środowiska biegłych rewidentów.

Obecnie audyt jest przeprowadzany przez niezależnych ekspertów, zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz organizacji. Ci eksperci, zwani audytorami, odgrywają kluczową rolę w procesie oceny i doskonalenia działalności organizacji. Audyt nie jest już jedynie instrumentem o charakterze represyjnym, lecz skupia się na usprawnieniu procesów w organizacji.

Choć pojęcie audytu bywa mylone z kontrolą, ma on jednak swoją unikalną rolę. Audyt przeprowadzany jest na podstawie planu, jego cel to usprawnienie organizacji, skupia się na ocenie przedsięwzięć oraz cechuje się niezależnością. Współcześnie audyt stanowi nieodłączną część zarówno sektora prywatnego, jak i publicznego, a jego znaczenie w doskonaleniu organizacji jest nieustannie wzmacniane.

1.2. Dlaczego audyty są ważne?

Audyt to nie kontrola, a rozmowa podczas audytu to nie przesłuchanie. Jest to proces, który polega na niezależnej i obiektywnej ocenie działalności organizacji. Co więcej, jego głównym celem pozostaje zapewnienie, że działania firmy są zgodne z wymaganiami, ale także identyfikacja ewentualnych niezgodności oraz ocena skuteczności i efektywności funkcjonowania organizacji. Audyty to nie tylko formalność czy procedura. To narzędzie, które pozwala organizacjom zrozumieć, jak działają, gdzie mogą się poprawić i jakie są ich mocne strony. Ale zanim zagłębimy się w szczegóły, warto zrozumieć, czym dokładnie jest audyt.

1.2.1. Audyt to dialog, a nie monolog

Kiedy mówimy o audycie, często wyobrażamy sobie surowego kontrolera z notatnikiem w ręku, który szuka błędów i niezgodności. Ale prawda jest taka, że audyt to przede wszystkim rozmowa. To okazja do wymiany doświadczeń, zdobycia wiedzy i zrozumienia, jakie wyzwania stoją przed organizacją. Współczesny audyt nie polega na zwykłym odhaczaniu punktów z listy kontrolnej. To proces, który wymaga empatii, aktywnego słuchania i zdolności do zadawania odpowiednich pytań. Audytor, który potrafi prowadzić dialog, jest w stanie zrozumieć kontekst działania organizacji, jej kulturę i wartości. Dzięki temu może dostarczyć bardziej wartościowe i konkretne informacje, które pomogą organizacji w ciągłym doskonaleniu. Nie można zapominać, że audyt to nie tylko proces formalny, ale także ludzki. Za każdym procesem, procedurą czy dokumentem stoją ludzie, którzy na co dzień pracują, podejmują decyzje i stawiają czoła wyzwaniom. Dlatego tak ważne jest, aby podczas audytu skupić się nie tylko na „co”, ale przede wszystkim na „dlaczego” i „jak”. Audytor, który potrafi nawiązać prawdziwy dialog z audytowaną organizacją, staje się nie kontrolerem, ale przede wszystkim partnerem. Partnerem, który pomaga organizacji zrozumieć jej mocne strony, zidentyfikować obszary do poprawy i wyznaczyć kierunek rozwoju.

W swojej karierze miałem okazję przeprowadzać wiele audytów i za każdym razem przekonywałem się, że kluczem do skutecznego audytu jest zdolność do nawiązywania relacji, budowania zaufania i prowadzenia otwartego dialogu. Bo audyt to nie tylko narzędzie kontroli, ale przede wszystkim narzędzie rozwoju.

1.2.2. Nie tylko zgodność, ale i doskonalenie

Chociaż jednym z głównych celów audytu jest ocena zgodności z określonymi wymaganiami, to jednak jego prawdziwa wartość leży w identyfikacji obszarów do poprawy. Dzięki audytowi organizacje mogą doskonalić swoje procesy, zwiększać efektywność i lepiej spełniać oczekiwania klientów. Zgodność z normami i standardami to podstawa, ale prawdziwy sukces osiąga się, gdy organizacja jest w stanie przekształcić te wymagania w konkretne działania, które prowadzą do ciągłego doskonalenia. A audyt jest idealnym narzędziem do identyfikacji tych obszarów, które wymagają uwagi i poprawy. Współczesne organizacje działają w dynamicznie zmieniającym się środowisku, gdzie oczekiwania klientów, technologie i rynki są w ciągłym ruchu. Dlatego tak ważne jest, aby audyt nie był postrzegany jako jednorazowe wydarzenie, ale jako część ciągłego procesu doskonalenia.

Wieloletnia praktyka audytorska pozwoliła mi dostrzec, że najbardziej wartościowe audyty to te, które idą dalej niż tylko potwierdzenie zgodności. To audyty, które stawiają pytania „dlaczego?” i „jak można to zrobić lepiej?”. To podejście pozwala na głębsze zrozumienie organizacji, jej kultury i wartości. Dlatego zachęcam wszystkie organizacje do tego, aby patrzeć na audyt nie tylko przez pryzmat zgodności, ale przede wszystkim przez pryzmat doskonalenia i ciągłego rozwoju.

1.2.3. Adaptacja w dynamicznym środowisku

W dzisiejszych czasach rynek, technologia i oczekiwania klientów zmieniają się w zastraszającym tempie. Audyty pomagają organizacjom dostosować się do tych zmian, identyfikując potencjalne zagrożenia i szanse.

Kiedy przeprowadzam audyt, staram się zrozumieć, jak organizacja reaguje na zmieniające się warunki rynkowe, jakie technologie wdraża, aby sprostać oczekiwaniom klientów, oraz jakie strategie stosuje, aby przewidzieć i dostosować się do przyszłych zmian. To podejście pozwala mi dostarczyć organizacji wartościowe informacje, które mogą pomóc w podejmowaniu strategicznych decyzji. Współczesne audyty to nie tylko kontrola, ale przede wszystkim narzędzie strategiczne, które pozwala organizacjom lepiej zrozumieć swoje otoczenie, dostosować się do niego i wykorzystać zmiany jako szansę na rozwój. Dlatego zachęcam wszystkie organizacje do tego, aby wykorzystywać audyty jako narzędzie adaptacji w dynamicznym środowisku biznesowym.

Dzięki mojemu doświadczeniu audytorskiemu zauważyłem, że organizacje, które potrafią dostosować się do dynamicznie zmieniającego się otoczenia, mają znacznie większe szanse na sukces. Współczesne audyty nie skupiają się już tylko na ocenie zgodności z ustalonymi standardami, ale również na zrozumieniu, jak organizacja radzi sobie w świecie pełnym nieprzewidywalności.

1.2.4. Budowanie zaufania

W erze informacji i transparentności klienci, partnerzy i inne zainteresowane strony chcą wiedzieć, że mogą ufać organizacji. Skuteczny audyt pokazuje, że firma jest odpowiedzialna, działa zgodnie z obowiązującymi normami i standardami oraz pozostaje otwarta na ciągłe doskonalenie. Współczesne audyty to nie tylko narzędzie kontroli, ale przede wszystkim platforma do budowania i utrzymania zaufania.

Kiedy przeprowadzam audyt, moim celem jest nie tylko ocena zgodności z normami, ale przede wszystkim zrozumienie, jak organizacja buduje i utrzymuje zaufanie wśród swoich klientów, partnerów i pracowników. Czy firma jest otwarta na feedback? Jak reaguje na błędy czy nieprawidłowości? Jakie mechanizmy ma wdrożone, aby zapewnić jakość i bezpieczeństwo swoich produktów czy usług?

Dla mnie jako audytora jednym z najbardziej satysfakcjonujących momentów to ten, kiedy mogę potwierdzić, że organizacja nie tylko mówi o odpowiedzialności i doskonaleniu, ale faktycznie je realizuje. To buduje zaufanie zarówno w moich oczach, jak i przede wszystkim w oczach tych, dla których jest to najważniejsze – klientów, partnerów i innych zainteresowanych stron. W mojej karierze audytorskiej wielokrotnie dostrzegałem, jak ważne jest budowanie i utrzymanie zaufania wśród różnych interesariuszy. W dzisiejszych czasach, kiedy każdy skandal czy nieprawidłowość może zostać natychmiast ujawniony i rozpowszechniony w mediach, zaufanie staje się jednym z najcenniejszych aktywów organizacji.

1.2.5. Klucz do sukcesu

Audyty są kluczem do sukcesu każdej organizacji. Dzięki nim firmy mogą zidentyfikować swoje mocne strony, zrozumieć, co je wyróżnia na rynku, a także zidentyfikować obszary, które wymagają uwagi. W świecie, gdzie wymagania rynku są coraz bardziej skomplikowane, a konkurencja nie śpi, audyty stają się kluczowym elementem strategii każdej firmy. Pomagają w identyfikacji ryzyka w odniesieniu do wyrobu czy usługi, obszarów do poprawy, ale także dają pewność, że organizacja działa w sposób transparentny i zgodny z obowiązującymi normami, standardami czy wymaganiami klientów.

W trakcie wielu audytów miałem okazję obserwować, jak przekształcają one organizacje, pomagając im osiągnąć wyższy poziom doskonałości. Często firmy skupiają się na tym, co robią dobrze, zapominając, że sukces leży również w ciągłym doskonaleniu i adaptacji do zmieniających się warunków rynkowych. Audyt to narzędzie, które pozwala spojrzeć na organizację z innej perspektywy, zidentyfikować jej unikalne atuty, ale także wskazać obszary, które wymagają poprawy.

Pamiętam jeden z audytów, które przeprowadziłem w pewnej firmie. Podczas rozmów z pracownikami i analizy procesów zauważyłem, że firma ma unikalne kompetencje w zakresie innowacji, ale nie wykorzystuje ich w pełni, skupiając się na codziennych operacjach. Dzięki audytowi firma zdała sobie sprawę z tego niewykorzystanego potencjału i podjęła kroki, aby stać się liderem w swojej branży.

Dla mnie jako audytora największą satysfakcją jest obserwowanie, jak organizacje rozwijają się i osiągają sukces dzięki audytom. Przypomnę: audyt to nie tylko kontrola, ale przede wszystkim narzędzie do budowania przewagi konkurencyjnej i osiągania doskonałości w biznesie. Dlatego zawsze podkreślam, że kluczem do sukcesu jest nie tylko zrozumienie, gdzie jesteśmy teraz, ale przede wszystkim wizja tego, dokąd chcemy dojść.

1.3. Co zmieniło się w podejściu do audytów przez ostatnią dekadę?

Jednakże, jak wszystko w świecie biznesu, także audyty przeszły pewne metamorfozy. Z moich obserwacji wynika, że w ciągu ostatnich lat podejście do nich zaczęło się zmieniać. Audyty, które kiedyś były głębokim i wszechstronnym procesem oceny, zaczęły coraz częściej skupiać się wyłącznie na kontrolowaniu dokumentów, procedur, instrukcji itp. Oczywiście dokumentacja jest ważnym elementem każdej organizacji, ale audyt powinien być czymś więcej niż tylko kontrolą papierów.

W ciągu ostatnich lat, obserwując zmieniający się krajobraz audytów, zauważyłem pewne… no, powiedzmy, „ciekawe” tendencje.

Współczesne standardy organizacji, jak również normy, np. ISO 9001, to nie tylko sucha lista wymagań. To trochę jak przepisy kulinarne dla mistrzów kuchni. Celem ich stosowania jest nie tylko upewnienie się, że twoje „ciasto biznesowe” jest smaczne, ale także, że jest ciągle doskonalone, innowacyjne i spełnia oczekiwania najbardziej wymagających „klientów”.

Pamiętam czasy, kiedy audyt był jak głęboka, filozoficzna rozmowa o istocie bytu organizacji. Teraz? Często przypomina przeglądanie szafy pełnej starych dokumentów, a audytorzy zachowują się jak detektywi szukający zaginionej skarpetki w pralce. „Aha! Znalazłem instrukcję z 2015 roku! Czy to nadal aktualne?” – pytają z triumfem w oczach. Oczywiście, dokumentacja jest ważna – to trochę jak przepis na ciasto. Ale jeśli skupisz się tylko na przepisie i zapomnisz o składnikach, smaku czy technice pieczenia, twoje ciasto może nie wyjść tak, jak byś chciał.

A jeśli podczas audytu natkniesz się na coś niezwykłego, pamiętaj, że każda organizacja ma swoje sekretne składniki, które czynią ją wyjątkową!

1 J. Pieńkos, Słownik łacińsko-polski. Łacina w nauce i kulturze, Warszawa: Wydawnictwa Prawnicze, 1996.

2 G. Gołębiowski, K. Marchewka-Bartkowiak, Audyt i kontrola zarządzania długiem publicznym, „Materiały i Studia NBP” 2004.