Najlepszemu promotorowi

Profesorowi Jerzemu Kochanowiczowi

i jego dzieciom

© Copyright by Wojciech Babijczuk, 2025

© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2025

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden fragment tekstu nie może być publikowany ani reprodukowany bez pisemnej zgody wydawcy lub autora.

Skład i łamanie: Monika Tokaj, Wojciech Ławski

Projekt okładki: Monika Tokaj, Wojciech Ławski

Obrazki: Oliwia Babijczuk

Opieka redakcyjna: Klaudia Dróżdż

Redakcja: Karol Rutski

Korekta: Aurelia Kwapulińska, Anna Kurzyca

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

Książka wydana
w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN 978-83-8308-947-8

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel. 71 344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

WSTĘP

Erich Fromm w książce O sztuce miłości nauczał: „Stajesz się mistrzem w chwili, kiedy rezultaty twojej teoretycznej wiedzy oraz praktyki zespolą się w jedną całość”. Świadomie nie podaję źródła cytatu. Bardzo zależy mi, aby podręczniki, szczególnie te uznawane w naukowych kręgach za klasyczne, były czytane w całości. Ten podręcznik jest przeznaczony nie tylko dla tych, którzy mają talent do nauczania dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Jest również dla tych, którzy są głęboko przekonani o magicznych siłach zaklętych w drewnianych figurkach. W opracowaniu tym z rozmysłem nie zawarłem żadnych przepisów regulujących tę królewską grę, wystarczy kilka kliknięć, aby znaleźć je w Internecie. Tam każdy pracujący z dziećmi zapaleniec znajdzie bardzo wiele informacji na interesujący nas temat. Szachy od wieków fascynują głębią i rozległością możliwości pracy nad rozwijaniem potęgi ludzkiego, a w naszym przypadku dziecięcego umysłu. Wiedza ta musi być wciąż systematycznie i samodzielnie zdobywana, a dalszy rozwój wymaga już tylko samodyscypliny i nieziemskiej cierpliwości, co na pewno dotyczy nas, współcześnie żyjących w czasach ciągłych reform edukacyjnych, które obniżają poziom nauczania. Książka ta zawiera czterdzieści scenariuszy lekcji szachowych dla nauczycieli – trenerów szachowych. Scenariusze te służą tylko wyzwoleniu potencjału twórczego nauczyciela i nauczanego. Pokazują, jak wspaniałym, wręcz wyśmienitym narzędziem pedagogicznym potrafią być szachy. Prezentują one bowiem wieloaspektowość i interdyscyplinarność gry. Nie wszyscy przecież zostają inżynierami, ale każdy może zostać w jakimś stopniu nauczycielem.

Owe konspekty lekcji ukazują szachy przez pryzmat rzeczywistości, czyli ich związku z życiem. Nie są one absolutne, jak uczą na wyższych uczelniach, ale w użyteczny sposób pokazują, że wartość praktyczna stanowi o ich poprawności. Zaprezentowałem w nich jedną z wielu możliwych form rozpowszechniania wiedzy o szachach. We wszystkich scenariuszach świadomie umieściłem partie tylko jednego amerykańskiego mistrza. Nie ma moim zdaniem lepszego mistrza nauczania początkowego szachów. W pracy z dzieckiem na zawsze pozostanę romantykiem. Jest to efekt działania dawnych szkolnych programów i moich polonistów.

Na koniec tego krótkiego wstępu chciałbym serdecznie podziękować Ewie i Robertowi Korpalskim, moim mentorom i przyjaciołom, bez których nigdy zapewne nie napisałbym tej książki.

Siła gry szachisty jest tym większa, im obliczenia i kalkulacje są głębsze.

1. RELIGIA – ZASADA MIŁOŚCI

Wierzę, że każdy człowiek prędzej czy później stanie przed wyborem pomiędzy materią i duchem. Szachy, będąc wspaniałym modelem odzwierciedlenia rzeczywistości, stanowią od zawsze wdzięczny materiał dla wyrażania tych dwóch sposobów myślenia. W trakcie nauki szachów mamy do czynienia z walką między dwiema szkołami, dwoma sposobami postrzegania świata. Z powyższego podziału ontologicznego w szachach wynikają dwa podejścia do nauczania tej gry: intuicyjne (szybka, śmiała, energiczna gra, momentami nieracjonalna, nielicząca się z materiałem) lub analityczne (w którym liczy się siła kalkulacji, logika czy wyważona, zdroworozsądkowa praca umysłu). Wierność jednej z tych dróg stanowi elementarny warunek współistnienia w dobrej społeczności szachowej.

Podpowiedzią – nie tylko dla dzieci zresztą – którą z tych dróg wybrać, powinna być słynna wypowiedź jedenastego mistrza świata, Amerykanina Roberta Fishera. Co potrzeba, aby wygrywać w szachach? „Ja je kocham, dlatego wygrywam i chyba to tylko wystarczy”. Nic więcej nie potrzeba. Szachów dziecięcych więc, moim zdaniem, należy uczyć całościowo, czyli wszystkich pięciu faz gry od razu. Dlaczego? Przypomnę w tym miejscu starą prawdę pedagogiczną: „styl gry wytrawnego szachisty kształtuje się dopiero na poziomie pierwszej kategorii”. Przed nami pierwsza partia, a jak wiele uczy!

Partia Paul Morphy – Frederick Perrin (B44); Nowy Jork, 1857

1. e4 c5 [obrona sycylijska, dziś jedna z najmodniejszych obron, po e4]

2. Sf3 e6 [wariant Paulsena, trzeba uważać na grę po czarnych polach]

3. d4 c:d4 [obowiązkowa walka o centrum i najlepsze to bić się od razu]

4. S:d4 Sc6 [wyprowadzaj lekkie wojsko]

5. Ge3 Sf6 [zawsze zajmuj pierwszy kluczowe pola]

6. Gd3 Gb4+ [szacha widział, szacha dał]

7. c3 Ga5 [nie pomagaj przeciwnikowi poprawiać pozycji]

8. 0–0 Gb6 [przed bitwą zabezpiecz króla i nie filozofuj!]

9. Sd2 Se5 [kto opanował centrum, zazwyczaj wygrywa]

10. Ge2 d5 [w szachach istnieje przewaga dwóch gońców nad skoczkami]

11. f4 Sc6 [pionkami graj zawsze z tempem!]

12. e5 G:d4 [centrum zrobiło się statyczne]

13. c:d4 Sd7 [kto się cofa, zasługuje na przegraną]

14. Gd3 f5 [gońce stojące obok siebie są najmocniejsze]

15. g4 g6 [podważamy rozszerzone centrum]

16. g:f5 e:f5 [wolniak wyrobiony to figura przewagi – mawiają trenerzy]

17. Kh1 Sf8 [nad ruchem króla myśl poczwórnie]

18. Wc1 Se6 [wieże wprowadzaj na otwarte linie]

19. G:f5 Se:d4 [powiało dynamiką, złapane skoczki są także najmocniejsze]

20. G:c8 W:c8 [wymiana jest zawsze zła!]

21. f5! S:f5 [fachowcy nazwą to później atakiem Nikitina]

22. W:f5 g:f5 [wieża jest już niepotrzebna, gdy atak jest matowy]

23. Hh5+ Kd7 [atak po niebezpiecznej diagonali!; szachownice, pole bezkrwawej bitwy, należy znać!]

24. Hf7+ He7 [precyzyjne wejście do obozu przeciwnika]

25. e6+ Kd8 [najczęstsze pole ataku białego!]

26. Gg5 H:g5 [sztylet wbity w serce; umierającemu wolno zjeść wszystko!]

27. Hd7# [mat wieńczy dzieło, za ciężką pracę umysłu warto go oglądać]

Im większe mistrzostwo,
tym mniej dopuszcza swobody.

2. ETYKA – ZASADA INICJATYWY

Szachy bardzo często uwalniają człowieka od niskich pobudek. W nauczaniu dzieci szachowych początków na czoło wysuwają są trzy zasady etyczne. Przed partią należy przez podanie ręki przywitać się z partnerem, a po walce tym samym gestem godnie mu podziękować. Kolejne zasady to: dotknięta figura musi się ruszyć, a postawiona na danym polu musi tam pozostać Są to prawa bardzo trudne do przestrzegania przez wszystkich zawodników, a co dopiero przez dzieci. Moim zdaniem istotą kultury tej gry jest nieugięte przestrzeganie tych kardynalnych praw. Zwłaszcza że dzieci często znacznie lepiej je rozumieją niż niektórzy dorośli. Osobiście zalecałbym jeszcze wprowadzenie obowiązkowego zapisu gry każdej partii, ponieważ w przypadku powstania konfliktów między zawodnikami ułatwi to sędziemu wydawanie sprawiedliwych werdyktów.

W pracy każdego trenera powstaje wiele trudnych dylematów etycznych, na przykład: nie proponuj remisu, jeśli nie wynika to z pozycji. Jak tych i innych praw nauczyć dzieci? Dla mnie bezkrwawa walka przy szachownicy urzeczywistnia instynkt wzrostu i rozwoju, dążenia do piękna, prawdy i sprawiedliwości. Gra w szachy w tym szczegółowym kontekście pokazuje moralną ewolucję ludzkości, czyli stanowi kompensację atawistycznego instynktu walki. Jednakże niestety praktyka notuje liczne przypadki naruszenia zasad szlachetnej rywalizacji. W rywalizacji zbyt wielu nie panuje nad emocjami.

Partia Paul Morphy – anonim (C56); Nowy Orlean, 1858, symultana

1. e4 e5 [walka o linię królewską]

2. Sf3 Sc6 [wyprowadzaj najwolniejsze figury]

3. Gc4 Sf6 [obrona dwóch skoczków – mawiają fachowcy]

4. d4 e:d4 [zyskujemy tempo]

5. Sg5 d5 [słynny atak Marshalla na najsłabsze pole f7 w obozie przeciwnika]

6. e:d5 S:d5 [pozornie mocne centrum czarnych]

7. 0–0 Ge7 [król zabezpieczony]

8. S:f7 K:f7 [wyciągnięcie króla na złe pole; w dawnych czasach, jeszcze romantycznych, poświęcenia przyjmowano bezkrytycznie]

9. Hf3+ Ke6 [obrona za wszelką cenę, może się kiedyś w szachowej wojnie opłacić]

10. Sc3 d:c3 [nacisk na centrum, z oddaniem figury, otwarciem linii – ruch mający wiele funkcji to delicje w szachach]

11. We1+ Se5 [wzorcowy przykład dynamicznego centrum]

12. Gf4 Gf6 [likwiduj obrońców króla]

13. G:e5 G:e5 [sztuka w płonącym świecie]

14. W:e5+ K:e5 [król jest nagi]

15. We1+ Kd4 [centralizuj wieże]

16. G:d5 We8 [odzyskanie materiału]

17. Hd3+ Kc5 [odcinamy króla od pól ucieczki]

18. b4+ K:b4 [żmudna akcja matowa z wielką dokładnością przeprowadzona ciężkimi figurami]

19. Hc4+ Ka5 [zabójcza centralizacja]

20. H:c3+ Ka4 [odbicie ostatniego obrońcy]

21. Hb3+ Ka5 [na linię bandową]

22. Ha3+ Kb5 [odcięcie dopływu tlenu królowi, przeciwnik wie już, że przegrał]

23. Wb1# [siła otwartych linii]

Logika nie pozwala szachiście rozpatrywać możliwych, ale niewłaściwych ruchów – automatycznie je wyklucza.

3. LOGIKA – ZASADA AKTYWNOŚCI

Moim zdaniem żaden sport nie uczy związków przyczynowo-skutkowych tak mocno jak szachy. Przed szachistą ciągle stoi wybór między cielesnością a duchem, między konkretnym ruchem a jego ideą. Tak naprawdę wydzielenie logicznej gry z chaosu, ujęcie jej w precyzyjne ramy, służy tylko jednemu celowi – zrozumieniu własnego bytu. Tylko wytrawni gracze wiedzą, że chaos w szachach męczy, a nawet irytuje tych, którzy ryzykują utratę przewagi. Z kolei chaos zawsze wskrzesza nadzieję w stronie słabszej. Byt w szachach jest zawężony do 64-polowej przestrzeni i umownych reguł. Wyrazistość tej przestrzeni jest osiągana przez intensyfikację praw logicznych. Z punktu widzenia logików walka to próba udowodnienia wyższości położenia swoich własnych figur nad lokacją wojska przeciwnika. Logika życiowa podpowiada jednak, że gra szachowa podlega takim samym wypaczeniom, jak każde rozumowanie. Poprzez trenowanie szachów człowiek – jako najbardziej wysublimowana postać materii – realizuje szlachetne pragnienie samookreślenia. Logika w pewnym aspekcie jest głównym impulsem motywów ludzkiego działania, silniejszym od innych. Wykonując logiczne ruchy, wyrażamy szacunek dla osiągnięć w odkrywaniu prawdy. W logicznej grze każda próba ataku w istocie powinna liczyć na najlepszą obronę, ale nie wszyscy młodzi gracze to rozumieją, poddając się za wcześnie. Ponieważ chęć wygranej mocno opanowuje walczących, uczmy, że poczucie zwycięstwa nie powinno być silniejsze od narzuconego poczucia honoru samoograniczenia. Niepoprawne skłonności trenerzy powinni tępić natychmiast, bo one niestety wzmacniają przemoc, czyli najgorsze wynaturzenie kultury.

Partia Paul Morphy – Henry Bird (C39); Londyn, 1858

1. e4 e5 [po podaniu ręki epoka romantycznych szachów istniała]

2. f4 e:f4 [przyjęty gambit królewski]

3. Sf3 g5 [agresywna obrona]

4. h4 g4 [podważamy i marzymy, aby wziąć za szybkiego pionka]

5. Se5 Sf6 [odważnie zajmujemy centrum]

6. Gc4 d5 [atak Marshalla, kiedy ów atak jeszcze nie istniał]

7. e:d5 Gd6 [oddanie materiału za tempo wyprowadzenia figury]

8. d4 Sh5 [otwarcie gońca, po angielsku: biskupa]

9. Sc3 Gf5 [rozwój lekkich figur jest bardzo ważny]

10. Se2 G:e5 [bijemy mocne figury]

11. d:e5 f3 [czarny zajmuje swoim pionkiem linie obrony białych?]

12. g:f3 g:f3 [czyszczenie przedpola]

13. Gg5 f6 [niesamowite centrum i niezroszowany król]

14. e:f6 Hd6 [damy ruszyły do boju]

15. Hd4 f:e2 [strata materiału, ale ogromna przewaga w zdobyciu przestrzeni]

16. G:e2 Hg3+ [wtrącony szach]

17. Kd2 0–0 [ciekawa roszada na skrzydło królewskie, na którym przeciwnik ma druzgocącą przewagę]

18. Wag1 Hd6 [wygrywający rentgen, blokada wolniaka]

19. Gf4+ Kh8 [następuje seria szachów z odsłony; to mocna technicznie broń]

20. G:d6 c:d6 [odzyskanie strat wojskowych]

21. f7+ Sg7 [nieskuteczna już przesłona]

22. H:g7#