Tytuł oryginału: Going Dark. The Secret Social Lives of Extremists

Tytuł: Coraz ciemniej. Ekstremiści w sieci

Autor: Julia Ebner

Copyright © 2019, Julia Ebner
All rights reserved
Copyright © for the Polish translation by Adrian Zieliński
Zdjęcie autorki: © Christoph Hard/Imago Images/Future Image/East News

Redaktor inicjujący: Beata Stasińska

Redaktor prowadzący: Piotr Zmelonek

Redakcja: Jacek Kowalczyk

Korekta: Krystyna Jaworska, Zofia Kozik

Opracowanie graficzne: Frycz i Wicha

Skład i łamanie: Janusz Fajto

Wydanie I
Warszawa 2020

ISBN 978-83-958672-0-0

Wydawca: POLITYKA Sp. z o.o. SKA
ul. Słupecka 6, 02-309 Warszawa
www.polityka.pl
sklep.polityka.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Moim rodzicom

Wprowadzenie

Jako siedmiolatka marzyłam, żeby badać tornada. Gdy w pierwszej klasie jakiś dorosły pytał mnie, kim chcę zostać w przyszłości, odpowiadałam niezmiennie: „Chcę ścigać burze!”. Obejrzałam film Twister i burze mnie zafascynowały, urzekła mnie ich prędkość, siła i nieprzewidywalność. Trzeba znaleźć się w środku burzy – twierdzili bohaterowie Twistera – aby naprawdę zrozumieć tornada i stworzyć system ostrzegania.

Skończyło się na tym, że zamiast ścigać burze, ścigam ekstremistów i z tego żyję. Pod wieloma względami różnica wcale nie jest wielka. Ruchy ekstremistyczne także są szybkie, mają silny potencjał destrukcyjny i zawsze mogą zmienić kierunek działania. Jestem zatrudniona w londyńskim Instytucie Dialogu Strategicznego (ISD, Institute for Strategic Dialogue), gdzie monitoruję ruchy ekstremistyczne w Zjednoczonym Królestwie, Europie i Stanach Zjednoczonych. Mój zespół pracuje z partnerami z branży nowatorskich technologii i szkołami wyższymi takimi jak MIT (Massachusetts Institute of Technology), razem śledzimy i analizujemy szkodliwe treści w internecie – od ekstremistycznej propagandy po pojedyncze akty dezinformacji. Na podstawie tych badań podpowiadam rządom, służbom odpowiedzialnym za bezpieczeństwo, firmom technologicznym i aktywistom, jak mają reagować na działania ekstremistów. Nie ma na to jednej recepty; czasami musimy codziennie dopasowywać strategię do szybkich zmian w ich taktyce. Poza tym problem jest złożony, trzeba go rozpatrywać z wielu stron równocześnie. I tak jednego dnia robię briefing krajowej jednostce wywiadu na temat kryptowalut w transakcjach neonazistów, następnego doradzam Facebookowi, jak sprawniej usuwać to, co publikują biali nacjonaliści. Zdarza się, że rano jestem na spotkaniu z europejskimi decydentami, gdzie dyskutuję o przyszłych regulacjach prawnych w przestrzeni internetu, a wieczorem w jakimś gimnazjum w Saksonii, na warsztatach z zapobiegania radykalizacji.

Ale mimo tak wielu różnych aktywności, w mojej codziennej pracy tkwię wygodnie w bańce strażników status quo, z dala od tych, którzy je atakują. Ostatecznie ta antyekstremistyczna przestrzeń daje wyłącznie koci punkt widzenia na zabawę w kotka i myszkę pomiędzy wrogami i obrońcami naszych demokracji. Tymczasem aby pojąć, co powoduje chaos wokół nas, trzeba wejść do środka, tam, gdzie można obserwować i badać mechanizmy tych ruchów. W jaki sposób skrajne siły zdobywają zwolenników i zwabiają podatne jednostki w swoje sieci? Jakie są ich wizje przyszłości i jak zamierzają je zrealizować? Jaka jest – i jak się zmienia – dynamika społeczna, która zatrzymuje członków w grupie?

Chcąc znaleźć odpowiedzi na te pytania, przybrałam kolejno pięć różnych tożsamości i dołączyłam incognito do kilkunastu biegłych technologicznie grup ekstremistów reprezentujących całe spektrum ideologii – od dżihadystów i fundamentalistów chrześcijańskich do białych nacjonalistów, zwolenników teorii spiskowych i radykalnych mizoginów. Przez dwa lata w godzinach pracy byłam kotem, ale w czasie wolnym jedną z myszy.

Te prywatne badania zawiodły mnie do przedziwnych, czasem niebezpiecznych miejsc w sieci i poza siecią. Widziałam, jak ekstremiści koordynują ataki terrorystyczne, inicjują akcje dezinformujące i obmyślają kampanie zastraszania. Śledziłam kanały komunikacyjne, na których alter-prawica planowała zgubny w skutkach marsz w Charlottesville, ISIS szykowało cyberataki na infrastrukturę amerykańską, niemieccy trolle koordynowali akcje wymierzone w polityków, a włoscy neofaszyści próbowali wpłynąć na wybory w 2018 roku. Byłam na tajnej naradzie białych nacjonalistów w wynajętym mieszkaniu na południu Londynu i na festiwalu rockowym wojujących neonazistów przy granicy niemiecko-polskiej; uczyłam się hakerstwa u dżihadystów z ISIS. Czas spędzony z członkami tych ruchów pozwolił mi poznać ich strategię i taktykę, dostrzec ich ludzki wymiar, a także moje własne czułe punkty.

Ogrom nienawistnych treści, na jakie się natknęłam, podziałał na mnie trzeźwiąco, a liczba uwikłanych w nie młodych ludzi mnie zasmuciła. Oglądane z zewnątrz, te ruchy bardzo się różnią, ale jak mogłam się przekonać, od środka ich działania wyglądają podobnie: ich liderzy tworzą chronione bańki społeczne, by propagować antyspołeczne zachowania w świecie zewnętrznym. Ich członkowie nadają globalny wymiar antyglobalistycznym ideologiom i używają nowoczesnych technologii, by wcielić w życie antynowoczesne wizje.

Coraz ciemniej demaskuje skrywane życie ekstremistycznych ruchów. Każda część książki mówi o innym etapie procesu radykalizacji. „Rekrutacja” pokazuje, jak amerykańscy neonaziści i biali nacjonaliści z europejskiego ruchu Generation Identity (GI, Generacja Tożsamości) weryfikują nowych członków. „Socjalizacja” zagląda do kuźni „Tradycyjnych żon” (Trad Wives) i oblubienic dżihadu (Jihadi Brides), gdzie kobiety poddaje się praniu mózgu. „Komunikacja” obnaża strategie wojny medialnej skrajnej prawicy dzięki bezpośredniej obserwacji hejtujących i trollujących armii. W rozdziale „Tworzenie sieci” ujawniam, jak ekstremiści budują międzynarodowe węzły komunikacyjne, korzystając z sieci społecznościowych, a nawet aplikacji randkowych, które dają podstawy ich rozrastającym się globalnym siatkom. Dalej „Mobilizacja” – podróż, która zaczyna się na czatach organizatorów marszu w Charlottesville, a kończy na największym neonazistowskim festiwalu rockowym Europy w Ostritz. W części „Atak” z kolei poznaję hakerskie instrukcje od specjalistów z ISIS i ruchu neonazistów, po czym zagłębiam się w subkultury, które zradykalizowały mężczyznę odpowiedzialnego za masakrę w Nowej Zelandii w marcu 2019 roku. I wreszcie rozdział „Czy przyszłość jest ciemna?”. Rozważam w nim skalę i naturę wyzwania, jakim jest dotykający nas wszystkich ekstremizm, staram się przewidzieć, jak będzie się zmieniał przez najbliższe dziesięciolecia, i przedstawiam dziesięć odważnych inicjatyw mających szansę zainspirować nowe pokolenie globalnych agentów zmiany.

Wzajemne oddziaływanie na siebie technologii i systemu społecznego od dawna jest kluczem do radykalnej zmiany. W 1936 roku niemiecko-żydowski filozof Walter Benjamin stwierdził, że wzrost faszystowskich nastrojów napędzały wynalazki takie jak sitodruk i wczesne techniki fotoreprodukcyjne, które zmieniły społeczne postrzeganie mediów, sztuki i polityki. Narodziny idących z postępem technicznym, ale społecznie wstecznych ruchów ukształtowały dynamikę sił dwudziestowiecznej Europy.

I oto znów jesteśmy świadkami toksycznego połączenia ideologicznej nostalgii z technicznym futuryzmem, które może wyznaczyć kierunek, w jakim podąży polityka w XXI wieku. Machiny radykalizacji, które konstruują dzisiejsi ekstremiści, są supernowoczesne: wykorzystują sztuczną inteligencję, potrafią manipulować emocjami i zawładnąć społecznościami. Łącząc techniczne nowatorstwo i społeczną hiperaktywność, stają się motorem kontrkultur, które podobają się młodym, gniewnym i technologicznie biegłym. Kiedy działają bez przeszkód, mają zdolność przerodzenia się w groźną siłę prowadzącą do zmiany. Mogą wtedy nie tylko gruntownie zmienić naturę ekstremizmu i terroryzmu, lecz także przedefiniować nasz ekosystem informacyjny i procesy demokratyczne, co grozi unieważnieniem największych osiągnięć w dziedzinie praw obywatelskich.

Celem mojej książki jest ukazanie społecznego wymiaru cyfrowych ruchów ekstremistycznych. Każdego dnia ekstremiści wokół nas zdobywają nowych członków i zastraszają nowych przeciwników. Efekty tych działań mogą wpływać na nasze codzienne życie, czasami w zaskakujący sposób. W marcu 2016 roku drukarki na kampusach college’ów w całych Stanach Zjednoczonych zaczęły nagle drukować neonazistowskie ulotki. W lipcu 2018 roku Hamas stworzył fałszywą aplikację randkową, by zainfekować telefony setek żołnierzy Israel Defense Force (Sił Obronnych Izraela) złośliwym oprogramowaniem ukrytym za skradzionymi profilami młodych kobiet. Przez cały rok 2018 międzynarodowa sieć zwolenników teorii spiskowych QAnon wspierała kampanie na rzecz brexitu. Do stycznia 2019 roku hakerzy skrajnej prawicy ujawnili dane osobowe setek niemieckich polityków. A w marcu tego roku mogliśmy obserwować, jak wiralem staje się bezpośrednia transmisja z najbardziej krwawego zamachu terrorystycznego w historii Nowej Zelandii.

Najnowsze polityczne odpowiedzi na ekstremizm często nie biorą pod uwagę dynamiki grupy, z jaką mamy do czynienia w dzisiejszych luźno powiązanych wirtualnych siatkach ekstremistów. Nawet jeśli nie są to już grupy zorganizowane tradycyjnie, to o ich atrakcyjności i wpływie nadal decydują kwestie kulturowe, antropologiczne i psychologiczne. Wskazując nowe wyzwania socjotechnologiczne, mam nadzieję skłonić decydentów do przemyślenia ich aktualnego, prawnego i technicznego, sposobu reagowania. Ostatecznie jednak nie możemy ciągle liczyć na to, że problem rozwiążą za nas politycy, służby odpowiedzialne za bezpieczeństwo czy sektor prywatny. Ani karabiny, ani cenzura nie wpłyną na dynamikę grupy, która sprawia, że dzisiejsze ruchy ekstremistyczne radzą sobie tak dobrze. Nowe prawa i regulacje rozwiążą drobną część zadania, ale tylko na jakiś czas i bez gwarancji, że ostatecznie nie obróci się to przeciwko nam.

Przy podejściu bardziej zorientowanym na człowieka każdy czytelnik mógłby pomagać w stawianiu tamy mizantropijnym i antydemokratycznym ideologiom. Przez kilka lat obserwowałam, jak ekstremiści działają i doskonalą swój podręcznik taktyki, i jestem przekonana, że nie znajdziemy skuteczniejszej broni niż wiedza o tym, jak próbują wykorzystać nasze słabości w wirtualnym i realnym życiu. Poznanie ich trików pozwoliło mi w trakcie badań uniknąć wciągnięcia w tryby radykalizacji. Chciałabym, żeby ta książka pomogła innym bronić się przed zradykalizowaniem, zmanipulowaniem czy zastraszeniem przez ekstremistów.

Wstęp do wydania polskiego

W ostatnim czasie w polskich społecznościach w Londynie wydarzyło się coś, czego do końca nie rozumiem. Przed referendum w sprawie brexitu i w jego następstwie wielu Polaków spotkało się z ksenofobią i rasizmem. W miesiącu głosowania nad brexitem odnotowano o 41 procent więcej niż w poprzednim roku przestępstw wywołanych przez nienawiść, a najczęstszym celem ataków byli Polacy. W szkołach i skrzynkach na listy pojawiały się laminowane karty z napisem „Nigdy więcej polskiego robactwa”, kilku Polaków pobito na ulicach, a dwudziestoletni student został dźgnięty stłuczoną butelką w szyję, bo rozmawiał po polsku z przyjaciółmi[1].

A jednak wydaje się, że coraz więcej mieszkańców Zjednoczonego Królestwa, którzy urodzili się w Polsce, zaczyna dołączać właśnie do tych nacjonalistów, którzy prześladowali i bili członków ich społeczności. Polskich sympatyków widziano na brytyjskich marszach skrajnej prawicy i spotkaniach ekstremistycznych grup, takich jak Blood and Honour (Krew i Honor) i Combat 18, które nie odżegnują się od stosowania przemocy.

To paradoks dzisiejszego ekstremizmu: umiędzynarodowienie ultranacjonalizmu. Skrajnie prawicowa organizacja Britain First (Najpierw Brytania) uwzględniła nawet polskie społeczności w swoich akcjach propagandowych, choć wcześniej ogłosiła antyimigracyjny manifest[2]. Przy tej okazji promowano na przykład treści głoszone przez polskiego antysemitę, byłego księdza Jacka Międlara, jak również filmiki wideo, na których polscy zwolennicy Britain First próbują przekonać innych do przystąpienia do ruchu[3].

Zbierając incognito materiały do tej książki, wiele razy natknęłam się na polskich ekstremistów skrajnej prawicy. Choć to nie ich szukałam, widziałam ich wszędzie: śpiewali na neonazistowskim wiecu w Berlinie wschodnim, dyskutowali na czatach amerykańskiej alter-prawicy i maszerowali w skrajnie prawicowych protestach angielskich ruchów nacjonalistycznych. Wartości chrześcijańskie oraz nienawiść do muzułmanów i kolorowych stają się często płaszczyzną porozumienia, na której spotykają się polskie i międzynarodowe grupy skrajnej prawicy.

„Europa będzie biała albo bezludna” – głosił baner widziany na polskim Marszu Niepodległości w 2018 roku. Największą i najlepiej zorganizowaną grupą białych suprematystów w Zjednoczonym Królestwie jest Narodowe Odrodzenie Polski. Grupa zawarła układ o współpracy z brytyjską partią faszystowską National Front (Front Narodowy) i zadzierzgnęła bliskie więzi z działającą w Zjednoczonym Królestwie grupą terrorystyczną National Action (Akcja Narodowa)[4].

Umocnienie się polskiej skrajnej prawicy na arenie międzynarodowej nie nastąpiło oczywiście w politycznej próżni. Ma ono ścisły związek ze wzrostem sił nacjonalistycznych w Polsce. W ostatnich latach polski prawicowy rząd zatwierdził, ośmielił i poparł prawicowe ideologie i teorie spiskowe. Prawo i Sprawiedliwość coraz bardziej ulega skrajnej prawicy, zwłaszcza po październiku 2019 roku, kiedy Konfederacja Wolność i Niepodległość po raz pierwszy weszła do parlamentu. Reelekcja Andrzeja Dudy latem 2020 roku utorowała drogę kolejnym aktom nienawiści i atakom na liberalne instytucje w kraju[5]. Minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro z kolei ogłosił wolę wypowiedzenia przez Polskę konwencji stambulskiej, europejskiego traktatu, który ma na celu zapobieganie i zwalczanie przemocy wobec kobiet.

Po tej przemianie krajobrazu politycznego Polska stała się dla międzynarodowej skrajnej prawicy wzorem do naśladowania. Na forach białych suprematystów gloryfikuje się ją jako jednolity etnicznie raj, gdzie rząd trwa przy wstecznych ideach społecznych, a rasizm, mizoginia i homofobia to zinstytucjonalizowana codzienność; gdzie liberalne głosy są uciszane, a ci, którzy opowiadają się za przyjmowaniem migrantów, równością płci i prawami osób LGBT, nie mogą czuć się bezpieczni.

Śmierć liberalnego prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza, którego w 2019 roku ugodzono nożem na scenie w obecności setek ludzi, brutalnie nam przypomniała, jak groźna dla demokracji może być skrajna prawica[6]. W tym samym mieście, w Gdańsku, w 2015 roku słyszano, jak protestujący skandują hasło: „Zrobimy wam to, co Hitler zrobił Żydom”[7].

Ta książka rzuca światło na strategie ekstremistów skrajnej prawicy służące zastraszaniu wrogów: czy to będą lokalni politycy, dziennikarze, naukowcy czy artyści. Dzisiaj do przemocy najczęściej podżega się w świecie wirtualnym. Polska skrajna prawica jest potężną siłą w sieciowej przestrzeni i wykorzystuje algorytmy mediów społecznościowych do rozszerzenia wpływów poza kręgi swych tradycyjnych odbiorców.

W trakcie badań Instytutu Dialogu Strategicznego przed wyborami do europarlamentu w 2019 roku odkryliśmy prorządowe konta, które udawały konta emerytów i wytwarzały dziesiątki postów na godzinę. Wiele z tych wiadomości zawierało linki do antysemickich stron internetowych adresowanych do młodzieży. Zdemaskowaliśmy siatkę 803 polskich fałszywych kont, pomyślanych tak, by nie wyróżniały się w społeczności, w której działają, oraz podejrzanych botów szerzących wiadomości o charakterze antysemickim i prorosyjskim. Tylko w jednym roku siatka opublikowała ponad 92 tysiące antysemickich wiadomości i szerzyła dezinformacje na temat „zbrodni” Żydów podczas drugiej wojny światowej. Konta propagowały na przykład pogląd, że zbrodnia dokonana przez Armię Radziecką na polskich żołnierzach w Katyniu została tak naprawdę popełniona przez Żydów[8].

Wybuch epidemii koronawirusa na przełomie 2019 i 2020 roku jeszcze bardziej skomplikował dzisiejszy krajobraz zagrożenia. Globalny charakter pandemii pozwolił politykom skrajnej prawicy zinstrumentalizować kryzys i otwarcie wystąpić przeciw globalizacji i migracji, a poprzez wzbudzanie niepokojów, lęków egzystencjalnych i sporów ekonomicznych stworzyć dodatkowo idealne warunki rozwoju teoriom spiskowym i radykalnym ideologiom. Historycznie rzecz biorąc, masowe kryzysy zdrowotne i ekonomiczne zawsze były katalizatorami radykalizmu i nienawiści wobec mniejszości; potwierdza to zarówno epidemia dżumy w XIV-wiecznej Europie, jak i wielki kryzys ekonomiczny lat trzydziestych w Ameryce.

Chciałabym, żeby Coraz ciemniej uświadomiło czytelników w kwestii ukrytych działań, motywacji i taktyk ekstremistów. Aby zakończyć książkę bardziej optymistycznym tonem, daję pod rozwagę dziesięć pomysłów na to, jak postawić tamę dzisiejszemu ekstremizmowi. Ostatecznie jednak udana obrona naszych demokracji i wolności obywatelskich, o które walczyliśmy w Europie od czasu drugiej wojny światowej, zależy od każdego z nas.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Wstęp do wydania polskiego

[1] https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369183X.2018.1451308

[2] https://www.bbc.com/news/blogs-trending-40509632

[3] https://www.radicalrightanalysis.com/2018/11/19/the-polish-radical-right-in-britain-recent-developments/

[4] https://www.hopenothate.org.uk/research/state-of-hate-2018/violence/polish-extremists/

[5] https://www.theguardian.com/australia-news/audio/2020/jul/29/how-polands-election-puts-at-risk-lgbt-rights-the-courts-and-the-free-press

[6] https://www.bbc.com/news/world-europe-46867286

[7] http://www.krakowpost.com/10477/2015/09/poland-to-accept-5000-refugees

[8] https://www.isdglobal.org/wp-content/uploads/2019/05/Disinfo-European-Elections-Interim-report-ISD-2-V2.pdf

.