© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2024

© Copyright by Janusz Bochenek, 2024

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden fragment tekstu nie może być publikowany ani reprodukowany bez pisemnej zgody wydawcy i autora.

Skład i łamanie: Aleksandra Mikołajko, Wojciech Ławski

Projekt okładki: Krzysztof Białowicz

Opieka redakcyjna: Klaudia Dróżdż

Redakcja: Jolanta Kucharska

Korekta: Agnieszka Adamiak, Magdalena Białek

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

Książka wydana
w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN 978-83-8308-988-1

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel. 71-344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

Pomimo porażek i wbrew różnym spekulacjom żywimy

instynktowne przekonanie,

że aby zachować wierność istnieniu,

powinniśmy wiedzieć coraz więcej,

a zatem szukać, szukać coraz usilniej,

nie wiemy jeszcze dokładnie czego,

co jednak wcześniej czy później

na pewno się ukaże tym, co zgłębią rzeczywistość do dna.

Pierre Teilhard de Chardin

Ze wszystkich naszych namiętności

najbardziej określają nas te,

których nie potrafimy okiełznać.

Simon Van Booy

Maćkowi

Część I
Homo comoedus

Kiedy szedł po schodach wyłożonych karminowym dywanem, czuł się jak biały lampart, jego ulubiony wyimaginowany bohater, skradający się do czegoś nieznanego, kuszącego tajemniczymi tropami wiodącymi zawiłą ścieżką na wysokie skały. Nikt go nie zatrzymywał, może dlatego, że w budynku było mrowie ludzi. Czasem ktoś spojrzał nieco zdziwiony obecnością samotnego małego chłopca w poważnym urzędzie, ale otoczenie było zbyt rozpędzone biegiem swoich spraw, by się zatrzymać i zatopić uwagę w niepowszednim pejzażu, a nawet w najbardziej osobliwym zjawisku. Obce ciało, fałszywy dźwięk czy jakakolwiek dysharmonia poddawały się zaledwie znieczulonej, zobojętniałej konstatacji. Chłopiec nieniepokojony przez nikogo wszedł pewnym krokiem do sekretariatu i z miejsca przeistoczył się w malucha pogrążonego w bezradnej rozpaczy. Młoda sekretarka Andzia uśmiechnęła się na widok dziecka, ale słuchając jego pośpiesznych słów, napięła twarz w zdumieniu.

– Jeszcze raz – zwróciła się do niego łagodnym głosem. – I powiedz, jak się nazywasz.

– Leszek Bildung.

– Więc przyszedłeś tu z mamą?

– Mama weszła przez te same drzwi co ja, ale czekam już pół godziny, a jej nie ma. Poszukam jej tutaj.

– Na pewno się znajdzie… Ale ja tu sobie nikogo nie przypominam.

– Jest tu inne wyjście? – zapytał Leszek i otarł łzy.

Andzia wskazała palcem na uchylone drzwi.

– Ale tu nikt nie wchodził. Pan marszałek tu urzęduje, lecz teraz bierze udział w uroczystej sesji sejmiku razem z zarządem i dyrektorami, dlatego jest tak cicho. Nikogo tu nie ma i nie było.

Jakby na przekór jej słowom do sekretariatu wszedł Marcel Rudzki, młody człowiek, wyglądający na kuriera, z plikiem dokumentów w ręku. Sekretarka odebrała od niego wniosek podpisany przez Towarzystwo Kultury Areté. Powtórzyła nazwę pod nosem, wyciągając kopię do rutynowego potwierdzenia. Zobaczywszy Leszka wkradającego się do pokoju marszałka, poderwała się z miejsca. Tymczasem w sekretariacie pojawiła się Dorota Dworakowska, trzydziestoparolatka, z kolejnym wnioskiem. Andzia bezskutecznie próbowała powstrzymać chłopca, który rozglądał się gorączkowo w poszukiwaniu zaginionej matki.

Rudzki zajrzał do gabinetu zaciekawiony, dołączyła do niego przybyła kobieta z pytaniem o patronat marszałka nad sympozjum diabetologicznym. Andzia zaabsorbowana Leszkiem, który upadł na podłogę w nagłym ataku epilepsji, z zawodowym uśmiechem podszytym niepokojem poprosiła o cierpliwość. Dwoje interesantów próbowało pomóc chłopcu, który tarzał się w konwulsjach, wydając spazmatyczne jęki.

Splot niecodziennych wydarzeń sprawił, że sekretarka wpadła w panikę.

– Trzeba wezwać pogotowie – wykrztusiła i bezradnie rozłożyła ręce.

– Nie trzeba. – Dorota Dworakowska spokojnie oceniła sytuację. – Jestem lekarką. Damy sobie radę. Niech pani mocno trzyma nogi. To zaraz przejdzie.

Jakby to przewidziała, drgawki po minucie złagodniały, odchylona do tyłu głowa wróciła na swoje miejsce. Leszek przytomniejszym wzrokiem spojrzał na trzymającą go za ramiona kobietę. Andzia odetchnęła.

– Zdenerwował się, bo zgubił swoją matkę – skomentowała. – Ale daję słowo, że przez ostatnią godzinę nikogo tu nie było. Może on miewa urojenia?

– Rozejrzyjmy się jeszcze – zaproponował Marcel Rudzki.

Leszek podniósł się i zrobił kilka niepewnych kroków. Podniósł wzrok na stojący w kącie fotel i pokazał palcem na leżący nań przedmiot. Teraz i inni dostrzegli, że coś zakłóca harmonię porządku eleganckiego saloniku. Andzia podeszła zdziwiona i podniosła z fotela damską torebkę.

– To torebka mamy! – usłyszeli. – To jej ulubiona!

Sekretarka zajrzała do środka. Było w niej kilka damskich utensyliów, rachunek na nazwisko Arety Bildung oraz portfel z niewielką ilością pieniędzy i zdjęciem Leszka umieszczonym w kieszonce z pleksi. To wskazywało, że matka Leszka była w tym pokoju. Przybyli spojrzeli na sekretarkę podejrzliwie. Andzia nie mogła uwierzyć w to, co się dzieje. Skonsternowana zajrzała na zaplecze, ale nikogo tam nie zauważyła. Leszek zaczął szlochać.

Wtedy stało się coś, co Andzi odebrało resztę energii. Do sekretariatu jak burza wparował Radek Miłosny, dziennikarz znany z namolności i przebiegłości, któremu towarzyszył barczysty kamerzysta. W tym momencie Andzia zapragnęła zniknąć. Wpadła w popłoch, ostatkiem sił podniosła rękę, aby powstrzymać redaktora, ale on zaintrygowany sytuacją oraz wylewnym i plastycznym komentarzem zaaferowanych petentów, tym bardziej chciał upolować niusa. Po pierwszych obserwacjach już wiedział, że protagonistą będzie ten dzieciak o bystrych, niebieskich, przenikliwych oczach.

Andzia nie rozumiała powodów, które mogły doprowadzić do tej sytuacji. Została sama z natłokiem zbłąkanych myśli, pełnych zwątpienia w jej skromną, intymną misję służby samorządowej. Doświadczana przez nią urzędnicza pragmatyka nie obejmowała dziecięcych chorób i lamentów ani nieokrzesania wścibskiego dziennikarza. Patrzyła zdumiona w okno niewidzącym wzrokiem. Nie mogła zatem dostrzec wychodzących z budynku urzędu w radosnej komitywie pięciorga niedawnych gości.

Następnego dnia w lokalnej gazecie ukazał się krótki artykuł pod tytułem Dziecięce pytania. Autor podpisujący się inicjałami R.M., nadając tekstowi formę thrillera, opisał zdarzenie, którego był przypadkowym świadkiem, związane z tajemniczym zniknięciem Arety Bildung w gabinecie marszałka województwa i bezskutecznym poszukiwaniem jej przez syna, dziesięcioletniego Leszka Bildunga. Notkę redaktora zakończyły pytania: Czy nazwisko chłopca nie mówi wam czegoś? Czy nie kojarzy nam się z oświeceniową ideą, nawiązującą do greckiej paidei? Czy los, a może anioł nie zesłał Leszka, by wytknąć nam naszą wielce kosztowną ignorancję, nasze lekceważenie powszechnej i zdrowej edukacji, która da szansę formowania się osobowości młodych ludzi poprzez kulturę, by osłabić agresję, fundamentalizm, doktrynerstwo, ślepy dogmatyzm, by krytycznie z dystansem spojrzeć na kłamstwo historyczne, na ideę narodowego mesjanizmu, na rolę Kościoła w społeczeństwie, na tolerancję, poszanowanie jednostki i mniejszości, na utrwalane stereotypy mentalne… Na myślenie kadencją wyborczą. Pojawienie się Leszka Bildunga to ostrzeżenie, by tej idei nie tracić z oczu i by nie wymknęła się nam w natłoku innych wydarzeń.

Nie dajmy się zwieść cieniom na mrocznej ścianie platońskiej jaskini. Nie poddawajmy się światu strzeżonemu przez uświęcone figury z przeszłości. Mądrości starożytna, mądrości oświeceniowa, czemu umykasz przed hordą populistycznych kuglarzy?

Marcelu Trzeci Starszy!

Huczy mi w głowie od nadmiaru dźwięków i obrazów. Wyobrażenia mieszają się z rzeczywistością. Kocioł gotujących się myśli, niezdolnych do porządku, do poddania się elementarnej hierarchii. Są takie chwile, że ten natłok wrażeń panuje nade mną, nie mogę się od nich wyzwolić. Wtedy jestem gotów na zachowania skrajne: ucieczkę w niebyt, czymkolwiek to jest, albo na walkę aż do skutku z pierwszym lepszym, który stanie mi na drodze, choć nie walczę żadnym materialnym orężem.

To wszakże dzieje się sporadycznie. Najczęściej udaje mi się zapanować nad tym tyglem w głowie, który jest moim motorem. Gdyby nagle umilkł, nie miałbym wyboru. Przestałbym istnieć.

Chciałbym zamieszkać i w świecie realnym, i w moich fantazmatach. W spotęgowanym istnieniu.

Ja, Marcel Drugi, mam potrzebę opisania czasu, w którym czuję nadmiar, przepełnienie przechodzące czasem w dojmujące pandemonium, stan zawieszenia i czas kardynalnej próby. Sam fakt, że potrafię to ocenić z dystansu, jest optymistyczny, daje nadzieję na przesilenie w przyszłości, na samokontrolę zdolną poukładać rozproszone obrazy w harmonijną całość, w logiczną strukturę.

Nie wiem jednak, w jaki sposób mam do Ciebie pisać, gdyż żyję w czasach, w których słowa i pojęcia tracą lub zmieniają swoje znaczenie. Nie chcę zamykać się w jakiejś formie. Nie wiem nawet, czy na krótką metę potrafiłbym się jej podporządkować. Teraz zresztą wszystko wydaje mi się definiowane bardziej przez zaprzeczenie niż wprost. Widać to wszędzie: zarówno w języku moich ziomków, jak i w sztuce czy muzyce. Jedynie teatr może temu nieco się oprzeć. Teatr zawsze jest ponad wszystkim. A ja zostanę przez niego pokonany. Forma zawsze zwycięża – w literaturze, filozofii, religii. Ciekawe, co o tym sądzisz?

Mimo osiemnastu lat nie przekroczyłem jeszcze prawdziwego progu dojrzałości. Jak pamiętasz, jestem popapranym, nieprzystosowanym do życia, nieprzystającym do świata pędrakiem, który pragnął wcześnie wydorośleć, ale ta sztuka mu się nie udała. Który chciał bezskutecznie stworzyć świat wokół siebie na wzór tego, jaki objawiła mu nasza matka. Ona pokazała nam teatr i przybliżyła do tego stopnia, że wydaje mi się, iż nie mogę bez niego istnieć. Może Ty potrafisz, ale ja tymczasem jestem niewolnikiem czegoś, co kocham jak opętany, jak maniak wydeptujący ścieżki według swojego szaleństwa, zagubiony w kulturze, jej językach współczesnych, ale ostatecznie poszukujący sumienia w mądrości matki, która jest ostoją sensu i moim usprawiedliwieniem, i mimo naszych ciągłych sporów superarbitrem, ostateczną wyrocznią.

Jest głęboka noc, a ja wyobrażam sobie, że ona śpi. Była ostatnio smutna, przybita czymś, o czym nie chciała mówić. Jutro jak zwykle nie zobaczę jej do późnego wieczora, bo jak pamiętasz, popołudniami jej nie ma, a rano chodzę, czasem nawet codziennie, do pewnego przybytku uciech fizycznych, z rzadka intelektualnych, gdzie zatapiam się w coraz bardziej obcym mi świecie, i tylko teatr mnie ratuje przed porzuceniem tego budynku z czerwonej cegły i tego towarzystwa, więc robię ten teatr i oficjalnie, i mniej jawnie. Ale szkoła jest publicznością, w której lustrze się odbijam. Bywa tu nieustający konflikt, który jest źródłem naturalnych albo sprokurowanych przeze mnie „dramot”, jak nazwała je nasza matka. Ty o tym na pewno już nie pamiętasz. Jesteś starszy co najmniej o pięć lat. Twoje „dramoty” nie przystają do moich, ale może rozbawią cię albo powiedzą ci coś o sobie. Choćby taka szkolna zabawa w teatrzyk czy kabaret, wymyślona ku uciesze moich ziomków i po części po to, by podrażnić szefa tej cudacznej placówki oraz kilku kuriozalnych typków z jej grona. Metodologia balansowania na granicy dobrego smaku, dopuszczalnych manier, przyzwolenia tej drugiej strony jest dla mnie niezwykle ekscytująca. Bo wszystko i wszyscy oprócz naszej matki są drugą stroną.

Mieszkanie Marcela Rudzkiego służyło mu za przybytek sztuki teatralnej, w którym młodzi ludzie entuzjastyczny zapał do sztuki aktorskiej zamieniali na dojrzałą pasję, namiętność ubraną w zawodowy dystans, w samokrytyczną otulinę, towarzyszące wiernopoddańczemu posłuchowi wobec swojego mentora. Kiedy prowadzący zajęcia Marcel zaanonsował zakończenie ćwiczeń słownych, dzieci (nieco zmęczone narzuconym im reżimem pracy) się ucieszyły, w planie było bowiem przymierzanie strojów. Dorota Dworakowska, aktorka tutejszego teatru, aktualnie niezatrudniona, wyciągała z czeluści pojemnej secesyjnej szafy wyszukane stroje osiemnasto- i dziewiętnastowieczne, które dzieci z piskiem wyrywały sobie z rąk. Lilianka, Leszek i Damian robili przed lustrem przymiarki, powtarzając ćwiczone kwestie w nowo tworzonej scenerii. Marcel i jego rówieśnicy ,Fri i Kosma z pobłażaniem przyglądali się młodszym i z nabożeństwem sączyli piwo z butelek.

Leszek śpieszył się do domu. Biegł po schodach, skacząc po trzy stopnie naraz, ale na ulicę wyszedł już spokojny. Poprawił zmiętą bluzę, przełożył do lewej ręki teczkę i sięgnął do kieszeni po batonika. Smakował mu szczególnie, bo był symboliczną nagrodą od Marcela za – jak się wyraził jego mistrz – brawurową rolę w urzędzie. Po takiej porcji emocji już nie mógł się doczekać kolejnego zadania. Dyskretnie podjadając, szedł miarowym krokiem, wyprostowany jak model na wybiegu.

Uroda i budowa dziesięciolatka parę tygodni wcześniej zwróciły uwagę starszego mężczyzny siedzącego za kierownicą hondy zaparkowanej na ulicy Żeglarskiej. Wiedział, że spotka go we wtorek o tej samej wieczornej porze, wychodzącego z grafitowej kamienicy z metalowymi balkonami. Ruszył za nim wolno, upewniwszy się, że to koniecznie musi nastąpić tego dnia. Zdeterminowany czekał tylko na odpowiedni moment. Ruchy beztroskiego chłopca przyciągały magnetycznie jego wzrok, budziły rozrzewnienie i podniecenie, przysłaniając resztki racjonalnego myślenia. Leszek skręcił w pustą ulicę Świętego Jana, podskoczył kilka razy, przemieszczając się z ulicy na chodnik, i wtedy potrącił go samochód, który wjechał prawym kołem na krawężnik. Chłopiec stracił równowagę i upadł na twarz, nie zdążywszy się zasłonić rękami. Stracił na chwilę przytomność, a kiedy się ocknął, leżał na tylnym siedzeniu auta prowadzonego przez jakiegoś mężczyznę. Nieznajomy uspokoił go, twierdząc, że jest lekarzem i opatrzy mu krwawiącą ranę.

Zza parawanu na scenie Marcel rzucił okiem na widownię akademii szkolnej. Romanistka Roksana siedząca obok nauczyciela fizyki, Wiktora Starodzieja, była sąsiadem wyraźnie zainteresowana. Wyglądała tego dnia wyjątkowo odświętnie, podobnie jak pozostałe nauczycielki liceum. Marcel uśmiechnął się na widok biolożki, zwanej Purchawicą, która podobnie jak inne panie czekała na płynący zwykle w tym dniu na ich cześć potok hołdów. Rzucił okiem, czy klaka jest gotowa, gdy do mikrofonu podszedł dyrektor szkoły, Zygmunt Fiedor. Po złożeniu nauczycielkom konwencjonalnych życzeń z okazji Dnia Kobiet oddał głos uczniom. Prowizoryczna kurtyna odsłoniła oryginalną scenografię złożoną ze szkolnych przedmiotów codziennego użytku, zaaranżowanych w przestrzeni w artystycznym nieładzie. Z boku sceny usadowił się zespół muzyczny złożony z dwóch gitarzystów wystylizowanych na zblazowanych rockmanów i perkusisty w typie macho. Muzyka zaczęła się snuć w rytmie bossa novy.

Przed kapelą stanęło dwoje równie zmanierowanych nastolatków: młodziutka Lilianka, niewyglądająca na licealistkę, i Kosma, dużo starszy chłopak z gęstą, jasną czupryną. Ona żująca gumę, on z przyklejonym do wargi niedopałkiem papierosa. Mruczeli pod nosem niezrozumiałe słowa pełne agresji i niezadowolenia ze świata.

Na środek sceny wyszedł Marcel, rosły blondyn, ubrany w odważny zestaw kolorowych ciuchów, strój nawiązujący do stylu lat trzydziestych ubiegłego wieku, budząc gorący aplauz widowni.

– Nasz Dzień Kobiet – zaczął przemowę głosem spikera radiowego – to nie będzie wykład o wyższości kobiety nad mężczyzną ani o wielbieniu żeńskiej płci przez męską… Ósmy marca to coś więcej niż obyczaj, więcej niż święto, obrzęd, styl, to wszak cała historia nas i naszych zacnych przodków. Niech zatem dziś spowija nas wszechogarniająca kobiecość, dziewczęcość, tudzież babskość, niewiastość, białogłowość, anielicość, pensjonarskość i dziewiczość, targając męskie ciała wulkanicznym pożądaniem… – Marcel mówił swobodnie, jak obyty ze sceną aktor, i patrzył śmiało na widownię, którą stanowiła cała społeczność liceum, a szczególnie na pierwsze rzędy zajęte przez nauczycieli.

Jego spojrzenie za każdym razem miało inny wyraz. Kiedy patrzył na dyrektora szkoły i jego przyboczną świtę, było pełne teatralnego poddaństwa, a gdy przenosił wzrok na nauczyciela fizyki, zmieniało się. Było porozumiewawcze, mówiące: ten cyrk to, wiadomo, jedna wielka ironia pod maską komedianckiej gęby.

– Wspólnymi siłami naszego mizernego intelektu – ciągnął Marcel – i zgrzebnego poczucia humoru zebraliśmy autentyczny materiał o kobietach, który posłużył za podstawę niniejszego skromnego przedstawienia. Rolę starożytnego chóru odegrają aktorzy wypowiadający kwestie pochodzące z powszechnie czytanych, ulubionych przez nas tabloidów i portali internetowych. Uzupełnieniem będą pogłębione intelektualnie dialogi z udziałem celebrytek. Występują: Kobieta pierwsza: Lulu, Niekobieta pierwsza: pan Kosma, Kobieta druga: gościnnie dwunastoletnia Lilianka i Niekobieta druga: pan Fri. Zatem: Dni Kobiet! Dedykujemy nasze przedstawienie wszystkim kobietom na świecie, dobrym, zatroskanym matkom i przykładnym żonom, ale i tym kochającym pozainstytucjonalnie oraz siostrom, córkom, babciom, ciociom, a w pierwszym rzędzie boginiom kobiecości: naszym profesorkom i koleżankom.

Marcel, schodząc ze sceny przy burzliwej owacji, sięgnął po stos czasopism i podał część Liliance, a drugą część Kosmie, co natychmiast ożywiło tę parę. Oboje wbiegli na środek sceny jako gazeciarze: Lilianka, dziewczynka o roześmianej, pucułowatej twarzy i w rozwianej czerwonej peruce, oraz Kosma, drobny chłopak w kaszkiecie na głowie, reklamujący artykuły zamieszczone w sprzedawanym wydaniu. Wykrzykiwali na zmianę tytuły tekstów z tabloidów.

– Sto tysięcy złotych dla królowej seriali za jeden post na Instagramie.

– Pierwsza gwiazda estrady rozgrzała fanów. W hipermarkecie bez stanika!

– W najnowszym wydaniu: młodsza siostra synowej królowej programów kulinarnych zmieniła dietę!

– Film słynnego patostreamera, w którym pobił swoją babcię, ma już pięćset milionów odsłon!

– Kiedyś zachwycała urodą, teraz, po pięćdziesięciu latach, nie przypomina siebie!

– Dziś obchodzimy Narodowy Dzień Rowka Między Piersiami!

– Spójrzcie na ręce byłej gwiazdy Telewizji Polskiej! Makabra! Powinna nosić rękawiczki!

Na twarzach kilku nauczycielek widać było oznaki zdegustowania. Aktorzy zbiegli ze sceny. Pojawili się truchtający Fri i Lulu w zabawnych kostiumach przedszkolaków, co wywołało kolejną owację.

Czerwony budynek szkoły w oczach Kamila wyglądał jak nadmuchany balon, który najchętniej przebiłby kulami z jakiejś ciężkiej broni. Nienawidził. Obiekt jego uczucia nie był dokładnie sprecyzowany. Po ostatnich wydarzeniach na pewno mieścił Marcela i jego ferajnę, gdy ten kundel tydzień wcześniej wywołał go i ośmieszył na forum całej szkoły. Ale nienawidził też nauczycieli, wszystkich bez wyjątku, którzy byli świadkami jego upokorzenia. Nienawidził tego smutnego bezgranicznie budynku. Nie mógł zapanować nad siłą swojej pogardy wobec tego całego zestawu i z trudem powstrzymywał się od zrobienia nierozważnego kroku. Był zły również na siebie. Przegrał potyczkę słowną z tym madafaką Marcelem i wyszedł na kłamcę i złodzieja. Nie potrafił dowalić mu do pieca. Nie czaił do tej pory tego szumu wokół paru złotych zabranych jakimś smarkatym leszczom, cykorom, a najczęściej bananom obładowanym przez rodziców sianem czy superciuchami. Nie czaił, z czego na tym żałosnym spektaklu ziały niektóre ziomy, dla których miał do tego czasu raczej szacun. Starał się ich wszystkich zapamiętać. I wiedział, że będą żałować, choć jeszcze dziś tego nie ogarniają.

Kompani Kamila ze starówki uzbrojeni w metalowe pręty wyciągnęli z nawierzchni ulicy granitowe kamienie i położyli je na chodniku przed szkołą. Zapalili papierosy i co chwilę zerkali na niego całkowicie mu podporządkowani. Kamil przyglądał się piramidce kamieni. Spodobała mu się ich faktura. Stonowane wytarte kolory kojarzyły ciekawą materię natury z masowym staromiejskim ruchem nieprzebranych tłumów ludzi. Kamienie korespondowały z wolnością, ale on teraz był niewolnikiem zemsty, która stanowiła hierarchiczną wyższość nad wszystkim.

Widownia auli reagowała żywiołowo, co przyjmowały ze zdziwieniem rzędy chłodniej reagującego grona pedagogicznego, którego większość z ostrożności była powściągliwa. Pojedyncze oklaski nauczycieli tonęły w rzęsistych brawach młodzieży.

Na scenę weszli Fri i Lulu tym razem jako dziennikarz i celebrytka. Fri z mikrofonem w dłoni prowadził wywiad. Pełen entuzjazmu dla rozmówczyni, z szerokim uśmiechem na twarzy, starał się być uwodzicielski.

– W ostatnim filmie partneruje pani słynny Jack Sheibeck.

Lulu, ubrana w prowokujący strój i blond perukę, bezskutecznie próbowała zapalić papierosa.

– Oł, jes. Nikt mnie dotąd tak nie całował jak Jack.

– A Joe Bow? – Fri był dociekliwy.

– Och, Joe… Robił to całkiem milusio, ale Jack… O rany!

Lulu zrobiła minę, jakby omdlewała z rozkoszy.

– Całowałaś się już z największymi amantami Hollywood.

– To prawda. Mieli chłopcy szczęście… Ha, ha!

Lulu zaśmiała się sztucznie i zrobiła oko do widowni ku jej uciesze.

– Lon Dondon nie miał jednak o tobie najlepszej opinii…

– Och, Lon całuje, jakby jadł owsiankę. Zgroza! Musiałam pójść do psychoterapeuty. Łoł!

Lulu wzdrygnęła się i przytuliła do Fri, który zaskoczony zapytał:

– Kamery cię nie peszą?

– Przeciwnie. Chcesz spróbować?

Fri i Lulu zamarkowali długi pocałunek, zasłoniwszy usta przed widownią. Po chwili Fri rozanielony westchnął:

– Łoł, jak to ty mówisz… Łoł, bejbi. Ale wydaje mi się – dodał – że masz chyba jakieś naloty na migdałkach.

Sala wybuchnęła śmiechem.

– Ha, ha, ha! To kolczyk, ciasteczko. Tylko kolczyk. Łoł, jestem pod wrażeniem.

Rozweselenia widowni nie podzielali wszyscy nauczyciele. Widoczny na ich twarzach niesmak zaraźliwie mnożył się nie tylko w grupie seniorów.

Po mocnym akordzie kapeli muzycznej pointującym występ na scenę ponownie wbiegli Lilianka i Kosma, anonsując:

– Zobaczcie, jak przytył szwagier króla disco-polo. To nagranie podbija Internet!

– Świat oszalał na punkcie jej monstrualnej pupy!

– Sedes Lennona sprzedany za dziesięć tysięcy funtów…

– …a flakonik wody z wanny po kąpieli legendy Instagrama dziś jest wart ponad dwieście dolarów…

– Zobaczcie, jaki cellulit ma królowa komedii romantycznych.

– Woźna Liceum Kopernika nagle przerywa milczenie! Chce nadrobić stracony czas.

Kamil przeniósł wzrok na rozświetlone refleksami świateł okna auli, a pozostali czekali na sygnał. Ten dzień zapowiadał się zupełnie inaczej. Jakaś spoko niunia, trochę zioła i klubowa muzyka we Freelancerze, gdzie jest klima, jakich mało. Tam po raz pierwszy poczuł, że muzyka jest czadową mocą, której mógłby poświęcić życie. Być menedżerem albo jeszcze lepiej: grać w kapeli. To jedyny dostępny mu świat, który go jarał. Chłonął muzykę jak powietrze, czując jednocześnie jej obecność w sobie, kiedy zasypiał i się budził, niemal nieustannie. Wsłuchiwał się, a często nawet równolegle tworzył, przetwarzał i rodził muzyczne frazy, kreował autorskie motywy i pomysły aranżacyjne. Słuchając wirtuozów gitary, cierpiał, gdyż uświadamiał sobie, że nie potrafi tak grać. I nie miał szans na dostanie szmalu skądkolwiek na przyzwoity instrument, na lekcje, na inne życie. Nie widział więc powodu, żeby nie mogli się na niego złożyć frajerzy ze szkoły, głupie lamusy, które pasjonują się odrabianiem lekcji. Musiał skądś mieć siano na początek. Ale również na zioło, niunie i piwo. Gdy na drodze stanął mu Marcel, od razu go znienawidził. Zemści się na tym kozaku, który podobnie jak wtedy chce gwiazdorzyć. I na szkole. Przerwie tę żałosną zabawę.

Spokojnie czekał, gdy przemawiał dyrektor szkoły, który mówił mało zrozumiale i monotonnie, co działało na Kamila hipnotycznie. Podobnie jak wtedy, kiedy nic nie zapowiadało wystąpienia Marcela z tym podsłuchanym nagraniem. Nawet dyrektor nic o tym nie wiedział. Mówił o szukaniu wzorców osobowych ukazanych w lekturach szkolnych, o bezinteresownej przyjaźni wśród pingwinów oraz o tragicznych skutkach palenia tytoniu. A kiedy skończył i uczniowie podnieśli się z miejsc, nagle wyskoczył Marcel z mikrofonem i poprosił o głos jako członek nieistniejącego kółka dziennikarskiego. Kiedy uruchomił dyktafon, zarówno Kamil, jak i pozostali byli zdumieni. Niespodziewanie jego rozmowę z Marcelem na temat krojenia lamusów usłyszała cała szkoła. Była jego przyznaniem się do winy, a on nie mógł na gorąco znaleźć żadnych argumentów na swoją obronę. To była klęska. Pamięta, że bełkotał coś i rozglądał się po sali, chcąc zapamiętać, kto się z niego wyśmiewa. Bezsilny wstyd ustąpił miejsca ogromnej nienawiści. Gdyby mógł, zrobiłby porządek ze wszystkimi. Na pewno się zemści, wtedy jednak czuł się bezradny. A gdzie byli jego kompani? Jego wierni poplecznicy woleli pozostać anonimowi. Nawet gdy Marcel wymienił ich nazwiska, uwaga tłumu była skupiona tylko na Kamilu. Trudno mu było znieść takie upokorzenie. W myślach pruł młotem pneumatycznym brzuch Marcela na krwawe strzępy.

Oderwał się od tego traumatycznego wspomnienia, bo rozległy się miłe zwykle dla jego ucha dźwięki gitary. Czekali dłużej, niż przypuszczał, żeby ulica przed szkołą opustoszała. Nałożyli kaptury i sięgnęli po przygotowaną amunicję.

– Zobaczcie walkę na gali MMA przekwitłej ikony futbolu z przebrzmiałą legendą dziennikarstwa! – kończyli wystąpienie gazeciarze i po krótkiej pauzie muzycznej na scenę weszli Fri i Lulu przebrani za dziewczynki. Z każdą sekwencją rósł aplauz w sali.

Lulu otworzyła trzymane w ręku kolorowe czasopismo.

– Wiesz, Kicia, chciałabym powiększyć penisa.

– A co to takiego?

– Nie wiem, ale ja się często nudzę przed snem… A tu piszą, że jak się nudzisz w łóżku, to powiększ penisa.

Widownia gruchnęła śmiechem. Wśród nauczycieli dało się zauważyć małe poruszenie. Jedna z nauczycielek wstała i podążyła do wyjścia. Owacja młodzieży nie powstrzymała Roksany, która z pewnym wahaniem udała się za koleżanką.

Aktorzy zareagowali natychmiast. Zespół muzyczny zagrał pojedynczy akord, po którym Fri zawołał ze sceny, jakby był na to przygotowany:

– Panie profesorki! – zwrócił się do wychodzących. Potem zabrzmiało kilka pojedynczych dźwięków gitary basowej, po których Fri łagodnym głosem wyjaśnił: – To tylko symbole ubrane w przypadkową szatę!

A Kosma ni stąd, ni zowąd dodał:

– W obliczu narodzin i śmierci bądźmy chwilę razem.

Po kolejnym uderzeniu basu Fri rzekł sentencjonalnie po cichu, lecz na maksymalnym nagłośnieniu.

– Wszak umiera stara epoka.

Zdezorientowane adresatki tych słów zamarły z wrażenia. Pierwsza z nauczycielek wykonała niezrozumiały gest usprawiedliwienia i wyszła spłoniona, a Roksana usiadła na pobliskim krześle.

Do Fri i Kosmy dołączyli Marcel i pozostali aktorzy. Zaśpiewali, przy akompaniamencie zespołu, próbując stłumić w sobie ironię zawartą w tekście.

My, dzieci porąbanej generacji,

Po wzory się wspinamy wam na ręce.

My, dzieci zbłąkanego pokolenia,

Szukamy na pustyni tropów serca,

Wsłuchani w kanoniczne wasze słowo

Pragniemy hardkorowo nim nasiąkać,

Gdy sztuka wyczerpana mruży oko,

A teatr nasz ogromny puszcza bąka.

Dyrektor szkoły, niespełniony naukowiec, który lubił puszczać wodze pseudotwórczych myśli i dzielić się z wychowankami swoimi refleksjami, ubierając je w niezwykle wzorzyste szaty rzadkim darem przemawiania, demonstracyjnie objawiał brak zainteresowania. Szeptał coś do ucha wicedyrektorki, czytał stare esemesy i rzucał co chwilę dyskretnie okiem na wszystkie strony, by sprawdzić reakcję uczniów i nauczycieli.

Purchawica, zakochana w młodzieży nauczycielka biologii, często bezkrytycznie akceptująca ich najbardziej zwariowane pomysły, słuchała jak urzeczona i nawet próbowała nucić chwytliwą melodię. Historyk patrzył na przedstawienie zimnym wzrokiem, a kiedy pojawiał się Marcel, odwracał głowę i obserwował salę. Nauczyciele w swych reakcjach byli podzieleni. I to nie wiek był wyróżnikiem tych postaw. Niezależny głos ucznia, im bardziej odważny, tym bardziej stawał się niebezpieczny dla części grona pedagogicznego. Szukając pośpiesznie odpowiedzi na prowokacje czy nawet proste pytania, zajmowali pozycję obronną. Po prostu bali się o siebie i swój autorytet. Inni byli otwarci na nowe, prowadzili dialog i z energii młodych ludzi czerpali twórczy entuzjazm.

Podobnie podzieleni byli uczniowie. W czasie przedstawienia większość utożsamiała się z młodymi artystami, wierząc, że mówią również ich głosem, ale przede wszystkim dlatego, że dokopali nauczycielom albo rozprawili się z gnuśnym stereotypem. Część jednak odbierała to jako naruszenie pewnego ładu, do którego się przyzwyczaili i który dawał im poczucie bezpiecznego bytowania w ramach reguł ustalonych przez szkołę.

Ci drudzy poczuli więc ulgę, kiedy dyrektor, rzecznik i strażnik szkolnej racji stanu, z lekkim uśmiechem pobłażania, mimo wiwatów większości sali, po wykonaniu piosenki chciał zakończyć akademię, daleko przed finałem przedstawienia.

Nie zdołał jednak wygłosić podsumowującego przemówienia, bo do auli wpadło nagle kilka granitowych kamieni, rozbijając szyby i dumę szkoły – witraż prezentujący jej patrona. Po pierwszym szoku kilku chłopców podskoczyło do okien, by zidentyfikować winowajców, ale na ulicy nie było już nikogo podejrzanego. Kilku przechodniów spoglądało na jedną z bram, jakby tam właśnie schronili się uciekinierzy.

Leszek obejrzał w lustrze opatrzone przez mężczyznę otarcia na policzku i czole, ale myślał już tylko o jak najszybszym powrocie do rodziców. To oni będą wiedzieli, czy musi być na dłuższej obserwacji, jak twierdzi nieznajomy lekarz, czy nie. Nie mógł znaleźć telefonu, który zawsze nosił w kieszeni bluzy. Poprosił o kontakt z domem, ale lekarz zwlekał. Uznał, że poszkodowany najpierw musi dojść do siebie, i podał mu lek na wzmocnienie. Leszek czuł w tym fałsz i postanowił ograć swoją sytuację jakąś sprawdzoną formą, na przykład atakiem epilepsji, ale nagle zakręciło mu się w głowie. Z wysiłkiem spojrzał na salon wypełniony książkami i dziełami sztuki. Obok obszernej biblioteczki stało zasłane gazetami biurko z laptopem, ale obraz pokoju mu się rozmazywał. Dostrzegł jeszcze zbliżającą się postać i poczuł na obolałym ramieniu czyjąś dłoń.

Po wizycie policji i opatrzeniu kilkorga uczniów przez lekarza karetki pogotowia Marcel został wezwany do gabinetu dyrektora szkoły. Po drodze do sekretariatu trzydziestoparoletni nauczyciel fizyki, Wiktor Starodziej, rzekł do niego pocieszającym tonem:

– Wiemy, że kulturę masową opanowali nowi barbarzyńcy. Są pozornie nowocześni, ale bardzo powierzchowni. Zjawisko zatem jest przemijające. Dzięki tobie szybciej. Powodzenia.

Marcel spojrzał na niego z wdzięcznością i usiadł na krześle przed drzwiami gabinetu dyrektora. Obok czekał wyraźnie przestraszony jeden z gitarzystów.

– Nie przejmuj się. – Marcel próbował go uspokoić. – To piekielne medium, które niszczy twoją indywidualność, a dyrektor to aparatczyk z czasów młodości twoich starych.

Otworzyły się drzwi i z gabinetu wypadł zaczerwieniony Kosma. Machnął ręką z dezaprobatą. Wezwany do środka Marcel wszedł wolnym krokiem i z lekkim uśmiechem na ustach. Za drzwiami uśmiech zniknął mu z twarzy. Przybrał maskę cierpiącego chomika.

– Jak zwykle spóźniony! – zagrzmiał dyrektor. – To był zły dowcip, ajajaj, chłopcze. Grono jest urażone! Po raz kolejny demonstrujesz, jak ja to mówię, skłonności do anarchizmu.

– Czy te kamienie też na mój rachunek?

– Nie udawaj… Zakpiłeś sobie ze szkoły.

– Panie dyrektorze – Marcel zaczął uprzedzająco grzecznie zatroskanym głosem, z każdym kolejnym zdaniem ożywiając się – proszę przyjąć wyrazy ubolewania, jeśli zostały zranione czyjeś uczucia, ale intencje były zgoła inne. W tym wypadku chcieliśmy zaprotestować przeciwko zamianie kultury, która stała się strefą korumpujących działań wolnego rynku, w rozrywkę na najniższym poziomie. Myślę, że również w imieniu pana dyrektora. Pan przecież stale podkreśla potrzebę dbania o kulturę wysoką. Jeśli my, odbiorcy, wyrazimy naszą niezgodę, to może ta błazenada się skończy. Jeśli nie będzie odbiorców, nie będzie też tej plastikowej produkcji. Przedstawienie nasze, szkoda, że nieobejrzane do końca, było protestem przeciwko komercjalizacji kultury, infekowaniu ludzi przez telewizję, znieczuleniu społeczeństwa przez media, zawłaszczaniu kultury przez polityków, graczy, spryciarzy dla ich czysto ekonomicznych celów.

Marcel urwał i spojrzał w oczy dyrektora, który po dłuższej pauzie zapytał:

– Kto was przygotowywał?

Chłopak się ożywił.

– To było robione przez nas samych i miało zafunkcjonować jako niespodzianka dla wszystkich, łącznie z panią Roksaną, opiekunką teatru, która, jak wiadomo, była częściowo nieobecna, ale naprawdę jest świetną znawczynią tematu. Myślę, że mamy prawo do spontaniczności, do czegoś szczerego, bo w ten sposób, jak mi się wydaje, może się rozwijać prawdziwy dialog międzypokoleniowy, co pan dyrektor często podkreśla na akademiach. One są przecież dla mnie, ja przepraszam, i dla wielu moich kolegów najlepszymi lekcjami wychowania, gdy pan mówi o porozumieniu i posłuszeństwie. A posłuszeństwo rozumiem, podobnie jak pan dyrektor, jako zachowanie elementarnych norm współżycia, jako zakładanie gorsetu obyczajowego. Stawiamy na otwartość i komunikację na różnych poziomach wtajemniczenia. Nasza twórczość jest przede wszystkim szczera, i to nasz podstawowy argument. A twórczość, jak pan dyrektor mówi, jest najważniejszym budulcem człowieczeństwa…

Dyrektor zniecierpliwiony potokiem słów przerwał Marcelowi gestem ręki.

– Nie przypominam sobie. Ale jest w tym, jak ja to mówię, trochę racji… Zmykaj już. Dzisiaj jedynie cię upominam. Radzę być rozważniejszym i taktowniejszym w przyszłości. – Podał rękę Marcelowi, który obdarzył go szerokim, najszczerszym uśmiechem.

Spośród niezliczonej liczby leżących na biurku Marcela notatek, wycinków prasowych, szkiców, teczek i książek wyłaniał się dużych rozmiarów laptop, na którego ekranie panował równie wielki chaos. Nie wiadomo, jakim sposobem chłopak poruszał się swobodnie w tym informacyjnym gąszczu. Pisał wprawnie i szybko:

„Cześć, tu Mobilna Flaszka, dzięki za ostatni FM! Kolejne zamieszanie przed nami w najbliższą sobotę, godz. 12.00. Zarezerwujcie wolną energię na pół godziny. Zabieramy naszego wygłodzonego ducha wolności przed dwunastą na Rynek Staromiejski i gromadzimy się w półkolu wokół stolików rozstawionych między Astronomem a wejściem na dziedziniec ratusza. Tym razem będziemy żywiołową klaką, która po odsłuchaniu pieśni wykonanej przez chór zamanifestuje owacją posiadanie przez Was cnoty tolerancji. Następnie, okazując wykonawcom solidarność, opatrując ich gestami uznania, oplatając im ręce i ramiona niekłamaną admiracją, ściskając i tuląc wylewnie, odprowadzimy ich na dziedziniec ratusza. I tam się rozchodzimy. Tym razem nakręcimy film z tego wydarzenia, który zawiesimy tego samego dnia w sieci… Do zobaczenia, solidarni komedianci moralnych przestworzy!”

Czarna limuzyna powoli przejechała przez niewielką wieś i nagle zatrzymała się przy pierwszym zagajniku. Wysiadło z niej dwóch mężczyzn. Zażywny jegomość w aksamitnym garniturze, Stefan Winter, pięćdziesięcioparoletni radny miejski, był przewodniczącym prezydenckiego klubu radnych Przymierze dla Miasta i dyrektorem firmy budowlanej. Drugi, znacznie młodszy, Marcel Rudzki wyglądał na jego asystenta albo kierowcę. Udali się kilkanaście kroków w głąb zadrzewienia za potrzebą, prowadząc ożywioną rozmowę. Nagle zza krzaków jałowca wyskoczyła wystraszona młoda kobieta. Zasłaniała niezdarnie dłońmi nagie ciało i w popłochu wydawała dźwięki pełne panicznego zakłopotania. Zjawisko było wyjątkowe. Zaskakujący widok pięknej nieznajomej wzorcowych kształtów, jak ocenili, nijak nie korespondował z otoczeniem anemicznej przyrody, a tym bardziej z nużącymi obrazkami mało harmonijnych zabudowań zaniedbanej wioski. Chaotyczny pejzaż i posągowa piękność – to był nieprawdopodobny kontrast przywołujący na myśl wyjątkowe zrządzenie losu. Dyrektor stał jak skamieniały w nagłym podziwie, zapomniawszy, że wciąż trzyma w dłoni swojego siusiaka. Ten właśnie narząd skupił wzrok dziewczyny, która wydała dźwięk łączący podziw i zawstydzenie.

Mężczyzna szybko się opamiętał, a kobieta chwyciła leżącą na ziemi bluzkę i próbowała niezgrabnie nią się zasłonić. Odgarnęła z twarzy długie blond włosy, potwierdzając niepoślednią urodę.

Marcel, zauważywszy z satysfakcją, że kobieta zrobiła na dyrektorze piorunujące wrażenie, próbował mu delikatnie doradzić, żeby się nie mieszał.

– Ależ pani piękna! – Nie mógł opanować zachwytu zauroczony dyrektor, zapiąwszy spodnie.

Dziewczyna rzuciła na niego spłoszone spojrzenie. Jej sposób mówienia nie zdradzał bynajmniej towarzyskiego obycia ani krzty intelektu.

– Bodaj uwierzę – bąknęła pod nosem.

– Ta zjawiskowa uroda i te niespodziewanie mi objawione idealne wymiary, przepraszam, raczej proporcje, jak w świątyniach greckich…

– Mówi pan? – Kobieta okazała zawstydzenie. – Właśnie wyskokłam z łóżka i zachłapnęłam trochę powietrza.

Niewiarygodne zderzenie zjawiskowości jej urody z przaśnym zaśpiewem szczerze wypowiadanych kwestii pogłębiło niezwykłość spotkania i obudziło w radnym Winterze szczery entuzjazm dokonania doniosłego odkrycia.

– Pani tutejsza?

– Tutej, panie, przecie mieszkam niedaleko. Z dziadkami, bo mama z tatką wyjechali do Landon. Miałam chwilę wolną na odpoczęcie. No, wie pan, dać se na spokój. Nikt nie widzi. Chocaż… – Pogroziła radnemu palcem.

– Pani nie wyjechała. – Uśmiechnął się uwodzicielsko. – Dobrze tu pani?

– No tak. Ale wolałabym do miasta może, ino się boję.

Spojrzała na Wintera, jakby od niego właśnie oczekiwała pomocy w tym względzie. Tak przynajmniej zachwycony radny miejski to odebrał, nie mogąc od niej oderwać wzroku.

– Możemy o tym porozmawiać – wykrztusił.

Marcel z kamienną twarzą przyglądał się tej scenie, rejestrując z błogim upodobaniem jej dynamikę, sycił się smakiem osobliwego dialogu i wychwytywał niuanse zderzenia groteskowych charakterów.

Rynek Staromiejski wypełniony ludźmi podążającymi w różnych kierunkach wyglądał jak monstrualne mrowisko. Marcel z małą kamerą w ręce przechadzał się po centralnym placu miasta wolnym krokiem, spoglądając nań jak na teatralną scenę. Wiedział, że za chwilę rozproszone ludzkie ścieżki uporządkuje według swojego planu, gdy narodzi się tu jego autorski spektakl. On wówczas będzie krążył między aktorami niczym Tadeusz Kantor… Włączył kamerę, by utrwalić ten fascynujący moment oczekiwania.

Grupka zażywnych starszych pań z pewnym wysiłkiem dzierżyła w dłoniach plakaty i transparenty. Rynek Staromiejski w sobotnie południe tonął w słońcu i nie był aż tak zatłoczony, by kobiety nie mogły poruszać się w miarę swobodnie od pierzei zachodniej do pomnika Kopernika. Treść haseł przeciw aborcji i społeczności LGBT powtarzały najpierw niezbyt śmiało, by nabrać pewności siebie, i głośnym miotaniem wydrukowanych fraz czy ich skandowaniem były w stanie przykuwać uwagę nawet odległych przechodniów.

Mimo że nie była to jeszcze pora na ogródki piwne, kilkanaście okrągłych kawiarnianych stolików pojawiło się tego dnia w nietypowym miejscu. Można było też zauważyć paru ulicznych grajków. Mieszkańcy przywykli do nich; nawet obraz młodego człowieka ustawiającego elektryczne pianino czy widok ludzi instalujących kolumny głośnikowe nie budził zdziwienia ani szczególnego zainteresowania.

Kilka minut przed dwunastą przy stolikach zasiadło urozmaicone towarzystwo. Różnorodna stylistyka, szeroka paleta barw i osobliwe fizjonomie sprawiały wrażenie sztucznej teatralności tego zjawiska. W ciągu kilku minut kompleks stolików został otoczony grupą kilkuset widzów. Napływali kolejni. Przypadkowi przechodnie zatrzymywali się, ujrzawszy zmieniający się nagle pejzaż. Panie z transparentami również zainteresowały się tym, co się dzieje w ich sąsiedztwie, z obawą, że może to osłabić siłę wyrazu ich tworzonych od serca treści.

Radek Miłosny wraz z kamerzystą ustawili się kilkanaście metrów przed kawiarnianą efemerydą. Kamera ruszyła, gdy do stolików podeszło kilku kelnerów. Młody pianista w hipsterskim stroju zaczął grać wyrafinowane frazy jazzowe, by za chwilę przejść lewą ręką do prostych akordów rozdygotanych nieco drugą dłonią.

Wówczas jeden z kelnerów zaczął śpiewać pieśń Ojczyzno ma. Wyposażony w mikroport był doskonale słyszalny na całym placu:

„Tyle razy pragnęłaś wolności/Tyle razy gnębił Cię kat/Ale zawsze czynił to obcy/A dziś brata zabija brat”.

Po pierwszej zwrotce wstali krępy mężczyzna z kilofem przerzuconym przez ramię i starsza kobieta w stroju pielęgniarki. Zaśpiewali dwa pierwsze wersy refrenu: „Ojczyzno ma/Tyle razy we krwi skąpana”, a kolejne wersy jedna z osób upozowanych na transseksualistę, chłopak pozujący na geja i dwie przytulone do siebie dziewczyny: „Ach, jak wielka dziś twoja rana/Ach, jak długo cierpienie twe trwa”. Powtórzony refren zaśpiewali już wszyscy kawiarniani goście, wstając od stolików. Śpiew chóralny dwudziestu paru osób zrobił wrażenie na widowni, część podchwyciła znaną melodię. Następną zwrotkę wykonali kolejno stojący przy jednym stoliku kibice drużyn sportowych Cracovii, Wisły, Apatora i Elany wyposażeni w klubowe stroje i akcesoria oraz Hindus, Żyd, Europejka i Chinka: „Biały orzeł znów skrępowany/Krwawy łańcuch zwisa u szpon/Ale wkrótce zostanie zerwany/Bo wolności wybija dzwon”. Refren powtarzała cała widownia łącznie z przypadkowymi przechodniami.

Trzecia zwrotka, dopisana przez Marcela, zabrzmiała w ustach przedstawicieli subkultur młodzieżowych: hippisa, dresiarza, punka i metalowca: „Pojednanie, wspólnota i zgoda/Na zwieńczenie nadziei to czas/Nim nienawiść rękę ci poda/By szyderczo roześmiać się w twarz”.

Po efektownym finale – refrenie wykonanym trzykrotnie na głosy – nastąpiła chwila ciszy, a po niej wybuchł wielki aplauz. Widzowie w większości rzucili się w kierunku chórzystów, podawali im ręce, obejmowali ich i ściskali. Spleceni dłońmi czy ramionami opuścili plac i weszli na dziedziniec ratusza. Redaktor Radek Miłosny wyciągnął z tłumu kilka osób, by powiedziały kilka zdań do kamery. Ku zaskoczeniu Marcela pozostali na rynku widzowie jeszcze długo klaskali po zniknięciu ostatniego chórzysty.

Protestujące kobiety poczuły, że straciły audytorium. Ktoś odwrócił od nich uwagę tłumu, pozbawił ich możliwości docierania do mas, odebrał im pieśń patriotyczną, i to ci zboczeńcy, dżenderowcy, imigranci, których chciałyby wysłać jak najdalej od ich przytulnego, zamkniętego świata. W uszach wciąż im dudniły dźwięki ukochanej pieśni. Nie był to klimat odpowiedni, by kontynuować protest. Przyjdą tu za tydzień.

Tego dnia mieli próbę do późna. Tym razem odbyła się w przestronnym mieszkaniu Lilianki. Ewelina Oblańska-Rudzka, matka Marcela, miała dla syna dużo wyrozumiałości, ponieważ chciała, by dzielił jej teatralne pasje, natomiast pozostali członkowie zespołu nie zdradzali, jak sobie radzili z późnymi powrotami do domu. Fri mieszkał jedynie z ojcem, najczęściej nieświadomym, co się wokół niego dzieje, Lulu otrzymywała przywilej chodzenia na próby w zamian za dobre wyniki w nauce, a Lilianka, dwunastoletnia, utalentowana aktorsko dziewczynka, sąsiadka Marcela z parteru, dostała zgodę pod warunkiem prowadzenia wieczornych prób u niej w mieszkaniu w obecności jej samotnej matki, która później nabrała zaufania i poluźniła córce smycz. Było jej to zresztą na rękę ze względu na liczne wyjazdy związane z doraźnymi kontraktami. Po utracie pracy w teatrze aktorka brała chałtury, czasem zastępstwa w innych placówkach.

Było już grubo po północy, kiedy Marcel wyszedł przed dom poukładać myśli. Z pozostawioną przez matkę Lilianką na parę dni została Dorota Dworakowska, a Fri wrócił pieszo do swojej staromiejskiej kamienicy.

Odsunięta nieco od głównej ulicy przedmieścia blisko stuletnia willa sprawiała wrażenie opuszczonej. W mieszkaniu na parterze było już ciemno, jakby obie aktorki jego przedstawienia zasnęły w fotelach. Marcel mieszkał na piętrze z matką i od dwóch lat z Dorotą, jej koleżanką z teatru. Mieszkanie było do niedawna zapisane na nieobecnego od lat ojca. Czołowy swego czasu reżyser, Aleksander Rudzki, dostał je od teatru jako służbowe, a potem dzięki swojej wyjątkowej pozycji udało mu się uzyskać akt własności. Było to już w czasie, kiedy postanowił wyjechać na dłużej. Ewelina Oblańska nie podjęła starań o pozyskanie mieszkania dla siebie. Nigdy nie wzięli ślubu z Aleksandrem, ale cały czas uważała się za jego żonę i wiernie czekała na niego w miejscu, gdzie spędziła z nim cztery lata. Przed miesiącem, piętnaście lat po wyjeździe, Aleksander Rudzki załatwił przez swego adwokata formalności związane z przekazaniem mieszkania na rzecz Marcela, gdy ten skończył osiemnaście lat. To był jego jedyny ojcowski gest wobec syna, którego nie widział od czasu wyjazdu, z którym nie rozmawiał i do którego nigdy nie napisał ani słowa.

Marcel wracał zatem do swojego już mieszkania, w którym matka była obecnie jedynie lokatorką. Często czekała na niego, by wypić z nim wieczorną herbatę z odrobiną rumu. Nocne rozmowy z nią były dla niego jak najlepszy deser dnia. Uwielbiał ją, jej głos i styl. Była też dla niego ideałem kobiecej urody. We wszystkim, co robiła, jak mówiła, chodziła, siedziała przy stole, nawet jak myła okna, była piękna i szlachetnie dumna. I to nie sztuka aktorska była źródłem tej dystynkcji. Kiedy widział ją na scenie, czasem z trudem ją rozpoznawał. Tak było w Końcówce Becketta czy Iwonie, księżniczce Burgunda. Na deskach potrafiła wrodzoną wytworność zachowań zmienić w szarość, rubaszność czy wulgarność. Rola zawsze pozostawała wyrazista, głęboko zapadająca w pamięć. Łamiąc swoje emploi, matka dodawała do postaci odrobinę swojej dumy, stworzywszy je jako bardziej przekonujące. Miała przy tym intuicję, by nie wypaść z roli, nie przekroczyć granic intencji reżysera. Przydawała potocznej i szorstkiej mowie pewnej wartości, która sprawiała, że na ulicznicę czy żebraczkę z pośledniejszej roli widz patrzył mniej powierzchownie, a ich kwestie odbierał, jak na to zasługiwały: wielowarstwowo, symbolicznie czy uniwersalnie. Potrafiła obdarzyć postać niezwykłym bogactwem cech, operując przy tym powściągliwym gestem i mimiką.

Aleksander Rudzki był jej wymarzonym reżyserem. Potrafili się porozumieć czy to w okresie namiętnej miłości, czy później, kiedy myślał już o emigracji i o innej kobiecie. Był wytrawnym stylistą, który sytuował Ewelinę w sztafażu swoich autorskich środków i motywów, w swojej specyficznej emocjonalności. Aby uwiodła publiczność i jego samego. Obrazu swojej ulubionej aktorki dopełniał, gdy rzeźbił światłem i dźwiękiem jej postać. Wydobywał z zawsze skupionej, wyrazistej, pełnej temperamentu, ale i znakomicie wygrywającej subtelne półtony aktorki psychologiczne niuanse, przydawał jej grze siły i tajemniczości, jakby tworzył i umieszczał ją w dodatkowym wymiarze sceny.

Publiczność podziwiała jej grę. Powszechne były też entuzjastyczne recenzje. Może dlatego poza Dorotą nie miała serdecznych przyjaciółek w zespole. A może sprawił to związek z Aleksandrem Rudzkim. Trwający ponad cztery lata był dla koleżanek Eweliny zbyt długi, zważywszy na bujną przeszłość reżysera. Kobiety w jego życiu stanowiły wcześniej jedynie przelotne przygody, sezonowe kaprysy. Teatr był jego najważniejszą kobietą dopóty, dopóki nie pojawiła się Ewelina. Ale po czterech latach i ona przegrała z teatrem. Rudzki szukał w nim czegoś świeżego, a ona nie była już materiałem aktorskim, lecz ukształtowaną, silną osobowością na scenie, która brała we władanie przestrzeń sceniczną. To go ograniczało. Mógł robić teatr bez niej, ale widocznie musiał mieć jakąś muzę, więc ją znalazł w Niemczech, gdzie gościnnie reżyserował i gdzie został na dłużej, właściwie bez pożegnania.

Marcel nie był sentymentalny, przynajmniej bardzo przed tym się bronił. Nauczył się żyć samodzielnie i być głową rodziny. Zresztą był z tego dumny. Kobieta, z którą mieszkał, budząca powszechne zainteresowanie, była kompletnie nieprzystosowana do spraw domowych i całkowicie mu się podporządkowała w tym względzie. Szczególnie ostatnio wymagała jego opiekuńczości, stała się bezradna w najprostszych sprawach, płaczliwa i depresyjna. Ale w przeciwieństwie do ojca, gdy miał wybierać między swoim osobistym teatrem a matką, zawsze wybierał ją.

W przedpokoju paliła się lampka. Na komodzie stojącej przy wejściu leżała duża, zgięta na pół kartka z napisem „Marcel”. Z rozczarowaniem pomyślał, że matka wróci później. Syknął ze złości na los, miał bowiem kilka kwestii do omówienia ze swoim największym autorytetem. Poza tym lubił, kiedy na niego czekała. Rzucił okiem na pisany kaligraficznym pismem matki krótki tekst.

Wyrwany ze snu Tadeusz Wierszyński, emerytowany aktor i sąsiad Marcela z góry, poderwał się na równe nogi po usłyszeniu przerażającego krzyku. Pomyślał, że miał wymowny, realistyczny sen, co mu się czasem zdarzało. Ale po chwili rozległ się już realny stłumiony szloch, który w nocnej ciszy przebiegł po ścianach złowieszczym dreszczem.

Tadeusz nie mógł zatem w takiej sytuacji wrócić do łóżka. Nasłuchiwał chwilę, by w końcu uznać, że to Ewelina próbuje tak sugestywnie nową rolę. Przypomniał sobie, że pozostawił w saloniku niedokończoną butelkę Barona Otarda. Teraz na pewno już nie zaśnie. Usiadł ciężko przy stole, zmęczony nie wiadomo czym, i wypił duży łyk z butelki. Pomyślał, że głos należał raczej do Marcela, którego wizerunek z przyjemnością przywołał w wyobraźni. Chłopak budził w nim równie duże zainteresowanie jak jego matka. I śnił mu się często. Był jak anioł: niby mężczyzna, ale pełen kobiecych cech. Piękne rysy, figlarna czupryna, ciepłe aksamitne dłonie, miękki chód i przede wszystkim kojący, upojny głos – to sprawiało, że uwielbiał z nim obcować od czasu, jak zostali sąsiadami.

Tadeusz uśmiechnął się rozrzewniony i przyłożył chłodną butelkę do czoła. Nie powinien o nim myśleć w ten sposób. Przecież jeszcze niedawno był dzieckiem. Był jak jego syn.

Zakrztusił się koniakiem, gdy w ciszy ponownie rozległ się koszmarny krzyk. Wybiegł na klatkę schodową, zszedł na półpiętro, by ujrzeć wybiegającego z mieszkania Marcela z rowerem w ręku.

Benek, niski brunet o karminowej twarzy i mazistych włosach, przyglądał się stojącej obok niego Esmeraldzie, niskiej, otyłej kobiecie, ubranej w osobliwy zestaw kolorowych ciuchów. Z jego zamglonego wzroku przebijało wyraźnie zachłanne pożądanie. Nie wiadomo, czy obiektem żądzy była Esmeralda, czy papieros, który paliła. Może jedno i drugie. Zniecierpliwiony chwycił jej dłoń i przyciągnął pognieciony niedopałek do swoich ust i zaciągnął się głęboko. Na jego twarzy pojawił się grymas uśmiechu, którym najwyraźniej chciał obdarować kobietę. Trzymając wciąż jej rękę, pokazał nadjeżdżającemu kierowcy samochodu wolne miejsce na ulicznym parkingu. Był wszak parkingowym, może nie na umowie, ale rolę wyznaczył sobie precyzyjnie i na okrągło miał klientów. Co prawda zwykle nie płacili mu ani grosza, ale do tego się przyzwyczaił. W każdym razie było to lepsze zajęcie niż grzebanie po śmietnikach. Specjalizacja z nieco wyższej ligi.

Benek sam był dla siebie szefem i podwładnym, nie rozliczał się z przełożonym ani z fiskusem. Miał kobietę o pięknym imieniu Esmeralda. Bywał z nią od czasu do czasu w bramie, gdzie urządził sobie toaletę. Przyglądała mu się często, gdy sikał, co było wstępem do większej zażyłości. Nie był jej jedynym, ale to mu nie przeszkadzało, bo robiła dobre skręty i czasem opowiadała ciekawe historie. Lubił słuchać tych opowieści. A i sam lubił opowiadać. Gdy podniósł leżącą na ziemi gazetę ze zdjęciem zaginionego chłopca, od razu go rozpoznał. Przeczytał umieszczony na pierwszej stronie artykuł jakiegoś Miłościwego i dramatyczny apel rodziców o pomoc w odnalezieniu syna. Wiedział, że Esmeraldzie spodoba się jego opowiadanie.

Wilkowo, mikroskopijna miejscowość kilkadziesiąt kilometrów od Torunia, otoczone jest lasami i jeziorami, ale nieczęsto widać tam turystów. Do rzadkości należy też widok jeźdźca na koniu galopującego leśnym duktem. Michał Sulik, męski, mocno zbudowany piętnastolatek, wyglądający na dużo starszego, wracał z konnej przejażdżki do leśniczówki drogą nieopodal domu po Łanowskich, którą kupili wiele lat temu państwo Rudzcy i nazwali Kolchidą, a bywał w niej nader często jego przyjaciel Marcel. Kiedy jechał ze sprawą do leśniczego, wydawało mu się, że widział chłopaka na podwórku, więc wracając, wstąpił do niego na pogawędkę. O tej chłodnej porze roku Rudzcy bywali okazjonalnie, najczęściej dopiero na Wielkanoc.

Michał uwiązał konia przy studni i kilka razy zawołał Marcela, ale gospodarz nie odpowiadał. Rzucił okiem na rower pozostawiony przy oborze i wszedł do domu przez uchylone drzwi. W środku nikogo nie było, więc postanowił poczekać. Siedząc na progu, zauważył małą zmianę w pejzażu za warstwą perukowców. Gładka zwykle powierzchnia białego piasku była naruszona, jakby ktoś pozostawił przekopaną grządkę w ogrodzie. Podszedł bliżej, nie mając nic innego do roboty, i był coraz bardziej zaintrygowany, co też nowego wymyślił jego kolega. Świeżo wykopana hałda piasku zapadła się nieco, przysypując porzuconą łopatę, co mogło wskazywać, że Marcel potrzebował piasku do zrobienia zaprawy cementowej. Nagle Michał zdrętwiał i z wrażenia przestał oddychać. W wielkich z przerażenia oczach pojawił się strach i przemożna chęć ucieczki, a zaraz potem szept reszty rozsądku, który kazał mu przyłożyć ucho do piasku. Usłyszał wtedy ponownie wydobywający się spod ziemi głos, który mówił niewyraźnie: „…dał trochę smakołyków, a potem odebrał sens”. Stłumiony głos, który poznałby na końcu świata, pochodził jakby z podziemnego królestwa. Chłopak chwycił porzuconą łopatę i zaczął gwałtownie odgarniać sypki piasek. Głos umilkł, a Michał dotarł łopatą do drewnianej skrzyni. Odsłonił ją na tyle, by móc otworzyć wieko. W środku ujrzał przerażający widok: leżącego we krwi Marcela, omdlałego albo zgoła nieżywego. Podziałało to na niego otrzeźwiająco i błyskawicznie wydostał chłopaka na powierzchnię. Ujrzawszy przecięte w nadgarstkach żyły, podarł bez namysłu koszulę i ścisnął mu ramiona rękawami. Wziął chłopaka w kleszcze silnych rąk i wrzucił jego bezwładne ciało na konia.

Marcel obudził się w szpitalnej izolatce. Podłączony do kroplówki rozglądał się po otwartej sali blady i osłabiony. Zamykał co chwilę oczy, usiłując obudzić obrazy w niedawnej przeszłości.

– Średnio codziennie jeden nastolatek popełnia samobójstwo – usłyszał stłumiony głos w drzwiach, a chwilę potem nad swoim łóżkiem. – Jestem doktor Joanna Parucka. Jak się czujesz?

Spojrzał na nią obojętnie i odrzekł cicho:

– Wybornie. Jak Hamlet w ostatniej rozmowie z Horacjem.

– Oj, aż tak dobrze? Próbowałeś stąd definitywnie odejść, ale na szczęście znalazł cię i uratował pewien młody człowiek. Nazywa się Michał Sulik. To dzielny chłopak.

– Ach tak. To mój sąsiad i ziomek – rzekł mocniejszym głosem Marcel. Dopiero teraz wydarzenia ostatnich godzin ułożyły mu się w sensowną historię. – Zatem był nazbyt gorliwy.

– Chciałbyś znowu to zrobić? – zapytała niepewnie.

– Czy życie jest tak piękne, za jakie uchodzi? – Spróbował się niezdarnie podnieść, przyglądając się z ciekawością lekarce. – Chce mnie pani powstrzymać?

– Tak. Zależy mi na tym.

– Zbiera pani jakieś punkty?

Patrzyła mu długo w oczy. Mimo że wytrzymał wzrok, czuł się nieswojo. Jej twarz, skupiona na jakiejś dalekiej myśli, była pełna wyrozumiałości.

– Mam syna w twoim wieku.

Odwróciła się do wyjścia, a Marcel natychmiast zmienił ton.

– Żartowałem oczywiście. Moja wolność doświadczyła już zgody na śmierć. Nie mam więc zamiaru powtarzać tego numeru. I nie chciałbym też trafić do psychiatryka, dobrze?

– Niedoszły samobójca ma ochotę na żarty?

– Bo to był impuls. On pomógł mi rozpoznać się w tym stanie ducha, w jakim się znalazłem. Teraz racjonalnie patrzę na świat, a więc muszę być pełen humoru.

Uśmiechnęła się życzliwie.

– Nie odda mnie pani nikomu? I proszę mi nie mówić, że to objaw jakiejś choroby psychosomatycznej czy że samobójcą się jest na długo przed samym aktem. Nie mam depresji, wstydu czy lęku przed odpowiedzialnością. Poczułem się opuszczony. To ciągle dla mnie niepojęte. Ale nie czuję już tego psychicznego bólu, co wczoraj. On prowadzi do destrukcji, a ja chciałbym się do końca od niego uwolnić. I chcę pozostać jedynie pod pani opieką. Teraz tylko pani potrzebuję.

Późnym wieczorem doktor Parucka wróciła do izolatki, łagodnie się uśmiechając. Pielęgniarka odłączyła kroplówkę i opuściła salę.

– Twoi rodzice nie przyjdą? – spytała.

– Nie mam nikogo.

– Czyżby? Był tu już tłum gości, koleżanki, koledzy, nauczyciele… Ale odwiedziny będą od jutra. Komuś jednak zależy na tobie.

– Ojciec jest w Niemczech. Matka odeszła.

– Jak to? – zapytała zaskoczona. – Umarła?

– Nie. Po prostu odeszła, tydzień po moich osiemnastych urodzinach. Nie chcę teraz o tym myśleć.

– Trzeba jednak ich zawiadomić.

– Wie pani, moja matka i mój ojciec to dwa różne światy, mimo że oba zagnieżdżone w teatrze. – Marcel odwrócił się i zamknął oczy.

– Mam dziś znowu dyżur, więc do zobaczenia – powiedziała, ku zdziwieniu Marcela nieco łamiącym się głosem.

Trzeci dzień w szpitalu doskwierał Marcelowi nieznośnie. Chodził po korytarzu w poczuciu uwięzienia. Ale spotykanie swojej lekarki działało na niego kojąco. Miał przekonanie, że to dzięki niej odeszły od niego niszczycielskie myśli. Wydawało mu się, że spędzała z nim więcej czasu niż z innymi pacjentami i tylko z nim wdawała się w dłuższe rozmowy. Było miło, ale atmosfera szpitala, mimo paru inspirujących jego wewnętrzny teatr obserwacji, przytłaczała go, hamowała myśli, budząc nieprzeparte pragnienie ucieczki. A każdy objaw cierpienia u pacjentów wyrzucał poza krąg swoich emocji; odrzucał jako zjawisko nie z jego świata.

Zobaczył ją z daleka, gdy prowadziła do gabinetu wózek inwalidzki, na którym siedział chudy chłopak o okrągłej, przyjaznej twarzy. Na widok Marcela zatrzymała się i podeszła do niego. Poczuł, że bardzo zależy jej na tym spotkaniu. Przedstawiła mu Maksyma, swojego jedynego syna. Uczyniła to w sposób dworski z ledwo widocznym uśmiechem. Marcel dostrzegł w niej powściągliwą dumę, cechę tak bardzo wyróżniającą jego matkę. Dwaj rówieśnicy patrzyli na siebie z sympatią, ale żaden nie odezwał się, jakby to spojrzenie miało im wystarczyć. Dopiero kiedy doktor wezwana przez pielęgniarkę opuściła ich, Marcel zabrał Maksyma do swojej izolatki, gdzie odbyli kurtuazyjną z początku pogawędkę, która niespodziewanie przerodziła się w głębszą rozmowę, mocno wciągającą ich obu – dwie obce osoby i dysponentów dwóch różnych stanów duchowych. Tam Marcel dowiedział się o jego nieuleczalnej chorobie i wyroku, który na nim ciąży. Mimo swej niedawnej decyzji był zdumiony spokojem, z jakim Maksym mówił o śmierci.

Kiedy Tadeusz Wierszyński zobaczył, że Marcel przyjmuje gościa, usiadł na krześle przed izolatką. Wieści o próbie samobójczej młodzieńca sprawiły mu dużo bólu. Wydawało mu się, że Marcel nie powinien chcieć opuszczać tego świata, póki on, Tadeusz, żyje. Albo przynajmniej bez porozumienia z nim. Tak nie może się skończyć historia jego przyjaciela, którego kochał bezwarunkowo i wiernie od jego dzieciństwa.

Myśli o śmierci przywołały obrazy sprzed pięćdziesięciu lat, kiedy jako niewiele starszy od Marcela zabłąkał się w myślach o celu i przeznaczeniu tego świata, o sensie własnego cierpienia na ziemi. Tak bowiem wtedy odczuwał wszystkie kolejne dni swojego podłego, jak sądził, żywota. Tamtego lata teatr otrzymał zaproszenie do Rzymu na międzynarodowy festiwal. Zbiegiem okoliczności pojechał tam również Tadeusz, który po maturze zatrudnił się w teatrze jako pomocnik scenografa. Wykonywał ponadto wszelkie prace pomocnicze. Okazał się niezbędny, więc musiało się znaleźć dla niego miejsce. Tadeusz już wcześniej zdecydował, że start do szkoły aktorskiej odłoży na później. Ubóstwo, jakie dotknęło go po śmierci matki, wdowy po żołnierzu wileńskiej Armii Krajowej, odebrało mu odwagę startowania na prestiżową w owym czasie uczelnię.

Wyjazd go jednak nie cieszył. To był czas, kiedy uświadomił sobie swoją odmienność i próbował bronić się przed jej potwierdzeniem. Śmierć matki przepełniła czarę goryczy. Pojawiły się myśli samobójcze, by uaktywnić się podczas jazdy autokarem, gdy siedzący obok niego, uchodzący za pięknego mężczyznę, pierwszy amant toruńskiej sceny zaczął umizgiwać się do niego. Dla młodego chłopaka mógłby to być zaszczyt, dla Tadeusza był to koszmar skrajnych uczuć, który wywołał burzę w jego hormonach, gwałcił jego dopiero co zrodzony etos kształtowany przez wychowanie, literaturę i religię.

Trudno mu było znieść aurę tego incydentu i manierę amanta. Zaczął udawać senność, zamknął oczy i wtedy dopadły go natarczywe myśli, kąsając go jak sępy martwą zdobycz. Nie mógł ich powstrzymać, a jednocześnie pozbawiły go reszty złudzeń.

Gdy przejeżdżali przez most na jakiejś rzece, pierwszy raz pomyślał o skoku w przyjazną toń wody, która zabierze go do innego świata; o wydostaniu się z upiornych więzów, krępujących go, odbierających mu wolność i nadzieję.

Opróżnił kieszenie. Wyrzucał po kolei wszystko, co miał przy sobie: dolara otrzymanego przed wyjazdem od ówczesnego dyrektora teatru, na szczęście, grzebień i chusteczkę do nosa. To był jego jedyny list pożegnalny do świata. Jechał z zamiarem jakiejkolwiek nieracjonalnej ucieczki od całego towarzystwa przy pierwszej nadarzającej się okazji. Pragnął zostać bez celu, bez pieniędzy, bez nadziei. Był to rodzaj samobójstwa.

Gdy uwolnił się od grupy na postoju w centrum Rzymu, poza dojmującym głodem nie czuł zapachu umierania. Przeciwnie. Duży plac Rzymu, na który trafił po dwugodzinnym wałęsaniu się po ulicach obcego, niesamowitego w swym monumentalnym dziedzictwie miasta, był zalany słońcem i pogodnymi twarzami przechodniów. Tadeusz odbierał ludzi jako zadowolonych, żyjących bez żadnych obaw, kierujących się szczęśliwym instynktem. Nawet żebrzący na schodach kościoła wydawali mu się pozbawieni lęku i żalu. Musieli to być potomkowie starożytnych stoików.

A przecież katastrofa, którą przeczuwał, musiała przyjść nieuchronnie. Czy możliwe, żeby dotknęła tylko jego? Przecież świat będzie wciąż trwał. Plac pozostanie beztroski nawet wtedy, gdy on teraz upadnie na środku, pod tym obeliskiem, i cicho umrze.

Dopiero po latach dowiedział się, że to był Piazza del Popolo, jeden z najpiękniejszych placów świata, zaprojektowany półtora wieku wcześniej w stylu neoklasycznym, z pochodzącym z Heliopolis wysokim egipskim obeliskiem, opatrzonym hieroglifami sprzed ponad trzech tysięcy lat.

Może nastrój przechodniów i turystów sprawił, że wrócił na chwilę do rzeczywistości i zapragnął wejść do kościoła, a może nawet spróbować porozmawiać z kimś, choć nie wiedział, w jakim miałby się porozumieć języku. Ale może w chwilach ostatecznych język jest tylko jeden?

Obecność osoby duchownej byłaby czymś, czego nie odrzucał. Na wpół rozumiejąc, na wpół domyślając się, przeczytał, iż świątynie zostały wzniesione na polecenie papieża Aleksandra VII w XVII wieku. Wszedł do jednej z nich, Santa Maria dei Miracoli, w której spędził kilkanaście minut, wypatrując kogoś z duchownych albo z obsługi. Nie doczekawszy się, poszedł szukać szczęścia w drugim, stojącym obok, kościele Santa Maria in Montesanto. W jego kruchcie odczytał godziny mszy świętych i odszyfrował jeszcze tytuł ogłaszanego spotkania PACE, AMORE E MISERICORDIA. Czy tego potrzebował?

Wydawało mu się, że kościoły były identyczne. Po kilku krokach wewnątrz drugiego zarejestrował jego inność, ale szczegółów różniących oba wnętrza nie potrafił rozpoznać. Czuł jedynie odmienny nastrój.

Dwoje turystów zapaliło świeczki i trzymając się za ręce, opuściło świątynię. Po chwili z zakrystii wyszedł staruszek ksiądz, ale Tadeusz nie zdobył się na żaden krok w jego stronę. Duchowny zdmuchnął kilka świec zapalonych przez wiernych, wśród nich również płonące nadzieją światło młodej pary. Tadeusz pomyślał, że to chyba przez oszczędność.

Wrócił na plac, usiadł na kamieniu i zaczął się przyglądać obu świątyniom. Identyczne fasady, a różne wnętrza. Świat, jego życie, przyszłość zależały od tego, do którego z tych wnętrz trafi. Wydało mu się wówczas, że musiałby zatem to wnętrze dobrze poznać, aby właściwie dokonać wyboru. Codzienne oferty kolejnych dni nie muszą wszak oznaczać tego samego. Te zewnętrzne skorupy zjawisk mogą fascynować, budzić odrazę czy niechęć, niecierpliwość, niewiarę. Ale to przecież za mało. Czy to nie był rodzaj olśnienia, znaku? Wrócił do kościołów. Obejrzał innym, metodycznym okiem ich wnętrza.

Przyczyny różnic upatrywał przede wszystkim w światłocieniach. One też były elementem architektury, a twórca kościoła był również rzeźbiarzem jego światła. Wcześniej obojętnie zarejestrował jedynie parę obrazów, teraz wiedział, że jedno z tych wnętrz budzi w nim ciepło, drugie jest powściągliwie gościnne, nie czerpało w porównaniu z tamtym jego spojrzeń zbyt magnetycznie.

Ta zaskakująca różnica w odbiorze wrażeń, niby nic, pospolitość, oczywistość, była dla Tadeusza wskazówką, że może wrócić do życia.

Często później obcował z myślami o kościołach na Piazza de Popolo i ich metaforycznym wizerunku. Kilkakrotnie był w Rzymie. Mimo że oglądał te świątynie bardziej świadomie, znając ich historię i nazwisko projektanta, który stworzył te szczególne efekty świetlne w ich wnętrzach, na plac mieszczący w jednej ze swych pierzei dwa bliźniacze kościoły o barokowych kopułach patrzył wciąż oczami zagubionego dwudziestolatka.

Odczekał chwilę po wyjściu lekarki prowadzącej wózek z chłopcem i zajrzał do sali. Wydało mu się, że Marcel śpi. Usiadł przy nim i wsłuchał się w jego miarowy oddech. W pewnej chwili wziął jego dłoń i przytulił do policzka. Całe życie wypierał swój erotyzm. Nie żałował, choć do końca nie wiedział, dlaczego potrafił znosić to cierpienie.

Powracające wciąż uczucie to czułość. Esencja czułości. Ono jest źródłem jego witalności. Można wszak kochać kogoś i gorąco pożądać, ale czule cieszyć się z niespełnienia.

Następnego dnia ponownie odwiedził Marcela. W oczekiwaniu na windę w zatłoczonym korytarzu zastanawiali się, dokąd mogłaby się udać Ewelina, gdyby chciała nagle uciec od swoich problemów. Chcąc uwolnić się od najgorszych myśli, obaj doszli do wniosku, że prędzej czy później da o sobie znać. Pożegnali się niechętnie. Tadeusz wszedł do windy, która przywiozła doktor Parucką z synem przechodzącym w szpitalu ćwiczenia rehabilitacyjne. Marcel dostrzegł, że obecność Maksa zdejmowała z niego wszystkie zbędne, często natarczywe, powłoki i maski, sprawiając, że mógł naturalnie cieszyć się jego towarzystwem.

Maksym był w dobrym nastroju na tyle, by zaprosić Marcela do swojego domu na szachy lub rodzinnego brydża. Marcel zgodził się grzecznościowo, ale nie wykluczał skorzystania z zaproszenia. Poczuł, bez konkretnej przyczyny, że w Maksymie jest pewien nieokreślony magnetyzm. Sięgnął pamięcią do dzieciństwa, w którym uczył się od Tadeusza zarówno szachów, jak i tajników kilku gier w karty. Powinien jeszcze pamiętać na tyle, żeby nie narobić sobie wstydu.

Powrót do domu, powrót do życia – czy to jest to, co jest mu pisane? Patrząc na drzwi wejściowe i wyobrażając sobie wnętrze mieszkania, niegdyś pełne życiodajnego gwaru, pomyślał jak dziecko, że to miejsce na niego czeka. Cierpliwie i żarliwie. Z entuzjazmem właściwym przedmiotom martwym. Ale czy te dębowe drzwi, które gładził teraz delikatnie, należą do jego korzeni? Czy wytworzona przez lata więź z przedmiotami nie jest przypadkiem największym złudzeniem życia?

Dorota czekała na niego z obiadem, pełna troski o niego i o Ewelinę, z którą łączyła ją długoletnia przyjaźń.

– Czy mogłabym – zapytała, gdy pili herbatę po obiedzie – nadal tu mieszkać, dopóki czegoś nie znajdę?

– Zostań, jak długo zechcesz – odrzekł zaskoczony Marcel. – Przecież ona wróci.

Spojrzała na niego z nieskrywaną wdzięcznością.

– Dzięki. Wiesz – rzekła z uśmiechem – twoja, jak ty to mówisz, flaszka z „Ojczyzną” ma już na YouTubie ponad milion odsłon…

Myślami był gdzie indziej. Wstał, obszedł mieszkanie i zatrzymał się w pokoju matki. Zostało w nim wszystko, jakby miała za chwilę się pojawić. Książki, czasopisma, bibeloty, kilka ubrań na otomanie. Pod lustrem stylowym toaletki znalazł kopertę zaadresowaną do niego. Przeczytał zachłannie maszynopis i opadł na fotel. Po paru minutach otworzył ogromną szafę, wodził dłonią po rzeczach matki, chwycił w garść kilka sukienek i wtulił w nie głowę. Sięgnął rękami po więcej rzeczy i wszedł głębiej do szafy, a rano Dorota, zaniepokojona jego nieobecnością, znalazła go śpiącego w kłębowisku damskiej garderoby.

M*

Jest taka leśna droga, gdy jadę rowerem z dworca kolejowego do naszej Kolchidy w Wilkowie, droga, która osobliwie przebiega, wijąc się między drzewami, siedem razy przecinając tę samą linię torów kolejowych na odcinku dwóch kilometrów. Ta trasa jest jakby ilustracją mojej metody, w której tory są linią oficjalnie uznanej przyzwoitości.

Otworzyłem Twój notes sprzed lat z listem skierowanym nie wiadomo do kogo, ale pomyślałem, że mogę go przeczytać ze względu na nadawcę. Nie wiem, co bym zrobił dziś ze sobą, gdyby nie Twoje słowa. Coś we mnie zakwiliło jakąś dziwną tęsknotą, a ona przecież jest raczej wezwaniem do życia, a nie śmierci. Jakbyś to Ty zapraszał mnie na ten świat. Parę Twoich słów, całkiem zwyczajnych zapisków dnia codziennego, sprawiło, że wróciłem do tej dziwacznej gry w odróżnianie dobra od zła, gry ze swoimi emocjami, swoją fizycznością, ciekawością świata, ze złożonością otoczenia i samego siebie. Przypomniałeś mi o tym, że są jakieś korzenie, z których wyrosłem, a przede wszystkim dałeś mi iluzję odrobiny władzy nad czasem. Czytając Twoje zapiski sprzed lat, odkrywałem na nowo dawno już zapomniane chłopięce spostrzeżenia, sądy, a także drobiny wyobraźni opisywane przez dialogi lub prozatorskie czy nawet poetyckie sekwencje i poczułem sympatię do ich autora. Jakbyś był moim przyjacielem, człowiekiem, z którym, jak sądzę, najlepiej bym się rozumiał. A jednak kimś innym, bo podczas czytania Twoich słów często czułem się często zaskoczony. Nie mam przy sobie nikogo takiego. Teraz, gdy zabrakło matki, wiem, co to jest samotność, bo nigdy wcześniej nie była ona dla mnie czytelną kategorią. A Twój list, czy jak go nazwać, jest jak Papirus Turyński, którym, jak pamiętam, kiedyś się bardzo zainteresowałeś; albo Papirus Rhinda, który przesyła nam wiadomość po kilkudziesięciu wiekach. Nie tylko król Ahmes był zatem w stanie zatrzymać czas, ująć go w formę i przesłać go następnym pokoleniom. Ty też to potrafisz i ja też wobec tego spróbuję zabawić się z czasem. Dobranoc.

PS Nie mogłem znaleźć naszego silva rerum. Jak pamiętasz, Matka wprowadziła zwyczaj zapisywania od czasu do czasu swoich spostrzeżeń, idei, nawet marzeń czy zabawnych rodzinnych dialogów. Ceremoniał odczytywania zapisków był dla nas fantastyczną zabawą, ale i doświadczaniem zmienności własnych poglądów. Czy ktoś dzisiaj jeszcze prowadzi taki dziennik?

Teraz nie mam komu odczytywać moich myśli. Jedynie Tobie, Marcelu z przyszłości.

Sędzia Franciszek Parucki był małomównym, z pozoru chłodnym mężczyzną, dużo starszym od swojej żony Joanny. Ożenił się po długich latach kawalerstwa z wdową po śmierci adwokata Ksawerego Poraja. Maksymilian był synem Ksawerego, który stracił ojca podobnie jak Marcel – w wieku trzech lat.

– Otworzysz wino? – usłyszał głos żony, wchodząc do pokoju. Na widok gospodyni podającej Marcelowi korkociąg sędzia zareagował natychmiast z udawaną pretensją: – Żona dokonała nieuprawnionej subdelegacji moich kompetencji na rzecz nieujętego w uchwale rodzinnej organu wykonawczego. Ale przymknę na to oko, wszak jestem swawolnym emerytem, który musi odreagować… Parucki – przedstawił się.

– Ja tylko Rudzki – rzekł skromnie Marcel, podając rękę, i zabrał się do otwierania butelki.

– Pijasz wino? – Pragnął upewnić się sędzia.

Marcel nie wiedział, na ile może sobie pozwolić.

– Pobieram wino tylko wtedy – stwierdził – gdy wypełniam delegację ustawową wynikająca z przepisów rodzinnych dotyczących osób do tego uprawnionych.

Sędzia uśmiechnął się dyskretnie i nalał odrobinę do trzech kieliszków.

– Odpowiada mi bardziej funkcja stanowiąca niż wykonawcza, zatem podpiszmy umowę, iż od tej pory ty będziesz otwierał butelki, a że nie czynimy tego codziennie, nie będzie to dla ciebie zbytnim brzemieniem.

– Wobec tego dodałbym jeszcze otwieranie furtki – zaproponował Marcel.

– Okej, i dorzućmy zebrania.

– Można by przedyskutować sejfy.

– Ech, moja żona z pewnością to zaskarży…

– W trybie kulinarnego nadzoru – przerwała gospodyni i wskazała wzrokiem porcelanową wazę. – I w trybie nagłym proszę o repartycję zupy.

Siedzieli we troje przy stole i kończyli obiad. Maksym drzemał w pozycji półleżącej na specjalistycznym łóżku w rogu salonu.

– Niedawno chciałeś zniszczyć swoje życie – powiedziała doktor Parucka – wbrew naturze, a on chciałby je zachować.

Marcel nie wiedział, co oznacza w tym kontekście natura.

– Gdybym mógł mu je dać… – rzekł z przekonaniem. – Niestety nie ja o tym decyduję… Mieszkam niedaleko – zmienił temat, chcąc oddalić od siebie myśli o śmierci.

– Przy Kasztanach?

– Od urodzenia.

– To ulica artystów – rzekł sędzia. – Też interesujesz się sztuką?

– Tak, ale sztuka to metafora. Od czasu do czasu interesuje mnie rzeczywistość, choć patrzę na nią bez entuzjazmu.

– Tą ulicą chodziło przed laty wielu znakomitych artystów. – Matka Maksyma przywołała bliskie jej wspomnienie.

– Czy to ma jakieś znaczenie?

– W życiu ważne są korzenie, tradycja, ciągłość kultury – powiedziała z przekonaniem.

– Ja nie mam korzeni – zapewnił Marcel.

Joanna Parucka, jakby automatycznie spojrzała na syna, który leżał wciąż z zamkniętymi oczami.

– Masz, na pewno masz… A w latach dwudziestych można było spotkać, tu w sąsiedztwie, takie postaci jak Witkacy, Jaracz czy Przybyszewski. Historię tego domu, który widać z mojego okna, opowiadała mi moja babcia, wówczas młoda poetka, która jako dwudziestolatka bywała tam na wieczorach artystycznych. Na jednym z takich spotkań poznała dziadka.

Marcel się uśmiechnął. Mile go połechtały nazwiska tak bardzo związane z teatrem. Jakiż to odległy świat.

– Nasze przedmieście – kontynuowała zapalona Joanna Parucka – tętniło życiem artystycznym przed prawie wiekiem. Witkacego dwukrotnie wystawiono w teatrze toruńskim. Ale to takie stare historie…

Gospodyni zauważyła, że Marcel przygląda się obrazom wiszącym na ścianach salonu.

– Te dwa pastele to właśnie Witkacy – powiedziała z nutką dumy – a nad szyfonierką olej Tymona Niesiołowskiego… Z lat sześćdziesiątych pamiętam jego żonę, która namiętnie grała w brydża, między innymi z moim ojcem. Gdy bywała w naszym domu, często towarzyszył jej wielki, kudłaty, czarny owczarek… – Pani doktor zatopiła się w uśmiechu.

Marcel pomyślał, że miała szczęśliwe dzieciństwo. Postanowił włączyć się w klimat wspomnień.

– Znam to nazwisko. W salonie mojej matki są jego grafiki. A ze wspomnień pamiętam historię dziadka mojego przyjaciela i sąsiada, Tadeusza Wierszyńskiego, który to przodek zginął w obozie, zresztą w roku urodzenia swego jedynego wnuka. Grał w amatorskim kole teatralnym. Podobno tworzył się tu przed wojną zalążek życia filmowego. Nie udało mu się zagrać w kręconym tu filmie na początku lat trzydziestych. Ale był przekonany, że powstanie tu przemysł filmowy na miarę krajową.

– Może ktoś nawiąże do tych tradycji? Już w szpitalu chciałeś kręcić jakąś sekwencję.

– Szpital jest inspirujący, nawet do pisania limeryków. Jeden nawet powstał na pani cześć.

– Co takiego? Jeszcze nikt nie napisał dla mnie wiersza.

– Nie byłaby pani zadowolona. Porusza sprawy fizjologiczne – zamknął temat Marcel.

– Dawaj – zachęcił sędzia – dla lekarza fizjologia to temat numer jeden.

Marcel zaczął żałować, że wspomniał o limeryku. Z ociąganiem wyrecytował:

O doktor Paruckiej wieść okrutna niesie

Że ogładę snuje w dowolnym zakresie

Bywa zawsze wielką damą

Wszędzie dumna jest tak samo

Nawet, gdy – na stronie – siedzi w kucki w lesie.