BIBLIOTEKA POLITYKI

Tytuł: Symetryści. Jak się pomaga autokratycznej władzy

Autorzy: Mariusz Janicki, Wiesław Władyka

© copyright by Mariusz Janicki, 2023
© copyright by Wiesław Władyka, 2023
© copyright by POLITYKA Spółka z o.o. SKA, 2023

Zdjęcie na I okładce:© Marek Kwiatkowski
Zdjęcie na IV okładce:© Leszek Zych/POLITYKA

Redaktor: Jacek Kowalczyk

Projekt okładki: Marek Kwiatkowski

Opracowanie graficzne, skład: Janusz Fajto

Korekta: Zofia Kozik, Paulina Wejt

Wydanie I, Warszawa 2023

ISBN 978-83-958672-9-3

Wydawca:
POLITYKA Sp. z o.o. SKA
ul. Słupecka 6, 02-309 Warszawa
e-mail: polityka@polityka.pl
www.polityka.pl
sklep.polityka.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Malwinie i Ru – M.J.

Dzieciom i Ich Dzieciom – W.W.

WSTĘP

Pojęcie „symetryzmu”, wprowadzone do polskiego języka politycznego przez Mariusza Janickiego i Wiesława Władykę, zrobiło oszałamiającą karierę. W internecie można znaleźć dziesiątki tysięcy odwołań do tego terminu, o symetryzmie wypowiadają się publicyści, naukowcy, politycy; słowo weszło do języka potocznego, jest już także hasłem w Wikipedii. Nawiasem mówiąc, w Wikipedii definicja symetryzmu jest niezbyt udana, bo głosi, że „to postawa ideologiczna zakładająca, że każdemu negatywnemu zjawisku zawinionemu przez dany obóz polityczny należy spróbować przeciwstawić analogiczne negatywne zjawisko zawinione przez jego przeciwników”. To akurat jeden, i to nie najciekawszy, przejaw postawy moralnej i mentalnej, której Janicki i Władyka poświęcili wiele tekstów w „Polityce”, a teraz całą książkę. Ostry spór wokół tego pojęcia potwierdza, że dotknęło ono boleśnie wielu tzw. liderów opinii publicznej, którzy poczuli się jego adresatami. Oskarżano obu autorów o to, że obiektywizm nazywają oportunizmem, że próbują stygmatyzować „niezależnych politycznie” komentatorów, „nie pozwalają” na stosowanie tej samej, uczciwej miary do obu stron polskiego sporu, podgrzewają wojnę plemion.

W tej książce Janicki i Władyka precyzyjnie wyjaśniają swoje rozumienie pojęcia, które wypuścili w publicystyczny obieg, odpowiadają na stawiane im zarzuty, ale piszą też przejmujący akt oskarżenia symetrystów. Główny zarzut jest zawarty w podtytule „Jak się pomaga autokratycznej władzy”. Chyba wszyscy, którzy bywają nazywani lub sami z dumą nazywają siebie symetrystami – uważają się za szczerych demokratów, często deklarują się jako zwolennicy opozycji, krytycy rozmaitych błędów, nadużyć i brutalnego stylu uprawiania polityki przez obecną władzę. Ale jednocześnie na sto sposobów tę władzę usprawiedliwiają, tłumaczą, traktują jako normalnego, tyle że sprytniejszego od innych politycznego gracza. Potrafią „obiektywnie ocenić” sukcesy rządu Zjednoczonej Prawicy (zwłaszcza na tle „neoliberalnych” rządów poprzedników), podziwiają sprawność wyborczych kampanii Prawa i Sprawiedliwości, społeczną intuicję Jarosława Kaczyńskiego – który, niestety, ma też skłonności autorytarne. W meczu autokracja vs demokracja symetrysta będzie kibicował demokracji, ale przede wszystkim jest ciekaw ostatecznego wyniku. Janicki i Władyka znakomicie analizują tę logikę i retorykę, rozbijają górnolotne symetrystyczne frazesy, które, w ostatecznym rozrachunku – bez względu na intencje samych „równodystansowców” – legitymizują dokonujący się w Polsce autorytarny przewrót. Politycznie stają się sojusznikami PiS.

„Symetryści” ukazują się w samą porę, tuż przed wyborami, których najważniejszej stawki nie powinno się zamazywać, rozmieniać na programowe czy ideowe spory. To będzie zderzenie partii respektujących zasady liberalnej demokracji, tak jak zostały one opisane w polskiej konstytucji, ze zwolennikami „demokracji suwerennej”, w której zwycięzca bierze (a właściwie już wziął) wszystko. Gdzie raz zdobyta władza, jak w 2015 r. przez PiS, staje się narzędziem jej rozszerzania, utrzymania, samopowielania. Janicki i Władyka mówią w książce – i w tym jednym miejscu zbliżają się do symetrystów – że z woli wyborców może rządzić taka czy inna partia, z prawa czy z lewa, ze swoim programem, priorytetami, kadrami, byle w ramach tych samych demokratycznych reguł gry. „W ramach” to ważne dla Autorów sformułowanie. Kiedy upadł w Polsce komunizm, przyjęliśmy ustrojowe reguły zachodniego świata i system wartości, na których zostały zbudowane: wolności osobistej, rozdziału władz, równości wobec prawa, wolności słowa, ochrony praw mniejszości – znamy ten katalog. To jest rama, która spaja współczesne pluralistyczne społeczeństwa, daje jednostkom gwarancje bezpieczeństwa, a jednocześnie wyznacza granice politycznej władzy. PiS przekracza te granice każdego dnia i nie może być traktowany jako normalny, „symetryczny” uczestnik gry, której zasady odrzucił.

Mariusz Janicki i Wiesław Władyka mają szczególne prawo, żeby ostrzegać przed banalizowaniem niebezpieczeństwa, jakim byłaby kontynuacja obecnych rządów. W polskiej publicystyce są bodaj najlepszymi pisoznawcami. Ich dwie poprzednie książki: wydane w 2007 r. „Cień wielkiego brata. Ideologia i praktyka IV RP” i „Brat bez brata” z roku 2019, to klasyczne już dziś pozycje, analizujące fenomen polskiego populizmu wersji Kaczyńskiego. Jako jedni z nielicznych ostrzegali w czasach rządów Donalda Tuska, że PiS nie został pokonany w 2007 ani w 2011 r., przeciwnie, rośnie w siłę, zmienia się, szykuje się na powrót do władzy. „Symetryści” domykają ten książkowy cykl, są ostatnią przestrogą, wezwaniem do powszechnej mobilizacji w obronie zagrożonej dziś demokracji. Mimo ostrych, przykrych dla adresatów, pisanych z pasją polemik ta książka jest także ręką wyciągniętą w stronę symetrystów. Za moment możemy się znowu różnić, spierać, ale najpierw trzeba wygrać z tymi, którzy demokracji chcą użyć do jej niszczenia. Tu Autorzy są na pewno stronniczy: między autorytaryzmem i demokracją nie ma żadnej symetrii. Ważna, oryginalna, bardzo ciekawa książka.

Jerzy Baczyński

SŁOWO NA POCZĄTEK

Obserwujemy życie polityczne w Polsce od wielu lat. Stworzyliśmy publicystyczny duet jesienią 2005 r., kiedy do władzy po raz pierwszy doszła siła odmienna niż wszystkie wcześniej po 1989 r. Prawo i Sprawiedliwość, partia Jarosława Kaczyńskiego, od początku nie ukrywało, że jest całkowicie różne od poprzedników i się tym wręcz szczyciło. To nie była zwykła zmiana rządów, ale zupełnie nowa sytuacja ustrojowa. Nie wszyscy wtedy to dostrzegli, tak jak, co jeszcze dziwniejsze, nawet w 2015 r., przy drugiej odsłonie PiS u sterów państwa.

My wiedzieliśmy, że mamy do czynienia ze zjawiskiem jakościowo nowym, niebezpiecznym dla demokratycznego systemu i nieprzewidywalnym w politycznej praktyce. Zaczęliśmy je zatem regularnie opisywać, pokazując procesy, prawidłowości, działania, także narracje i mity nowej ekipy; weszliśmy w rolę swoistych kronikarzy i komentatorów tego niezwykłego politycznego i społecznego procesu. Wtedy PiS był u progu swojej potęgi i wpływów, popełniał wiele błędów wizerunkowych, używał opowieści ze starej epoki (tzw. układ, na co odpowiedzią miałaby być IV RP), wdał się w karkołomne alianse z Samoobroną i LPR. W efekcie w 2007 r. PiS przegrał z Platformą Obywatelską, która zaproponowała inną opowieść: o nowoczesnej, europejskiej, odideologizowanej Polsce. Przed tamtymi wyborami ukazała się nasza książka „Cień wielkiego brata. Ideologia i praktyka IV RP”, gdzie opisaliśmy dokładnie, na czym polega istota przekazu formacji Kaczyńskiego, na jakiej opiera się aksjologii, jakich chwytów używa, o co mu właściwie chodzi. Kiedy dzisiaj zaglądamy do tamtych tekstów, zdumiewa nas, jak wiele wątków powtórzyło się po latach. Już wtedy Kaczyński pokazał swoje polityczne metody, główne cele, całościową wizję systemu, wszystkie obsesje i emocje. Jednak wtedy potraktowano to powszechnie jako polityczne kuriozum, smętny etap w historii kraju, który się szczęśliwie zakończył wraz ze zwycięstwem Platformy Obywatelskiej w 2007 r. 

Nie uwierzyliśmy w tę optymistyczną wersję. Przez osiem lat rządów PO wraz z PSL po 2007 r. wielokrotnie, w kolejnych tekstach, zwracaliśmy uwagę, że zbudowana bariera, mająca zabezpieczyć przed powrotem PiS do władzy, jest zbyt krucha, nie sięga kulturowych korzeni konfliktu, jaki się ujawnił akurat po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Odezwały się echa transformacji z początku lat 90., PiS podgrzewał „stare krzywdy”, to wciąż istniało w przestrzeni publicznej. Narracja Platformy przez kilka lat się sprawdzała, ludzie byli zmęczeni awanturami i gorączką pierwszych rządów PiS, chcieli odpocząć. Ale szybko się to zmieniło, co nowa władza nie dość dobrze dostrzegła.

Po wyborach w 2011 r. sytuacja rządów Donalda Tuska zaczęła się pogarszać. Światowy kryzys finansowy, który wybuchł w 2008 r., kończył się, ale rząd PO zdawał się tego nie dostrzegać, trwał w stuporze, w strachliwej traumie. Platforma zaczęła się kojarzyć z oszczędnościami, marnymi pensjami, zamrożeniem płac w budżetówce, może i rozwojem infrastruktury, ale też biedą obywateli i jakimś ogólnym marazmem. Obowiązywała jednak doktryna, że PiS już na pewno nie wróci do władzy, bo zmieniła się struktura społeczeństwa, dorosły młode roczniki, Unia Europejska robi swoje itd. W jednym z tekstów z tamtego okresu ostrzegaliśmy, że to niebezpieczny mit, że PiS ma wciąż duży potencjał i może pokonać Platformę. I w wyborach 2015 r. to zrobił.

W 2019 r. wydaliśmy książkę „Brat bez brata. Dokąd prowadzi Polskę Jarosław Kaczyński”, jako podsumowanie drugiej – po okresie 2005–2007 – odsłony rządów prawicowego lidera. Spełniły się wszystkie nasze przepowiednie i ostrzeżenia. PiS nie wrócił łagodniejszy, tylko sprytniejszy i bardziej bezwzględny. Zaczął tam, gdzie mu przerwano w 2007 r. – od demontażu Trybunału Konstytucyjnego, potem wziął się za prokuraturę, sądownictwo, Sąd Najwyższy, media itd. Ta pierwsza kadencja drugiej odsłony upłynęła na niemal codziennych awanturach, aferach, ustrojowych deliktach, łamaniu zasad praworządności.

O ile jednak pierwsze rządy Kaczyńskiego z połowy lat 2000., znacznie w sumie łagodniejsze i mniej toksyczne dla Polski, napotykały dość zdecydowany opór strony liberalno-demokratycznej, o tyle radykalna i bezpardonowa druga wersja spotykała się w wielu miejscach z wyrozumiałością, bagatelizowaniem, świadomym niedostrzeganiem systemowych zagrożeń. To również dlatego PiS w 2019 r. przedłużył swoje rządy na kolejną kadencję, społeczeństwo podbiło Kaczyńskiemu legitymację na następne cztery lata.

To zjawisko wydało nam się tak niezwykłe, że postanowiliśmy dokończyć nasz tryptyk właśnie tym tematem – stąd książka, którą mają Państwo w ręku: „Symetryści. Jak się pomaga autokratycznej władzy”. Różni się ona jednak istotnie od dwóch poprzednich. Tamte były przede wszystkim zbiorami naszych tekstów publikowanych w „Polityce”. Ta obecna jest całkowicie nowym materiałem, który nigdzie wcześniej się nie ukazał, uzupełnionym kilkoma tekstami z tygodnika, wiążącymi się z głównym tematem.

Dlaczego opisanie tego fenomenu „wybaczania” autokratom jest tak istotne? Sukcesy polityczne, jakie PiS odnosił od czasu kampanii w 2015 r., nie byłyby możliwe tylko za sprawą działaczy tej partii i jej wyborców. Ugrupowanie Jarosława Kaczyńskiego w sumie już od dawna korzysta ze specyficznej ochrony, darmowego wsparcia wielu przedstawicieli tzw. drugiej strony polskiego megakonfliktu, trwającego od 2005 r., od pierwszych rządów PiS. Teoretycznie dostrzegają oni antydemokratyczne tendencje w partii Kaczyńskiego, nie usprawiedliwiają ich en bloc, wyrwani do odpowiedzi niby pozostają krytykami obozu władzy.

Ale jednocześnie stale i konsekwentnie rozmywają kontury wielkiego sporu o ustrój państwa, relatywizują oceny, porzucają systemowe wartości w imię tzw. obiektywizmu, traktując walkę o demokratyczne pryncypia jak pasjonującą grę, gdzie „niech wygra lepszy”. Czyli skuteczniejszy, może bardziej bezwzględny, sprytniejszy, pozbawiony skrupułów. Bo w gruncie rzeczy, ich zdaniem, obaj zawodnicy tego pojedynku na wizje państwa powinni mieć takie same względy, tego wymaga przyzwoitość bezstronnego obserwatora. Racja leży gdzieś pośrodku, w jakiejś „szarej strefie”, jakby z kłamstwa i prawdy dało się wyciągnąć średnią. To nieustanne kwestionowanie rangi starcia, podważanie wyróżnionej roli, także moralnej, obrońców demokratycznego porządku w Polsce stało się ugruntowanym, praktykowanym przez wielu – i to z upodobaniem – zjawiskiem, które wpłynęło na polską rzeczywistość. Poza rozmiękczaniem ocen ekscesów PiS miało to jeszcze jeden istotny skutek: znacząco osłabiało antypisowską opozycję. Sprowadzało ją do roli zwykłego gracza, banalnego uczestnika rutynowego politycznego starcia, które może się zakończyć tak lub inaczej i każdy społeczny werdykt będzie dobry.

Ta sytuacja „gry” jest wyjątkowo użyteczna dla PiS, bo niejednoznaczna, niejasna, a przez to tym bardziej skuteczna i użyteczna. Politycy PiS mogą powiedzieć: przecież nikt nas nie chwali, a jedynie obiektywnie ocenia, tak jak innych, to realizacja postulatu równości, kwintesencja demokracji. Formacja Kaczyńskiego, która już po pierwszym okresie władzy w latach 2005–2007 powinna mieć status ugrupowania „specjalnej troski”, w sposób oczywisty wyłamującego się z demokratycznych standardów, w 2015 r. dostała nie tylko akt wybaczenia, potwierdzony w 2019 r., ale wręcz taryfę ulgową. PiS zaczął być znowu dobry, ponieważ za złą została uznana dożywotnio Platforma Obywatelska. Bo to „równe traktowanie”, jakie wywalczył sobie PiS, co trudno pojąć, było w istocie faworyzowaniem partii Kaczyńskiego. To ona była tak naprawdę lepsza, nowocześniejsza, ogarnięta, prospołeczna, sprawcza i skuteczna. Patrzono na nią przez okulary z filtrem, przez które było widać nie Macierewicza, Suskiego, Czarnka, Pawłowicz, Piotrowicza, Tarczyńskiego, Brudzińskiego, Terleckiego, a nawet Kaczyńskiego, ale Dudę, Morawieckiego, Dworczyka i wielu „młodych, zdolnych wiceministrów”. Ci, dodajmy, pracowali z zapałem na powodzenie tego samego systemu, którym niezmiennie rządzi Kaczyński, a który doprowadził do zdemolowania trójpodziału władz.

Partia Kaczyńskiego, obudowana ekipą zdolnych specjalistów od politycznego marketingu, okazała się niezwykle sprawna w manipulowaniu opiniami nie tylko swojego naturalnego kręgu odbiorców, ale także odczuciami i przekonaniami wielu przeciwników. Wchłaniali oni, i nadal to robią, suflowane przez PiS przekazy, gotowi ich bronić jak swoich własnych. Nie potrafili lub nie chcieli dostrzec, jak dramatycznie zmieniła się sytuacja w Polsce po 2015 r. Rozumowali, działali i pisali tak, jak gdyby tego przełomu nie było, jakby nadal obowiązywał niezmieniony, demokratyczny system państwa prawa.

Trwała i trwa do teraz specyficzna hipnoza połączona z amnezją, której nigdy nie mogliśmy zrozumieć, postrzegając swoją rolę jako dziennikarską, publicystyczną, ale też obywatelską. Uważamy, że swoje zawody, także dziennikarski, uprawia się w pewnych aksjologicznych ramach, etycznych granicach, gdzie obowiązują cywilizowane reguły, nieskrępowanie działają kontrolne instytucje, sądy, trybunały, media, gdzie panuje swoboda działań naukowych i twórczych. W niepraworządnym państwie wiele zawodów traci pierwotny sens: sędziowie, adwokaci, lekarze, policjanci, funkcjonariusze służb, urzędnicy, artyści, nauczyciele, akademicy i wielu innych może jakoś działać nawet w opresyjnym systemie. Ale wówczas ich powinnością jest dążenie do ustanowienia takich warunków, aby wykonywać swój zawód z pełną swobodą i godnością. Dotyczy to również dziennikarzy. Czy naprawdę mają „bezstronnie”, „z równym dystansem” opisywać próby zdławienia wolności słowa, czyli własne zniewolenie?

Nawet trzymając się tej modnej metafory „gry”, sprawiedliwie i bezstronnie można oceniać rozgrywkę, która trzyma się wyznaczonych przed rozpoczęciem gry zasad. Ale jeśli ktoś przestawia bramki, przemalowuje linie i ma sędziego po swojej stronie, w istocie nie jest uczestnikiem gry i nie powinien liczyć na takie samo traktowanie jak druga drużyna. A cisi poplecznicy Kaczyńskiego z tzw. demokratycznej strony właśnie takie równe traktowanie proponują i uważają to za powód do dumy, swoje osiągnięcie. Nazwaliśmy ich symetrystami. Znaczenie symetryzmu dla podtrzymywania i umacniania władzy PiS od 2015 r. jest nie do przecenienia.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki