Tytuł: Tym bardziej. 100 najlepszych felietonów z POLITYKI.

Autor: Stanisław Tym

Copyright© by POLITYKA Sp. z o.o. SKA, 2025

Redaktor prowadzący: Piotr Zmelonek

Redakcja: Jacek Kowalczyk

Korekta: Agnieszka Fila, Joanna Lewandowska

Opracowanie graficzne: Frycz i Wicha

Projekt okładki, skład i łamanie: Janusz Fajto

Zdjęcie na okładce: Copyright© by Leszek Zych

Wydanie I
Warszawa 2025

ISBN 978-83-968721-5-9

Wydawca:
POLITYKA Sp. z o.o. S.K.A.
ul. Słupecka 6, 02-309 Warszawa
e-mail: polityka@polityka.pl
www.polityka.pl
sklep.polityka.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Nalewka z malign

„Urodziłem się w Małkini w 1937 roku, w lipcu, właściwie w drugiej połowie, dokładnie 17”. Każdy fan filmu „Rejs” – uchodzącego za polską komedię wszech czasów – pewnie pamięta te „parę słów o sobie” Stanisława Tyma, debiutującego wtedy w filmowej roli kaowca (dzisiaj powiedzielibyśmy animatora kultury) na wlokącym się po Wiśle statku „F. Dzierżyński”. Dokładnie 17, ale grudnia 2024 roku, na cmentarzu Powązkowskim tłumy warszawiaków i przyjezdnych żegnały Stanisława Tyma, już za życia postać legendarną, niepodrabialnego aktora i autora, scenarzystę, reżysera, rysownika, satyryka, komediopisarza. Pisaliśmy, że wszedł do polskiej kultury jako rejsowy pasażer na gapę, aby już przez następne kilkadziesiąt lat pozostać w roli „pierwszego kaowca kraju”.

Był też (jak w pożegnalnym wpisie nazwał Stanisława Tyma premier Tusk) „pierwszym prezesem RP”, co odnosiło się do – naprawdę kultowej – roli Tyma jako Ryszarda Ochódzkiego, prezesa klubu Tęcza, w filmie „Miś” Stanisława Barei. To z tego filmu pochodzi kilkadziesiąt cytatów, powiedzeń, które na stałe weszły do języka polskiego. Ten „miś na miarę naszych możliwości”, choć „oczko mu się odlepiło, temu misiu”; słynne „Łubu dubu, łubu dubu, niech żyje nam prezes naszego klubu”, „Właśnie do ciebie dzwonię, żeby ci powiedzieć, że nie mogę rozmawiać”; „Przyszedłem wcześniej, gdyż nie miałem co robić”; „Czy konie mnie słyszą?!” itd. Choć deklarował się jako człowiek „głęboko niewierzący”, miał jakiś Boży dar do grepsów, językowych paradoksów, odlotowych skojarzeń, metafor. Dziś byłby pewnie topowym stand-uperem, twórcą wiralowych memów. Zresztą jego specyficzne rysunki (których mały wybór znajduje się także w tej książce) to właściwie ręcznie robione przez pół wieku pramemy.

Trudno powiedzieć, kim Stanisław Tym był przede wszystkim. W Polityce był felietonistą, jednym z najlepszych w długiej historii naszej gazety, przy całej odrębności stylu, kimś klasy Passenta czy Pilcha. Prześmiewczy, ironiczny, złośliwy, fantastyczny językowo. Felietony prasowe zaczął pisać z przypadku, namówiony przez Gustawa Gottesmana, redaktora nowo powstałego w 1972 roku tygodnika „Literatura”. To było w mazurskich Krzyżach, dokąd zjeżdżali się na połowy i popijawy koledzy ze Studenckiego Teatru Satyry oraz prominenci inteligencji warszawskiej. Do STS, w którym „spędził kilkanaście wspaniałych lat”, Tym trafił jako relegowany za brak postępów w nauce student szkoły teatralnej, wcześniej – także epizodyczny – student chemii na Politechnice i szatniarz w studenckim klubie Stodoła. Wspominał te własne satyryczno-tekściarskie początki w wydanym w 2014 roku przez Politykę książkowym zbiorze swoich felietonów. Książka nosiła tytuł „Pies czyli Kot”, co Autor deszyfrował jako „Parę Interesujących Ewentualnie Spraw, czyli Komentarz Obywatela Tyma”. To była autorska selekcja felietonów i rysunków zamieszczanych przez Tyma kolejno – i z dłuższymi przerwami pomiędzy – w „Literaturze” (1972–75), „Tygodniku Kulturalnym” (1986–89), we „Wprost” (1991–98), w „Rzeczpospolitej” (2002–05) i wreszcie w Polityce od 2007 roku.

Do Polityki – pisałem wtedy w krótkim wstępie do książki – przyszedł „jako uchodźca w czasach IV Rzeczypospolitej”, wypchnięty z łamów „Rzeczpospolitej” przez nowe „patriotyczne i propolskie” kierownictwo gazety. Został z nami już do końca życia. Przez 17 lat opublikował na naszych łamach kilkaset felietonów (600–700?). W ostatnich trzech–czterech latach pisywał już mniej regularnie, nie tylko z powodu jakichś okresowych pobytów w szpitalu, lecz przede wszystkim – jak sam tłumaczył – kłopotów ze wzrokiem. Jako „człowiek niekomputerowy” nie używał klawiatury, pisał na ogół ręcznie, bardzo dużymi literami, a z czasem już głównie dyktował teksty swojej życiowej partnerce, opiekunce, przyjaciółce i miłości – Ani Nastulance. Zaraz po pogrzebie Staszka wspólnie zdecydowaliśmy, że wydamy – najszybciej jak to możliwe – wybór Jego felietonów opublikowanych już po ukazaniu się „Psa czyli Kota”. To właśnie ta książka, opatrzona podtytułem „100 najlepszych felietonów z Polityki”, obejmująca ostatnie 10 lat felietonistyki i życia Stanisława Tyma.

Ten drugi tom bardzo różni się od pierwszego, tak jak różnią się czasy, w których teksty powstawały. Felietony Tyma z reguły były bardzo politycznie wrażliwe. „Pies” (lata 2007–14) ledwo zahaczył o czwartą RP, czyli pierwsze rządy PiS, w których Tym już wtedy dostrzegał jakąś kuriozalną próbę rekonstrukcji PRL. Po upadku rządu Jarosława Kaczyńskiego pisał, że „szkoda tych dwóch lat” z nadzieją, może nawet z przekonaniem, że to był tylko krótki nerwowy chichot historii. Pisał więc przez następne lata o tradycyjnych polskich absurdach i zadęciach: o dziwacznych pracach naukowych, wpadkach służb specjalnych, o kolejowych podróżach przez Polskę, o głupotach wygadywanych przez polityków i księży, żartował z Tuska (jako jego wyimaginowany kabinowy tłumacz na kaszubski), ale też pisał o narodzinach złowrogiego kłamstwa smoleńskiego. Jego ostatni felieton z tamtego zbioru jest oniryczną wizją sylwestrowej nocy 2013/14, gdzie pojawia się wielki kocioł z patriotyczno-narodową zupą, husaria, patrioci skandujący: „Precz z kondominium niemiecko-rosyjskim!” i „Konzentrationslager Europa”, a „nad tłumem szybuje wykonany z czekolady orzeł biały z gałązką oliwną w dziobie”. Jakby przeczucie nadchodzącej klęski wyborczej Bronisława Komorowskiego i powrotu władzy prawicy.

Ciąg dalszy historii Polski według Tyma jest w tomie, który mają Państwo w rękach. Wybraliśmy subiektywnie tylko 100 tekstów, mniej więcej po 10 na każdy rok między 2014 a 2024. Większość przypada na obie kadencje rządów PiS. Tym, który w polskiej popkulturze – od „Rejsu” przez filmy Barei – wykreował postać tępego, ale cwanego peerelowskiego aparatczyka, znów miał dookoła towarzyszy Ochódzkich i rozmaitych, spragnionych kariery i pieniędzy, „trenerów trzeciej klasy”. Znów był pierwszy sekretarz partii i wszechobecna propaganda, która codziennie serwowała ludowi „nalewkę z malign”. Pisze Tym, jak nowa władza „wynosi demokrację do piwnicy. Niech tam poleży i skruszeje”. Znowu czuje nadlatujący z Jasnej Góry „lekki zapach zjełczałego kadzidła, wieszczącego wiosnę średniowiecza”. Obserwuje z podziwem, jak premier Morawiecki „kłamał godzinę albo dłużej i ani razu się nie pomylił”. Odnotowuje, co mówi „Pajac (przepraszam za literówkę) Prezydencki”.

Felietony, w miarę upływu lat, a zwłaszcza po kolejnych zwycięskich wyborach Kaczyńskiego i Dudy, były wciąż śmieszne, ale coraz bardziej gorzkie. W 2019 roku Tym pisze, że słynna fraza szatniarza z „Misia”: „Nie mamy pańskiego płaszcza i co nam pan zrobi” właściwie proroczo zapowiedziała „cały program PiS”. I pisze do zmarłego przyjaciela Staszka Barei, współautora komedii z PRL: „Staszku! Gdziekolwiek jesteś – trzeba się napić. Chyba rozumiesz, że wolałbym u mnie”. Ale jeszcze w czerwcu 2016 roku w jakimś ostrym felietonie politycznym składa deklarację: „Muszę doczekać ich końca!”. I to się akurat Tymowi udało. Jego ostatnie felietony z końca 2023 roku, a więc rok przed śmiercią, to i okrzyk powyborczego triumfu („Hip, hip, hurra!”, napisane 17 października), ale i przestrogi przed prezesem partii „obłudnie zwanej Prawem i Sprawiedliwością, który znów krąży po kraju niczym wrogi dron”.

Felietony Tyma to w gruncie rzeczy rozpisana na setki odcinków ta sama opowieść o Polsce i Polakach, pisana z miłości i ze złości. Studium narodowych kompleksów, mitów, urojeń, narodowej mieszanki patosu z bigosem, cwaniactwa z próżnością, wiecznej szlachetczyzny i wiecznego PRL-u. Staszka już nie ma, zostały nam jego mądre stańczykowskie teksty. Żyjemy w coraz głupszych czasach, tym bardziej potrzebny jest Tym. Jako odtrutka na zabójczą „nalewkę z malign”.

Jerzy Baczyński

2014

Zimno mi

Rozglądam się wokół i widzę, że klapa. No po prostu nic się nie dzieje. To znaczy nic, czego nie można było przewidzieć.

„Opcja”, która za wszelką cenę chce się wepchnąć do europarlamentu, podsuwa nam pigułę, że obrady Okrągłego Stołu były zdradą narodową. 17 posłów z partii Ziobry i Kurskiego sprzeciwiło się sejmowej uchwale wyrażającej uznanie dla uczestników obrad sprzed 25 lat. Na jakąż małość i polityczną szmirę się skusili, by choć przez chwilę zaistnieć. PiS poparło uchwałę – zresztą nie miało innego wyjścia, bo Lech i Jarosław Kaczyńscy uczestniczyli w obradach Okrągłego Stołu. Oficjalnie poparło, ale poseł Brudziński z PiS i tak zmieszał z błotem III RP, obwiniając rząd, że 90 proc. dzieci w Polsce ma próchnicę, a pół miliona jest niedożywionych. Naszą politykę zagraniczną nazwał „proszalnym dziadem”. Wszystkie te nieszczęścia spowodował według posła właśnie Okrągły Stół.

Myślę, że Brudziński ma trochę racji – żylibyśmy sobie w Peerelu spokojnie, syte dzieci nie musiałyby chodzić do dentysty i kwitłaby przyjaźń z NRD, a nie z dzisiejszą zboczoną Europą. Bo Europa jest domem publicznym, w którym wszystko wolno „z kozą, koniem, z małpą, z drugą kobietą, dzieckiem” – poinformowała górali w Żywcu Krystyna Pawłowicz. Zapomniała już, że Polska jest częścią tej Europy. Posłanka PiS może bredzić, co chce, ale nie dlatego, że mieszka w burdelu, w którym wszystko wolno, tylko dlatego, że mamy wolność i demokrację.

Wolność wolnością, demokracja demokracją, a Kościołowi trzeba dać to, czego żąda. Przed nim gną się nasi politycy. Jak w sprawie dofinansowania budowy Świątyni Opatrzności Bożej. Przypomnę, że wszystko zaczęło się podczas Wielkiego Sejmu Czteroletniego, który w 1791 r. przyjął uchwałę o wotum wdzięczności za Konstytucję 3 maja. Tym wotum miała być świątynia wielowyznaniowa, łącząca ludzi, ich wyznania, tradycję i historię. Szkoda, że się tego nie trzymano. „Śluby złożone przed dwustu laty Naród powinien pilnie wypełnić” – stwierdzała uchwała Sejmu z 1998 r. Jasno z tego wynika, że państwo przyjęło na siebie obowiązek realizacji testamentu I RP. Dziś widać, że pochopnie, bo budowa monstrualnej świątyni zamiast łączyć, będzie nas dzielić. Już dzieli. Może przestanie, gdy do władzy dojdzie PiS, bo w zapowiedziach dotyczących polityki kulturalnej partia zamierza wrócić do swoich dawnych pomysłów wychowania patriotycznego i budowy licznych muzeów – wśród nich Muzeum Historii Polski, Muzeum Ziem Zachodnich i Kresów – a także wycieczki na Wołyń, Podole i do Lwowa oraz wydawania polskiej klasyki. Dołoży się więc i do Świątyni Opatrzności Bożej. Sto milionów w tę czy w tamtą nie będzie problemem.

Jarosław Kaczyński zapowiada też, że jako premier kulturę podzieli na dobrą i złą. Na dobrą będzie dawać pieniądze, a na złą nie. Pewnie ma nadzieję, że wtedy ta zła zniknie, bo jej twórcy umrą z głodu. Kto będzie decydował o tym, która kultura jest dobra, a która zła? Już przeszkoleni inspektorzy sztuki – Katarzyna Łaniewska, Jerzy Zelnik i oczywiście Jarosław Sellin, wiceminister kultury w rządzie PiS. Nie da się pieniędzy na antypolskie „Pokłosia”, nie będzie „Lodu” w Narodowym ani obrażającej uczucia religijne „Adoracji” w Centrum Sztuki Współczesnej. Zagra się adaptacje „Konrada Wallenroda”, nakręci kilka wersji „W pustyni i w puszczy” i wyda wiersze klasyka Jarosława Marka Rymkiewicza. To wystarczy, by wychować nowego człowieka służącego „integracji wspólnoty” – jak w dwóch słowach określają rolę kultury Kaczyński i Sellin. Trochę zimno mi się zrobiło.

(Nr 7, 19.02.2014)

Wyspy i raje

Nasi różnopartyjni politycy z koalicją rządową na czele prężą firany, prasują spodnie w kant i maglują, ile wlezie, ozdobne obrusy. Szykują się do Brukseli.

Głośno wyśpiewują troskę o przyszłość Europy i nachwalić się swoich kandydatów na europosłów nie mogą. Tymczasem prezes Kaczyński w domowych spodniach spokojnie przedstawia zapięty na ostatni guzik projekt dla Polski. O tym, co dla niej zrobi, gdy za półtora roku wygra wybory – tu, nad Wisłą. Dlaczego mówi o czymś innym? Bo Europa jest groźna jako temat. Opowiesz się za nią, to będziesz gender i lewak. Opowiesz się przeciwko – stracisz głosy rolników. Ale gdy obiecasz, że tu, w Polsce, naprawisz wszystko, czego nikt dotąd nie umiał naprawić, to ci fanklubowicze przyklasną, a może i nowych zyskasz.

Premier Tusk ma ministrów nieudolnych i leniwych, więc Kaczyński zafunduje sobie ministrów jak psy gończe. Co każe – zrobią, bo wyda im „wiążące polecenia”, za to ich zarządzenia będzie mógł w każdej chwili uchylić. Proste.

Tusk ma pasztet z prokuratorem generalnym, no i z ministrem sprawiedliwości chyba też. Kaczyński żadnego pasztetu mieć nie będzie, bo prokuratorem generalnym zrobi ministra sprawiedliwości i włoży go sobie w kieszonkę kamizelki. Na wszelki wypadek PiS powoła też Izbę Wyższą Sądu Najwyższego. Wyższa od Najwyższego brzmi może trochę nielogicznie i nie po katolicku, ale im takich instancji odwoławczych więcej, tym łatwiej będzie uzyskać wyrok, o który chodzi oberpremierowi.

Nadzór nad służbami specjalnymi dostanie minister koordynator, odpowiedzialny również za ochronę informacji niejawnych. Wiadomo, że na to stanowisko PiS ma tylko jednego kandydata, który nieraz już pokazał, co umie zrobić z informacjami niejawnymi. IPN wróci „do dawnych funkcji”, bo kto chce zbawić Polskę, ten musi wiedzieć, gdzie śpi wróg. A wróg nie śpi, on się tylko przyczaił. Wszystko to już przerabialiśmy w tzw. IV RP – poza jednym: „uzyskanie właściwego statusu polskiego państwa nie będzie możliwe bez wiarygodnego wyjaśnienia przyczyn katastrofy Tu-154M”. I po to właśnie będzie Izba Wyższa Sądu Najwyższego.

Prezes Kaczyński mówi jasno: państwo weźmie sprawy obywateli w swoje opiekuńcze ręce, a wy, moi wyborcy, nie będziecie już musieli nic robić. Dam wam wyższe pensje, zlikwiduję bezrobocie, naprawię służbę zdrowia, obniżę wiek emerytalny, zmniejszę podatki, pozbędę się wiatraków, tego przekleństwa polskiej wsi, a ziemia naszych ojców, na którą dybią w Brukseli, będzie tylko dla polskich rolników. 500 zł miesięcznie dam na drugie i każde następne dziecko w rodzinie. (Szkoda tylko, że to pierwsze nie będzie się opłacało). Ograniczę rolę Ministerstwa Finansów i zlikwiduję Ministerstwo Skarbu, bo przecież sam najlepiej wiem, co trzeba kupić i za ile. A tak wzmocnię złotówkę, że żadne euro nam nie podskoczy. Hipermarkety obłożę podatkami, bo mam nadzieję, że zagraniczni biznesmeni tę cienką aluzję zrozumieją i sami się stąd wyniosą. W patriotycznym wychowaniu i integracji społeczeństwa pomoże sztuka, którą „będziemy szanować”. Ale bez obaw. Nie będzie lewackich ekscesów ani antypolskich prowokacji. Artyści dostaną wolność, lecz tylko „w ramach tego, co będzie popierać państwo”.

„W raju tydzień pracy trwa trzydzieści godzin/pensje są wyższe ceny stale zniżkują” – tak zaczyna się przewrotny wiersz Zbigniewa Herberta, pisany w PRL. Obwiniał w nim władzę, że kpiła z ludzi, obiecując im raj. Dziś znów z nas kpią – ci, którzy obiecują nam zielone wyspy i raje.

(Nr 8, 12.02.2014)

Budyń w trampkach

Tematy religijne obrodziły w Wielkim Poście jak rzeżucha na moim półmisku.

15.04.2014 – Jarosław Kaczyński nareszcie znalazł kaznodzieję na miarę swojej partii. To ksiądz, katolicki oczywiście, Stanisław Małkowski. Ostatnio mówi dużo, a nawet jeszcze więcej, ale niesmacznie. Ludzie mu wychodzą z kościoła podczas kazań – i o to właśnie chodzi. Niech wychodzą. Ważni są ci, którzy zostają. Na tym właśnie PiS i jego prezes budują swój sukces, czyli drugie miejsce w wyborach – najpierw do europarlamentu, a potem do Sejmu. Tak, drugie. Miejsce pierwsze kazałoby szukać koalicjanta, a także tworzyć rząd. Komu to potrzebne? Na pewno nie PiS. Świetnie jest móc opluskwiać każdego bez konsekwencji i mówić, jak należy rządzić. Polska to nie Węgry, tu jest jednak 30 mln ludzi więcej, nie ma co się użerać.

Wracam do ks. Małkowskiego. Niecały miesiąc temu zasunął w poznańskiej świątyni taki kawałek, że podobno Depardieu się zastanawiał, czy nie przenieść się do nas z Moskwy. Zrezygnował, gdy usłyszał, że w Polsce nie da się żyć, bo toczy się tu wojna, choć jeszcze nie przyjęła „postaci militarnej”. Emigracja – ciągnął wór swoich trosk polski kapłan – to zamierzone działanie rządu, któremu chodzi o to, by nasze społeczeństwo wymarło. Na razie dla resztki tych, którzy jeszcze jakoś ciągną, ks. Stanisław prowadził nocne modlitwy na warszawskim Krakowskim Przedmieściu. Oczywiście w czwartą rocznicę katastrofy smoleńskiej. Przede wszystkim odprawił zaś egzorcyzmy, aby „złe duchy opuściły ojczyznę, Pałac Namiestnikowski i pobliski klub go-go”. Przyznam, że szczególnie ruszył mnie ten klub. Bo w końcu szatan w burdelu jest na właściwym miejscu. A co, anioły mają tam zamieszkać?

Teoretyczną podbudowę pod strącanie przez Boga złych mocy z Pałacu Prezydenckiego do piekła wypracował europoseł Ryszard Czarnecki. Nie przekreślajmy księży, którzy działają z pobudek patriotycznych – powiedział. Ideologiczna tandeta egzorcyzmów nagle zyskuje rangę patriotycznego uniesienia? Czy pan się dobrze czuje?

Pomykając między rzeżuchą, wyśledziłem, że nie tylko diabelskie kopyta nam zagrażają, ale także ludzkie nogi w trampkach. Dominik Zdort w „Rzeczpospolitej” odsądził od czci i wiary wszystkich biegających dla zdrowia i ładnej sylwetki, a także tych biorących udział w maratonach. Bieganie to nowa religia – rozpacza dziennikarz. Ludzie zamiast iść na trzy kwadranse do kościoła czy spędzić czas z rodziną, wymykają się na ulice i korkują drogi śpieszącym na nieszpory kierowcom. Zastanawiam się, dlaczego wybrał tylko maratończyków? A pływanie, jazda rowerem, chodzenie po górach? Właściwie każde chodzenie wygląda podejrzanie. Piesza pielgrzymka do Częstochowy też, bo szybciej byłoby samochodem do najbliższego kościoła. „Forresta Gumpa” na kościelny indeks! „Maratończyka” jw. Zakazać czytania i oglądania. Jakiż to religijny budyń trzeba mieć w głowie, żeby coś takiego wymyślić i jeszcze mieć odwagę opublikować.

Potrzymam się jeszcze tego budyniu. Otóż pewna partia, z prawie jednoprocentowym poparciem w sondażach, zdecydowała się wystawić w wyborach zawodowego boksera. Prał po gębach swoich przeciwników – albo oni jego – a teraz zapowiada, że będzie walczył w Parlamencie Europejskim o wiarę, krzyż i wartości chrześcijańskie, czyli namawiał gejów, lesbijki i transseksualistów do „normalnego życia, tak po Bożemu”.

Mimo że jestem niewierzący, aż się przeżegnałem – w intencji tych wszystkich, którzy nam życie układają.

(Nr 16, 16.04.2014)

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki