© Copyright by Waldemar Andrzejczyk, 2018

© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2018

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden fragment nie może być publikowany bez pisemnej zgody autora lub wydawcy.

Projekt okładki: Izabela Surdykowska-Jurek

Tłumaczenie: Waldemar Andrzejczyk, Joanna Łępicka

Opieka redakcyjna: Klaudia Dróżdż

Redakcja: Monika Wójtowicz

Korekta tekstu polskiego: Jagoda Zagrodnik

Korekta tekstu angielskiego: Edyta Chrzanowska

Skład: Wojciech Ławski

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad

Książka wydana

w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN: 978-83-7856-858-2

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel./fax (71) 344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

Romantyzm jest poezją, która nas podrywa,

kiedy proza życia podcina nam skrzydła.

CZY WARTO ZATRZYMAĆ CZAS?

Ironią czasu nie jest to, że upływa, tylko to, że to, co przemija, jest najpiękniejsze. Bo chociaż żyjemy w realnym świecie, to większość naszego życia toczy się w wyobraźni, którą wypełnia nastawiona na tęsknotę przeszłość i oparta na złudzeniach przyszłość.

Czas odliczany sekundami różni się od czasu mierzonego chwilami, a zagadnienie przemijania nieustannie fascynuje wszystkich badaczy wielowymiarowej rzeczywistości, zwłaszcza naukowców, artystów, filozofów i teologów.

Jednak czasem najbardziej martwią się kobiety, które urodę kojarzą niemal wyłącznie z młodością. Chyba nawet starca łatwiej spytać, kiedy umrze, niż kobietę, kiedy się urodziła.

Ale uroda nie niszczeje wraz z wiekiem, jeśli pozostawia się za sobą piękno. I właśnie poezja, malarstwo, architektura i w ogóle cała sztuka to najpiękniejszy sposób, w jaki człowiek potrafi opowiedzieć o przemijaniu.

Bo chociaż sztuka opiera się na wyobraźni, to przemijanie wyobraźnią nie jest. Można z przymrużeniem oka traktować filozofię, a teologię uważać za niepoważną, ale nie można kwestionować przemijania, które filozof kojarzy z ciałem, a teolog z duszą.

A rację ma naukowiec: przestajemy być młodzi nie dlatego, że się starzejemy, lecz starzejemy się, ponieważ przestajemy być młodzi. I niech nikt nie mówi, że fizyka jest niepoważna – czas jest względny! Jednak nie chodzi o to, czy umieramy jako starcy, czy jako młodzieńcy ze starzejącym się ciałem, lecz o relację pomiędzy ciałem a świadomością.

Zdanie sobie sprawy z faktu, że mamy ciało, które się starzeje, pochodzi od świadomości będącej wytworem ciała i sugerującej jednorazowość jego istnienia. Ale pewność dotyczy wyłącznie ciała. O tym, czy świadomość przestaje istnieć wraz z ciałem, można się przekonać wyłącznie po śmierci.

Świat pierwiastków budujących nasze ciało nie ulega destrukcji wraz z utratą świadomości, pomimo że rozpada się świat ciała. Pierwiastki są nieśmiertelne. Nikt dotąd nie udowodnił, że materialny rozpad ciała jest jednocześnie rozpadem niematerialnej świadomości.

W przyrodzie obowiązuje zasada przemienności, której formy istnienia wyznacza działanie czasu. Materia może całkowicie przemienić się w energię, dokładnie tak samo jak – co mógłby potwierdzić teolog – ciało przemienia się w duszę. W ten sposób nauka zbliża się do teologii, która mówi o nieśmiertelności duszy. „Ale czy to prawda?” – zapyta filozof. Bo jeśli nauka opiera się na pewności, która jest przemiennością, to wynika z tego, że niepewne jest to, co jest pewne, i na odwrót.

W ten sposób w obłęd wpadają artyści, którzy realizm próbują zastąpić marzeniami. A marzenia są jak anioły, które choć pięknie romansują z ciałem, to jeszcze cudniej flirtują z duszą.

A więc ciało czy dusza?

Jak pokazuje historia sztuki – nie trzeba mieć jednocześnie wszystkiego!

Muzyk Similos, przez całą noc grając na lirze, uśmiercił wszystkich sąsiadów prócz jednego – Orygenesa. Ten od urodzenia był głuchy. Jemu więc natura, wynagradzając brak słuchu, dała dłuższe życie.

Leonidas z Aleksandrii

I nie chodzi mi o to, że ciekawa informacja jest ponadczasowa. Ważne jest, że już od czasów antycznych sprawiedliwość jest głucha. Lecz najważniejsze jest to, że utalentowany muzyk potrafi wywrzeć śmiertelne wrażenie, co jest najlepszym dowodem na to, że sztuka w życiu jest niezmiernie przydatna.

Wszyscy jesteśmy aktorami, którzy – jak powiedział William Shakespeare – kolejno wchodzą i znikają – świat jest teatrem! Bo świat rzeczywiście jest sceną, tyle tylko, że – jak dodał Oscar Wilde – sztuka jest źle obsadzona! Za dużo tragedii, za mało komedii.

Ale przygoda zwana życiem jest przemienna i nigdy nie wiadomo, czy będziemy się częściej śmiać, czy płakać. Tym bardziej że płakać można także ze śmiechu.

Czy warto więc zatrzymać czas, bez którego nie istniałoby szczęście, istniejące tylko w przemienności? Historia szaleństwa dowodzi, że człowiek najczęściej wpada w obłęd z miłości i przemijania. A najgorzej mają romantycy. Lecz czy można żyć bez szaleństwa?

„Kto żyje bez szaleństwa, mniej jest rozsądny, niż mniema”. Ta złota myśl François de La Rochefoucauld może stanowić doskonałe podsumowanie życia Michała Anioła – nad czas stracony nic bardziej nie boli. La Rochefoucauld zamiłowanie do sztuki wpajał na dworze Ludwika XIV włoski kardynał Jules Mazarin, poplecznik kardynała Richelieu, i dlatego zajął się on pisarstwem, choć będąc politykiem, niewiele ustępował szaleństwu.

Barwne życie na dworze le Roi-Soleil, wystawne przyjęcia i widowiska Wersalu sprzyjały przemyśleniom w stylu: „Więcej ludzi utonęło w kieliszku niż w morzu”.

Cóż, trzeźwość może być tak samo piękna jak picie, ale może też być tak samo brzydka. Z tego powodu szaleństwo, które pojawia się wraz z przemijaniem i nieodpartym poczuciem ostatecznej samotności, potrzebne jest właśnie, by nie przegapić czasu własnego życia. Dopiero w samotności człowiek naprawdę jest sobą.

Nie chodzi jednak o to, by samotność przekształcić w obłęd, w który najczęściej popadali poeci już od czasów antycznych. Friedrich Hölderlin, poeta niemieckiego Romantyzmu, autor Hyperiona, popadł w obłęd, tłumacząc Antygonę i Króla Edypa Sofoklesa. Ale bardziej prawdopodobne jest, że choroba pojawiła się, gdy Hölderlin jako guwerner zakochał się w żonie chlebodawcy, pięknej Susette Gontard z Frankfurtu nad Menem. Nieziszczalność miłości i przedwczesna śmierć zamężnej Susette zrobiły swoje. Zamknięty we własnej „wieży” spotykał się już tylko ze skłóconym z życiem awanturnikiem i pisarzem Wilhelmem Waiblingerem, który odkrył Hölderlina dla świata jako geniusza duchowego rozkładu, uważanego dziś za niemieckiego „young guns” z okresu biedermeieru.

Zatem nie chodzi o to, by szaleństwo przekształcić w obłęd. Cała sztuka polega na tym, by się uwolnić, zerwać cumy holowników tak jak Statek pijany Arthura Rimbauda (Le Bateau ivre) i wypłynąć na pełne morze. Pijaństwo może ratować przed obłędem.

Oto ja, statek zagubiony

przez huragan w eterze miotany,

opity wodą szkielet, którego ślad zaginie,

a los na zawsze zostanie nieznany...

Dlatego ironią jest, jak zauważył Akira Kurosawa w swoim filmie Ran, że „w tym szalonym świecie tylko szaleńcy są rozsądni”. Ale nie chodzi o taki rozsądek, by udawać szalonego w świecie ludzi, którzy postradali zmysły. Rozsądnie jest nie dać się ograniczać w myśleniu, nawet wtedy, gdy dla innych myślenie takie jest niepoczytalne. Rozsądnie znaczy zgodnie z naturą świata. A natura popycha do szaleństwa, podsuwając miłość.

Spacerując ulicami we Frankfurcie nad Menem, zapędziłem się na bulwar Mainkai, gdzie na kładce dla pieszych Eiserner Steg zakochani przypinają kłódki – symbole wiecznej miłości, niczym na paryskim Pont des Arts. Pomyślałem wówczas o pięknej Susette Gontard.

Po drugiej stronie rzeki wzdłuż promenady Schaumaikai w każdą sobotę rozciąga się frankfurcki pchli targ. Można tu kupić wszystko, co jest człowiekowi niepotrzebne, ale ja szukałem śladów dawnej poezji.

Frankfurt, miasto nowoczesnych wieżowców, w których mieści się światowe centrum finansowe, a które najpiękniej prezentują się od strony bulwarów nad Menem, jest miastem ojcem międzynarodowych targów książki – Frankfurter Buchmesse. To tu, niedaleko dzisiejszych terenów wystawowych, Johannes Gutenberg w XV wieku wynalazł druk.

Wracając na północny brzeg niezbyt szerokiego Menu, dochodzimy do Altstadt, starego miasta, i gotyckiej katedry Dom St. Bartholomäus, chyba najważniejszego zabytku w tym mieście. Piękna Susette Gontard i Fryderyk Hölderlin też musieli tutaj bywać. Ona z mężem bankierem i czwórką dzieci i on, przycupnięty na niewysokim murku okalającym dziedziniec strzelistej katedry. On miał zostać duchownym, a ona szczęśliwą matką, ale poezja jest tak samo niebezpieczna jak miłość. Choć jest kochającą matką i dobrą żoną, Susette tęskni za prawdziwą miłością, którą odnajduje w niezrozumiałej poezji guwernera. Bo miłość pozamałżeńska jest zawsze bardziej interesująca, choć może być tylko nieszczęśliwa. Więc ona umiera z tęsknoty, mając zaledwie 33 lata. On natomiast na zawsze zamyka się w swoim Hyperionie, a poezja niemiecka przez kolejne 50 lat nazywa się odtąd romantyczną.

I nawet 22-letni Johann Wolfgang Goethe ze swoją miłością do Charlotty Buff, narzeczonej hanowerskiego dyplomaty, którą uwiecznił jako Lottę w Cierpieniach młodego Wertera, jest mniej romantyczny, chociaż sam Werter zgodnie z nakazem cierpiącej duszy popełnia samobójstwo. Ale ja, siedząc w słynnej piwnicy Auerbacha w Lipsku, myślałem już o Fauście i ludzkiej naiwności. Czy tylko uczony, doktor Johann Faust, alchemik i astrolog, mógł zawrzeć pakt z diabłem, żeby wyjaśnić, jak działa miłość? Bo czy zawarcie jakiegokolwiek przymierza z kobietą lub diabłem nie jest naiwnością?

Lecz Mefistofeles użył podstępu i jak każdy diabeł zadbał o szczegóły. Tym razem bowiem nie chodziło o mężatkę czy o czyjąś narzeczoną, ale o śliczną 14-latkę, niewinną, bogobojną diablicę Gretchen, czyli Małgośkę. A Małgośki potrafią oczarować diabelską naiwnością, rozpalając piekielnym ogniem miłosną namiętność. Wszystko pomieszał Mefisto. Widać to doskonale na obrazie Faust i Małgorzata w ogrodzie pędzla francuskiego neoklasyka Jamesa Tissota, gdzie biel Gretchen miesza się z czernią szaty Fausta, który z niebiańskim spokojem odpowiada po diabelsku zamyślonej dziewczynie na pytanie: „Czy możemy z całą pewnością stwierdzić, że wierzymy lub nie, bez cienia wątpliwości?”. Ale żeby na to pytanie odpowiedzieć, potrzeba „więcej światła”.

Bo Romantyzm niemiecki ma w sobie coś z melodii nocy, taka Eine kleine Nachtmusik, a całkiem możliwe, że małoletni Goethe wysłuchał koncertu Mozarta, kiedy ten występował we Frankfurcie.

I być może właśnie muzyka, nazwana później klasyczną, poważnie wpłynęła na refleksje nieco zapomnianego fantasty i marzyciela Ernsta Theodora Hoffmanna z Królewca, który swój romantyzm zaczął wyrażać za pomocą czarno-białej karykatury. A może dzięki swojej młodej polskiej żonie Michalinie Trzcińskiej dostrzegł, że nawet najpiękniejsze wersety o miłości nie zastąpią miłosnej namiętności, a samo wzdychanie do cudzych żon i narzeczonych poważnie odbiega od kobiecych oczekiwań.

Bo miłość to tęsknota z innej bajki, kompletnie nieprzydatna w świecie seksu. To baśń dobra dla dziewczynek, które szepczą o królewiczu, a nie dla dojrzałych kobiet, które marzą o Don Juanie, zwodzicielu z Sewilli, gdy obok męża siedzą w operze, słuchając libretta Don Giovanniego do singspielu Mozarta Czarodziejski flet. To taki wesoły dramat.

Cóż, zdrada może być przyjemna jak seks, ale nigdy nie będzie piękna. Tak więc romantyzm miłości nieustannie przeplata się z grzechami ciała, a łzy w operze nie mają nic wspólnego z oglądaną sztuką.

Dlatego Hoffmann, myśląc o kobietach, napisał czarującą bajkę o mało zachęcającym tytule Dziadek do orzechów.

Jest wigilia, pod choinką leżą prezenty, a wśród nich niechciany dziadek do orzechów. I tylko siedmioletnia Klara jest nim zauroczona, więc odkłada lalkę i przytula osamotnionego dziadka. Gdy Gwiazdka się kończy, dziewczynka zasypia w fotelu, marząc o tym, by dorosnąć. I nagle choinka rośnie, zabawka się ożywia, a Klara przemienia się w Księżniczkę. Ale żeby dostać się do Krainy Słodyczy, trzeba pokonać Myszy. I wtedy Dziadek do orzechów, dowodząc baśniowymi żołnierzykami, pokonuje wroga i staje się prawdziwym Księciem z Bajki. I teraz już razem, wędrując przez Cukrową Łąkę, przechodzą przez Bramę Łakomczuchów, mijając Gwiazdkowy Las, by dotrzeć do Cukierkowej Krainy, gdzie znajduje się Marcepanowy Pałac.

Bo w marzeniu każdej kobiety tkwi serduszko małej dziewczynki, która choć tęskni za miłością, pragnie doznania jakiejś rozkoszy bardziej kojarzącej się z dziadkiem niż młodzieńczą poezją romantyków. W końcu dziadek był kiedyś Księciem, a książę, jeśli nie umrze z miłości, będzie kiedyś samotnym dziadkiem. Lecz nie chodzi o taką samotność, gdy się żyje już tylko wspomnieniami, ale o samotność kawalera. Sam Hoffmann wydaje się wiecznym kawalerem, rysownikiem własnej karykatury, którego cień-sobowtór wciela się w Mozarta, od kiedy każe nazywać się Amadeuszem. Ale to już sprawka Diablich eliksirów, fikcyjnej autobiografii autora, którą zachwycał się sam Aleksander Dumas, nazywając ją najpiękniejszą baśnią, i którą natychmiast przetłumaczył na język francuski, a Piotr Czajkowski napisał muzykę do tego „dziadkowego” baletu.

W czasie gdy niemieccy romantycy wzdychali ciągle do cudzych żon i narzeczonych, francuski malarz Eugène Delacroix malował już portret George Sand, przepięknej feministki i pisarki, autorki Consuela, wędrownej śpiewaczki zakochanej w muzyce Fryderyka Chopina. Bo Romantyzm francuski powiązany jest przede wszystkim z rewolucją uczuć. Wolność życia to także wolność miłości, która burzy mury małżeństwa i popycha ku romansom ze skrywanymi dotąd fascynacjami.

Malarstwo Delacroix zakorzenione w bogactwie form Rubensa nie ma nic wspólnego z rubasznymi kształtami. To wyraz ekstazy wolności.

Jak przystało na kolorystę, barwne życie Delacroix zostało napiętnowane podejrzeniem, że jego biologicznym ojcem jest katolicki duchowny, biskup diecezjalny Autun, sam Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, minister spraw zagranicznych Napoleona Bonaparte.

Ale porównując autoportret Delacroix i portrety innych mężów stanu z tamtego okresu, za ojca malarza można by uznać równie dobrze Josepha Fouché, napoleońskiego ministra policji, za jego wnuczka zaś – Sachę Guitry’ego, reżysera filmu Confessions of Cheat z 1936 roku.

Osobiście zawsze uważałem, że portrety w malarstwie są mało wiarygodne, szczególnie gdy miały zaprezentować władcom kandydatki na żony. Henryk VIII, gdy zobaczył portret niemieckiej kandydatki na żonę, natychmiast się zakochał w jej kształtach, ale gdy Niemka zjechała na dwór w Londynie, zdenerwował się do tego stopnia, że natychmiast rozkazał ściąć malarza, a sam czmychnął do toalety, ledwo powstrzymując wymioty. I żadne polityczne korzyści go nie złamały.

Jednak czasy się zmieniły, portretyzm romantyczny to nie klasycyzm Jean-Auguste-Dominique’a Ingresa, a obrazy takie jak Grecja na ruinach Missolungi (Muzeum Sztuk Pięknych w Bordeaux) czy Wolność wiodąca lud na barykady z 1830 roku (Luwr) wydają się uwiarygodniać malarstwo Delacroix.

Portret George Sand, który obecnie znajduje się w Muzeum Ordrupgaard w Kopenhadze, jest tylko połową obrazu Delacroix, rozciętego jeszcze w XIX wieku. Druga część obrazu, czyli wizerunek Chopina, znajdująca się w paryskim Luwrze, choć sprawia wrażenie samodzielnego portretu, jest nierozłączną całością niedokończonego dzieła, które artysta namalował w 1838 roku i zatytułował Chopin i George Sand. Potwierdzają to zachowane szkice do obrazu.

Piękno George Sand potwierdza inny jej portret z tego samego roku, pędzla Augusta Charpentiera, a sam jej wizerunek, niczym odbitka współczesnej fotografii, świadczy o kunszcie malarskim Delacroix. Oznacza to także, że Fryderyk Chopin wyglądał właśnie tak, jak przedstawił go ten malarz. Zresztą sam autor obrazu, który był chyba jedynym przyjacielem polskiego kompozytora, nigdy nie ukrywał swego zamiłowania do romantycznego realizmu. Dlatego malarstwo z tego okresu dało początek nowemu spojrzeniu na sztukę, przyczyniając się bezpośrednio do powstania impresjonizmu. A Słoneczniki Vincenta van Gogha, wielosłońca, są tego najlepszym potwierdzeniem.

W tym samym czasie za oceanem w samotną otchłań poezji odpływał Edgar Allan Poe. W szaleńczej rozpaczy za Lenore, nękany przez złowieszczego kruka, pisał mniej więcej tak (a przytaczam tu fragment poematu Kruk w tłumaczeniu Jolanty Kozak, tłumaczki autorów angielskich i amerykańskich, przestawiając nieco szyk wierszy, który wydaje mi się cenniejszy, ponieważ pisany z pamięci, a ja jestem niemal pewny, że sam Poe nie miałby do mnie o to żalu):

Uśmiechając się wbrew sobie kruczoczarnej tej osobie

luźne myśli, pragnąc dociec, co też ów z zaświatów ptak

miał na myśli mówiąc tak:

Pij nieszczęsny, pij szalony i zapomnij o Lenore!

Kruk mi na to – nevermore!

i dalej, z nadzieją samobójcy

Czy w Edenie żyje ona? I czy wezmę ją w ramiona,

tę, o której tylko anioł po imieniu mówić mógł.

Moją świętą, jasną, piękną gdy w Edenu wejdę próg

Nevermore – zakracze kruk!

IS IT WORTH TO STOP THE TIME?

The irony of time is not that it passes, but the fact that what passes by is the most beautiful part. For although we live in the real world, the majority of our lives is spent in the world of imagination, which is filled with the longing for the past and the future based on illusion.

The time counted down by seconds differs from the time measured by moments, and the issue of the passing time constantly fascinates all researchers of multidimensional reality, especially scientists, artists, philosophers, and theologians.

However, women are sometimes the most worried ones – women whose beauty is associated almost exclusively with youth. It is probably easier to ask an old man when he will die than ask a woman when she was born.

Good looks, however, does not deteriorate with age, if beauty is what you leave behind. And it is poetry, painting, architecture, and all types of art that are the most beautiful way a man can tell stories about the passage of time.

For although art is based on imagination, the passing of time does not belong to the imagination. You can treat philosophy with tongue in cheek, and consider theology as frivolous, but you cannot question the passage of time that a philosopher associates with the body, and a theologian – with the soul.

It is the scientist who is right: we stop being young not because we age, but we age because we are not young enough. And let no one say that physics is frivolous – time is relative! However, it is not about whether we die as old people or as young people with an aging body, but rather about the relationship between the body and consciousness.

Becoming aware of the fact that we have a body that ages comes from consciousness which is a product of the body and suggests the uniqueness of its existence. But the certainty is related to the body only. Whether consciousness ceases to exist along with the body can be seen only after death.

The world of elements which build our body is not destroyed along with the loss of consciousness, despite the fact that the world of the body is falling apart. Elements are immortal. No one has yet proven that material disintegration of the body is accompanied with the disintegration of the immaterial consciousness.

The nature is ruled by the principle of alternation whose forms of existence are determined by the work of time. Matter can completely change into energy, the way body turns into soul (as theologians could confirm). This way, science approaches theology that speaks of the immortality of the soul. “But is it true?” – the philosopher will ask. For if science is based on certainty which is an alternation, it results from the fact that what is certain is uncertain, and vice versa.

This way, artists, who are trying to replace realism with dreams, go mad. And dreams are like angels that, despite having a beautiful affair with the body, are even better flirts with the soul.

The body or the soul then?

As the history of art shows – you do not need to have everything at the same time!

Musician Similos, playing the lyre all night, killed all of the neighbours except one – Origen, who had been deaf since birth. For nature compensated his lack of hearing with a longer life.

Leonidas of Alexandria

I do not mean that an interesting piece of information is timeless. It is important that justice has been deaf since antiquity. But the most important thing is that a talented musician can make a deadly impression, which is the best proof that art is extremely useful in life.

We are all merely players who – as William Shakespeare said – have their exits and their entrances – all the world’s a stage! Because the world is indeed a stage, but – as Oscar Wilde added – the play is badly cast! Too much tragedy, not enough comedy.

The adventure called life is, however, changeable and you never know if you will laugh or cry more often, especially since you can cry from laughter as well.

Is it worth to stop the time without which there would be no happiness, possible only with alternation? The story of madness proves that man usually goes mad because of love and transience. And the Romantics have it worst. But can you live without madness?

“Whoever lives without madness is less reasonable than they think.” This golden thought of François de La Rochefoucauld can be an excellent summary of Michelangelo’s life – “there is no greater harm than that of time wasted”. La Rochefoucauld’s passion for art was instilled in him at the court of Louis XIV by the Italian Cardinal Jules Mazarin, a supporter of Cardinal Richelieu, and that’s why he took up writing, although due to being a politician, he was not far from madness.

The colourful life at the le Roi-Soleil court, the lavish parties and spectacles of Versailles favoured reflections like “More people have drowned in a glass than in the sea.”

Well, sobriety can be just as beautiful as drinking, but it can also be just as ugly. For this reason, madness that comes with the passage of time and the irresistible sense of ultimate loneliness is needed not to miss the time of your own life. It is only in loneliness where a person is really themselves.

However, the point is not to turn loneliness into madness – the most common affliction of poets since antiquity. Friedrich Hölderlin, the poet of German Romanticism, author of Hyperion, fell into madness when translating Antigone and Oedipus Rex by Sophocles. But it is more likely that the disease appeared when Hölderlin, as a tutor, fell in love with the wife of his breadwinner, the beautiful Susette Gontard of Frankfurt am Main. The hopeless love and the premature death of the married Susette played their part as well. Trapped in his own “tower”, he would only meet with the troubled brawler and writer, Wilhelm Waiblinger, who discovered Hölderlin for the world as a genius of spiritual decay, considered today as one of the German “young guns” of the Biedermeier period.

Therefore, the point is not to transform madness into insanity. The trick is to free yourself, break the mooring lines of tug boats like Arthur Rimbaud’s The Drunken Boat (Le Bateau ivre) and sail onto the open sea. Drunkenness can save you from madness.

I, a boat lost in the foliage of caves,

Thrown by the storm into the birdless air

I whose water-drunk carcass would not have been rescued

By the Monitors and the Hanseatic sailboats

Therefore, it is ironic that, as Akira Kurosawa observed in his film Ran, “In a mad world, only the mad are sane!”. But it is not about such sense of pretending to be mad in the world of people who have lost their minds. It is wise not to be confined in one’s thoughts, even when such thinking is insane for others. “Reasonable” means in accordance with the nature of the world. And nature pushes you towards madness by offering love.

When walking along the streets of Frankfurt am Main, I drove to the Mainkai boulevard, where lovers put padlocks on the Eiserner Steg footbridge – symbols of eternal love, like on the Paris Pont des Arts. I thought about the beautiful Susette Gontard then.

On the other side of the river, along the Schaumainkai promenade, there is a Frankfurt flea market every Saturday where you can buy all the unnecessary things, but I was looking for some traces of old poetry.

Frankfurt, the city of modern skyscrapers where the world’s financial centre is located, which are the most beautiful when seen from the boulevards on the Main, is the father-city of the international book fair: Frankfurter Buchmesse. It was here, near today’s exhibition grounds, where Johannes Gutenberg invented printing in the 15th century.

When returning to the northern shore of the not too wide Main, we reach Altstadt, an old town, and the Gothic cathedral, Dom St. Bartholomäus, probably the most important monument in this city. The beautiful Susette Gontard and Friedrich Hölderlin had to be here as well. She – with her husband (a banker) and four children and he – squatting on a low wall surrounding the courtyard of the soaring cathedral. He was to become a clergyman and she was a happy mother, but poetry is just as dangerous as love. Although she is a loving mother and a good wife, Susette longs for true love, which she finds in the incomprehensible poetry of the private tutor. As extramarital love is always more interesting, although it can only be unhappy. So she dies of longing being only 33 years old. He, however, forever shuts himself in his Hyperion, and the German poetry of the following 50 years is now called Romantic.

And even 22-year-old Johann Wolfgang Goethe with his love for Charlotte Buff, a fiancées of the Hannover diplomat, who he immortalized as Lotte in The Sorrows of Young Werther, is less romantic, although Werther himself commits suicide driven by the imperative of his suffering soul. However, while I was sitting in the famous Auerbach’s Cellar in Leipzig, I was already thinking about Faust and human naivety. Was it only a scientist, Doctor Johann Faust, an alchemist and an astrologer, who was able to make a deal with the devil to explain how love works? Isn’t any type of alliance with a woman or a devil naïve?

Mephistopheles, however, used deception and, like every devil, took care of the details, because, this time, it was not a married woman or someone’s fiancée, but a beautiful and innocent 14-year-old God-fearing she-devil Margaret, or Gretchen. And girls named Gretchen can enchant you with their devilish naivety, lighting the passion for love with hellfire. Everything was mixed up by Mephistopheles. This can be seen very well in the painting Faust and Marguerite in the Garden by the French neoclassic, James Tissot, where Gretchen blends with the black of Faust’s robe, who perfectly calmly answers the question of the girl deep in devilish thought: “Can we say with certainty whether we believe or not, without a shadow of a doubt?”. But to answer this question, you need “more light”.

After all, German Romanticism has something of the melody of the night in it, such Eine kleine Nachtmusik, and it is quite possible that young Goethe listened to Mozart’s concert when he performed in Frankfurt.

Perhaps it was that music, later called classical, which significantly influenced the reflections of a somewhat forgotten fantasist and (day)dreamer Ernst Theodor Hoffmann of Königsberg, who began to express his Romanticism with a black and white caricature. Or perhaps, thanks to his young Polish wife, Michalina Trzcińska, he noticed that even the most beautiful verses about love would not replace the passion of love, and coveting someone else’s wives and fiancées falls short of women’s expectations.

For love is a longing of a different kind, completely unhelpful in the world of sex. It is a fairy tale, good for girls who whisper about a prince, not for mature women who dream of Don Juan, the Trickster of Seville, when they sit next to their husbands in the opera, listening to the libretto by Don Giovanni to Mozart’s Singspiel, The Magic Flute. It’s such a happy play.

Well, infidelity can be as enjoyable as sex, but it will never be beautiful. Thus romanticism of love is constantly intertwined with the sins of the body, and tears in the opera have nothing to do with the play being watched.

That is why Hoffmann, when thinking about women, wrote a charming tale with the uninviting title, The Nutcracker.

It is Christmas Eve, there are gifts under the Christmas tree, among them – an unwanted nutcracker. A seven-year-old Clara is the only one fascinated by it, so she puts away her doll and hugs the lonely nutcracker. When the Christmas is over, the girl falls asleep in an armchair, dreaming of growing up. And suddenly the Christmas tree grows, the toy comes to life, and Clara turns into a Princess. But in order to get to the Land of Sweets, you need to defeat the Mice. And then the Nutcracker, by commanding fairy-tale soldiers, defeats the enemy and becomes a true fairy-tale Prince. And now, together, wandering through the Candy Meadow, they pass through the Almond and Raisin Gate, passing the Christmas Wood to reach the Sugarwell, where the Marzipan Palace is located.

For in the dreams of every woman lies the heart of a little girl who, though longing for love, desires to experience some pleasure more associated with the Nutcracker than the youthful poetry of the Romantics. In the end, the Nutcracker became a Prince, and the prince, if he does not die of love, will be a lonely Nutcracker someday. But it is not about such loneliness, when you live only through memories, but about the loneliness of a bachelor. Hoffmann himself seems an eternal bachelor, a cartoonist of his own caricature, whose shadow/look-alike impersonates Mozart, from when he wants people to call him Amadeus. But this is already a prank of The Devil’s Elixirs, a fictitious autobiography of the author, which was admired by Alexandre Dumas himself (he called it the most beautiful fairy tale, and immediately translated into French), and Pyotr Tchaikovsky wrote the music for this “nutcracker” ballet.

At a time when the German Romantics constantly covet other people’s wives and fiancées, the French painter, Eugène Delacroix, has already painted a portrait of George Sand, a beautiful feminist and writer, the author of Consuelo, a wandering singer in love with Frédéric Chopin’s music. Because French Romanticism is mainly connected with the revolution of feelings. Freedom of life is also the freedom of love that breaks the walls of marriage and pushes you towards romance with previously hidden fascination.

Delacroix’s works rooted in the richness of Ruben’s forms has nothing to do with hearty shapes. It is an expression of the ecstasy of freedom.

As befits a colourist, the colourful life of Delacroix was stigmatized by the suspicion that he was a biological son of a Catholic priest, the diocesan bishop of Autun, Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord himself, the Minister of Foreign Affairs of Napoleon Bonaparte.

When comparing the self-portrait of Delacroix and portraits of other statesmen from that period, however, we could say that Joseph Fouché, the Napoleonic Minister of Police, could be regarded as the painter’s father, and Sacha Guitry, director of the film Confessions of a Cheat from 1936 – as his grandson.

Personally, I have always thought that portraits are unreliable, especially when they were supposed to present the rulers with the candidates for wives. Henry VIII, when he saw a portrait of a German candidate for his wife, immediately fell in love with her shapes, but when the German woman arrived in London, he became so angry that he immediately ordered to behead the painter, and he himself hid in the toilet, barely refraining from vomiting. And no political benefits could brake him.

However, times have changed, romantic portraits are not the same as the classicism of Jean-Auguste-Dominique Ingres, and paintings such as Greece on the ruins of Missolungi (Museum of Fine Arts in Bordeaux) or Liberty Leading the People of 1830 (Louvre) seem to authenticate the works of Delacroix.

The Portrait of George Sand, which is currently in the Ordrupgaard Museum in Copenhagen, is only a half of the Delacroix painting, dissected in the 19th century. The second part of the painting – the image of Chopin – located in the Louvre (Paris), despite looking like a separate portrait, is an inseparable whole of the unfinished work painted by the artist in 1838 and titled Portrait of Frédéric Chopin and George Sand. This is confirmed by the preserved sketches for the painting.

The beauty of George Sand is confirmed by her other portrait from the same year, painted by August Charpentier, and her image itself, like a print of a contemporary photograph, bears testimony to Delacroix’s artistry. It also means that Frédéric Chopin looked exactly as presented by this painter. Besides, the very author of the painting, who was probably the only friend of the Polish composer, never concealed his passion for Romantic realism. That is why paintings from that period gave rise to a new look at art, contributing directly to the creation of Impressionism. And Vincent van Gogh’s Sunflowers are the best confirmation.

At the same time, across the pond, Edgar Allan Poe was sailing into a lonely abyss of poetry. In his utter despair after Lenore, harassed by an ominous raven, he wrote:

But the Raven still beguiling all my fancy into smiling

(…)

Fancy unto fancy, thinking what this ominous bird of yore—

What this grim, ungainly, ghastly, gaunt, and ominous bird of yore

Meant in croaking “Nevermore.”

(…)

“Quaff, oh quaff this kind nepenthe and forget this lost Lenore!”

Quoth the Raven “Nevermore.”

(…)

“Tell this soul with sorrow laden if, within the distant Aidenn,

It shall clasp a sainted maiden whom the angels name Lenore—

Clasp a rare and radiant maiden whom the angels name Lenore.”

Quoth the Raven “Nevermore.”