Tytuł oryginału: Записки из чемодана. Тайные дневники первого председателя КГБ, найденные через 25 лет после его смерти.

© Prosveshcheniye publishers, 2016

© Serova V.V., 2016

© Khinstein A.E., 2016 – editing, compiling, commentary

Wydanie polskie © Wydawnictwo REA-SJ, 2019

Tłumaczenie

Od rozdziału „Słowiańska szafa generała Sierowa” do rozdziału 14 – Aleksander Janowski

Od rozdziału 15 do końca – Jan Cichocki

Redakcja

Bogusław Jusiak

Korekta

Agencja Wydawnicza Synergy (Artur Furmańczuk, Natalia Nowak, Anna Sadczuk), Danuta Piętka

Projekt okładki i stron tytułowych

Paweł Panczakiewicz

Projekt środków i skład

TYPO 2 Jolanta Ugorowska

Wszystkie fotografie zawarte w książce zostały udostępnione przez wydawnictwo Prosveshcheniye

Książkę wydrukowano na papierze Eccobook White 60 g vol. 1,6 dostarczonym przez Antalis Sp. z o.o.

ISBN 978-83-7993-413-3

Wydawnictwo REA-SJ Sp. z o.o.

Dział Handlowy

ul. Kościuszki 21, 05-510 Konstancin-Jeziorna

tel. 22 631 94 23

e-mail: handlowy.rea@gmail.com

www.rea-sj.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Każda reprodukcja, adaptacja całości lub części niniejszej publikacji, kopiowanie do bazy danych, zapis elektroniczny, mechaniczny, fotograficzny, dźwiękowy lub inny wymaga pisemnej zgody Wydawcy i właściciela praw autorskich.

Skład wersji elektronicznej

Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Szef GRU Generalnego Sztabu Sił Zbrojnych ZSRR, generał armii, Bohater Związku Sowieckiego Iwan Sierow

Słowiańska szafa generała Sierowa

Czekista zawsze pozostaje czekistą. Byli czekiści w naturze nie istnieją. Byli szefowie KGB – tym bardziej.

Dzienniki Iwana Sierowa nie są zwykłymi wspomnieniami jednego z ostatnich szefów sowieckich służb specjalnych. Stanowią dowód rzeczowy ostatniej gry operacyjnej starego generała, zakończonej już po jego śmierci.

Sierow wszystko dokładnie zaplanował i obliczył w duchu starej szkoły stalinowsko-beriowskiej. Materiały, które Czytelnik ma przed sobą, stanowią wynik tej kombinacji, zrealizowanej dokładnie według scenariusza generała. Tę partię byli podwładni przegrali ze swym szefem z kretesem.

Czytelnicy bez wątpienia na tym skorzystali, ponieważ nigdy przedtem świadectwa „marszałka służb specjalnych” nie były rozgłaszane, poza tym po prostu nie istniały.

Iwan Sierow prowadził dziennik od momentu przyjścia na Łubiankę w roku 1939. Najważniejsze wydarzenia i spostrzeżenia zapisywał przez całe życie: w czasie wojny i po niej, a nawet na stanowisku szefa KGB w latach 1954–1958 i Głównego Zarządu Wywiadowczego (GRU) do momentu zwolnienia w roku 1963.

Oczywiście zapiski swe prowadził w głębokiej tajemnicy. Sam fakt odnotowywania poszczególnych aspektów pełnionej służby, spotkań i rozmów z najwyższymi przełożonymi, ze Stalinem włącznie, przyrównywano do ujawniania tajemnicy państwowej. Podczas wojny za prowadzenie dziennika oficerów stawiano przed trybunałem lub zsyłano do kompanii karnych.

Notatki Sierow prowadził w samotności. Nie można wykluczyć, że długi czas chował je nawet przed własną żoną. Zapisane atramentem, okrągłym uczniowskim pismem, zeszyty i notatniki ukrywał w specjalnie urządzonych skrytkach.

Na emeryturze Sierow nie zapomniał o skrytkach i ich zawartości. Po roku 1954 zaczął pracować nad swymi wspomnieniami, uzupełniając i czasem przepisując stare dzienniki.

Raczej nie kierował się próżnością. Chyba dążył, chociaż zaocznie, do przywrócenia swego dobrego imienia, opowiadając prawdę o sobie i swoich prześladowcach, przynajmniej tak jak ją postrzegał.

Sierow uważał siebie za okrutnie i niesłusznie pokrzywdzonego. W roku 1963, w wyniku skandalu szpiegowskiego z pułkownikiem GRU Olegiem Pieńkowskim, generała zdymisjonowano w atmosferze nagonki, pozbawiono złotej gwiazdy Bohatera Związku Sowieckiego oraz trzech generalskich gwiazdek na pagonach, degradując do stopnia generała majora, w dodatku zesłano na prowincję. „Za utratę czujności” wykluczono go z partii. O prawdziwych przyczynach niełaski opowiemy nieco dalej.

Pamiętniki Sierowa miały posłużyć za odpowiedź Chruszczowowi, Breżniewowi, Szelepinowi oraz innym sowieckim „olimpijczykom”, którzy przyczynili się do jego nieszczęścia. Ich kwintesencję zawiera nieudolny, lecz szczery czterowiersz (tak, tak – surowy szef NKWD, KGB i GRU na stare lata zabawiał się poezją).

Może to dziwne – maszeruję

Z czołem wzniesionym wysoko.

Ojczyzna kiedyś za prawdą się ujmie,

Zapewni należny mi spokój.

Myślę, że nie warto sprowadzać całej sprawy do banalnego wyrównania rachunków. Jako świadek i uczestnik wielu wydarzeń historycznych Sierow czuł się zobowiązany opowiedzieć przynajmniej o niektórych z nich.

„Uważam, że byłoby nierozsądne z mojej strony zabierać ze sobą do grobu wiele faktów znanych tylko mnie, tym bardziej że niektórzy »pamiętnikarze« zniekształcają je co niemiara – pisał w jednej z przedmów do swoich pamiętników. – Niestety kilku moich kolegów z pracy, znających opisywane wydarzenia, odeszło już z tego padołu, nie pozostawiając po sobie żadnych wspomnień”.

Istotnie, nikt z szefów organów bezpieczeństwa z tamtego okresu nie pozostawił żadnych pamiętników. W tym sensie notatki Sierowa stanowią unikalny dokument epoki, niemający odpowiednika we współczesnej historii.

Mimo przejścia na emeryturę Sierow nie utracił dawnych nawyków. Dzienniki prowadził skrycie, nie ufając nikomu. Dopiero potem powierzył żonie przepisywanie ich na maszynie. Już na początku pieriestrojki zwierzył się również swemu zięciowi, znanemu pisarzowi i scenarzyście filmowemu Edwardowi Chruckiemu, klasykowi sowieckiej powieści kryminalnej.

Taka konspiracja wcale nie świadczyła o starczej paranoi – byli podwładni rzeczywiście nie spuszczali oka z Sierowa.

Jego wnuczka wspomina, jak po śmierci dziadka domownicy, opróżniając jego gabinet na daczy, odkryli w parkiecie wydrążone rowki przeznaczone do kabli aparatury podsłuchowej. Wtedy też po niezaplanowanym przyjeździe do Archangielskoje zastali dziwnego młodego człowieka z neseserem, który natychmiast się wycofał, dodając: „Nie jestem złodziejem”. Rzeczywiście, z domu nic nie zginęło.

KGB nieustannie polowało na dzienniki Sierowa: ani Kreml, ani Łubianka nie życzyły sobie ukazania się na Zachodzie kolejnej sensacji wydawniczej. Usiłowano nawet podstawić Sierowowi zbliżonego do KGB znanego pisarza Juliana Siemionowa, według powieści którego nakręcono głośny serial telewizyjny Siedemnaście mgnień wiosny. Po wizycie autora, którego do emerytowanego teścia-generała przywiózł kolega, Edward Chrucki, na posiedzeniu Biura Politycznego KC KPZR w dniu 12 lutego 1971 roku Jurij Andropow meldował: „Komitet Bezpieczeństwa dysponuje informacją, że Iwan Aleksandrowicz Sierow, były przewodniczący KGB przy Radzie Ministrów ZSRR, w ciągu ostatnich dwóch lat zajęty jest pisaniem wspomnień o swojej działalności politycznej i państwowej… W pracy nad nimi wykorzystuje własne notatki. Wspomnień tych nikomu jeszcze nie pokazywał, mimo że jego najbliższe otoczenie wie o ich istnieniu…”¹.

Trudno w to uwierzyć, ale KGB nigdy nie weszło w posiadanie poszukiwanych dokumentów. Archiwum swe i notatki Sierow ukrywał profesjonalnie. Gdyby odpowiednie czynniki zechciały, na pewno w końcu by je znaleziono – zdemolowanoby cały dom, zerwano podłogi, boazerie, sufity. Andropow wolał jednak nie uciekać się do drastycznych środków – może czuł sentyment do człowieka, z którym razem w 1956 roku w zbuntowanym Budapeszcie krył się przed kulami powstańców.

Sierow chyba się nie spodziewał, że zobaczy swe pamiętniki w druku. Jego nazwisko, personalia innych działaczy i większość opisywanych wydarzeń objęto w sowieckich czasach najostrzejszym zakazem.

Na co więc liczył? W jakim celu na stare lata rozpoczął aż tak niebezpieczną grę z KGB?

Dopiero teraz to rozumiemy…

Iwan Aleksandrowicz Sierow zmarł gorącym latem 1990 roku, kilka miesięcy przed 85. rocznicą urodzin. Gdyby odszedł kilka lat wcześniej, KGB na pewno po swojemu rozegrałoby końcówkę tej przydługiej partii szachów i skonfiskowało pamiętniki. W roku 1990 jednak organa śledcze miały już inne sprawy na głowie i stare papiery nikogo nie zajmowały.

Mój starszy przyjaciel Edward Chrucki opowiadał, jak po śmierci jego teścia daczę w Archangielskoje po kryjomu przeszukali czekiści (no bo niby kto inny?), działali jednak na tyle topornie, że nawet nie zdarli boazerii na ścianach.

Od śmierci Iwana Sierowa upłynęło prawie ćwierć wieku. Przez cały ten czas historycy i specjaliści powoływali się okresowo na słowa jego zięcia o pamiętnikach, lecz nikt nigdy ich nie widział. Nawet krewni zmarłego nie wiedzieli, gdzie znajduje się jego archiwum. Rodzina, owszem, przechowywała głównie oficjalne papiery – różnego rodzaju legitymacje, nagrody i odznaczenia, skargi do KC i Komisji Kontroli Partyjnej, jak również kilka zaledwie kartek z brudnopisami dzienników.

Wydawało się, że były przewodniczący na zawsze zabrał do grobu swoje tajemnice, aż tu naraz…

Słowo daję, gdybym miał napisać scenariusz filmowy do naszej historii, rozpocząłbym tak:

Podmoskiewska dacza generała. Dobudowany garaż. Robotnicy – gastarbeiterzy – ciężkimi młotami rozwalają ściankę działową. I naraz… pod ciosami młota ujawnia się… wnęka. Schowek! Kamera filmowa najeżdża szerokim planem. Za ścianką ukryto, obsypane teraz budowlanym pyłem, dwie staroświeckie walizy.

Robotnicy wywlekają znalezisko. Trzęsącymi się rękami rozbijają zamki. Na ich smagłych twarzach maluje się podniecenie, lecz zamiast na złoto i kosztowności ich rozczarowane spojrzenia padają na liczne zeszyty, notatniki i sterty maszynopisów.

Tak właśnie to wyglądało. W roku 2012 dawny dom generała Sierowa przy szosie Rublowskiej odziedziczyła jego wnuczka Wiera. Wkrótce zarządziła remont. Kiedy usuwano ściankę w garażu, odnaleziono za nią schowek z dwoma walizami w środku.

Sierow był przekonany, że wcześniej czy później jego notatki trafią do potomnych. Do nich właśnie je adresował i dla nich pisał. Wydaje mi się, że gdyby wiedział, w jak niecodzienny sposób ujawniona zostanie jego tajemnica, generalska miłość własna zostałaby mile połechtana. Nawet po śmierci pokazał klasę prawdziwego zawodowca.

Dzienniki i wspomnienia Sierowa to prawdziwa kopalnia złota dla kogoś, kto chce wyrobić sobie obiektywną opinię na temat niedawnej sowieckiej przeszłości. Zrządzeniem losu ten człowiek uczestniczył w kluczowych wydarzeniach lat 1940–1965, w sensie dosłownym tworząc historię najnowszą. Wystarczy powiedzieć, że jako jedyny stał u steru dwóch sowieckich supersłużb – KGB i GRU.

Jego notatki i świadectwa są unikalne, jako że pozwalają spojrzeć na zachodzące procesy historyczne oczami ich bezpośredniego uczestnika. Dodam, że wiele sekretów i tajemnic Sierow ujawnia po raz pierwszy.

Przykładów na poparcie tej tezy mamy aż nadto. Czytelnik może samodzielnie zresztą dojść do tego samego wniosku. Nawet kulisy własnej dymisji Sierow ukazuje w sposób zupełnie odmienny – twierdzi, że superszpieg XX wieku Oleg Pieńkowski to… agent KGB, podstawiony Amerykanom i Anglikom przez sowiecki kontrwywiad.

Jest takie często nadużywane wyrażenie: człowiek swojej epoki. Iwan Aleksandrowicz rzeczywiście nim był.

Chłopskiego syna z guberni wołogodzkiej, aktywistę świetlicowego, Komsomoł skierował na naukę do szkoły piechoty, po której trafił do wojska najpierw jako dowódca plutonu, a potem baterii.

Awansowany do stopnia majora, został wysłany do Akademii Wojskowej imienia Frunzego, której nie zdążył ukończyć. W styczniu 1939 roku 33-letniego Sierowa wraz z setkami innych słuchaczy i absolwentów uczelni wojskowych odkomenderowano do NKWD.

W opinii samego zainteresowanego początki jego pracy na Łubiance i pierwsze spotkania z ludowym komisarzem bezpieczeństwa Ławrientijem Berią można przyrównać do uczucia kociaka wrzuconego do lodowatej wody. Po czystkach Jeżowa kadry zawodowców bezlitośnie przetrzebiono i prawdziwych fachowców brakowało.

W dniu 2 września 1939 roku Sierowa mianowano komisarzem spraw wewnętrznych Ukrainy – razem z sowiecką armią należało przyłączyć wschodnie połacie Polski (zachodnią Ukrainę) oraz oczyścić nowo pozyskane tereny z elementów wrogich władzy sowieckiej. Świeżo upieczony komisarz dysponował bardziej niż skromnym doświadczeniem – zaledwie pół roku stażu operacyjnego…

Podobne przypadki powtarzały się w życiu Sierowa regularnie. Zawsze posyłano go na odcinki najtrudniejsze, gdzie działo się coś ważnego – powierzano mu zarządzanie kryzysem, wyrażając się językiem współczesności.

Przed wojną Sierow zostaje pierwszym zastępcą komisarza bezpieczeństwa ZSRR, a wkrótce zastępcą komisarza spraw wewnętrznych. Na jesieni 1941 roku, w przypadku poddania Moskwy Niemcom, miał pozostać w niej nielegalnym rezydentem w celu organizacji wysadzania w powietrze przedsiębiorstw przemysłowych, infrastruktury komunalnej i metra. Jako szef moskiewskiej strefy ochrony NKWD Sierow wiele uczynił dla zaprowadzenia porządku na linii obrony stolicy. Tworzył pierwsze oddziały dywersyjne i partyzanckie.

Odwagi mu nigdy nie brakło. Jako jeden z nielicznych szefów Łubianki niejednokrotnie udawał się na linię frontu, wydostawał z okrążenia, osobiście prowadził żołnierzy do ataku, będąc o włos od śmierci.

W jednej z wersji swego życiorysu, jakie zawierało jego archiwum, pisze: „…wykonywałem zlecenia specjalne Państwowego Komitetu Obrony ZSRR i naczelnego dowództwa na różnych frontach: obrona Moskwy, Stalingradu, Leningradu, Charkowa, Woroszyłowgradu, następnie przełęczy kaukaskich (Kłuchorska, Maruchska i inne), gdzie odniosłem kontuzję z utratą przytomności”.

Pod kierownictwem Sierowa prowadzono likwidację oddziałów bandyckich w Kałmukii i na Kaukazie. Iwan Aleksandrowicz był także jednym z ideologów walki z OUN i polskim podziemiem antysowieckim, osobiście aresztował przywódców probrytyjskiego rządu polskiego oraz kierownictwo Armii Krajowej.

Dzień zwycięstwa specjalny pełnomocnik 1. Frontu Białoruskiego, komisarz bezpieczeństwa II rangi Sierow świętował w Berlinie, do którego wszedł wraz z sowieckimi jednostkami bojowymi. Z przedmieścia stolicy III Rzeszy jako pierwszy zadzwonił do Stalina, by donieść: „nasi już są w mieście”.

O wojnie, o szturmie Berlina, o życiu w powojennych Niemczech Sierow pisze bardzo szczegółowo jako o najciekawszych faktach ze swego życia.

Bezpośrednio uczestniczył w największych wydarzeniach XX wieku – podpisaniu kapitulacji przez hitlerowskie Niemcy, obradach konferencji poczdamskiej, negocjacjach z sojusznikami. To on właśnie odnalazł spalone zwłoki Hitlera, Ewy Braun i Goebbelsa. W czerwcu 1945 roku z inicjatywy marszałka Żukowa otrzyma złotą gwiazdę Bohatera Związku Sowieckiego.

Za cztery lata wojny jego mundur generalski ozdobi sześć orderów bojowych. Nie wszystkie otrzymał za bohaterskie czyny.

Sierow kierował deportacją narodowości uznanych przez Stalina za wrogie – Niemców nadwołżańskich, Kałmuków, Czeczenów, Tatarów krymskich, Karaczajewców. On właśnie tworzył pierwsze obozy filtracyjne dla jeńców wojennych i odpowiadał za przymusową mobilizację osób narodowości niemieckiej. Z jego nazwiskiem wiążą się „czerwone porządki” na zajętych przez ZSRR terytoriach krajów nadbałtyckich, w Polsce, Niemczech, na Białorusi, Ukrainie, w Rumunii.

Wykonując wolę Kremla i Łubianki, Sierow czynił wszystko, co było konieczne dla osiągnięcia celu. Potrafił być przebiegły i wiarołomny – jego znakiem firmowym stało się zwabianie przeciwnika w pułapkę. Tak zneutralizowano przywódców polskiego, ukraińskiego, a potem węgierskiego ruchu oporu.

Nie zamierzam go ani potępiać, ani usprawiedliwiać – jak już zaznaczyłem, był człowiekiem swojej epoki. Sierow nie zwykł kwestionować rozkazów, lecz je wykonywać, za co właśnie ceniło go kierownictwo.

W swoich notatkach wspomina o kilkudziesięciu spotkaniach ze Stalinem, nie licząc mnóstwa rozmów telefonicznych. „Wódz narodów” rzeczywiście wysoko cenił Sierowa. Nie bez powodu wyruszając po raz pierwszy i ostatni na front w roku 1943, przygotowanie wyjazdu powierzył właśnie jemu.

Nie to jednak było najpoważniejszym zadaniem Iwana Aleksandrowicza. Stalin regularnie wydawał mu polecenia o różnym stopniu ważności, co dokładnie przedstawiają odnalezione dzienniki.

Po maju 1945 roku Stalin celowo pozostawił Sierowa w Niemczech w charakterze specjalnego pełnomocnika NKWD-MSW oraz zastępcy sowieckiego komendanta Berlina. Powierzono mu wyjątkową misję: wyszukiwanie niemieckich uczonych-atomistów, konfiskata rysunków technicznych i planów budowy reaktorów atomowych, demontaż i wywóz do ZSRR całych zakładów przemysłowych. Dzięki wysiłkom Sierowa odtworzono produkcję rakiet balistycznych, zorganizowano transport paliwa jądrowego do ZSRR, stworzono pierwszą sowiecką broń masowego rażenia.

Kiedy w roku 1952 zagrożony został harmonogram „budowy stulecia”, kanału Wołga–Don, Stalin wysłał Sierowa, by pokierował pracami na miejscu i… po upływie trzech miesięcy kanał był gotowy!

Wizerunek technokraty od służb specjalnych dobrze przysłuży się Sierowowi po śmierci Stalina. Dążący do szczytu władzy Chruszczow obdarzył go zaufaniem – przecież znali się jeszcze z okresu wspólnej pracy na Ukrainie.

Sierowa po aresztowaniu Berii, w odróżnieniu od mnóstwa jego kolegów z MSW-MBW, nie tylko nie zwolniono ze stanowiska ani nie zatrzymano, lecz odwrotnie – w lutym 1954 roku powierzono mu nowy resort, Komitet Bezpieczeństwa przy Radzie Ministrów ZSRR. Wypada dodać, że przedtem, jako jeden z zastępców Berii, Sierow brał udział w operacji przeciwko własnemu zwierzchnikowi.

Swoje oddanie nowemu szefowi Sierow demonstrował niejednokrotnie. Jako pierwszy wyleciał jesienią 1956 roku do zbuntowanego Budapesztu, gdzie osobiście kierował operacją „Grom” i zatrzymaniem „przywódcy rządu kontrrewolucyjnego” Imrego Nagya.

W lipcu 1957 roku, w czasie pierwszego spisku przeciwko Chruszczowowi, Sierow uczyni wszystko, by uchronić swego pryncypała: kagiebiści wraz z wojskowymi i pracownikami MSW będą w pośpiechu transportować do Moskwy z całego kraju szeregowych członków KC KPZR, zwolenników Nikity Siergiejewicza.

W nagrodę za wierność otrzymał niełaskę. Najpierw w roku 1958 Sierowowi powierzono wywiad wojskowy, czyli GRU. W 1963 roku, w wyniku doskonale zaplanowanej operacji, ostatecznie wykreślono z nomenklatury i poddano ostracyzmowi. Do końca swych dni Sierow będzie słał pisma do KC, domagając się przywrócenia utraconych gwiazdek generalskich i legitymacji partyjnej…

Na pewno dawny stalinowski faworyt stał się w nowych okolicznościach człowiekiem niewygodnym. Bezpośredni i nieustępliwy, nie przypochlebiał się i swego zdania nie ukrywał. Charakter też miał odpowiednio twardy, tworząc sobie masę wrogów, czemu dawał wyraz w pamiętnikach, nie przebierając ani w ocenach, ani w emocjach.

Na początku lat 60., w szczycie tak zwanej odwilży politycznej, Chruszczow skutecznie pozbył się wszystkich współtowarzyszy z okresu stalinowskiego. Ich miejsce zajmowali faworyci nowego okresu – głodni sukcesu, energiczni, młodzi, plastyczni. Na ich tle Sierow wyglądał jak wielka staromodna słowiańska szafa wśród lekkich plastikowych mebli. Jest to całkiem trafna metafora, jeśli przypomnimy sobie, że za prototyp majora Fiedotowa ze słynnego sowieckiego filmu Zwiadowczy czyn posłużył legendarny Nikołaj Kuzniecow, agent 4. Zarządu NKWD. Jednym z organizatorów tego zarządu był właśnie Sierow.

Nie dziwi więc fakt, że „drogi Nikita Siergiejewicz” bez wielkiego żalu rozstał się z dawnym towarzyszem walki pod pierwszym nadarzającym się pretekstem: nie chciał mieć przy sobie nikogo, kto pamiętałby o jego udziale w masowych represjach oraz częstych poniżeniach, jakie przyszły bojownik z kultem jednostki musiał znosić ze strony Stalina.

Sam Sierow uważał swoją „odstawkę” za skutek specoperacji KGB, co było dla niego podwójnie krzywdzące. Przecież wiele swych sukcesów Łubianka zawdzięczała właśnie jemu.

Za Sierowa KGB zaczęło przeradzać się w profesjonalną specsłużbę, w której najważniejszą rolę odgrywały nie pięści, lecz mózgi. Ogromne sukcesy zapisała na swe konto służba wywiadu zewnętrznego. Całkowicie stłumiono opór zbrojny na zachodniej Ukrainie i w republikach nadbałtyckich. Na nowe metody pracy przestawiono także kontrwywiad. Godzi się też podkreślić ogromne zasługi czekistów w procesie rehabilitacji ofiar represji stalinowskich. Sierow, à propos, należał do inicjatorów masowych rehabilitacji.

Współcześni historycy malują portret Sierowa przeważanie w ponurych, czarno-krwistych tonacjach. Jego realne zasługi i sukcesy pozostają nieznane szerokiemu audytorium. Większość badaczy zgodna jest w swej opinii o nim jako ograniczonym siepaczu – stalinowcu zdolnym tylko do okrutnych rozpraw.

Może to się wydać dziwne, ale o wiele wyżej cenili Sierowa autorzy powieści sensacyjno-przygodowych. W kultowej powieści z cyklu przygód Jamesa Bonda, Pozdrowienia z Rosji, profesjonalny brytyjski wywiadowca Ian Fleming odzwierciedla nastroje Zachodu z połowy lat 50., kiedy jego bohater wypowiada następującą kwestię: „Sierow, Bohater Związku Sowieckiego, zdolny uczeń twórców CzeKa, OGPU, NKWD i MSW, przewyższał Berię pod każdym względem… Generał armii Sierow rządzi krajem razem z Bułganinem i Chruszczowem. Być może nastanie taki dzień, kiedy znajdzie się na samym szczycie władzy”.

Jakich to wymysłów i kłamstw nie wypisywano na temat Sierowa! W słynnym Wielkim terrorze profesora Roberta Conquesta czytamy, że Iwan Aleksandrowicz kierował egzekucją marszałka Tuchaczewskiego oraz innych dowódców wojskowych wysokiego szczebla, mimo że w czasie opisywanych zdarzeń Sierow nawet nie myślał jeszcze o karierze czekisty.

„Wśród głównych bohaterów terroru wyróżniał się jako największy zwolennik »scen zbiorowych«” – twierdził z kolei były oficer GRU Władimir Riezun, pseudonim literacki Wiktor Suworow, wyliczając te sceny: rozstrzelanie polskich oficerów w lesie katyńskim, torturowanie własowskich przywódców ROA i przywódców rewolucji węgierskiej 1956 roku.

Wszystko to jest kłamstwem od pierwszej do ostatniej litery. Ze sprawą katyńską Sierow nie miał nic wspólnego. Z własowcami, owszem, walczył, organizując operacje przeciwko nim w pasie przyfrontowym, lecz jego udziału w rzekomym torturowaniu jeńców nic nie potwierdza. Brak również dowodów na domniemane pastwienie się nad przywódcami rewolucji w Budapeszcie – zajmowali się nimi członkowie węgierskiej służby bezpieczeństwa. Sierow pisze, że sprzeciwiał się brutalnemu traktowaniu aresztowanych.

O związkach Sierowa z Katyniem informuje też Wikipedia. Pisze, że jego łącznikiem miał być agent CIA w GRU, podpułkownik N. Popow, co jest oczywistą bzdurą. Jeśli się znali, to wyłącznie zaocznie, ponieważ właśnie na polecenie szefa KGB Sierowa prowadzono operację demaskowania Popowa.

Dodam, że w momencie przechodzenia Sierowa do GRU Popow od roku już siedział w areszcie.

Nie tylko życie Sierowa, lecz również jego zgon otaczały liczne mity i plotki. Na Zachodzie byłego szefa KGB pochowano o ćwierć wieku za wcześnie. We wzorcowej już pracy profesora Cambridge University, Christophera Andrewa, napisanej z pomocą zbiega Olega Gordijewskiego, czytamy, że po dymisji z GRU Sierow „…po ciężkim pijaństwie zastrzelił się na jednym z podwórek Arbatu…”².

Wszystkie te plotki i domysły, kursujące do dnia dzisiejszego, dają się dość łatwo wytłumaczyć jako skutek długotrwałej posuchy i próżni informacyjnej wytworzonej wokół generała Sierowa.

Nawet w ostatnich latach, kiedy wydawałoby się, że ostatecznie opadły zasłony wokół tajemnic z przeszłości, wspomniana próżnia nie została wypełniona. Jedynym poważnym dziełem z tego zakresu pozostaje monografia Nikity Pietrowa z roku 2005, niewolna jednak od pewnych przejaskrawień i sztampy ideologicznej. Autor, zastępca przewodniczącego osławionego stowarzyszenia Memoriał, nie potrafił poskromić w sobie słusznego antystalinowskiego gniewu. Całe życie i dokonania Sierowa ukazał wyłącznie w czarnych barwach³.

Niniejsza książka wypełnia tę godną pożałowania lukę. Prawdziwe życie i czyny generała Sierowa poznajemy tu, jak to się mówi, z pierwszej ręki.

Nie dziwmy się, że autor zapisków próbuje ukazać się w wielu przypadkach w jak najkorzystniejszym świetle, pomijając szereg niewygodnych faktów. Takie są niepisane prawa pamiętnikarstwa. Jednak wartość jego zapisków z nawiązką kompensuje wymienione niedociągnięcia.

Na koniec kilka słów o tym, czym jest archiwum Sierowa i jak przygotowywano je do druku. Objętość znalezionych w schowku w dwóch walizach papierów równa się, moim zdaniem, co najmniej 100 arkuszom drukarskim. Są to głównie zapiski w formie dziennika, przerabiane i uzupełniane już po przejściu na emeryturę. Widocznie Sierow kilka razy do nich powracał, jako że te same wydarzenia relacjonuje od razu w kilku wariantach o zróżnicowanym stopniu dokładności.

Przechowywał także wiele kopii rozmaitych dokumentów: raportów, opracowań tematycznych, sprawozdań, skarg i wniosków adresowanych do różnych instancji. Publikujemy niektóre z nich.

Większość materiałów Sierow napisał odręcznie, część przechował w maszynopisie.

Należy docenić staranność i dokładność Wiery Władimirowny Sierowej, która prawie rok odczytywała, systematyzowała, a potem skanowała całe to gigantyczne archiwum. Właśnie z tymi opracowanymi już przez nią materiałami miałem zaszczyt pracować.

Wszystkie notatki prezentujemy w porządku chronologicznym, w rozbiciu na części. Likwidowano powtórzenia, sprawdzono i skorygowano nazwy geograficzne i nazwiska. Mimo wszystko, materiały pozostawały trudno przyswajalne, dlatego też odważyliśmy się na znaczne ich skrócenie, usuwając rzeczy naszym zdaniem nieistotne i mało interesujące; opatrzyliśmy tytułami rozdziały i podrozdziały, a każdy rozdział poprzedza mój zwięzły komentarz historyczny.

Dodaliśmy również przypisy, które wyjaśniają bądź rozszyfrowują narrację Sierowa, łącznie z ujawnionymi ostatnio dokumentami. Na końcu książki umieściliśmy krótkie biogramy postaci występujących w tej książce.

Przygotowując materiały do publikacji, nie stawialiśmy sobie za cel wybielania czy potępiania autora. Historia nie bywa tylko jasna czy ciemna. Jest wielobarwna.

Dlatego musimy poznać prawdę o swej niedawnej przeszłości, niezależnie od tego, jak bardzo była trudna i niejednoznaczna.

Aleksandr Hinsztejn

członek Centralnej Rady

Rosyjskiego Towarzystwa Wojskowo-Historycznego

Październik 2015 roku

Mój dziadek – generał Sierow

Z wczesnego dzieciństwa zapamiętałam następującą scenkę: siedzimy z dziadkiem w izolatce kliniki dziecięcej, do której przywiózł mnie w pośpiechu po usłyszeniu diagnozy „świnka”. Do domu puszczono nas nieprędko i dziadek, dodając mi otuchy, rysował mnie w postaci zabawnego warchlaczka, tworząc do tego pocieszne wierszyki.

Iwan Aleksandrowicz Sierow – słuchacz Leningradzkiej Szkoły Piechoty Armii Czerwonej. 1926 r.

Wiersze pisywał przez całe życie. Zachowałam wszystkie jego rymowane życzenia świąteczne i urodzinowe, ozdobione pomysłowymi, wesołymi ilustracjami. Przechowuję również wiersze, napisane przez niego w najtrudniejszych momentach życia. Niezwykle wzruszające…

Kilka lat wstecz rozpoczęłam remont na daczy, w trakcie którego znalazłyśmy z córką dwie walizy z notatkami dziadka. Ukrył je niezwykle pomysłowo, w obawie przed konfiskatą ze strony władz.

Słyszałyśmy wcześniej, że jakieś notatki gdzieś istnieją, lecz znalazłyśmy je przez zwykły przypadek.

Po przejrzeniu i przeczytaniu tych unikalnych zapisków, których okazało się całkiem sporo, po stosownym opracowaniu postanowiłyśmy je opublikować. Mamy nadzieję, że pamiętniki generała Sierowa udzielą odpowiedzi na wiele pytań i ukażą ich autora w rzeczywistym świetle.

W wydaniu tej publikacji niezwykle dopomógł Aleksandr Jewsiejewicz Hinsztejn, który wykonał kolosalną pracę – zredagował rękopis, przygotował komentarze, wyjaśnienia oraz dodatki.

Archiwum jest doprawdy gigantyczne – samo skanowanie materiałów zajęło nam prawie pół roku. Wiele wydarzeń generał Sierow podaje w kilku wariantach, załącza mnóstwo unikalnych fotografii – na przykład z podpisania aktu kapitulacji hitlerowskiej III Rzeszy w Karlshorście 8 maja 1945 roku. Zazwyczaj zdjęcie to publikowano bez jego sylwetki, którą cenzura wyretuszowała. W rzeczywistości mój dziadek uczestniczył w tym epokowym wydarzeniu. Dziękuję mej babci, Wierze Iwanownej, za przechowanie tych pamiątek.

Muszę dodać, że Sierowowie przechowywali wszystko: od ręcznie wypisanych legitymacji dziadka z roku 1924 i pokwitowań za zakup mebli w powojennych Niemczech do rachunku za fikusa z roku 1958. W tym sensie Wiera Iwanowna pozostawała prawdziwą żoną czekisty.

Dziadek z babcią stale mieszkali na daczy w Archangielskoje, do Moskwy wyjeżdżali tylko sporadycznie. Całe swe życie babcia poświęciła dziadkowi – przeżyli razem 58 lat! Umiała wytworzyć prawdziwie przytulną, rodzinną atmosferę, mądrze i oszczędnie prowadziła gospodarstwo domowe, doskonale gotowała. To był prawdziwy dom, pełen życia, ze śniadaniami, obiadami i kolacjami przy stole z białym obrusem i świeżymi kwiatami w wazonach. Zawsze przy nas uwijała się sfora psów, którym dziadek sam gotował pożywienie w ogromnych garach. Trzymaliśmy króliki i inne drobne stworzenia, a pewnego razu zjawił się prawdziwy niedźwiedź brunatny.

Dziadek bardzo lubił zwierzęta i naturę, miał taki chłopski pociąg do ziemi. Na emeryturze godzinami potrafił grzebać w ogrodzie, ciągle coś przekopywał, reperował i majstrował, a na jesieni palił w sadzie suche liście.

Dziadkowie gospodarowali umiejętnie, niezwykle racjonalnie i fachowo. Ogromny sad z ogrodem przynosiły wielkie zbiory i babcia dnie całe i wieczory spędzała na konserwowaniu płodów rolnych, czyniąc potężne zapasy na zimę ze wszystkiego, co tylko rodziła ich pokaźna działka.

Iwan Aleksandrowicz i Wiera Iwanowna byli niezwykle gościnni – często zapraszali najbliższych przyjaciół, którzy nie odwrócili się od nich w ciężkich czasach: ludowego artystę RSFSR, barytona Teatru Wielkiego P.M. Norcowa z małżonką, profesora otolaryngologa B.S. Prieobrażenskiego, frontowego druha dziadka, generała I.I. Sładkiewicza z małżonką.

Iwan Aleksandrowicz i Wiera Iwanowna – nowożeńcy. 1932 r.

Więzy przyjaźni łączyły ich z rodziną znanego sowieckiego wywiadowcy A.M. Korotkowa, jego żoną i córką. Niestety, życie tego wspaniałego człowieka zakończyło się tragicznie – zmarł nagle na niewydolność serca, na korcie przy stadionie Dynama, podczas gry w tenisa z dziadkiem.

Często odwiedzała ich Galina Aleksandrowna, druga żona K. Żukowa, oraz córki Chruszczowa, Lena i Julia, a także Nina, córka Budionnego.

Gościli również przedstawiciele artystycznej inteligencji Moskwy, zaprzyjaźnieni z moją ciocią Swietłaną Iwanowną, córką Iwana Aleksandrowicza, oraz jej mężem Edwardem Chruckim, znanym pisarzem i dramaturgiem. Niestety nie doczekali dnia publikacji tej książki, która – jestem pewna – sprawiłaby im wielką satysfakcję.

Dziadek kochał i aktywnie uprawiał sport. Utrzymywał się w doskonałej formie, szczególnie po tym, jak Stalin kiedyś zauważył: „Tyjecie, towarzyszu Sierow!”.

W zimie biegał na nartach, jeździł na łyżwach, w lecie pływał, wiosłował, grał w tenisa, jeździł konno. Samochód prowadził aż do emerytury, motocykl – chyba do 70. roku życia.

Dziadek od małego uczył mnie jazdy na nartach, łyżwach, potem na rowerze i na koniu. Któregoś dnia zmajstrował szczudła i nauczył mnie chodzenia na nich. Pamiętam, podarował mi też procę. Na zimę własnoręcznie uszył maluśki kożuszek, bym nie marzła.

Starał się wychowywać mnie wszechstronnie, lecz nie czynił tego natrętnie, zaszczepiając zamiłowanie do nauki. Często urządzał mi dyktanda z języka rosyjskiego. Nauczył starannego podpisywania się naszym nazwiskiem, przywiązując do tego dużą wagę.

Nawet tańczyć walca nauczył mnie dziadek, zawsze rozpoczynając z lewej nogi. W jakimś stopniu określił moją przyszłość – zostałam solistką słynnego zespołu Igora Moisiejewa, w którym przetańczyłam 28 lat. Dziadek był ze mnie niezwykle dumny.

Mieszkając na daczy, Iwan Aleksandrowicz został przewodniczącym rady osiedla i muszę powiedzieć, że zyskał sobie w tym charakterze powszechny szacunek i uznanie. Człowiek niezwykle życzliwy, rozmawiał ze wszystkimi jak równy z równym, nie bacząc na różnice społeczne. Każdego fachowca wezwanego do naprawy jakiegoś sprzętu domowego czy instalacji niezmiennie częstował opowiadaniami o wojnie i o życiu, pokazywał liczne fotografie.

O wojnie dyskutował zażarcie przede wszystkim z sąsiadami – marszałkami N.D. Jakowlewem i S.I. Rudenką, generałami A.P. Biełoborodowem, A.S. Żadowem, M.I. Kazakowem, E.I. Smirnowem. Spotykali się najczęściej i rozmawiali podczas wieczornych spacerów po długiej drodze dojazdowej do naszego domu przezwanej przez nich żartobliwie „Sierowstrasse”.

Doskonale pamiętam S.M. Budionnego, z którym w Moskwie mieszkaliśmy pod jednym dachem – siadywał na stołku w przedpokoju i grał na harmoszce. Dziadek zabierał mnie ze sobą na daczę do G.K. Żukowa, jeździliśmy też do emerytowanego już wtedy N.S. Chruszczowa. Nikita Siergiejewicz z laską spacerował po ogrodzie ze swym owczarkiem i z dumą pokazywał wypielęgnowane grządki.

Umyślnie opisuję wszystko tak dokładnie, by pokazać, że „Iwan Groźny”, jak przezwała mego dziadka prasa brytyjska, był w rzeczywistości zwykłym człowiekiem, kochającym ojcem, mężem i dziadkiem, uwielbiającym swoją rodzinę, czyniącym dla niej wszystko. Wcale nie takim wampirem, jak usiłuje się go przedstawić dzisiaj, na przykład w telewizyjnym serialu Żukow.

Iwan Aleksandrowicz był człowiekiem wielkiej odwagi osobistej, o stalowej woli i trwałych zasadach moralnych, silnym fizycznie, wytrzymałym. W życiu nie palił i prawie wcale nie pił.

Dowódca plutonu, słuchacz I. Sierow. Leningrad, 25 kwietnia 1928 r.

Nazwisko mojego dziadka wiele osób kojarzy z Olegiem Pieńkowskim – szpiegiem i zdrajcą. Owszem, historia ta zrujnowała Sierowowi karierę. Iwan Aleksandrowicz bardzo ciężko przeżywał swoją dymisję – systematycznie zwracał się do kierownictwa kraju z prośbą o rewizję sprawy, lecz bezskutecznie.

Jak piszą „pamiętnikarze”, Pieńkowski podobno był bliskim przyjacielem naszej rodziny. Moja mama, Jekaterina Iwanowna, synowa Iwana Aleksandrowicza, żywy świadek tamtego okresu, wspomina, że ani na daczy, ani w moskiewskim mieszkaniu nie widziała Pieńkowskiego ani razu.

Dziadka pochowano bardzo skromnie, na wiejskim cmentarzu, niedaleko od daczy, obok babci i jego siostry. W pogrzebie uczestniczyło 6 osób.

Do dziś przechowuję na widocznym miejscu jego oficjalny portret w mundurze generalskim, ze wszystkimi nagrodami, odznaczeniami i złotą gwiazdą Bohatera Związku Sowieckiego.

Jeśli chodzi natomiast o jego czyny oraz działania w czasie wojny i po niej, które podlegają obecnie, delikatnie mówiąc, niezbyt sprawiedliwej krytyce, zaznaczę tylko, że wykonywał rozkazy Stalina oraz innych przywódców i nie mógł ich nie wykonać. Czynił to wyłącznie dla dobra ojczyzny, którą szczerze kochał, dla ratowania ziemi rosyjskiej przed hitlerowcami.

Pragnę wyrazić uznanie O.I. Tkaczowi, D.N. Iwanowowi oraz całemu zespołowi wydawnictwa za wykonaną pracę, a także Natalii Iwanownie Koniewej osobiście za jej bezcenne rady.

Mam nadzieję, że po przeczytaniu tej książki wielu czytelników spojrzy na mego dziadka innymi oczami.

Wiera Sierowa

Sierpień 2015 roku

Zamiast wstępu

„Czas wszystko widzi, słyszy i ujawnia” – mawiał mędrzec Sofokles, natomiast o naszych czasach można powiedzieć, że HISTORIA jest tym, co się wydarzyło. Zmienić jej nie można. Tym, którym ona nie odpowiada, pozostaje tylko żałować, że ich marzenia się nie spełniły. Nie wolno korygować historii i dowolnie traktować zaistniałych wydarzeń.

Idąc za radą przyjaciół i znajomych, postanowiłem zapisywać niektóre wydarzenia ze swego życia. Sądzę, że będą pouczające dla mych dzieci i wnuków.

Wydarzenia i wrażenia ze swego życia zapisywałem kiedyś regularnie. Nazbierało się tego w sumie ponad 300 kartek, niektóre wprawdzie w formie maksymalnie skrótowej, lecz dokładnie odzwierciedlającej przeszłość.

Sądzę, że byłoby nierozsądnie zabierać ze sobą do grobu znane mi fakty, tym bardziej że obecnie niektórzy „pamiętnikarze” zniekształcają je na potęgę, jako że nikt nie żąda od nich żadnych dowodów, a czytelnicy przyjmują je w dobrej wierze. Niestety, wielu moich kolegów z pracy, znających opisywane wydarzenia, odeszło już z tego padołu, nie pozostawiając po sobie wspomnień. Wydaje mi się, że gdybym poszedł za ich przykładem, można byłoby mi uczynić z tego zarzut.

Podobnie jak u wielu innych ludzi sowieckich mój życiorys nie zawiera niczego szczególnego. Nie chcę upodabniać się do „pamiętnikarzy” ostatnich lat.

Opisują beznadziejne życie za cara, które wszyscy doskonale znają – że niby babcia w dzieciństwie opowiadała im bajki i że wyrokowała, iż zostanie „generałem”, i że istotnie dosłużył się w końcu tego wysokiego stopnia. Jeszcze inny opisuje, jak to w tamtych ciężkich czasach jadano ze wspólnej michy itd., itp. Przecież każdy z nas przez to przechodził i nie raz obrywał łychą po łbie, kiedy przed ojcem wyłowił kawałek mięsa z zupy.

Okres stanowienia władzy sowieckiej, czyli lata 20., był trudny dla naszej ojczyzny – głód, nieurodzaj, nędza, tyfus. Elementy antysowieckie cieszyły się z tego po kryjomu. W dodatku Brytyjczycy w roku 1921 wysadzili desant w Archangielsku i maszerowali w kierunku Wołogdy, by pomóc białogwardzistom w przywróceniu władzy burżuazyjnej.

Z nas, komsomolców, uczniów szkoły II stopnia, zorganizowano grupę CzON (oddział szczególnego przeznaczenia). Głośna nazwa, a faktycznie kompania licząca 70 osób, na czele z bolszewikiem Kirsanowem, którego rękaw ozdabiał pagon z czterema czerwonymi kwadracikami. Z dużym entuzjazmem uczył nas władania karabinem i obsługi ciężkiego karabinu maszynowego Maxim… Na szczęście wszystko skończyło się pomyślnie, ponieważ Armia Czerwona poradziła sobie z brytyjskimi okupantami bez nas.

Nasza sytuacja rodzinna nie wyglądała dobrze. Matka zachorowała na zapalenie płuc i jedyny zapracowany lekarz przez pomyłkę umieścił ją na oddziale chorych na tyfus, gdzie zmarła. Ojciec pracował jako nocny stróż w miejscowej spółdzielni. Nie mieliśmy co jeść i żyliśmy z dnia na dzień.

W roku 1923 ukończyłem szkołę II stopnia. Jako komsomolca wezwano mnie do powiatowego komitetu RKP(b) i nakazano, bym udał się do siedziby rady wiejskiej, gdzie mam prowadzić świetlicę-czytelnię dla całej gminy.

Tam właśnie wkrótce wybrano mnie na sekretarza gminnego komitetu Komsomołu, po czym wezwano do powiatowego komitetu RKP(b) i oświadczono, że rekomendują mnie na stanowisko przewodniczącego komitetu wykonawczego gminy. Odrzekłem na to, że nie ukończyłem jeszcze 18 lat, na co usłyszałem, że pojedzie ze mną członek biura miejscowego komitetu i że zostanę wybrany! Oponowałem, że nie podołam tak trudnym obowiązkom, przecież to w sumie 21 wsi, odległych jedna od drugiej o 9–11 kilometrów. Zdania swego jednak nie zmienili i musiałem się podporządkować.

W styczniu 1924 roku wysłano mnie na dwutygodniowe kursy szkolenia ideologicznego do Wołogdy. Po raz pierwszy trafiłem do miasta gubernialnego. Tam zastała mnie wiadomość o śmierci W.I. Lenina*…⁴

Postanowiłem wstąpić do partii i po powrocie do domu zebrałem 5 rekomendacji od członków ze stażem od roku 1917 i złożyłem stosowny wniosek do Komitetu Powiatowego RKP(b). Zgodnie ze statutem musiałem jako urzędnik zaliczyć dwuletni staż kandydacki. W komitecie długo debatowano, do jakiej kategorii kandydatów mnie zakwalifikować. Sekretarz następnie orzekł, że mimo iż formalnie jestem urzędnikiem, to byłem chłopem i mam ojca stróża, w dodatku niepiśmiennego⁵. Postanowiono w końcu, że obowiązuje mnie roczny staż kandydacki. Mimo że zwlekałem z ostatecznym wypełnieniem wniosku kandydackiego, w styczniu 1925 roku zostałem członkiem partii.

W sierpniu 1925 roku wezwał mnie sekretarz komitetu powiatowego, tow. Sokołow, i oświadczył, że komitet rekomenduje mnie do uczelni wojskowej w Leningradzie. W tamtym okresie szkoły wojskowe kompletowano z członków sowieckich organizacji partyjnych, by nie dopuścić na studia osób klasowo obcych.

Po kilku dniach stawiłem się w komitecie gubernialnym RKP(b) w Wołogdzie. Kilkunastu kandydatom urządzono egzaminy ze wszystkich przedmiotów szkoły średniej. Pomyślnie zdały je tylko cztery osoby. Całą czwórkę oddelegowano do Leningradzkiej Szkoły Piechoty imienia Sklanskiego.

Sekretarz komitetu uprzedził, że liczy na nas i wierzy, iż nie zawiedziemy zaufania partii. Połowa z nas zdała wymagane egzaminy i w taki sposób zostałem słuchaczem szkoły wojskowej.

Na początku służba mi się nie spodobała, szczególnie warunki bytowe. Stary, znoszony szynel, podarty koc, ziąb w koszarach, ponieważ nie grzali codziennie. Oddelegowany razem ze mną chłopak z Wołogdy zdezerterował. Po schwytaniu zbiega osądzono i wyrok trybunału wojskowego ogłoszono przed frontem kompanii.

Razem z nami studiowali czerwoni dowódcy – uczestnicy wojny domowej, którzy mieli na kołnierzu nawet po cztery kwadraciki, ponieważ dowodzili kompaniami, szwadronami czy batalionami. Nie było im łatwo. Dowodzili kompaniami na froncie, mieli już po 30 lat, a tu siedzą w jednej ławce z chłopaczkami 19–20-letnimi. Nauka szła im ciężko, gdyż na front szli na ochotnika, nie kończąc szkoły.

W roku 1926 zostałem sekretarzem komórki politycznej w naszej kompanii oraz sekretarzem technicznym organizacji partyjnej leningradzkiej uczelni wojskowej.

Jesienią 1928 roku zostałem dowódcą plutonu w jednostce wojskowej w Krasnodarze, w Północnokaukaskim Okręgu Wojskowym.

Wyjeżdżając z Leningradu po ukończeniu studiów, miałem możliwość wyboru miejsca służby dzięki dobrym wynikom w nauce, swej prawomyślności, wysokiej ocenie partyjno-politycznej oraz innym kryteriom. Na liście 180 słuchaczy moje nazwisko wymieniono na czwartym miejscu. Niektórych kierowano do Moskwy, Leningradu i innych dużych ośrodków miejskich.

Chciałem służyć na północnym Kaukazie. Należało tylko podać numer jednostki wojskowej, bez zbędnych formalności, co też uczyniłem. Komendant szkoły i wykładowcy pokpiwali sobie, że z braku śniegu nie pojeżdżę na nartach za koniem, jak to zwykłem czynić na północy, gdzie w takich wyścigach zajmowałem zawsze czołowe miejsce.

Służba na Kaukazie nie była zbyt ciężka. Uciążliwe były tylko letnie marsze w upale, przy temperaturze 35 stopni Celsjusza…

W roku 1931 przeniesiono mnie do Dietskiego Sioła pod Leningradem na artyleryjskie kursy doskonalenia kadry dowódczej. Zebrano tam dowódców artyleryjskich z całej Armii Czerwonej celem wyszkolenia dowódców baterii zwiadu technicznego: akustycznego, który za pomocą aparatury dźwiękowej miał lokalizować działa przeciwnika; świetlnego, którego zadaniem była lokalizacja armat wroga z wykorzystaniem przyrządów optycznych; oraz topograficznego, który miał za zadanie przy użyciu aparatury geodezyjnej określić pozycje własnej artylerii, w tym zwiadu akustycznego i świetlnego, a także ustalić koordynaty charakterystycznych obiektów na potencjalnym polu walki, to znaczy przygotować siatkę topograficzną.

Taka służba mi się spodobała, studiowałem chętnie. Muszę się pochwalić, że osiągałem dobre wyniki w praktyce. Dowódcy w naszym pułku byli zadowoleni z mojej pracy…

Po ukończeniu wymienionych kursów skierowano mnie do pułku artylerii 9. Korpusu, którym dowodził świeżo mianowany N.D. Jakowlew⁶.

Odsłużyłem w tym pułku dwa lata i dotychczas z przyjemnością wspominam strzelania bojowe, ćwiczenia w polu i szkolenia wojskowe. Pracy mieliśmy sporo.

Na początku dowodziłem baterią zwiadu artyleryjskiego, a następnie jednostką topograficzną. Potem się tam ożeniłem, to znaczy w Kamieńsku.

Odbyło się to w dość niezwykły sposób. Pewnego razu spacerując po parku, zobaczyłem ładną i zgrabną dziewczynę. Spodobała mi się. Następnego razu ujrzałem ją, jak przechodziła z koleżanką koło mojego domu. Okazało się, że mieszkamy niedaleko siebie. Podszedłem i przedstawiłem się. Zaczęliśmy się umawiać na spotkania. Dowiedziałem się, że właśnie ukończyła szkołę średnią i wybiera się na studia. Po jakimś czasie poczułem, że nie jest mi obojętna. Zrodziło się uczucie miłości. Oświadczyłem się.

Pamiętam jak dziś – rankiem zarejestrowaliśmy nasz związek w urzędzie stanu cywilnego, a wieczorem na ciężarówce przewieźliśmy „rzeczy” małżonki na moją kwaterę. Cały jej „posag” składał się z wąskiego jednoosobowego żelaznego łóżka i niewielkiej walizeczki z sukienkami i bielizną. Nie za dużo tego. Musiałem więc przygotowane na uszycie munduru kawałki tkaniny przeznaczyć na suknię i płaszcz dla małżonki⁷.

Wynagrodzenie otrzymywałem skromne – około 90 rubli miesięcznie. Pomóc nam nikt nie był w stanie, ale nas to nie martwiło – jak mawia ludowe porzekadło, z ukochaną i w szałasu raj…

Przypomina mi się wizyta w pułku dowódcy 9. Korpusu Strzeleckiego, Wostriecowa, bohatera wojny domowej. Zasługuje na wzmiankę jako jeden z czterech dowódców Armii Czerwonej nagrodzonych czterema Orderami Czerwonego Sztandaru – obok Bluchera, Fabriciusa i Fiedki. Ten właśnie Wostriecow dowodził korpusem, w którego skład wchodził nasz pułk artylerii ciężkiej.

Pierwszy raz Wostriecow przyjechał po wymianie koni pociągowych na traktory. N.D. Jakowlew przywiózł go do nas – pokazać kompanie topograficzne, zwiadu akustycznego i świetlnego. Ustawiliśmy całą naszą technikę w szeregu, by zaprezentować dowódcy korpusu. Wostriecow chodził, oglądał przyrządy i nazywał je śmiesznymi określeniami, w rodzaju: „A co to za bęben?”, gdy wskazywał aparaturę akustyczną.

Pod koniec dnia wystąpił przed kadrą dowódczą, wydając niezbędne dyspozycje. Występował niefachowo i, trzeba powiedzieć, przemawiał bez sensu. Widocznie zdążył ukończyć nie więcej niż cztery klasy podstawówki.

Po naradzie zrugał młodego dowódcę plutonu, Denczyka, który zjawił się na zbiórce w stanie nietrzeźwym, i N.D. Jakowlew o tym zameldował.

Na zakończenie Wostriecow poinstruował winowajcę, że jako młody człowiek może sobie wypić, ale niech do szklanki nalewa wódki „na jeden palec”, nie więcej. Opowiedział nam to sam Denczyk.

Tamtego lata Wostriecow jeszcze raz wizytował nasz pułk i jak na złość poprzedniego wieczoru Denczyk upił się do utraty przytomności, a rano został znaleziony na ulicy bez spodni. Ktoś mu wyciął niezły kawał.

Ponownie winowajca stanął przed obliczem Wostriecowa. Rozmowa zaczęła się interesująco:

– Przecież mówiłem ci, głupku, zeszłym razem, jak masz pić, a ty co?

– Towarzyszu dowódco korpusu – meldował Denczyk – piłem właśnie tak, jak mnie uczyliście.

– Przecież mówiłem ci, że „na palec”… do szklanki… Mówiłem czy nie?

– Tak właśnie nalewałem, towarzyszu dowódco korpusu – karnie meldował Denczyk, trzymając palec pionowo.

Wostriecow się oburzył:

– Pokazywałem ci, głupku, palec leżący, nie stojący.

Denczyk:

– Przepraszam, towarzyszu dowódco korpusu, poplątałem, nie zrozumiałem.

Wostriecow:

– Odejdź, głupcze!

Kiedy więc przyszło zapotrzebowanie z okręgu na oddelegowanie trzech najlepszych dowódców na Daleki Wschód, Jakowlew z radością pozbył się Denczyka.

Potem pułk przeniesiono do Krasnodaru, gdzie urodził się nam syn⁸. W Krasnodarze też mi się nieźle służyło – dowodziłem osobną baterią. Według starej nomenklatury wojskowej należały mi się cztery kwadraciki na kołnierzu.

W końcu 1934 roku N.D. Jakowlewa przeniesiono na Białoruś „z awansem”, a do nas na dowódcę pułku przysłano Kocha, Niemca, dość słabego artylerzystę w porównaniu z poprzednikiem. Nieraz między sobą o tym rozmawialiśmy.

Jesienią, kiedy pułk zajął pierwsze miejsce w strzelaniu i oczekiwaliśmy ze strony wyższego dowództwa stosownych zachęt i nagród, ze sztabu nadesłano telegram z powiadomieniem, że rozkazem ludowego komisarza obrony Woroszyłowa* zostaję przeniesiony do Winnicy, do pułku artylerii lekkiej. To oznaczało awans z „belką” na kołnierzu.

Nie miałem nic do gadania – zabrałem swój skromny dobytek i wyjechałem. Wszyscy się dziwili – zabierają człowieka z tak świetlaną opinią. Widocznie tak zdecydował Koch. Potem go zdymisjonowano i aresztowano pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec.

W Winnicy służyłem około roku jako asystent szefa sztabu pułku artylerii. W praktyce wszystkie sprawy prowadziłem samodzielnie jako nieoficjalny szef sztabu, ponieważ mój zwierzchnik, Bołotow, był człowiekiem wysoce niezorganizowanym, w dodatku nie stronił od kieliszka. W 1936 roku postanowiłem więc złożyć wniosek o przyjęcie do Akademii Wojskowej imienia Frunzego⁹.

Zostałem przyjęty i przeprowadziłem się do Moskwy. Po życiu na poligonach z początku czułem się niezręcznie w studenckim audytorium, ale potem się przyzwyczaiłem. Na pierwszym roku przydzielono nas do poszczególnych wydziałów. Trafiłem do… specjalnego. Z językiem japońskim!

Po ukończeniu nauki w Akademii im. Frunzego zebrano nas w gabinecie zastępcy ludowego komisarza obrony Szczadienki*, któremu podlegały sprawy kadrowe. Z uśmieszkiem poinformował, że będziemy teraz kontynuowali służbę w NKWD ZSRR! Na nasze obiekcje powołał się na odpowiednią decyzję Politbiura i na tym audiencję zakończono¹⁰.

Rozdział 1
PIERWSZE KROKI W NKWD
Rok 1939

Iwan Sierow rozpoczął służbę w organach bezpieczeństwa w przełomowym dla Łubianki okresie. W listopadzie 1938 roku „żelaznego komisarza” Nikołaja Jeżowa zmienił „człowiek w binoklach” – Ławrientij Beria. Fala represji poczęła stopniowo zanikać, niektórzy szczęściarze nawet odzyskali wolność.

Po upływie pół roku, w kwietniu 1939, Jeżowa aresztowano, po czym rozstrzelano. Po nim aresztowano wszystkich jego zastępców i większość szefów zarządów NKWD w Moskwie i w terenie – „Murzyn zrobił swoje i musi zniknąć” na zawsze.

W zaistniałych warunkach nowy komisarz bezpieczeństwa na gwałt potrzebował nowych, pewnych pracowników, nieobciążonych starymi grzechami, ale po uprzednich czystkach takich w systemie NKWD prawie nie pozostało. Należało pilnie przeprowadzić zaciąg zewnętrzny. W roku 1939 do pracy operacyjnej przyjęto 14 506 osób, z których 11 062 rekrutowano z partii i Komsomołu.

Słuchacz artyleryjskich kursów doskonalenia kadr dowódczych. Dietskoje Sieło, 1931 r.

Sierow trafił na Łubiankę z wojska – kilkuset abiturientów i absolwentów akademii wojskowych w trybie rozkazowym skierowano wtedy do NKWD.

Głód kadrowy tłumaczy też jego błyskawiczną karierę. Po przyjściu do resortu bezpieczeństwa w lutym 1939 roku od razu obejmuje stanowisko zastępcy szefa Zarządu Głównego Milicji Robotniczo-Chłopskiej (GUGB NKWD), a zaledwie po tygodniu zostaje szefem, czyli naczelnym milicjantem ZSRR.

Po pięciu miesiącach zostaje przerzucony „z milicjantów w czekisty” – awansuje na szefa tajnego wydziału politycznego GUGB NKWD, jednego z kluczowych ogniw Łubianki, jej tajnej policji. Już na jesieni tego roku Sierow wyjeżdża na Ukrainę jako szef NKWD drugiej co do wielkości republiki sowieckiej.

Zrozumiałe więc jest, że przy takiej karuzeli stanowisk musiał poznawać swoje coraz to nowe obowiązki niejako z marszu. Beria zresztą nie przywiązywał zbyt wielkiej wagi do kompetencji i wiedzy fachowej – liczyło się oddanie sprawie partii i bezwarunkowe wykonywanie poleceń Kremla.

Dowódca baterii topograficznej. 1933 r.

Błyskawicznie awansowani, podobnie jak członkowie frontowych kompanii karnych, mieli do wyboru dwa wyjścia – albo spełnić pokładane w nich nadzieje, albo powielić los swoich poprzedników i zgnić w dalekich łagrach.

Sierow – spełnił…

W niecały rok przeszedł drogę od skromnego majora artylerii do komisarza bezpieczeństwa państwowego III rangi, co równa się wojskowemu stopniowi generała lejtnanta, od którego zależały losy milionów ludzi.

Oględziny u Berii

Kiedy zebrano nas, słuchaczy różnych akademii wojskowych, na Łubiance, byliśmy świadomi szczególnego charakteru [tej]¹¹ instytucji, o której nie mieliśmy najlepszej opinii. Podczas studiów na naszych oczach w latach 1937–1938 wielu wykładowców wywożono na Łubiankę, skąd nie wracali.

W wydziale kadr, do którego nas wezwano, oświadczono, że zgodnie z otrzymanym przydziałem mamy udać się do odpowiednich okręgów wojskowych celem objęcia stanowisk szefów wydziałów specjalnych. Mnie skierowano do Kijowskiego Okręgu Wojskowego.

Po ogłoszeniu decyzji wstałem i oświadczyłem, że nie wypada nam jechać do miejsc przyszłej pracy bez należytego przygotowania zawodowego. Będziemy w oczach podwładnych wyglądali na ignorantów, a przecież mamy z nimi pracować i nimi dowodzić. Musimy pozyskać jakieś minimum niezbędnej wiedzy, zrozumieć nasze obowiązki i zadania. Prowadzący zebranie na chwilę stracił dar mowy, a reszta zgodnym chórem poparła moją propozycję.

Ogłoszono przerwę, po której oświadczono, że zorganizują dla nas dwutygodniowe szkolenie z podstaw pracy czekisty, na którym poznamy jej specyfikę i problemy.

Chyba karnie za wykazaną inicjatywę na starostę kursu wyznaczono Sierowa.

Na kursach tych przestrzegano wszystkich reguł konspiracji. Obiektywnie mówiąc, treści nauczania były mocno średnie, ale wtedy, kiedy nie mieliśmy żadnego pojęcia o pracy czekisty, wydawały się nam arcyciekawe. Słuchaliśmy lektora uważnie, ołówki latały po papierze, zapisując jego cenne myśli. Po zajęciach oddawano notatki mnie, po czym wkładałem je do sejfu.

Trzeciego dnia zajęć wezwano mnie do samego komisarza spraw wewnętrznych¹². Muszę powiedzieć, że w ciągu 15 lat służby nigdy przedtem nie widziałem na własne oczy żadnego komisarza ludowego, chyba że na mauzoleum Lenina na placu Czerwonym podczas parad wojskowych czy innych tego rodzaju okazji.

Wszedłem do sekretariatu komisarza, przedstawiłem się. Po jakimś czasie zaproszono mnie do środka. Przy biurku siedział jakiś człowiek w bluzie wojskowego kroju z dwoma rombami na kołnierzu oraz inny mężczyzna z czterema takimi rombami. Wysoka szarża, według naszych wojskowych pojęć.

Komisarz zadał mi jedno pytanie, przeglądając moją opinię służbową: „Czy to prawda, co tu napisano, że czasem bywacie wyniosły?”.

Odpowiedziałem, że jeszcze nie miałem okazji zapoznać się ze swoją opinią, dlatego też tej oceny nie znam. Komisarz drążył dalej: „Jak w takim razie mamy to rozumieć?”.

Nie pozostawało mi nic innego, jak tylko odpowiedzieć: „Widocznie zdarzają mi się momenty, kiedy głupawe wystąpienie czy wypowiedź jakiegoś kolegi nazywam jako głupie, zamiast pochwalić”. Siedzący przy biurku uśmiechnęli się, ale nic nie powiedzieli.

Komisarz następnie zabrał głos: „Decyzją Politbiura KC mianujemy was zastępcą szefa Zarządu Głównego Milicji Robotniczo-Chłopskiej”. Mało nie podskoczyłem z emocji, ale twardo powiedziałem: „Jestem wojskowym, spraw milicyjnych nie znam i do milicji przechodzić nie chcę”.

W tym momencie poczułem, że moje nadzieje na dalszą służbę w armii, o której marzyłem od młodości i gdzie spędziłem 15 lat, topnieją z każdą chwilą.

Komisarz, wyraźnie poirytowany, cisnął mi kartkę i rzekł stanowczo: „Oto decyzja Politbiura z podpisem Stalina*”. Spojrzałem tylko na czerwony podpis „J. Stalin” i spokojnie zwróciłem mu dokument. Komisarz powiedział na zakończenie: „Idźcie i pracujcie!”¹³.

Po opuszczeniu gabinetu, poruszając się jak we mgle, trafiłem jakoś do wyjścia z gmachu, spytałem, gdzie się mieści ten Główny Zarząd, i dopiero na ulicy zdałem sobie sprawę, w jakiej sytuacji się znalazłem. Hart wojskowy, poczucie dyscypliny i obowiązku w końcu wzięły górę i po godzinie dotarłem do szefa Zarządu Głównego, nie wiedząc, jak mam z nim rozmawiać. Jako wojskowy uważałem siebie za kogoś godniejszego – nie będę ukrywał.

W gabinecie zastałem mężczyznę w podeszłym wieku w stopniu dowódcy brygady. Nastrój mi się od razu poprawił – wojskowemu z wojskowym łatwiej się porozumieć. Powiedział mi, że komisarz już do niego dzwonił. Mieliśmy z nim bardzo przyjemną i treściwą rozmowę. Wskazał mi mój gabinet.

Usiadłem w fotelu i zacząłem myśleć, co mam robić i jak, ponieważ nie znałem dokładnie moich nowych obowiązków. Poza tym ciągle nie mogłem pogodzić się z faktem, że mnie z armii przeniesiono do… milicji.

Do mego gabinetu zaczęli przychodzić podwładni z meldunkami. Coś mi mówili, o coś pytali – coś im odpowiadałem, ciągle pilnując się, by nie palnąć jakiegoś głupstwa.

Po zakończeniu dnia pracy wpadłem do dowódcy dywizji, W.W. Czernyszowa*, który okazał się człowiekiem niezwykłej erudycji, serdecznym i przyjemnym w obejściu, a potem został moim dobrym przyjacielem. Do domu wracałem przydzieloną mi służbową limuzyną Zis-101¹⁴.

Małżonka moja, Wiera Iwanowna¹⁵, od razu wyczuła, że coś jest nie tak. Powiedziałem, że oddelegowano mnie do milicji. Aż się żachnęła: „Jak to, do milicji?”.

Z żoną Wierą. Lata 30.

Tytuł „zastępca szefa Zarządu Głównego” ani na niej, ani na mnie nie wywierał żadnego wrażenia. Gdyby mi powiedziano w tamtym okresie „dowódca pułku”, nasza radość byłaby bezgraniczna.

W takim stanie ducha przebywaliśmy przez kilka dni. Nadano mi, podobnie jak w armii, stopień majora, ale majora służby bezpieczeństwa. Zamiast dwóch wojskowych belek na kołnierzu nosiłem teraz romb. Nawet i to nas jednak nie cieszyło¹⁶.

Po dwóch miesiącach wezwano nas z Czernyszowem do szefa. W drodze W.W. powiedział: „Będziesz musiał, Iwanie Aleksandrowiczu, objąć Główny Zarząd Milicji”. Ponownie straciłem na moment dar mowy, ponieważ ciągle jeszcze miałem nadzieję na powrót do wojska w dowolnym charakterze, nawet do wydziału specjalnego. Odpowiedziałem, że będę wyrażał swój sprzeciw. W.W. mi to odradził, ponieważ „komisarz jest srogi i nie znosi sprzeciwu”¹⁷.

Rozmowa u ludowego komisarza trwała krótko. Zwracając się do Czernyszowa na „ty”, powiedział: „ Zdaj sprawy Sierowowi i przyjmuj GUŁAG”, po czym znów rzucił na stolik, przy którym siedziałem, postanowienie Politbiura z podpisem Stalina¹⁸.

Wstałem i powiedziałem, że nie poradzę sobie z tak wielkim zakresem obowiązków, a w dodatku nie znam specyfiki tej pracy i mnie ona nie pociąga. Komisarz mi przerwał w pół słowa: „Idźcie i pracujcie, a jak będziecie pracowali źle, to za to odpowiecie”.

Wyszliśmy. Wasilij Wasiliewicz ponownie uczynił mi wyrzut, że śmiałem odmówić. W swym gabinecie dopiero opowiedział, że kiedyś dowodził Wojskami Ochrony Pogranicza na Dalekim Wschodzie¹⁹ i też nagle przed rokiem dostał polecenie przejścia do milicji, a obecnie do GUŁAG-u, co oznacza zarządzanie obozami pracy przymusowej. „To jest gorsze od milicji” – podsumował.

Dodał, że ponieważ były sekretarz KC WKP(b) Jeżow*, ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR, odchodzi (czy już odszedł – nie zrozumiałem) do resortu transportu wodnego, na jego miejsce wyznaczono tego właśnie Gruzina, który nas przyjmował, sekretarza KC Gruzji o nazwisku Beria²⁰.

Razem z nim z Gruzji przyjechali współpracownik sekretarza KC Gruzji Mierkułow*, członkowie KC Gruzji Mamułow*, Szarija*, Kobułow* i inni, co oznaczało, że kierownictwo komitetu składa się obecnie z samych pracowników partyjnych.

„Starzy czekiści nadużywali prawa, więc zostali zwolnieni i aresztowani. Dlatego was, młodych komunistów, ludzi w bezpieczeństwie nowych, KC partii wysyła do nas dla wzmocnienia kadrowego. Dlatego bierz sprawy w swoje ręce i pracuj” – podsumował Wasilij Wasiliewicz.

Co mi pozostawało? Po godzinie W.W. opróżnił sejf, przekazał mi klucze, uścisnął dłoń i wyszedł z gabinetu. Ponownie usiadłem w fotelu i zacząłem rozmyślać. Nie było wyjścia. Gdybym odmówił nominacji, powstałby wielki skandal, w dodatku sumienie partyjne mi na to nie pozwalało. Tak właśnie zostałem poskromiony.

Muszę przyznać, że kiedy wysiłkiem woli zmusiłem się do ponownego przemyślenia całej sytuacji i odrzucenia myśli o rezygnacji jako obecnie nierealnej, mózg zaczął pracować w innym kierunku – w jaki sposób mam opanować nowy zakres obowiązków i się nie zbłaźnić. Wprawdzie na takie przemyślenia i kilku dni jest za mało, ale jednak jakiś przełom wewnętrzny we mnie nastąpił, mimo że niełatwy.

Po paru godzinach zaczęli się zjawiać szefowie poszczególnych wydziałów z teczkami pod pachą – kryminalnego, paszportowego, do walki z korupcją, politycznego i innych. Każdy pytał o sprawy, o których nie miałem najmniejszego pojęcia, i moi rozmówcy to widzieli.

Ich małe chytrości rozgryzłem od razu – chcieli się przyjrzeć nowemu szefowi, ocenić i zrozumieć, co to za człowiek. Nie mam pretensji.

Muszę zaznaczyć, że szefowie wydziałów prezentowali się solidnie, wszyscy pod pięćdziesiątkę, podczas gdy ich zwierzchnik ukończył zaledwie 34 lata. Takie „gierki” trwały jeszcze kilka tygodni, ale kiedy rozumiesz, na czym polegają, odbierasz je inaczej.

W całym tym okresie przebywałem w stanie swoistej autohipnozy, że całe to nieporozumienie z moją nominacją wkrótce się skończy i zwolnią mnie do wojska. Życie jednak to nie marzenia. Do tego mój charakter domaga się akcji, a nie bezczynności i rozmyślań.

Zacząłem więc poznawać strukturę służb milicyjnych w całym kraju, wyciągając odpowiednie wnioski dla siebie. Każdego wieczoru odwiedzałem kolejne komendy dzielnicowe Moskwy, z zamiarem wizytacji poszczególnych obwodów. Plany moje musiały jednak ulec zmianie.

Kiedy głębiej wnikałem w istotę pracy milicyjnej, wydawało mi się, że nie jest moim żywiołem. Łapałem się nawet na myśli, by pójść do KC i wszystko szczerze wytłumaczyć. Mogliby mi wprawdzie zarzucić wtedy tchórzostwo, a tchórzem nigdy nie byłem. Udać się do samego komisarza jako starszego kolegi nie mogłem – pamiętałem, jak oschle mnie potraktował na zakończenie rozmowy nominacyjnej, rzucając zimne: „Idźcie!”.

Moskwa kryminalna

Dążąc do zgłębienia tajemnic nowej dla mnie służby milicyjnej, do dziennych i wieczornych odwiedzin poszczególnych komisariatów dodałem również nocne, ponieważ w tamtych czasach pracowało się do północy lub godziny 1 nad ranem. Jako były wojskowy nie rozumiałem tego systemu. Dopiero potem dowiedziałem się, że taki właśnie tryb pracy wprowadził sam „gospodarz”, czyli Stalin.

Kiedyś zajechałem na Pietrowkę, do siedziby milicji. Dyżurny zameldował mi o liczbie zatrzymanych oraz charakterze ich spraw. Naraz usłyszałem na dolnym poziomie, w suterenie, jakieś krzyki. Schodząc w dół, zobaczyliśmy przez okienko bójkę. Weszliśmy do pomieszczenia, gdzie siedziało około tuzina kobiet. Jedna młoda dziewczyna policzkowała inną, wyzywając ją od prostytutek i nie szczędząc innych epitetów. Tupnąłem nogą, nawołując do spokoju. Kiedy hałas ucichł, spytałem o przyczynę zajścia.

Najpierw jedna z kobiet, nieco starsza od pozostałych, odrzekła spokojnie: „Pobiły się”. Kiedy spytałem poszkodowaną, wolała milczeć. Wtedy spytałem napastniczkę i ta, wielce oburzona i podekscytowana, objaśniła, że pokłóciły się w rozmowie i tamta wyzwała ją od prostytutek.

„Tylko pomyślcie, obywatelu władzo, wyzwała mnie od prostytutek, a ja jestem uczciwa złodziejka i nigdy prostytucją się nie zajmowałam”. I znów rzuciła się tamtej do oczu.

Nie bardzo rozumiałem, o co poszło – czym jedna lepsza jest od drugiej? Na wszelki wypadek uprzedziłem, że jeżeli będą kontynuować, wylądują w karcerze. Wchodząc po stopniach, spytałem dyżurnego, dlaczego złodziejka aż tak obraziła się na prostytutkę.

Wytłumaczył mi, że w tym półświatku rządzą własne niepisane prawa, których człowiek niewtajemniczony nie zrozumie. Złodziejki strzegą, że tak powiem, honoru munduru i obrażają się, jeśli przyrównuje się je do panienek lekkich obyczajów. Te z kolei kierują się innymi zwyczajami i swoistym poczuciem honoru – nie pójdą na przykład z obcokrajowcem. Zdarzają się oczywiście i takie, co nie pogardzą żadnym pieniądzem.

Dla mnie wszystkie te niuanse były prawdziwą rewelacją, jako że nic w moim dotychczasowym życiu cywilnym ani na służbie wojskowej, gdzie poznawałem zasady balistyki i zastosowanie artylerii na polu walki, nie przygotowywało mnie do zetknięcia się z inną stroną rzeczywistości.

Przytoczę jeszcze jeden przykład „charakternego” zachowania złodziejki po odbyciu zasłużonej kary w jednym z obozów.

Któregoś dnia sekretarz zameldował mi, że w poczekalni awanturuje się ciężarna kobieta i domaga się widzenia „z szefem”. Kierowano ją do wydziału paszportowego, ale odmówiła i jeszcze się odgrażała: „Do samego Stalina dotrę i się poskarżę”.

Pomyślałem, że widocznie ciężarną kobietę ktoś skrzywdził, jako że w tamtych czasach pracownicy milicji nierzadko używali pięści jako argumentów, szczególnie przy doprowadzaniu pijaczków do izby wytrzeźwień. Rosła dziewoja w wieku około 23 lat z ogromnym brzuchem weszła do gabinetu ze łzami w oczach.

Postanowiłem jej wysłuchać, nie zadając na początku żadnych pytań. Zaczęła od narzekań na bezduszny stosunek milicji do ludzi pracy itd. Potem, kiedy już się wygadała, a ja przez cały ten cały czas zachowywałem milczenie, dorzuciła skromniutko, że odsiedziała trzy lata w łagrze, ale nie za poważne złodziejstwo, tylko drobne kradzieże kieszonkowe, i że teraz już tego procederu zaprzestała.

Uśmiechnąłem się, a ta, widać zachęcona moim zachowaniem, ożywiła się i na dowód swej obecnej uczciwości opowiedziała: „Jadę sobie, obywatelu władzo, do was tramwajem i patrzę – siedzi obok mnie bardzo bogato ubrana frajerka dęta… torebka otwarta. Ze swego miejsca widzę forsę – papierki trzyrublowe, piątka. Wystarczyło mi tylko rękę wyciągnąć i wszystko to moje… Postanowiłam jednak, że wytrwam i się nie skuszę. Nawet wstałam i usiadłam jak najdalej od tej idiotki”.

Spytałem, jaką ma do mnie sprawę. Rozpłakała się i powiada, że ma krewnych w Moskwie, a pozwolenia na zameldowanie urzędnicy jej odmawiają. Co ma robić? Niedługo dziecko przyjdzie na świat.

Spytałem, jak jej się udało w łagrze zajść w stan odmienny. Okazało się, że przez ostatni rok udzielała się amatorsko na estradzie i tam poznała pewnego więźnia, też ze złodziei, z którym postanowili się pobrać, jak tylko wyjdzie na wolność. Narzeczony także zerwał z dawnym zawodem – zapewniła.

Miałem więc orzeszek do zgryzienia – zezwolić na zameldowanie czy nie. Prawo pozwalało jej na przebywanie w odległości 100 kilometrów od stolicy. Po ludzku natomiast patrząc na sprawę – krewni mieszkają w Moskwie, dziecko w drodze. Ale jeśli nie wytrzyma w swym postanowieniu i zostanie recydywistką? Dobra, niech jej będzie – zezwolę na własną odpowiedzialność.

Takich przypadków życiowych miałem po kilkadziesiąt każdego dnia. Zaczynam się przyzwyczajać i co nieco pojmować. Przeważnie jednak jeszcze nadrabiam miną, że niby to wszystko dla mnie pestka.

Do tego czasu zostałem już szefem Zarządu Głównego Milicji ze stopniem majora bezpieczeństwa²¹.

Zetknąłem się też z haniebnym zjawiskiem w naszej rzeczywistości – homoseksualizmem. W Anglii podobno to nie hańba.

W moskiewskiej milicji kryminalnej mieliśmy dobrego pracownika operacyjnego, Stanisłowskiego. Często zabierałem go ze sobą, wyjeżdżając na miejsca wypadków czy zbrodni.

Kiedyś chyba o drugiej nad ranem wyszliśmy na Bulwar Nogina. Minęliśmy dwóch siedzących na ławce mężczyzn. „Pederaści” – rzekł mój towarzysz. Zwątpiłem, mówiąc, że przecież są dobrze ubrani, o inteligentnym wyglądzie.

Stanisłowski dodał, że widział, jak jeden z nich klepnął drugiego po udzie, co jest umówionym znakiem między takimi ludźmi. Nie wątpił, że ma rację. Nadal oponowałem. Wtedy on zdecydowanie podszedł do jednego z nich, usiadł obok i powiedział: „No cóż, czas iść do domu!”.

Tamten spojrzał na niego i widocznie poczuł milicyjny autorytet. Odpowiedział jednak bez żadnego oburzenia: „A bo co?”. Na to mój kolega: „A bo nic, idźcie do domu. Dziś już nic z tego nie będzie”. Mężczyzna wstał i rzucił ze złością w naszym kierunku: „Dobra. Pójdę sobie, a jutro w pracy i tak mnie nie zobaczą”. Drugi, nie czekając, aż zwrócimy na niego uwagę, zerwał się z ławki i szybko oddalił.

Niejednokrotnie wypytywałem potem Stanisłowskiego o zwyczaje i obyczaje tego specyficznego środowiska i znacznie wzbogaciłem swoją wiedzę na temat prawa kryminalnego i kodeksu karnego. Jednym słowem, z każdym dniem pogłębiałem swoją wiedzę o pracy milicyjnej, a czasem nawet zabawiałem się rozwikływaniem niektórych skomplikowanych spraw kryminalnych czy zdarzeń.

W lipcu 1939 roku z Głównego Urzędu Bezpieczeństwa ZSRR otrzymaliśmy informację, że wywiady obcych państw za pieniądze pozyskują ostatnio sowieckie paszporty i na ich podstawie wysyłają do Związku swoją agenturę. Polecono nam wyjaśnić, jakimi kanałami odbywa się handel paszportami.

Pewnego razu zasiedziałem się do godziny 3 nad ranem i dla odprężenia zaproponowałem Stanisłowskiemu spacer. Po drodze przypomniałem sobie instrukcję Urzędu i kiedy zobaczyłem kolegę, spytałem: „Czy na Pietrowce o tej porze będą jeszcze nieobyczajne panienki?”. Stanisłowski odpowiedział twierdząco, dodając, że zazwyczaj od 1 po północy samochód operacyjny zgarnia je z ulicy – nietrzeźwe, kłócące się, zaczepiające przechodniów itd.

Około 5 nad ranem dotarliśmy na Pietrowkę. Po kolei zacząłem wzywać zatrzymane panienki. Wchodziły do mnie czujne, mając się na baczności, rzucając w moją stronę złe spojrzenia. Po kilku pierwszych pytaniach, niezwiązanych wcale z ich „pracą”, zaczynały rozmawiać chętniej, a dwie z nich wróciłyby „szefuniowi co nieco opowiedzieć”.

Nie pytałem ich wprost o paszporty. Próbowałem drogi okrężnej – jednej mówiłem, że poszukujemy zgubionego paszportu, innej – że „koleżanka powiedziała, jakoby wiesz coś o jakimś paszporcie” itd. Od tych panienek dowiedziałem się, że obcokrajowcy, szczególnie Niemcy, chętnie zadają się z naszymi dziewczynami i odkupują od nich paszporty za duże pieniądze. Dziewuchy natomiast kradną dokumenty nietrzeźwym klientom, po czym sprzedają obcokrajowcom za perfumy czy inne rzeczy. Jedna z odpytywanych poinformowała, że jej koleżanka po fachu sprzedała obcokrajowcowi przepustkę do zakładu wojskowego i nawet wymieniła jej imię.

Na moje pytania odpowiadały chętnie, podając pseudonimy swoich koleżanek, i prosiły o zwolnienie, obiecując nazajutrz przynieść niejeden paszport. Byłem zdumiony tak łatwym sposobem pozyskiwania przez obce wywiady naszych sowieckich dokumentów. Rano napisałem stosowną notatkę do ludowego komisarza ze swoimi obawami i propozycjami zaradzenia sytuacji.

W Komitecie notatka wywołała poważną reakcję. Główny Urząd Bezpieczeństwa usłyszał zarzuty o nieodpowiedzialnym podejściu do tak poważnych problemów. Na mnie szefowie wydziałów zaczęli spoglądać z ukosa.

Każdego dnia z terenowych oddziałów milicji naszego wielkiego kraju napływały różne doniesienia, czasem dużej wagi, do których należało się odpowiednio ustosunkować – albo samemu podjąć decyzję, albo zameldować komisarzowi ludowemu, który przekaże sprawę na szczebel rządowy. Zdarzały się sprawy zupełnie wyjątkowe oraz takie, których się nie rozgłasza. O niektórych jednak wspomnę.

Zjawiła się kiedyś grupa Cyganów z prośbą o pozwolenie na dwutygodniowy wyjazd do Rumunii celem złożenia darów swej „królowej” w postaci złota i kosztowności. Jak się okazało, dary takie napływają co roku z całego świata. Nie wiedziałem nawet wtedy, że Cyganie mają swoją „królową”.

W sierpniu 1939 roku decyzją Politbiura zostałem włączony do składu komisji, której zadaniem było zorganizowanie Święta Lotnictwa na podmoskiewskim lotnisku Tuszyno. Przewodniczącym wyznaczono Budionnego*. Po trzech roboczych posiedzeniach Semen Michajłowicz oświadczył, że jedziemy na Kreml zdawać sprawozdanie z przygotowań Stalinowi²².

Nigdy dotychczas nie spotykałem się ze Stalinem i widziałem go wyłącznie z daleka, podczas parad i manifestacji na placu Czerwonym, kiedy maszerowałem ze słuchaczami Akademii i nigdy nie miałem okazji do rozmowy z nim. Zrozumiałe jest więc, że nieco się denerwowałem przed spotkaniem z wodzem.

Kiedy weszliśmy do gabinetu kremlowskiego, oprócz samego gospodarza zastaliśmy Mołotowa*, Mikojana* i Woroszyłowa. Każdy za nas po kolei zdał sprawozdanie z przygotowań, zgodnie ze swoim zakresem obowiązków. Stalin zadawał pytania szczegółowe i wizyta miała się ku końcowi.

Naraz Stalin zwrócił się do Budionnego: „A kto poprowadzi pierwszy samolot, czterosilnikowy?”. Budionny wymienił nazwisko pilota-oblatywacza, coś w rodzaju Gurkensztejn lub podobne. Stalin się zasępił i powiedział: „Kim on jest? Kto go zna? Naród takiego lotnika nie zna”.

Wszyscy zamilkli. Stalin podszedł do biurka i nacisnął przycisk.

Wszedł Poskriobyszew*. „Znajdźcie Gromowa* – polecił Josif Wissarionowicz – i połączcie mnie z nim”.

Po kilku minutach sekretarz wszedł i podał, że Gromow przebywa w Gorkim i jest przy telefonie. Stalin wziął słuchawkę i powiedział: „Witam, towarzyszu Gromow! Zamierzamy tu urządzić dzień lotnictwa i prosimy was, byście poprowadzili pierwszy samolot w czasie parady powietrznej”. W słuchawce coś zaszemrało.

Stalin: „Nie, nie rozkazuję, proszę. Jeżeli możecie, przylatujcie”. Pauza. Powtórne: „Nie, nie rozkazuję. Dobrze więc. Bądźcie zdrowi!”. Obrócił się do nas i powiedział: „Gromow się zgadza, możecie na niego liczyć. Jego cały kraj zna”.

Długo pozostawałem pod wrażeniem tej rozmowy. Wbrew pogłoskom, jaki to Stalin jest groźny, nieprzystępny, oschły itd., po pierwszym spotkaniu z nim takiego wrażenia nie odniosłem.

W przyszłości nieraz przekonywałem się, że Stalin im mniej znał człowieka, tym bardziej był wobec niego uprzejmy i formalny. Swoje otoczenie natomiast trzymał żelazną ręką i wszyscy się go bali.

Parada lotnicza odbyła się normalnie, żadnych uwag do prac naszej komisji nie było.

Krótko mówiąc, zacząłem przyzwyczajać się do swoich złożonych obowiązków. Stosunek mój do milicji z każdym dniem zmieniał się na lepsze. Okazało się jednak, że moje losy potoczą się w zupełnie innym kierunku.

Przejście do resortu bezpieczeństwa

Moje notatki w NKWD ZSRR na temat różnych aspektów bezpieczeństwa państwowego, w tym dotyczące panienek lekkich obyczajów, pozyskujących sowieckie paszporty, musiały odegrać określoną rolę. Wezwany do swego zwierzchnika usłyszałem, że zostałem zastępcą szefa Głównego Zarządu Bezpieczeństwa NKWD ZSRR z jednoczesnym pełnieniem funkcji naczelnika tajnego wydziału politycznego w Komitecie Bezpieczeństwa²³.

Usiłowałem wykazać, że już wciągnąłem się w sprawy milicyjne, na sprawach bezpieczeństwa się nie znam i mogę narobić poważnych błędów w tak ważnej i odpowiedzialnej dziedzinie. W odpowiedzi usłyszałem: „Ukończyłeś kursy czekistowskie (te marne 10 dni!) i nie ma co tu biadolić! Idź i pracuj! Będziesz źle pracował – wygonimy!”.

Wróciłem do siebie i pracowałem tam cały następny dzień. Pod wieczór zadzwonił kierownik sekretariatu NKWD ZSRR i przekazał polecenie samego komisarza, że jeśli jutro z samego rana nie stawię się w nowym miejscu służby, sprawa przyjmie niepomyślny dla mnie obrót.

W taki właśnie sposób zostałem zastępcą szefa Głównego Zarządu Bezpieczeństwa, obecnego NKGB, czyli „czekistą”. Jak szybko się doskonalę! Po namyśle jednak doszedłem do niewesołego wniosku, że KC partii i kierownictwo NKWD naprawdę znajdują się w sytuacji bez wyjścia, skoro sięgają po kogoś takiego jak ja, to znaczy nieposiadającego żadnej wiedzy o specyfice pracy tego resortu.

W okresie 1937–1938, kiedy w NKWD rządził ludowy komisarz Jeżow, sekretarz KC, członek Politbiura²⁴, członek rządu ZSRR, delegat Rady Najwyższej itd., jemu oczywiście wierzono, że otaczają nas wrogowie, z którymi należy walczyć. I on „walczył”, aresztując niewinnych ludzi, po kilka tysięcy dziennie.

W sposób podły wspomagał go w tych wysiłkach były redaktor „Prawdy” Mechlis*, który zachłystując się, codziennie wynosił Jeżowa i jego służby pod niebiosa, ukazując jako wyłącznych stróżów porządku i czujności, zdolnych do zdemaskowania i aresztowania licznych „wrogów”. Pomagali mu w tym inni redaktorzy dzienników, piejąc, jak to Jeżow dzień i noc, nie zmrużywszy oka, trudzi się dla dobra ojczyzny, i tylko dzięki Jeżowowi nasz kraj istnieje itd., itp.

W rzeczywistości jednak, kiedy zobaczyłem odpowiednie dokumenty, ten członek Politbiura, sekretarz KC itd. aresztował kilkadziesiąt tysięcy niewinnych ludzi, tworzył fikcyjne sprawy, domagał się od szefów UNKWD obwodów i poszczególnych republik coraz większej liczby aresztowanych. Nagradzał gorliwych, zamykał „nieudolnych”, kierował w teren „plany aresztowań”. Terenowi szefowie UNKWD, starając się mu dogodzić, proponowali skorygowane plany aresztowań i na koniec miesiąca sugerowali zwiększenie liczby o 200–300 osób na obwód, motywując propozycje uzyskaną jakoby zgodą sekretarza obwodu.

W ministerstwach i resortach, jak również wśród ludności zaroiło się od wszelkiego rodzaju „czujnych aktywistów”, którzy dla dogodzenia Jeżowowi i organom bezpieki donosili na wszystkich i na siebie nawzajem, oskarżając o wrogie lub szpiegowskie działania. Tysiące trafiły do aresztu.

Wystarczy powiedzieć, że w roku 1937, kiedy byłem słuchaczem drugiego roku Akademii, pewnego razu na konferencji partyjnej w ciągu dwóch dni wybieraliśmy delegatów do prezydium. Każdy z nich zabierał głos, opowiadał o sobie, planach na przyszłość itd.

Kolejnego ranka prezydium świeciło pustkami. Poprzedniej nocy aresztowano członków tego gremium, a wśród nich komisarza Akademii, Nieronowa*.

Trybunał wojskowy obradował całe dnie i noce, rozpatrując sprawy przedstawicieli najwyższego dowództwa armijnego, między innymi Tuchaczewskiego*, Jegorowa, Uborewicza*, Jakira* i innych. W składzie trybunału niezmiennie widzimy Budionnego, który bardzo się starał, donosząc na karteluszkach Stalinowi, że „w toku rozprawy przekonał się, jakie to prostytutki i wrogowie ludu (Tuchaczewski i inni)”. Czytałem te zapiski.

W końcu 1938 roku dowiedzieliśmy się z prasy o dymisji Jeżowa i mianowaniu go ludowym komisarzem transportu rzecznego²⁵. Następnie go aresztowano i rozstrzelano. Jak to się mówi, sobace – sobacza śmierć!

Dotychczas się dziwię, dlaczego Chruszczow* ukrywał te sprawy na XX zjeździe partii i nie powiedział wprost, że na równi ze Stalinem winę ponoszą także Jeżow i Jagoda*, a potem Beria, Abakumow* oraz Ignatiew*. Na marginesie, członkom Politbiura tamtego okresu zabrakło cywilnej odwagi, by powiedzieć Stalinowi: „Stop! Zbadajmy te sprawy jeszcze raz! Zastanówmy się”.

Do tego nie doszło, ponieważ na XX zjeździe kierownictwo partii, członkowie Politbiura – Mołotow, Malenkow, Mikojan, Woroszyłow, Chruszczow, Kaganowicz*, Szwernik* – zasiadali w prezydium, a my z prokuratorem generalnym Rudenką* czytaliśmy ich podpisy zatwierdzające wyroki śmierci w okresie 1937–1938. Szczególnie starał się Kaganowicz. Niedobrze się stało, że tego politykiera, podłego prowokatora Mechlisa pochowano na placu Czerwonym razem z rewolucjonistami Frunzem*, Kalininem* i innymi. Przepraszam, odbiegłem od tematu, dając się ponieść emocjom.

Po telefonie kierownika sekretariatu nakazującym, bym się przeprowadził do gabinetu naczelnika tajnego wydziału politycznego, zwołałem pracowników milicji, pożegnałem się z nimi krótko, przekazałem sprawy swemu zastępcy Zujewowi*, również byłemu wojskowemu, wprawdzie niezbyt nadającemu się na to stanowisko, i udałem się do swego nowego gabinetu. W wydziale politycznym zebrałem szefów poszczególnych sekcji i przedstawiłem się im. Wielu z nich pracowało jeszcze przy Jeżowie i wyraźnie obawiało się skutków swych dawnych poczynań.

Na nowym miejscu musiałem ponownie zapoznawać się ze strukturą wydziału, z jego sprawami, również śledczymi, ponieważ na mocy ówczesnego prawa wydziały także dokonywały aresztowań i prowadziły własne śledztwa. Po moim przyjściu to się zmieniło i nasz wydział zajmował się już swymi ustawowymi obowiązkami.

Specyfika i trudności mojej pracy polegały na tym, że przed rokiem, na jesieni 1938, do NKWD przeszedł były sekretarz KC Gruzji, który odnowił kierowniczy skład tej instytucji kosztem przywiezionych ze sobą ziomków z tegoż KC i NKWD. Nawet sekretarzy i stenografistki nowo mianowany ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR zabrał ze sobą w roku 1938. W sumie przetransferował z Gruzji kilkadziesiąt osób, w tym kilku tbiliskich Ormian, w ich liczbie Diekanozowa* i braci Kobułowów, również Ormian²⁶.

Wszystkim zapewnił kluczowe stanowiska w Komitecie oraz na głównych kierunkach w terenie – Canawa* na Białorusi, młodszy Kobułow* – na Ukrainie, Gwisziani* – na Dalekim Wschodzie, Goglidze* – w Leningradzie itd.

Diekanozow w latach 1938–1939 szefował Zarządowi Kontrwywiadu NKWD. Potem Beria zdecydował, że musi mieć swojego człowieka w służbie zagranicznej i obsadził ją właśnie Diekanozowem, który po jakimś czasie wyjechał jako ambasador do Niemiec, gdzie miał także prowadzić pracę wywiadowczą.

Na jesieni 1939 roku, w związku z wyznaczeniem mnie na stanowisko ludowego komisarza spraw wewnętrznych Ukrainy, postawiłem wniosek o zwolnienie Kobułowa z funkcji mojego zastępcy. Odwołano go do Moskwy i wkrótce wysłano do Diekanozowa, do Berlina. W ten oto sposób ci dwaj Ormianie przed samą wojną reprezentowali w Niemczech Związek Sowiecki.

Przyjeżdżający w sprawach służbowych z Kijowa do Moskwy czekiści opowiadali mi, jak dobrze pracują Diekanozow i Kobułow, którzy cieszą się w Berlinie zasłużonym szacunkiem i jednocześnie dobrze wywiązują ze swych obowiązków wywiadowczych.

Bogdan, starszy z Kobułowów, szefujący wtedy Zarządowi Śledczemu NKWD, niejednokrotnie przechwalał się pracą swego starszego brata, Amajaka…

W początkowym okresie każdy z tych „desantowców” usiłował przejąć część kompetencji mego wydziału, jak to było przed moim przyjściem, ponieważ p.o. szefa wydziału niejaki Fiedotow*, człowiek miękki i spolegliwy, był doświadczonym czekistą, lecz z „hakiem” w życiorysie. Napływowi umiejętnie wykorzystywali ten fakt.

Po przyjściu starałem się od razu ukrócić podobne praktyki, dając im należyty odpór, kiedy widziałem rażącą niesprawiedliwość.

Sam ludowy komisarz i jego zastępca Mierkułow spoglądali na mnie ze zdziwieniem – skąd się wziął ten Sierow, że nie rozumie zasad subordynacji i upiera się przy swoim zdaniu. Jak tylko popełniałem jakiś błąd, „gruziński desant” zgodnie mnie atakował.

Sprawy w wydziale nie wyglądały dobrze, to znaczy było wiele spraw lipnych, założonych jeszcze za Jeżowa, i nie wiadomo było, jak je zakończyć. Kiedy pisałem wniosek o uwolnienie aresztowanego, jeżeli oskarżenia przeciwko niemu nie wytrzymywały krytyki, wtedy ci, pożal się Boże, czekiści obawiali się, że spotka ich zasłużona kara za nieuzasadniony areszt. Taka swoista bajka dla dorosłych o przysłowiowym żelaznym wilku.

Na długo zachowałem w pamięci sprawy charakteryzujące metody i ten pośpieszny tryb pracy, mający na celu stworzenie wyłącznie pozytywnego wizerunku podwładnego i wykazanie się przed nowym zwierzchnikiem swoimi kwalifikacjami, by utrzymać się na stanowisku.

Szefostwo jednej z sekcji w wydziale sprawował niejaki Rajchman*, który potem przez 10 lat pełnił w NKWD różne funkcje kierownicze. Starszym oficerem operacyjnym był u niego Andriej Swierdłow*, syn słynnego Jakowa Swierdłowa, młody wtedy czekista, który jednak zdążył posiedzieć w więzieniu za Jeżowa oskarżony o „udział w młodzieżowej organizacji antysowieckiej na Kremlu”, gdzie mieszkał²⁷.

Asystent szefa sekcji P.W. Fiedotow był człowiekiem niezwykle ostrożnym. Któregoś dnia, składając mi kolejny meldunek, poinformował o planach „rozpracowania pewnej Francuzki, pani L.”. Dama ta przyjechała do Kijowa na spotkanie z człowiekiem, którym ma się interesować wywiad francuski. Plan przewidywał podstawienie jej młodego człowieka, tegoż Andrieja Swierdłowa, znającego język francuski, który ją uwiedzie, a następnie zwerbuje.

Po zapoznaniu się z planem wyraziłem swoje wątpliwości – jak można w ciągu tygodnia kogoś w sobie rozkochać, uwieść i jeszcze zawerbować? Realne życie to nie film. Zapewniono mnie, że z Francuzami to jest normalne i bezproblemowe, więc wyraziłem zgodę. Zachęceni moim poparciem podwładni już wieczorem zameldowali, że Andriej poznał się z „obiektem” i właśnie spożywają kolację w jednej z restauracji. Następnego dnia poprosili o wydelegowanie ich do Kijowa.

Po przybyciu do stolicy Ukrainy powiadomili, że wszystko rozwija się zgodnie z planem. Kiedy nasza para jechała w osobnym przedziale, pili alkohol i się całowali. W Kijowie wszystko przebiegało normalnie, prócz tego, że Francuzka spotkała się jednak bez Andrieja ze swoim kontaktem na głównej ulicy, Kreszczatiku, i umówiła się z nim na spotkanie za miastem.

Ten błąd zamierzano skorygować już po wyjeździe Francuzki, zatrzymując i przesłuchując jej znajomego. W drodze powrotnej z Kijowa „miłość” z Andriejem kwitła i zakochana dama miała wyrazić zgodę na „pomaganie” nam.

Na moje biurko trafił projekt szczegółowej notatki do ludowego komisarza, zawierającej opis odniesionego sukcesu. Widocznie nie będąc do końca przekonany o możliwości osiągania takich wyników w tak krótkim czasie, postanowiłem dokument nieco przetrzymać i na razie nigdzie nie wysyłać.

Po dwóch dniach do mego gabinetu wszedł zmieszany Fiedotow z meldunkiem od agenta z hotelu, w którym zatrzymała się Francuzka. Tamten informował, że podczas swego pobytu Francuzka chętnie z nim rozmawiała i dzieliła się wrażeniami z podróży po ZSRR.

Przed wyjazdem zaprosiła do siebie do pokoju i opowiedziała o podstawieniu jej Andrieja, o jego natarczywości itd., ze wszystkimi szczegółami. Na zakończenie wyciągnęła wnioski:

„Czy naprawdę myślicie, że Francuzka, kochająca swoją ojczyznę, może ją sprzedać za śledzia i butelkę wódki, którą częstował Andriej? Całe to niby-adorowanie wyglądało co najmniej głupio, nie mówiąc już o braku taktu ze strony kawalera. W Paryżu uprzedzono mnie o takich metodach sowieckiego wywiadu, dlatego też od razu je rozpoznałam”. Zakończyła swoją opowieść życzeniami powodzenia w życiu swemu uwodzicielowi. Nie miałem wątpliwości, że rozpoznała też agenta hotelowego i dlatego mu to wszystko wyłożyła.

Po przeczytaniu zwróciłem meldunek Fiedotowowi: „Zwracam też projekt waszej notatki do ludowego komisarza. Na przyszłość proszę powstrzymać się od tak pośpiesznych działań”. Zmieszany podwładny wyszedł.

Nie wiem, kto był bardziej zbity z tropu – ja czy czekiści, autorzy tego „planu”, ale dobrze pamiętam, że w ciągu kilku dni unikali mnie jak ognia i w czasie przypadkowego spotkania na korytarzu momentalnie znikali za pierwszymi lepszymi drzwiami.

Poczyniłem dla siebie odpowiedni wniosek – nie możesz do końca nikomu ufać, musisz kierować się własnym rozumem. Jednocześnie przygnębiała świadomość, że nie posiadam odpowiedniej wiedzy o sprawach bezpieczeństwa, brakuje mi stosownych nawyków i doświadczenia.

Pierwsze zadanie od Stalina

Życie tymczasem toczyło się swoją koleiną, podrzucając każdego dnia coraz to nowe sprawy, o których nie miałem żadnego pojęcia.

Przekazano mi telegram z Uzbekistanu, adresowany do Stalina, od Uzbeczki – inżynier Aminowej, w tamtych czasach jedynej chyba kobiety z wyższym wykształceniem w całej republice. Powiadamiała krótko wodza, że kończy życie samobójstwem z powodu nienormalnych stosunków z sekretarzem KC Uzbekistanu Jusupowem*. Jej zwłoki można znaleźć w rzece Czyrik. Na telegramie odczytałem adnotację Stalina polecającą wyjaśnienie tej sprawy i odnalezienie Aminowej.

Takich poleceń od samego Stalina nie mieliśmy zbyt wiele, zmobilizowałem więc cały wydział do wykonania tego zadania.

NKWD Uzbekistanu informowało, że Aminowa istotnie rzuciła się do rzeki i że poszukiwania zwłok nie przyniosły rezultatów. Mimo to postanowiłem oddelegować do nich starszego oficera operacyjnego Charitonowa*, by na miejscu wyjaśnił całą sprawę, ponieważ powiedziano mi, że Uzbecy nie do końca mogą być z nami szczerzy. Jusupow ma tam wielką władzę i nikt w niczym nie śmie mu przeczyć.

I rzeczywiście – po dwóch tygodniach mój wysłannik poinformował, że w jednym z powiatów odnalazł u pewnego kołchoźnika żywą i zdrową Aminową. Poleciłem dostarczyć ją do Moskwy.

Po przyjeździe czekiści usiłowali z nią porozmawiać, wbrew mojemu wyraźnemu zakazowi. Aminowa okazała się przebieglejsza od nich i zażądała widzenia z „szefem”.

Musiałem nie wywrzeć na niej odpowiedniego wrażenia – zaledwie 34-latek i tylko dwa romby na kołnierzu²⁸. Pierwsza rozmowa nosiła charakter wybitnie oficjalny – niczego istotnego o swoich przeżyciach mi nie powiedziała, licząc widocznie na rozmowę z poważnym zwierzchnikiem.

Po obiedzie była już bardziej spolegliwa i poprosiła, by Charitonow nie był obecny przy rozmowie, wtedy mi wszystko szczerze opowie. W ciągu dwóch dni wysłuchiwałem jej opowieści miłosnych, których bohaterem był sekretarz KC Jusupow. Zwracała się już do mnie per „dżan”, co oznacza „druh” lub „brat”. Zakończyła tym, że jej kochanek zamienił ją na „baczę” (chłopczyka). Postanowiła więc zemścić się na nim, inscenizując własną śmierć i wysyłając telegram do Stalina.

Po raz pierwszy zetknąłem się ze sprawą ukazującą jedną ze świecznikowych postaci naszego życia społecznego w tak niekorzystnym świetle. Po zakończeniu rozmowy nie wiedziałem, co mam robić dalej. Nie miałem wątpliwości co do prawdziwości całej historii, ponieważ co nieco już zdążyłem ustalić własnymi kanałami.

W końcu postanowiłem zameldować o sprawie ludowemu komisarzowi, który wykazał zainteresowanie i polecił przywieźć Aminową. Kobieta wszystko potwierdziła. Sporządzono więc odpowiedni protokół, prosząc ją o podpisanie i parafowanie każdej strony, ponieważ dokument idzie do Stalina.

Po kilku dniach otrzymałem polecenie wyprawienia Aminowej do domu. I tu właśnie musiałem się dobrze namęczyć.

Kobieta wracać nie chciała. Zaczęła mnie kokietować, zjawiając się za każdym razem w innej strojnej sukni itd. Nie chciałem meldować kierownictwu, że nie jestem w stanie sobie z nią poradzić. Wreszcie po jednej z bardziej zdecydowanych rozmów udało mi się skłonić ją do powrotu.

Dowiedziałem się potem, że Stalin mocno zbeształ Jusupowa, który skonfundowany wyznał, że „diabeł go opętał”. Na tym sprawa, ku memu zdziwieniu, ucichła.

Po upływie dwóch miesięcy zacząłem już nieco się orientować w kwestiach bezpieczeństwa, lecz wszystko to opłacałem ogromnym wysiłkiem, jako że nocami całymi siedziałem w pracy i wracałem do domu o świcie. Musiałem przejrzeć też mnóstwo lipnych spraw, które należało jak najszybciej zamknąć. W tamtym okresie pracowało się do 2–3 w nocy i o 11 rano wracało do biura.

Odniosłem też kilka sukcesów, również opłaconych dużym wysiłkiem, ponieważ zwykłem wszystko bardzo dokładnie najpierw rozważać, a dopiero potem podejmować decyzję. Przekonywałem się niejednokrotnie, że czekiści przykładali do obcokrajowców te same miarki co do ludzi sowieckich i z tego powodu w obcowaniu z nimi wyciągali niewłaściwe wnioski, co w rezultacie skutkowało blamażem.

W naszym pojęciu na przykład, jeszcze w latach 1938–1939, zadawanie się z obcokrajowcami, nie mówiąc już o kontakcie intymnym, stanowiło najcięższy grzech, którego skutkiem był pobyt za kratkami. Pewnego razu, niestety, daliśmy się – jak to mówią – wodzić za nos.

Na jesieni 1939 roku (sierpień–wrzesień) zaczęły się kształtować stosunki z Niemcami. Przyjeżdżały stamtąd różne misje – handlowe, kulturalne i nawet naukowe. Poleciłem swym pracownikom, by przyjrzeli się członkom delegacji niemieckich – może znajdą coś, co zainteresuje nasz resort.

Zameldowano mi wkrótce, że pewien wielki niemiecki przemysłowiec pozwala sobie na całkiem swobodne wypowiedzi, czasem nawet wylicza pozytywne strony życia sowieckiego i krytykuje niektóre decyzje ministra handlu swojego kraju. Jednocześnie lubi zabawić się z dziewczynkami określonego autoramentu.

Zaproponowano, by podstawić mu odpowiedniego sowieckiego „przemysłowca”, a potem ocenić ewentualną przydatność Niemca dla naszych spraw i usiłować przeciągnąć go na sowiecką stronę. Uwzględniając fakt, że w III Rzeszy Hitler zlikwidował siły postępowe, pozytywnie ustosunkowane do ZSRR, propozycja ta wyglądała na interesującą. Wyraziłem zgodę.

Niemieckim przemysłowcem „opiekowano się” około tygodnia, po czym pokazano mi jego zdjęcia z obnażonym brzuchem i nagą panienką na tle butelek z winem. Pracownicy dodali, że niemiecki gość jutro wyjeżdża, dlatego też nasz „przemysłowiec” spotka się z nim wieczorem w hotelu i spróbuje „po dobroci” go zawerbować. W przypadku oporów pokaże Niemcowi kompromitujące zdjęcia i kiedy tamten zrozumie, że nie ma innego wyjścia, podpisze zobowiązanie do współpracy.

Mnie takie rozumowanie wydało się prawidłowe.

Około 1 w nocy zjawili się Fiedotow z „przemysłowcem” i oświadczyli, że z początku wszystko układało się pomyślnie. Kiedy natomiast poruszono temat współpracy z nami, Niemiec kategorycznie odmówił. Wobec tego użyto „morderczego” argumentu fotograficznego. Niemiec z zainteresowaniem obejrzał jedno, drugie i trzecie zdjęcie i ani trochę niespeszony rzekł: „Całkiem nieźle wyszły wam te fotki”.

Nasz „przemysłowiec” wobec tego zauważył: „Gdyby te fotki trafiły do Führera, miałby się pan z pyszna”. Gość na to: „A wie pan, sam chciałem poprosić o kilka tych zdjęć i pokazać mu, jak pracuje sowiecki wywiad”. Po takiej odpowiedzi moim agentom pozostało tylko zrejterować.

Możliwe, że Niemiec blefował, mówiąc, że się nie obawia, najpewniej jednak miał w Niemczech tak silną pozycję, że nie musiał liczyć się z drobnymi nieprzyjemnościami. Kolejny przykład na to, że nie rozumiemy obcokrajowców.

Śmiertelny lot Ribbentropa

Ludowe porzekadło mówi: ucz się przez całe życie, a i tak wszystkiego nie ogarniesz. Uczyć się musiałem ciągle. Sprawa polegała na tym, że szczególnie w latach 1937–1938 narobiono tyle głupstw, wytworzono taki klimat wzajemnej podejrzliwości, pozwalając prasie tak rozdmuchać rzekome wraże knowania, że syn gotów był uznać własnego ojca za zdrajcę z najbłahszego powodu. W każdym rysunku doszukiwano się swastyki, w każdej wypowiedzi – antysowietyzmu. Prywatne pogawędki między sobą tak przekłamywano, że nierzadko jeden z rozmownych przyjaciół trafiał za kratki.

O wszystkim tym mogłem przekonać się osobiście, spotykając się z agenturą lub przeglądając stosowne dokumenty. Siła bezwładu w myśleniu i podejrzliwość wśród pracowników były jeszcze tak silne, że meldując mi o sprawach jawnych, gdzie z daleka widać było przysłowiowe grube białe nici, jakimi szyto kolejną prowokację lub przypinano komuś łatkę wroga ludu, wszyscy obawiali się wyznać prawdę i wyczekiwali, co powiem na dany temat.

Takie zachowanie uzasadniał fakt, że w latach 1937–1938 co najmniej 2–3 kolejne zmiany czekistów wylądowały w więzieniach „za liberalny stosunek do wrogów ludu”.

Dopiero po aresztowaniu w 1939 roku tego podłego typa Jeżowa, sekretarza KC partii, członka Politbiura i ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRR, czekiści zaczęli ostrożnie dzielić się swymi wątpliwościami z nami, młodymi szefami służb, którzy przyszli do resortu bezpieczeństwa z naboru KC.

W takiej właśnie atmosferze odczuliśmy naraz wyraźny przechył w polityce Związku Sowieckiego, przechył w stronę polepszenia stosunków z Niemcami. Mołotow latał do Berlina na rozmowy z Hitlerem, a Ribbentrop*, niemiecki minister spraw zagranicznych, ma przybyć do Moskwy [Sierow myli kolejność zdarzeń: Mołotow leciał do Berlina w listopadzie 1940 roku, już po wizycie Ribbentropa w Moskwie – przyp. red.].

Starałem się logicznie wytłumaczyć sobie taki moment przełomowy, ale jednak nieufność wobec polityki Niemiec pozostawała, faszystów nazywano faszystami i o jakiejkolwiek przyjaźni mowy być nie mogło. Motywów takiego zwrotu nie poznałem, zresztą ciekawskich wtedy do tego nie zachęcano.

W dniu spodziewanego przylotu Ribbentropa zadzwonił do mnie K.E. Woroszyłow i powiedział: „Towarzyszu Sierow, Stalin rozkazuje wam pilnie wylecieć na lotnisko w Bieżycy w obwodzie kaliningradzkim i zabezpieczyć przelot niemieckich samolotów. Jeżeli tam wylądują, zapewnijcie Niemcom jakąś »przekąskę«”. Dodał też, że przy tamtejszym lotnisku stacjonuje pułk artylerii przeciwlotniczej. „Upewnijcie się, by im do głowy nie przyszło ostrzeliwać niemieckie samoloty” – podkreślił²⁹.

Spytałem, kiedy mam wylecieć. Woroszyłow odpowiedział: „Natychmiast, samolot wam zapewni dowódca lotnictwa Kartuszew*”. Odpowiedziałem, że już wyjeżdżam.

Na lotnisku czekał samolot Kartuszewa – amerykański lockheed, szybkość 270 km/h, niewielki, zgrabny, na osiem osób. Pilot został już poinstruowany. Ruszyliśmy po pasie startowym.

Dość szybko dolecieliśmy do Bieżycy. Sprawdziłem gotowość służby naziemnej do przyjęcia gości i połączyłem się telefonicznie z dowódcą pułku artylerii przeciwlotniczej, rozlokowanego przy lotnisku dla jego ochrony. Dowódca solennie zapewnił, że obsługa dział pozostaje w stanie pełnej gotowości i ma surowo nakazane: „nie strzelać!”.

Powiedziałem, że lepiej byłoby wycofać obsługę dział na czas przelotu Niemców, na co dowódca całkiem rozsądnie zauważył, że jest to doskonała okazja potrenowania w realnej sytuacji, tym bardziej że samoloty niemieckie będą poruszały się z dużą szybkością (w tamtym okresie Ju-88 osiągał 450 km/h, a sowiecki TB-3 320 km/h). Jako były artylerzysta uznałem jego argumenty za rozsądne. Wyraziłem zgodę.

Jechać na stanowiska artyleryjskie nie było już czasu, ponieważ radiotelegrafista właśnie zameldował, że nawiązał łączność z niemieckimi samolotami, które już nadlatują. Wyszedłem na lotnisko i zacząłem się rozglądać.

W powietrzu ukazały się dwa bombowce na wysokości trzech tysięcy metrów, przelatujące z dużą szybkością. Radiowiec podał im kurs na Moskwę i samoloty dokonały nad lotniskiem płynnego zwrotu.

Naraz w pobliżu jednego z nich zauważyłem obłoczek po wybuchu szrapnela, za nim kolejny, po czym trzy wybuchy przy samolocie prowadzącym. Chwyciłem wiszącą na szyi lornetkę. Nie miałem wątpliwości – artylerzyści ostrzeliwali niemieckie samoloty.

Rzuciłem się do telefonu, spoglądając na samoloty. Dostrzegłem kilka kolejnych wybuchów. Wrzasnąłem do dowódcy pułku: „Zaprzestać strzelania!”. Tamten, jąkając się, odpowiedział, że nie wie, jak to się stało, zaraz to wyjaśni itd.

Rzuciłem słuchawkę i przez aparat wysokiej częstotliwości zadzwoniłem do Moskwy, poinformowałem o zajściu. Nie wiedziałem, czy w skrzydłach samolotów nie powstały dziury po odłamkach, ale obie maszyny przeleciały pomyślnie. Szybko pobiegłem do swego samolotu i wyleciałem do Moskwy.

Na centralnym lotnisku stołecznym spytałem naszych, jak zachowywali się Niemcy. Usłyszałem, że normalnie. Podszedłem do niemieckich Ju-88 niby z ciekawości i starannie obejrzałem ich skrzydła, poszukując dziur po odłamkach. Na szczęście niczego nie zauważyłem i pojechałem do pracy.

Zadzwoniłem do Woroszyłowa, zameldowałem mu o przebiegu wydarzeń, napisałem stosowną notatkę służbową. Do Bieżycy wysłano szefa specwydziału NKWD Boczkowa*. Mówił mi potem, że dowódcę pułku i dowódcę baterii przeciwlotniczej za szczególnie przestępczy stosunek do służby oddano pod sąd wojskowy. Moim zdaniem nie było potrzeby sięgania po tak krańcowe środki³⁰.

O tym wypadku nikt prawie nie wie, ale porządnie się wtedy zdenerwowałem, wyobrażając sobie, co by się stało, gdyby strącono niemiecki samolot z Ribbentropem lub nawet maszynę mu towarzyszącą. Niechybnie gwałtownie zareagowałby zwariowany Hitler i nie można byłoby wykluczyć wybuchu wojny na tym tle. Na szczęście tak się nie stało.

Wtedy właśnie podpisano pakt o nieagresji między ZSRR a Niemcami. Na marginesie, przed podpisaniem tego dokumentu rząd sowiecki niejednokrotnie proponował Brytyjczykom i Francuzom zawarcie odpowiedniego porozumienia i wspólne opowiedzenie się przeciwko agresywnym zamiarom Hitlera. Nic z tego nie wyszło.

Wiedzieliśmy, że kanałami NKWD ZSRR nawiązywano próby negocjacji, ponieważ rząd sowiecki i Politbiuro nie wykluczały możliwości konfliktu zbrojnego z Niemcami. Dlatego też nie pozostawało nam nic innego jak zawarcie wymienionego paktu, odwlekając ten straszny moment wybuchu wojny. Innego wyjścia nie było.

W dniu 27 sierpnia 1939 roku ludowy komisarz obrony K.E. Woroszyłow w wywiadzie dla prasy zagranicznej wyjaśnił przyczyny zawarcia układu z III Rzeszą w sposób następujący: „Nie dlatego przerwaliśmy negocjacje z Anglią i Francją, że ZSRR zawarł pakt o nieagresji z Niemcami, lecz odwrotnie – ZSRR zawarł wymieniony pakt z tej przyczyny, że negocjacje wojskowe z Anglią i Francją znalazły się w ślepym zaułku wskutek przeszkód nie do pokonania”.

Podczas rozmów z Ribbentropem 23 sierpnia kierownictwo sowieckie zachowywało się powściągliwie, mimo że gość na Kremlu tokował o rozpoczęciu nowego etapu stosunków między ZSRR i Niemcami. Stalin na to spokojnie odpowiedział: „Niemcy w ciągu sześciu lat obrzucały błotem Związek Sowiecki i nasz naród nie uwierzyłby, że stosunki między nami tak szybko stały się przyjazne”.

Wtedy również uzgodniono przekazanie nam zachodnich terenów Ukrainy i Białorusi, a także rozwiązano kwestię państw nadbałtyckich. Sądzę, że wtedy też Politbiuro zdecydowało o mianowaniu mnie ludowym komisarzem spraw wewnętrznych Ukrainy.

Dosłownie po kilku dniach zostałem wezwany do szefa, który oznajmił: „Jest decyzja o wysłaniu was na Ukrainę, na komisarza spraw wewnętrznych”. Na to odrzekłem: „W ciągu ostatniego półrocza dwa razy już zmieniałem pracę i teraz mam kolejny raz jechać do nowej roboty, której nie znam. Nie mogę wyrazić zgody i proszę mnie tam nie wysyłać”.

Moje słowa wyraźnie go zezłościły i rzucił mi wypis z protokołu posiedzenia Politbiura z podpisem Stalina. „Podpiszcie!” – rozkazał. Przeczytałem postanowienie, wstałem, powiedziałem: „Tak jest!” i podpisałem³¹.

Szef nacisnął guzik, wezwał sekretarza i powiedział mu: „Zamów towarzyszowi Sierowowi bilet na dzisiejszy pociąg do Kijowa”, a zwracając się do mnie, zapytał: „Rodzinę zabieracie?”. Odpowiedziałem, że nie, więc dodał: „Podpisałem już postanowienie o nadaniu wam stopnia komisarza bezpieczeństwa państwowego III rangi. Proszę zapoznać się z obowiązkami, wtedy sprowadzimy rodzinę. Chruszczowa już powiadomiłem. Wszystkiego dobrego!”.

Wyszedłem z gabinetu, nie wiedząc, co robić. Sekretarz poinformował, że pociąg odjeżdża o 18.30 i że bilet dostarczą za pół godziny.

Po powrocie do wydziału zebrałem naczelników sektorów oraz ich asystentów i oznajmiłem, że wyjeżdżam. Zdziwili się mocno, zaczęli wyrażać żal, że ich opuszczam. Spytałem, czy jest coś, czego być może nie doprowadziłem do końca. Niektórzy poprosili o chwilę na osobności celem złożenia raportu. Po godzinie byłem wolny.

Niczego do końca nie rozumiałem. W armii nie ma tak, że w ciągu pół roku zmieniasz trzy stanowiska i awansujesz. Kiedy w domu powiedziałem, że jadę na Ukrainę, Wiera również nie kryła zdziwienia, ale czasu na roztrząsanie tej kwestii nie było, jako że pociąg odchodził za godzinę.

Rozmyślając, wpadłem na koncept, że do NKWD widocznie nie pasowałem, dlatego mnie zsyłają ze stolicy na peryferie, dając na osłodę awans. Do takiego właśnie wniosku doszedłem, ponieważ pojęcia nie miałem, jak wielkiej odpowiedzialności i wiedzy czekistowskiej, którą nie dysponowałem, będzie wymagała nowa praca.

Pomyśleć tylko – pół roku temu młody dowódca po Akademii marzył o przydziale do jednostki wojskowej, objęciu dowództwa pułku artylerii i wiernej służbie ojczyźnie. Czego lepszego mogłem oczekiwać?

Zamiast tego w ciągu sześciu miesięcy zajmowałem stanowisko szefa Zarządu Głównego Milicji, szefa tajnego wydziału politycznego Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD i obecnie mianują mnie komisarzem spraw wewnętrznych Republiki Ukraińskiej, któremu podlegają wojska NKWD, okręg przygraniczny i tysiące czekistów. Żadnej z tych funkcji do końca nie opanowałem i w wielu przypadkach działałem po omacku.

Nie jest łatwo pracować w taki sposób. Co najważniejsze, nie miałem w służbach żadnego bliskiego mi człowieka, z którym mogłem się podzielić swymi problemami czy zasięgnąć rady. Dokoła sami zwierzchnicy lub podwładni. Zdarzyło się tak dlatego, że w ciągu pół roku w trzech miejscach nie jest łatwo nawiązać bliskie znajomości.

Nawet na Ukrainie, kiedy odwiedzali mnie służbowo byli słuchacze Akademii spośród dawnych pograniczników, na widok trzech rombów na moim kołnierzu prężyli się na baczność i sztywno meldowali wyniki inspekcji oddziałów ochrony kolei NKWD. Nie mogłem się już powstrzymać kiedyś przy spotkaniu z jednym takim nadgorliwcem, ale opanowałem się w porę ze względu na jego podwładnych obecnych przy rozmowie. Dlaczego ta głupia subordynacja tłumi w nas ludzkie odruchy?

Rozdział 2
SZEF UKRAIŃSKIEGO WYWIADU
Lata 1939–1941

W dniu 2 września 1939 roku Sierow zupełnie nieoczekiwanie zostaje komisarzem spraw wewnętrznych 40-milionowej Ukrainy – drugiej co do wielkości i znaczenia republiki sowieckiej. Następnego dnia awansował na stopień komisarza III rangi, co odpowiadało wojskowemu dowódcy korpusu, czyli generałowi lejtnantowi.

Do tego czasu znany całemu Kijowowi gmach przy ulicy Władimirowskiej od roku prawie nie miał gospodarza. Poprzedni komisarz Aleksandr Uspienski zniknął w niewyjaśnionych okolicznościach jeszcze 2 listopada 1938 roku. (Jak potem wyjaśniono, wiedząc o niechybnym aresztowaniu, zainscenizował samobójstwo i uciekł z Ukrainy pod cudzym nazwiskiem i z fałszywymi dokumentami).

Po zniknięciu Uspienskiego Moskwa 7 grudnia 1939 roku skierowała do Kijowa nowego wysłannika – Amajaka Kobułowa, młodszego brata Bogdana Kobułowa, najbliższego współpracownika Berii, mianowanego pierwszym zastępcą komisarza spraw wewnętrznych Ukrainy i p.o. samego komisarza. Na tym stanowisku z jakiegoś powodu go jednak nie zatwierdzono.

Sierow i Kobułow młodszy nie pracowali razem ani jednego dnia – kiedy pierwszy z nich jechał do Kijowa, drugi już pakował walizki. W dniu 2 września 1939 roku Kobułowa wyznaczono na rezydenta NKWD w Berlinie „pod przykrywką” radcy ambasady ZSRR. Przypomnijmy, że to właśnie Sierow nie życzył sobie Kobułowa w charakterze zastępcy.

Stąd widocznie wynika ich wzajemna awersja, o czym Sierow jeszcze nie raz napisze.

Pośpiech, z jakim wyprawiono Sierowa do Kijowa, nie dając mu czasu na spakowanie i pożegnanie z rodziną, daje się wytłumaczyć napaścią Niemiec na Polskę 1 września 1939 roku i tym samym rozpoczęciem II wojny światowej, o czym świat jeszcze wtedy nie wiedział.

Zgodnie z tajnym sowiecko-niemieckim porozumieniem, nazwanym paktem Ribbentrop-Mołotow, terytorium Polski miało być podzielone między dwoma potęgami. ZSRR zajmował wschodnie połacie Polski z przeważającą ludnością ukraińską i białoruską, które miały wejść w skład sowieckiej Ukrainy i Białorusi.

To ogromne i do tego otwarcie wrogie terytorium należało w jak najkrótszym terminie zsowietyzować, ze wszystkimi wynikającymi z tego skutkami.

Na barki młodego komisarza spadła ogromna odpowiedzialność. Trzeba było nie tylko unieszkodliwić polski wywiad, lecz i w zarodku zdławić wszelki opór. Jedno z najważniejszych zadań to szybkie tworzenie obozów dla polskich jeńców wojennych oraz ich filtracja.

Nie należy zapominać, że polskie specsłużby w tamtym okresie jako stały przeciwnik NKWD wyróżniały się swym profesjonalizmem i przebiegłością. W ciągu prawie 20 lat prowadziły aktywną działalność wywrotową, dywersyjną i szpiegowską przeciwko ZSRR, stwarzając szczególne problemy na terytoriach przygranicznych. Nawet po sowieckiej okupacji Polski większość pracowników „dwójki” i „defensywy”³²  nie złożyła broni i zasiliła podziemne struktury polskiego rządu emigracyjnego.

W następnym roku, 1940, analogiczną misję Sierow wykona na kolejnym „wyzwolonym” terytorium – dawnej rumuńskiej Besarabii, z której Stalin uczynił Republikę Mołdawską.

Okres „ukraiński” okazał się dla Sierowa niezwykle ważny.

Po pierwsze, wykazał się niezwykłą skutecznością i okrucieństwem, co spotkało się z wysoką oceną Berii i Stalina, zapewniając mu dalsze awanse.

Po drugie, zbliżył się z I sekretarzem KC KP(b) Ukrainy, przyszłym sowieckim przywódcą Chruszczowem: nieprzypadkowo Nikita Siergiejewicz po dojściu do władzy powierzył KGB Sierowowi.

Do ważnych zaliczyć też należy znajomość z dowódcą wojsk okręgu kijowskiego Gieorgijem Żukowem. Po upływie pięciu lat razem będą szturmowali Berlin. To właśnie marszałek Żukow w maju 1945 roku wystąpi z inicjatywą nadania Sierowowi tytułu Bohatera Związku Sowieckiego. Przyjaźń przetrwa do końca, do samej śmierci „marszałka zwycięstwa”. W pamiętnikarskim archiwum Sierowa zachowała się notatka Żukowa: „…warto by na przykład napisać na 5–6 stronach charakterystykę N.S. Chruszczowa z jego przeszłości… jako trockisty…”.

Doświadczenie nabyte podczas sowietyzacji byłych polskich terytoriów, szczególnie w walce ze zorganizowanym podziemiem zbrojnym, również bardzo się Sierowowi przydało. Robotę tę będzie wykonywał niejednokrotnie, współpracując ze swymi dawnymi znajomymi z Ukrainy.

Ludowy komisarz spraw wewnętrznych USRR I. Sierow z N. Chruszczowem i członkami Biura Politycznego KC KP(b) Ukrainy na uroczystym posiedzeniu Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Ukrainy, na którym proklamowano władzę sowiecką. Lwów, 27 października 1939 r.

Pierwsze kroki

Kiedy na Ukrainie zacząłem dokładnie zapoznawać się ze strukturami służb bezpieczeństwa, wojsk wewnętrznych i ochrony pogranicza, kolei, z działalnością milicji, z obozami, początkowo nie byłem w stanie ogarnąć ogromu obowiązków. Tajny wydział polityczny z 6 sektorami – to jedno, a 14 znacznych obwodów, Mołdawski Obwód Autonomiczny, kilkadziesiąt pułków NMKWD i kilka dużych jednostek ochrony granicy, zarząd okręgu pogranicznego i wojsk wewnętrznych, okręgowy zarząd specjalny, milicja, obozy itd. – to zupełnie co innego

W ciągu pierwszych kilku dni poznałem członków Politbiura KC KP(b) Ukrainy – Chruszczowa i II sekretarza Burmistienkę*, przewodniczącego prezydium Rady Najwyższej Greczuchę* oraz przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych Kornijca*, jak również generała Timoszenkę*, dowódcę KSOW³³.

Przyjęto mnie – tak to odczuwałem – dość powściągliwie. Było to zrozumiałe. Zjechałem do nich w momencie, kiedy ciągle trwały poszukiwania komisarza ludowego spraw wewnętrznych Ukrainy Uspienskiego*, członka Potitbiura³⁴.

Powodem ucieczki była świadomość nieuniknionej kary za rozstrzelanie wielu tysięcy uczciwych ludzi, aresztowanie kolejnych kilkudziesięciu tysięcy, w tym Kosiora*, Postyszewa* i innych. Nierzadko prosił Jeżowa o pozwolenie na dodatkowe aresztowania, by w końcu miesiąca zameldować: „Mam przyjemność poinformować, że wasz plan operacyjny przekroczyliśmy”³⁵.

Jako członek Politbira KC Ukrainy pozostawał w dobrych stosunkach z Chruszczowem. Na marginesie, niemało ludzi na kierowniczych stanowiskach na Ukrainie aresztowano z przyzwolenia Nikity Siergiejewicza pełniącego funkcje członka Politbiura i sekretarza KC – wśród nich Kosiora, Postyszewa i innych. Również w terenie sekretarze obwodowi zatwierdzali aresztowania, nie znając często materiałów oskarżenia.

Jednocześnie, jak potem wyszło na jaw, nie ruszono zawziętych ukraińskich nacjonalistów, zwolenników Bandery* i „samostijnej” Ukrainy, którzy niechlubnie zapisali się podczas późniejszych wydarzeń na zachodniej Ukrainie.

Dopóki zapoznawałem się z zakresem nowych dla mnie obowiązków, z Moskwy dano do zrozumienia, bym przygotowywał listy ukraińskich nacjonalistów-emigrantów mieszkających w Polsce: we Lwowie, Tarnopolu, Równem, Stanisławowie, Łucku i innych ośrodkach.

Przyjąłem polecenie do wykonania, ale nie zrozumiałem, o co chodzi. Zapytany przez mnie Chruszczow też nie wiedział.

Przyłączenie zachodniej Ukrainy

W dniu 1 września 1939 roku bez wypowiedzenia wojny wojska niemieckie przekroczyły granicę Polski. 3 września Anglia i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom.

Po kilku dniach do Kijowa przybył nagle Mierkułow, pierwszy zastępca komisarza spraw wewnętrznych ZSRR. Miałem już przygotowane materiały na aktywnych ukraińskich nacjonalistów oraz Polaków wysyłających do ZSRR swoją agenturę i prowadzących działalność antysowiecką.

Mierkułow poinformował, że 17 września nasze wojska zajmą wschodnie połacie Polski zamieszkałe przez ludność ukraińską i białoruską. Przystąpiono już do tworzenia grup operacyjnych NKWD, by każda z nich po wejściu do miasta od razu zaczęła wyszukiwać oraz izolować wrogie nam osoby³⁶.

Kiedy wszedłem do gmachu KC KP(b)U, tam już trwały przygotowania sztabu do akcji, szczegółów jednak nie ustalano. Powiedziałem Chruszczowowi, że byłoby dobrze przygotować odpowiedni zespół ludzi, jak to uczyniliśmy w NKWD.

Odpowiedział lekceważąco: „Zrobimy to na miejscu”. Oczywiście, dla niego 34-letni komisarz żadnym autorytetem nie był. A przecież się nie prosiłem.

Przed wyjazdem nad polską granicę 15 września zebraliśmy wszystkich czekistów, szczegółowo informując o planowanej akcji. Wielu nie kryło zdumienia – zabrać Polsce sześć obwodów i przyłączyć do Ukrainy, a cztery do Białorusi. Niesłychane!³⁷

Następnego dnia musiałem odpowiadać na liczne pytania. Na niektóre z nich odpowiedzi również nie znałem, ponieważ nie miałem żadnej praktyki w tym zakresie. Okazało się, że przyłączenie terytoriów zachodnich zostało uzgodnione z Niemcami.

Zaczęliśmy więc aktywnie zbierać informacje o wrogiej agenturze na terytorium Polski, o białych emigrantach oraz inne dane, by od razu ich schwytać.

Kiedy dotarliśmy do Proskurowa w obwodzie Kamieniec Podolski, zastaliśmy tam Chruszczowa, Burmistienkę, Kornijca, Greczuchę, Timoszenkę (dowodzącego KSOW).

O świcie wojska przekroczyły granicę Polski i ruszyły wyznaczonymi trasami w głąb kraju. Sowieckie lotnictwo zbombardowało przedtem węzły kolejowe oraz miejsca dyslokacji polskich wojsk. Udałem się z całą grupą operacyjną w kierunku Gusiatina, Czertkowa i dalej – na Ternopol³⁸, by nie pozostawać w tyle za rozwojem wydarzeń.

Podczas przekroczenia granicy spotkałem Budionnego, który ze wzmocnioną ochroną również udawał się do Polski. Spytał mnie, czy droga jest bezpieczna i czy może jechać dalej.

„Poprosiłem Stalina o pozwolenie na wyjazd, chcę zobaczyć na własne oczy, co się będzie działo” – wytłumaczył.

Kiedy nasze wojska zajęły pozycje wyjściowe, rozkazano zbombardować oddziały polskie i natychmiast wyruszać. Przekroczyłem polską granicę z niewielką grupą swych współpracowników w pobliżu Gusiatina. Naszych pograniczników już powiadomiono³⁹.

W Gusiatinie polskich wojskowych nie napotkaliśmy.

Rozmawialiśmy z mieszkańcami, kiedy podbiegła do nas zdyszana Polka i powiedziała, że u niej w sianie ukrywa się żandarm. Mieszkańcy dodali, że to wredny typ i byśmy go zatrzymali.

Poszliśmy do stodoły. Cisza. Krzyknąłem: „Wychodź!”. Nadal nic. Powiedziałem jeszcze raz: „Wychodź, bo jak nie, to widłami będziemy przebijać siano!”. Pierwszy cios widłami trafił żandarma w but. Szybko wyskoczył z kryjówki. Odebraliśmy mu broń, przekazaliśmy zatrzymanego pogranicznikom i pojechaliśmy dalej.

W Kopyczyńcach już kłębił się tłumek. Polscy oficerowie szybko pojęli, co się święci – przebrali się za sanitariuszy miejscowego szpitala, za lekarzy z opaskami Czerwonego Krzyża. Było ich tak wielu, że musieliśmy postawić do nich wartowników, zgodnie z rozkazem aresztowania oficerów, żandarmów i policjantów. Poleciłem oficerowi w randze podpułkownika, by dopilnował szpitala i pozostałych jeńców, podkreślając, że odpowiada przed dowództwem sowieckim. Pojechaliśmy dalej.

W jednej ze wsi zwróciłem uwagę na liczne wywieszone na domach żółto-czerwono-czarne flagi. Zatrzymaliśmy się. Pytam: „Czy oddziały Armii Czerwonej już przeszły?”. Odpowiadają: „Nie, jesteście pierwsi”.

Poczułem się nieswojo, ponieważ na tym kierunku wykazała się już polska 24. Dywizja Kawaleryjska, stawiając silny opór. Słyszałem strzelaninę, napotykaliśmy rannych czerwonoarmistów.

Zapytałem: „Co to za flagi?”. Odpowiedziano mi z uśmiechem, że narodowe flagi ukraińskich nacjonalistów spod znaku OUN, zwolenników Bandery. Wtedy zrozumiałem. Cała wieś popiera OUN, której hasłem jest „samostijna” Ukraina. Pomyślałem że będziemy mieli z nimi problemy. To się potem potwierdziło.

Po wyjeździe z wioski w stronę Ternopola zobaczyłem na równoległej szosie sporą kolumnę wojska. Sądząc, że mam do czynienia z czołowymi oddziałami Armii Czerwonej, ruszyliśmy w tamtym kierunku. Po przejechaniu obok szosy około 10–15 kilometrów zobaczyliśmy na skraju lasu polski oddział wojskowy z kuchnią polową. Rozkazuję kierowcy, by zawracał.

Wjechaliśmy w lasek. Nakazałem adiutantowi, by baczył na boki, ja będę pilnował przodu. Ujechaliśmy nie więcej jak dwa kilometry, kiedy zza drzew wyszli dwaj wojskowi z karabinami. Z tej odległości nie wiadomo – nasi czy Polacy. Mówię do kierowcy: „Pełny gaz!”. Wtedy Polacy, których już rozpoznałem, stanęli pośrodku drogi z bronią w pogotowiu.

Co miałem robić? Zatrzymamy się – pochwycą nas. Zaczniemy strzelać – nie wiadomo, jak to się skończy. Nie zatrzymamy się – oni zaczną strzelać i mogą zabić. Czasu do namysłu brak. „Jedź!” – mówię do kierowcy.

Jeden z żołnierzy uniósł dłoń, nakazując zatrzymanie się. Krzyczę: „Gazuu!”. Przeskoczyliśmy obok nich. Udało się. Wyszło, jak się spodziewałem – Polacy nie zdążyli szybko zareagować, być może sądząc, że się zatrzymamy.

Spóźnione strzały nie wyrządziły nam krzywdy. Zdarzenie to dało mi jednak do myślenia – należy wybierać drogi, którymi już przeszły wojska sowieckie. Tak postąpiliśmy.

Wieczorem dotarliśmy do przedmieścia Ternopola, do miejsca dyslokacji naszych wojsk. Dostrzegłem członków naszej grupy operacyjnej skierowanej do pracy w tym mieście. Nasze wojska zatrzymały się na przedpolu, ponieważ w samym mieście broniły się jeszcze polskie oddziały.

Spotkałem się z dowódcą korpusu. Poradziłem, by do nastania zmroku wprowadził wojska sowieckie do miasta. Wydał stosowne rozkazy i wojska ruszyły, my – za nimi. Kiedy wchodziliśmy do miasta, z wieży kościoła rozległy się strzały. Skradając się pod murami, dotarliśmy do centralnego placu miasta. Znaleźliśmy byłą komendę policji i umieściłem w niej naszą grupę operacyjną.

Doprowadzano zatrzymanych polskich żandarmów i policjantów. Początkowo umieszczaliśmy ich na parterze, potem na schodach prowadzących na piętro, na dziedzińcu i na ulicach. Około godziny 9 wieczorem z apteki oraz innych domów naprzeciwko Polacy ostrzelali nas silnym ogniem z karabinów maszynowych.

Zbiegłem na dół. Nie ma nikogo z naszych, tylko polscy żandarmi i policjanci spoglądają złowrogo. Rozkazałem, by usiedli na podłodze. Wyskoczyłem na ulicę. Słychać jęki rannych. Znalazłem jednego z pracowników. Opowiedział, co się wydarzyło.

Rozkazałem, by grupa operacyjna, która w tym czasie była w więzieniu, skąd Polacy uwolnili wszystkich kryminalistów i członków OUN, zajęła na noc okopy wyryte już przed gmachem w celu obrony przed niespodziewanym atakiem. Po godzinie sprawdziłem wykonanie polecenia i razem z grupą operacyjną przesiedziałem do rana. Nikt więcej nie strzelał.

Rankiem okazało się, że zginęli dwaj nasi pracownicy i jeden wojskowy sierżant. Rozkazałem wykopać pod drzewami trzy doły i godnie pochować poległych. Po godzinie 8 wieczorem zameldowano, że wszystko gotowe do pochówku.

Zebrałem swoich pracowników i czerwonoarmistów przebywających w pobliżu i rozpocząłem stosowną mowę: „Towarzysze nasi zginęli z wrogiej ręki, uczciwie wykonując swój obowiązek wobec ojczyzny na rzecz zjednoczenia narodu ukraińskiego i przyłączenia odwiecznie ukraińskich ziem do terytorium Związku Sowieckiego”.

Jak tylko to powiedziałem, z górnego piętra domu naprzeciwko zaterkotał karabin maszynowy. Na szczęście stałem plecami do drzewa, które chroniło mnie przed pociskami, i twarzą do zgromadzonych.

Kule załomotały po korze. Zeskoczyłem do grobu, krzycząc: „Padnij!”. Po kilku minutach ostrzał ustał, mieliśmy kilku rannych. Postanowiłem nie kontynuować przemówienia i zasypać groby. Rannych opatrzono. Udałem się z grupą pracowników na przeszukiwanie domu, z którego do nas strzelano.

Należy zaznaczyć, że wszyscy uczestnicy tak zwanej kampanii polskiej dotychczas prochu nie wąchali, dlatego też, wykonując moje rozkazy aresztowania osób walczących z nami z bronią w ręku czy przeszukania pomieszczeń, działali mało zdecydowanie.

Kiedy jednak im towarzyszyłem, zachowywali się całkiem inaczej, sami rwali się do przodu. Oto co znaczy przykład osobisty. Jak wielkie ma znaczenie wychowawcze!

Zatrzymaliśmy kilka osób, znaleziono broń, ale nie sprawcę strzelaniny. Rankiem strzelanina z apteki się powtórzyła. Strzelców znowu nie odnaleziono. Wtedy rozkazałem ostrzelać budynek naprzeciw z ciężkiego karabinu maszynowego.

Roztrzaskaliśmy wszystkie szyby wraz z ramami okiennymi. Poskutkowało – w jednym z okien ukazała się biała flaga. Kiedy poszliśmy przeszukać gmach, znów znaleźliśmy broń, ale nie strzelców. Aresztowaliśmy więc kilku młodych mężczyzn, zarówno mieszkańców domu, jaki i tych, co niby przyszli w odwiedziny. W toku późniejszego śledztwa okazało się, że mieliśmy rację.

W nocy wydarzyła się nieprzyjemna historia. Z drugiego końca ulicy jakiś czerwonoarmista otworzył do nas ogień. Z naszej natomiast strony jakiś nadpobudliwy odpowiedział tym samym, waląc z karabinu w kierunku, skąd padł strzał. Zaczęła się chaotyczna strzelanina.

Kiedy wyskoczyłem na ulicę, pociski siekały po murach i drzewach jak grad. Schowałem się za rogiem i stałem tak chyba z kwadrans, dopóki strzelanina nie ustała. Poszedłem na drugi koniec ulicy.

Zastałem żołnierzy i dowódców w stanie skrajnego pobudzenia. Mimo mojej wysokiej rangi nieustannie mnie zatrzymywano, sprawdzano dokumenty, odpytywano itd. Objaśniłem dowódcom, że nie mogą panikować i ostrzeliwać swoich. Muszą najpierw się upewnić, do kogo strzelają.

O brzasku w trzech miejscach znów zaczęła się gwałtowna strzelanina i przy naszym domu zapłonął kościół. Rzuciłem się w tym kierunku, podejrzewając, że świątynię celowo podpalili nasi.

Dowódca na miejscu zameldował, że z wieży kościelnej ostrzelano ich oddział, jego żołnierze w odpowiedzi otworzyli ogień i kościół się zajął.

Potem się okazało, że także w innych miejscach Polacy ostrzeliwali żołnierzy sowieckich z wież kościelnych, na co nasi reagowali ogniem.

W kościele aresztowaliśmy młodych gimnazjalistów, którzy zeznali w śledztwie, że broń zebrali po wycofujących się polskich oddziałach, że są „przeciwni okupacji Polski przez Rosjan” i dlatego będą z nami walczyli.

Wiek zatrzymanych, licząc dziewczyny, nie przekraczał 16–18 lat. Przezywali nas „psia krew”, nastawieni byli wyjątkowo wrogo⁴⁰.

Czystka Lwowa

Do Ternopola przyjechali Chruszczow, Timoszenko, Kornijec. Spotkaliśmy się w domu wojewody. Opowiedziałem o sytuacji i podejmowanych decyzjach. Chruszczow uwag nie miał. Dopiero przy końcu rozmowy miał miejsce nieprzyjemny zgrzyt.

Timoszenko się poskarżył, że NKWD zabiera wszystkie samochody pozostawione przez Polaków. Zaoponowałem. Chruszczow poparł Timoszenkę.

Wytłumaczyłem, że każda grupa operacyjna potrzebuje samochodów, ponieważ musi wyjeżdżać na przeszukania różnych obiektów, by dokonać aresztowań, dostarczyć żywność itd. Właśnie przyjechała 28-osobowa grupa z Kijowa, a wozów brak.

Każdy z nas pozostał przy swoim zdaniu, ale zgrzyt był niepotrzebny⁴¹.

Następnego dnia poinstruowałem dowódców grup operacyjnych i wyruszyłem do Lwowa, do którego zbliżały się już wojska sowieckie.

Od strony zachodniej Lwów otoczyły oddziały pod dowództwem Golikowa*. Od wschodu – wojska hitlerowskie⁴².

Dowództwo wojsk niemieckich zwróciło się do dowódcy obrony Lwowa, Polaka, generała brygady Langnera*, by im poddał miasto. Generał odmówił.

Niemcy przysłali do nas swego posłańca, który oświadczył, że ich wojska prawie już opanowały miasto i oddziały sowieckie nie powinny tam wchodzić. To nam się wydało podejrzane, więc odpowiedzieliśmy odmownie.

Wieczorem przyszedł do nas wysłannik od Langnera, który powiedział, że generał zdecydował się poddać miasto Słowianom, a nie Niemcom, na określonych warunkach. Umówiliśmy się na spotkanie nazajutrz na przedmieściu Lwowa.

Rankiem rada wojenna okręgu zleciła, by towarzysze Kuroczkin*, Jakowlew⁴³ i Sierow spotkali się z generałem Langnerem. Generał przybył w towarzystwie dwóch oficerów i maszynistki. Przywitaliśmy się. Langner okazał się niedużego wzrostu, taki dość srogi generał.

Rozmowa trwała krótko. Powiedział nam, że Niemcy domagali się poddania miasta im, ale postanowił, że podda Rosjanom. Przedstawił swoje warunki:

1. Nie otwierać ognia, by oszczędzić mieszkańców.

2. Puścić wolno żołnierzy, którzy bohatersko bronili Lwowa.

3. Uwolnić oficerów, którzy nie będą walczyli z Rosjanami.

Propozycje generalnie zaakceptowaliśmy, dodając, aby polskie wojska wyszły z miasta w sposób zorganizowany i złożyły broń w jednym miejscu, by nie została rozkradziona. Oficerowie polscy powstrzymają się od wszelkich prowokacji. Langner wyraził zgodę i polecił przygotowanie stosownego dokumentu w dwóch egzemplarzach, który natychmiast podpisaliśmy.

Wieczorem Polacy zaczęli opuszczać Lwów. Nasze oddziały wdarły się do miasta. Nie obyło się bez nieprzyjemności.

Nasi ujrzeli Polaków z bronią i otworzyli ogień. No i się zaczęło.

Na każdej ulicy słychać było strzelaninę. Prawie zawsze zaczynali nasi. Jednocześnie Polacy, rozgoryczeni odebraniem im terytoriów zachodnich, ustosunkowywali się do nas wrogo. Widziałem wielu zatrzymanych oficerów z bronią w ręku. Mieliśmy z nimi niemało kłopotów i w dniach następnych.

Wieczorem nadszedł nakaz z Moskwy, by wszystkich oficerów zatrzymywać i kierować do punktów zbiorczych na Ukrainie. Musiałem pilnie zorganizować pracę.

Na szczęście wkrótce przyjechali oficerowie z NKWD, którzy całkowicie zajęli się tą robotą, wbrew zresztą naszemu porozumieniu z Langnerem⁴⁴.

Langnera z adiutantem umieściłem w osobnej willi i wystawiłem ochronę. Kiedy przekonaliśmy się, że nie stanowi żadnego zagrożenia dla Związku Sowieckiego, pozwolono mu na wyjazd do Rumunii i więcej o nim nie słyszałem⁴⁵.

Z moich obserwacji wynika, że masa ludzka, a na wojnie żołnierze, podatna jest na rodzaj zbiorowej psychozy z najmniejszego powodu. Najlepszy przykład to opisywane już zajęcie przez nas Ternopola. Polacy mieli jakoby wtedy ostrzeliwać naszych żołnierzy z dachów i strychów okolicznych domów. Psychozie tej ulegali wszyscy bez wyjątku.

Podobne zdarzenia mieliśmy przy zajęciu Lwowa, mimo braku po temu wyraźnych powodów, z wyjątkiem kilku polskich fanatyków, którzy rzeczywiście strzelali do sowieckich żołnierzy.

Pierwszej nocy we Lwowie zatrzymałem się z grupą pracowników w hotelu Astoria przy niewielkim placu. Stały na nim nasze czołgi i transportery opancerzone. Wieczorem rozmawiałem z czołgistami – wszystko wyglądało spokojnie. Słychać było tylko dalekie strzały.

Około godziny 22 usiadłem z adiutantem do kolacji. Raptem rozległ się strzał, po nim – seria z karabinu maszynowego. Adiutant rzucił się do okna z zaciągniętą zasłoną. Krzyknąłem, by nie odsłaniał, bo czerwonoarmiści zobaczą światło i nas ostrzelają.

Zastukano do drzwi. Wszedł zmieszany cywil i prosi, bym wszedł z nim piętro wyżej, ponieważ zastrzelono redaktora „Sowietskoj Ukrainy”, chyba Czekaniuka.

Rzuciłem się za nim. Na podłodze leży mężczyzna cały we krwi. Na stole – jedzenie i butelka wina. Pytam, co się stało. Okazało się, że redaktor, podobnie jak mój adiutant, rzucił się do okna popatrzeć, co się dzieje. Skosiła go seria z czołgu.

Obejrzeliśmy ranę. Trzy kule, jedna przy drugiej. Jeszcze żyje, męczy się straszliwie.

Rozkazałem, by redaktora na rękach zniesiono na dół i przewieziono transporterem opancerzonym do wojskowego szpitala.

Rankiem mi powiedziano, że biedak żył jeszcze cztery godziny. Co znaczy zdrowe serce – tak długo pracowało przy przestrzelonej głowie. Rzadki przypadek medyczny.

Jesienią poczęto zagospodarowywać zachodnie obecnie terytoria Ukrainy. Zwołano stosowne zebranie ludowe w Teatrze Wielkim Lwowa. Przebiegło dobrze. Ukraińcy zachodni zgodnie przegłosowali przyjęcie odezwy do Związku Sowieckiego o zjednoczenie ukraińskich ziem i narodu z Ukraińską SSR.

Na sesji Rady Najwyższej ZSRR podjęto decyzję o zadośćuczynieniu prośbie Ukraińców⁴⁶. Chruszczowa wezwano do Moskwy na 7 listopada. Potem kazano się stawić i mnie.

Towarzysz Stalin był widocznie zadowolony z naszej pracy. Chruszczow potem mi opowiedział: „7 listopada stałem z innymi pracownikami na placu Czerwonym. Nagle przychodzi ochroniarz i mówi, że mam wejść na mauzoleum, bo »gospodarz zaprasza«. Zdziwiłem się niepomiernie. Stanąłem sobie na lewym skrzydle i tak obejrzałem całą paradę i manifestację ludności. Do dziś nie rozumiem, po co mnie zapraszano i co to miałoby dla mnie oznaczać”.

ZWZ – tajemnica trzech liter

Na Ukrainie zaczęła się dla czekistów wojenna rzeczywistość. Polscy nacjonaliści doszli do siebie po pierwszym ciosie i zorganizowali podziemną organizację bojową ZWZ, czyli Związek Walki Zbrojnej.

Kierował nią z Londynu generał Sikorski*, w terenie natomiast na jej czele stanęli wybitni polscy wojskowi z doświadczeniem w pracy agenturalnej⁴⁷.

Jako przywódcę ZWZ na wszystkie dawne polskie terytoria zachodniej Ukrainy i Białorusi wyznaczono generała Okulickiego*, byłego szefa osławionej „dwójki”, czyli Oddziału II polskiego Sztabu Generalnego, to znaczy wywiadu wojskowego.

Wielu Polaków, pozostałych na terenach USRR, gorąco wspierało ZWZ. Drobne komórki mnożyły się szybko. Gdzieniegdzie organizowały wystąpienia zbrojne, ponieważ korzystały z zasobów pozostawionych przez polską armię.

Należy podkreślić, że ZWZ prowadził szeroką działalność konspiracyjną, nawiązując regularną łączność z Warszawą, nazwaną przez Niemców stolicą Generalnego Gubernatorstwa.

W dodatku Polacy stają się niezwykle fanatyczni, jeżeli wierzą, że walkę należy kontynuować do ostatecznego zwycięstwa. W dodatku są znakomitymi konspiratorami, ale jak się potem wyjaśniło… [nieczyt.]. Religia katolicka tu ich zawiodła.

Jeżeli umiejętnie przesłuchuje się katolika i przywoła się na świadka ich Matkę Boską, to wychodzi ciekawa sprawa. Przesłuchiwany może umiejętnie wodzić za nos oficera śledczego, ale nie jest w stanie skłamać Matce Jezusa – dlatego też na jego twarzy rysuje się zmieszanie, kiedy każe mu się przysięgać na nią, że wszystko, co zeznał, jest czystą prawdą.

Kiedy trafiali się członkowie organizacji podziemnych i przyznawali się do tego, lecz zastrzegali, że prawdy nie ujawnią, ponieważ przysięgali na Matkę Boską i nie mogą złamać przysięgi, w sukurs przychodziła religia.

Pewnego razu doniesiono nam, że wszystkie kosztowności z czołowego lwowskiego lombardu nie zostały w porę ewakuowane i znajdują się w kościele benedyktynów pod opieką księdza – Ormianina.

Pamiętam, jak pewnego upalnego czerwcowego popołudnia nakazałem doprowadzenie tego księdza do lwowskiego oddziału NKWD. Do gabinetu wprowadzono wypielęgnowanego mężczyznę w białej sutannie. Przypadkiem też miałem na sobie biały jedwabny kitel wojskowy.

Po przywitaniu się od razu mu oświadczyłem, że wszystko wiemy o ukrytych w jego kościele skarbach i że musi je zwrócić prawowitym właścicielom, co oznacza władze sowieckie we Lwowie. Ksiądz, nie zaprzeczając, powiedział, że nie może wskazać mi miejsca, gdzie ukryto kosztowności, ponieważ należą do ZWZ i nie ma prawa o nich decydować.

Wobec tego przybrałem stanowczy ton i ostrzegłem, że w przypadku odmowy ksiądz zostanie pociągnięty do odpowiedzialności karnej za ukrywanie własności państwowej o dużej wartości, a dokładniej własności narodu, czyli mieszkańców Lwowa. Ksiądz się zamyślił. „Jeżeli pan generał zwolni mnie z przysięgi, to powiem, gdzie są kosztowności” – rzekł po chwili.

Też chwilę „pomyślałem” i mówię: „Dobrze. Co muszę uczynić?”. Odpowiedział: „Według naszej reguły tylko nieznośne oddziaływanie fizyczne może mnie uratować przed karą za ujawnienie tajemnicy”.

Pomyślałem, czy aby nie domaga się przypiekania go rozpalonym do czerwoności żelastwem, ale ksiądz okazał się bystrzejszy ode mnie. Powiedział: „Pobijcie mnie, ale najpierw posadźcie w pokoju obok jakiegoś Polaka, by słyszał, jak mnie dręczycie. W takim przypadku grzech na mnie nie ciąży”.

Kolejny raz pomyślałem z uznaniem o jego pomysłowości i powiedziałem: „Po co mamy was bić? Kilka razy klasnę w dłonie, z odpowiednimi pogróżkami słownymi, wy krzykniecie: »Boli« i tyle”. Ksiądz się zgodził.

Po upływie pół godziny scenę rozegrano w obecności znajdującego się w sąsiednim pokoju pewnego Polaka, którego i tak zamierzaliśmy uwolnić. Ksiądz ujawnił, że kosztowności ukryto między ramami okiennymi na piętrze, w dormitorium księży, jak również zamurowano w ścianie u kościelnego. Wieczorem, w czasie nabożeństwa, zabraliśmy wszystkie kosztowności.

Jak wiadomo, księża wyznają celibat, jednak podczas rekwirowania kosztowności dla zachowania pozorów rewidowaliśmy też pokoje niektórych duchownych i nasi pracownicy znajdowali u wielu z nich fotografie dziewczyn o dość frywolnym wyglądzie.

Metoda zwalniania z przysięgi pomogła nam w przyszłości przy aresztowaniu wielu znaczących postaci polskiego podziemia. Warto więc przytoczyć opis wydarzeń związanych z wykryciem przez naszą grupę operacyjną kontaktów generała Okulickiego, który przybył z Londynu, by kierować organizacją ZWZ na terenach zachodniej Ukrainy i Białorusi, oraz ujęciem jego samego.

Błąd rezydenta

Codziennie otrzymywałem raporty o działalności Związku Waki Zbrojnej. A to wysadzą w powietrze jakiś magazyn wojskowy, a to zastrzelą sowieckiego żołnierza czy zorganizują wystąpienia przeciwko władzom powiatowym. Kłopotów sprawiali wiele. Generał Okulicki, pseudonim »Mrówka«, zaczął zyskiwać na znaczeniu.

Pewnego razu N.S. [Chruszczow] zapytał: „A nie można go schwytać?”. I bez niego wiedziałem, że generała należy pojmać, ale to nam nie wychodziło. Był niezwykle sprytny i cieszył się poparciem wśród Polaków. Zdarzało się nam go wyśledzić i jakiś czas prowadzić obserwację zewnętrzną, ale zawsze się wymykał. Zdobyliśmy nawet jego fotografię, ale nic ponadto.

Któregoś razu otrzymałem wiadomość, że pewna kobieta, imieniem Bronisława, spotkała się z generałem i ma przekazać do Warszawy jakiś meldunek od niego. Porannym pociągiem uda się najpierw do Łucka, a stamtąd przez zieloną granicę przedostanie się do Warszawy. Wydałem rozkaz jej zatrzymania jeszcze tej nocy.

O godzinie czwartej nad ranem przyprowadzono 54-letnią kobietę o imieniu Bronisława. Poleciłem naszej współpracowniczce Worobjowej, by ją przeszukała. Obie wyszły do sąsiedniego pokoju. Wróciły po pięciu minutach i Worobjowa zameldowała, że niczego nie znalazła. Liczyłem na to, że Polka będzie miała przy sobie meldunek Okulickiego do Warszawy. Musiało to oznaczać, że Bronisława pozbyła się dokumentu przy aresztowaniu i nasi się nie spisali.

Po chwili poprosiła o pozwolenie skorzystania z toalety. Pozwoliłem. Mrugnąłem przy tym do swej pracownicy, by szła za nią. Zmieszana Worobjowa z oporami, ale poszła.

Po minucie usłyszałem krzyki. Bronisława: „To rachunki!”. Worobjowa: „Jakie rachunki?”. Wejść oczywiście nie mogłem.

Wyszły obie czerwone na twarzy. Worobjowa trzymała w ręku cieniutkie kartki papieru z pięciocyfrowymi słupkami. Od razu zrozumiałem, że to są szyfrogramy Okulickiego. Pytam Worobjową, gdzie je znaleziono. Dziewczyna dostała wypieków, ale milczy. Potem się dowiedziałem, że „rachunki” przewożono w najintymniejszym miejscu. Dlatego Bronisława zamierzała pozbyć się ich w toalecie. Brawo, Worobjowa. Szybko zareagowała.

Wyraźnie przybita pani Bronisława powiedziała: „Gdybyście wiedzieli, kim jestem, to byście mnie nie aresztowali”. Spytałem dlaczego. Okazało się, że około roku 1912 ukrywał się u nich Lenin, którego znała osobiście, i że w jednym z tomów jego pism wyrażał wdzięczność jej i mężowi.

Powiedziałem, że skoro tak, to co ją przywiodło do obozu Okulickiego. Odrzekła, że ZWZ jest po stronie narodu polskiego, dlatego ich wspiera.

Sprawdziłem potem w dziełach zebranych Lenina – istotnie, wyczytałem w jednym z tomów, że polski senator, którego nazwiska nie spamiętałem, ukrywał Władimira Iljicza przed polską policją.

Zaczęliśmy przesłuchanie. Po półgodzinie pani Bronisława zaplątała się w zeznaniach i oświadczyła: „Wiem, gdzie jest pan »Mrówka«, ale nie powiem!”. Od razu poczułem się lepiej.

Po godzinie oficer śledczy przekazał mi jej słowa, że może złamać złożoną przysięgę, ale tylko pod przymusem. Dokładnie taki sam przypadek jak z księdzem. Odegraliśmy więc tę samą komedię, przy znacznie wyższej stawce gry. Po dwóch, trzech „spoliczkowaniach” Bronisława podała adres zamieszkania Okulickiego.

Sprawdziliśmy natychmiast – okazało się, że budynek spłonął w czasie działań wojennych w roku 1919. Wytknęliśmy Bronisławie, że oszukuje Matkę Boską. Podała nowy adres. Okazał się równie lipny – mieścił się tam jakiś sklep. Musieliśmy pogniewać się na panią Bronisławę. Podała trzeci adres. Sprawdziliśmy – mały domek na dalekim przedmieściu.

Postanowiłem zasięgnąć rady szefa UNKWD Siergijenki* oraz jego zastępcy. Zdania się podzieliły – chwytać Okulickiego teraz, o 5.30 rano, czy czekać, aż się obudzi? Siergijenko opowiadał się za czekaniem do rana, ja byłem za natychmiastowym aresztowaniem, gdyż generał może nam umknąć i tym razem.

Poleciłem wezwać szefa wydziału kryminalnego lwowskiej milicji. „Po co?” – zdziwił się Siergijenko. Wytłumaczyłem, że jeżeli poślemy czekistę, to Okulicki, człowiek doświadczony i zdecydowany, rozpozna go natychmiast i może się otruć. Będzie skandal.

Stawił się komendant milicji. Zaspany. Pytam go o coś, a on odpowiada bez sensu, jakby nie rozumiał. Pytam, czy nie pił. Mówi, że nie. Podszedłem bliżej. Pachnie wodą kolońską.

Okazało się, że jest na potężnym kacu, jeszcze z wieczora. Kiedy go obudzono i powiedziano, że ma się stawić u komisarza spraw wewnętrznych Ukrainy, wypił pół flakonu wody kolońskiej, z jeszcze gorszym skutkiem.

Musiałem zmienić plany. Przywołałem innego pracownika oraz dwa dodatkowe samochody z dwoma agentami w każdym. Wymyśliłem naprędce sposób na aresztowanie Okulickiego.

Agenta Kondratika przebraliśmy za Żyda, przepasaliśmy mu płaszcz rzemieniem, jak to czynili lwowscy Żydzi. Kondratik zewnętrznie przypominał przedstawiciela tej mniejszości narodowej. Do mieszkania Okulickiego mieli wejść milicjant, Kondratik i jeszcze jeden nasz agent.

Jak tylko Kondratik rozpozna generała według posiadanego przez niego zdjęcia, ma głośno zakrzyknąć: „Panie milicjancie, ten właśnie pan kupił u mnie wczoraj pół kilo sacharyny, a pieniędzy nie dał!”. W tamtym okresie we Lwowie kwitł handel sacharyną, ponieważ cukru zabrakło. Po takim okrzyku milicjant nakazuje generałowi udać się z nim na komendę celem wyjaśniania sytuacji.

Jak tylko Kondratik z towarzyszami zapukał do drzwi, otworzył je sam gospodarz. „Szukamy pewnego człowieka, proszę pokazać wszystkie pomieszczenia” – rozkazał milicjant. W jednym z pokoi zobaczyli mężczyznę podobnego do osobnika na zdjęciu, ale bez wąsów. Kondratik szybko się zorientował i wykrzyczał, co mu nakazano.

Mężczyzna gorąco zaoponował: „Czego wrzeszczysz, Żydzie? Nie kupowałem od ciebie żadnej sacharyny”. O to nam chodziło. Milicjant polecił mu się ubrać, informując, że pojadą na posterunek. Zatrzymany długo się ubierał, w końcu wyszedł. Jego i Kondratika posadzono do osobnych wozów.

Na posterunku milicji zatrzymanego dokładnie przeszukano i znaleziono ampułkę z trucizną. Aresztowanego posadzono do samochodu z dwoma agentami i dostarczono do mnie⁴⁸.

Przy wyjeździe do samochodu wsiadł Kondratik. Okulicki najpierw zareagował: „A ty czego tu?”. Nasz agent wyjaśnił, z kim ma do czynienia.

O 7 rano przywieziono zatrzymanego do mnie na przesłuchanie. Przywitaliśmy się. Byłem w cywilnym ubraniu. „Ja pana znam, jest pan szefem wywiadu Ukrainy” – rozpoczął Okulicki. „A wy nie jesteście Zarzewski, za którego się podajecie, lecz Okulicki, »Mrówka«” – odparowałem.

Generał wcale nie był zaskoczony moją wiedzą o nim. Uśmiechnąłem się i powiedziałem: „Niepotrzebnie zgoliliście wąsy, przecież na zdjęciu w paszporcie je macie”. I dodałem: „Jesteśmy z wami kolegami po fachu – wywiadowcami, z tą różnicą, że jestem obecnie też oficerem śledczym, a wy jesteście aresztowanym, dlatego też oczekuję od was stosownych zeznań”.

Okulicki mnie zrozumiał i odparł, że wszystko powie, ponieważ wolności i tak już nie odzyska, ale nie wymieni nazwisk swoich podwładnych bez względu na to, co byśmy z nim nie wyprawiali. Na to mu nie odpowiedziałem nic, spytałem tylko, dlaczego zgolił wąsy.

Odrzekł: „Gdybyście przyszli po mnie godzinę później, już byście mnie nie zastali”. Poczuł, że trafiliśmy na jego ślad, postanowił więc zmienić mieszkanie i zaczekać, aż sprawa nieco ucichnie.

Pochwaliłem sam siebie, że nie posłuchałem Siergijenki, który proponował przeprowadzić operację aresztowania Okulickiego dopiero rano.

Generał swoją opowieść rozpoczął od pochwalenia nas za „legendę” milicyjną. Powiedział, że gdyby po niego przyszli czekiści, otrułby się natychmiast. Miał schowane w materacu dwie ampułki z cyjankiem potasu. Nawet kiedy wdziewał buty, zastanawiał się, czy ich nie użyć, ale kiedy zobaczył „Żyda” i milicjanta, uspokoił się. W tym momencie znowu postawiłem sobie plus, gdyż w innym wariancie wydarzeń generał nie pozostałby przy życiu.

Zapewniłem, że nawet gdyby zmienił miejsce pobytu, wcześniej czy później byśmy go znaleźli. Tu właśnie począł wytykać nam błędy.

Podstawowa sprawa jest taka, że ludzi sowieckich na zachodniej Ukrainie i Białorusi miejscowi mieszkańcy, czy to Polacy, Ukraińcy czy Białorusini, byli polscy poddani, rozpoznają na kilometr – po ubraniu, zachowaniu itd.

Okulicki twierdził, że za każdym razem, kiedy spostrzegł, że jest śledzony, wyprowadzał nas w pole. Naszego agenta rozpoznawał od razu. Oczywiście spytałem po czym. Po pierwsze – rzekł – na całym świecie mężczyźni noszą kapelusze kokardką z lewej strony, a Rosjanie z prawej. Po drugie, zbyt luźne, niedopasowane marynarki, a szczególnie workowate spodnie od razu zdradzają człowieka sowieckiego. Po trzecie, grubiaństwo naszych przy wchodzeniu do tramwaju, do sklepu wybitnie kontrastuje z otoczeniem itd., itp.

Było mi nieprzyjemnie tego wysłuchiwać, ale wykazałem cierpliwość i postanowiłem, że te błędy należy wyeliminować.

Przyszła kolej na wytknięcie Okulickiemu pomyłek jego kurierów, których przechwytywaliśmy, przeważnie młode dziewczęta o słabej znajomości zasad konspiracji. Do zasadniczych jednak zaliczyłem błąd w samej organizacji ZWZ na terytoriach zachodniej Ukrainy i Białorusi, ponieważ poparcia na tych ziemiach Polacy się nie doczekają, jako że zasiedlone są przez absolutną większość Ukraińców i Białorusinów, a Polacy stanowią wyraźną mniejszość. Dlatego idea powrotu tych ziem do Polski nie spotka się z poparciem miejscowej ludności. Okulicki się ze mną zgodził. Na marginesie, wywarł na mnie wrażenie mądrego i dobrego, kompetentnego pracownika wywiadu.

Kiedy jednak doszliśmy do omawiania struktury organizacyjnej ZWZ, generał kategorycznie odmówił udzielania jakichkolwiek informacji. Zastosowałem wtedy swoją taktykę prowadzenia przesłuchania. Wykazywałem mu rzekome niedociągnięcia w działalności jego organizacji, a Okulicki mnie korygował, oświecając nieco w tym zakresie. Nie chodziło mi o nazwiska, najważniejsze osoby i tak już znaliśmy, starałem się poznać metody działania i sposób myślenia.

Rozpocząłem przesłuchanie o 7 rano, a zakończyłem o 4 po południu. Po aresztowaniu Okulicki poprosił o pozwolenie na zapalenie i wyciągnął z kieszeni płaszcza opakowanie 200 papierosów. Po zakończeniu śledztwa zostały mu trzy.

Generał pobył u nas zaledwie dwa dni. Kiedy zameldowałem do Moskwy o jego zatrzymaniu, nadszedł telegram od Kobułowa, by „na rozkaz ludowego komisarza dostarczyć aresztowanego osobnym wagonem do Moskwy”. Wiedziałem, że to podłość ze strony Kobułowa, i prosiłem Chruszczowa, by sprzeciwił się przekazywaniu Okulickiego do stolicy, ale odrzekł, że nie warto się o to sprzeczać.

Jak się potem dowiedziałem, w Moskwie podczas przesłuchania zaczęto stosować wobec generała pogróżki, Okulicki zdecydowanie oświadczył, że swych towarzyszy nie wyda. Śledczy nakrzyczał na niego i kilka razy uderzył w twarz. Generał zamknął się w sobie i nie powiedział więcej ani słowa.

Kiedy w roku 1941, zgodnie z decyzją Kwatery Głównej Naczelnego Dowództwa (Stawki), formowano armię Andersa*, Okulickiego mianowano szefem sztabu. Wtedy też opowiedział przyjaciołom o spoliczkowaniu przez oficera śledczego i przysiągł, że się zemści. Istotnie, armia Andersa przeszła do Iraku, a następnie trafiła pod rozkazy Brytyjczyków.

Niewątpliwie Anders⁴⁹ i Okulicki przeprowadzili dostatecznie demoralizującą pracę wśród polskich żołnierzy i oficerów w celu wycofania ich spod sowieckiego dowództwa.

Po aresztowaniu Okulickiego działalność ZWZ na zachodnich terenach Ukrainy i Białorusi znacznie zmalała i nie stwarzała już większych problemów.

W potyczkach z OUN

W czasie moich zmagań z polskim podziemiem OUN stworzyła liczną organizację do walki z władzą sowiecką, dążąc do utworzenia „samostijnej” Ukrainy. Z obowiązku zacząłem zapoznawać się z historią tej organizacji na podstawie materiałów NKWD Ukrainy.

Do roku 1918 Ukraina Zachodnia, czy jak ją nazywano: Galicja Wschodnia, zamieszkała przez Ukraińców, wchodziła w skład Austro-Węgier, po czym przeszła pod rządy Polski. Austriacy i Polacy bezlitośnie wyzyskiwali Ukraińców i tłumili kulturę narodową. Ukraińscy nacjonaliści burżuazyjni wiernie służyli najpierw jednym, potem drugim.

Lwów stanowił ośrodek działalności przywódców nacjonalistów ukraińskich, którzy nie gardzili wykonywaniem zadań wywiadu polskiego, a potem Gestapo.

Historia nacjonalistów ukraińskich rozpoczyna się od czasów I wojny światowej, kiedy usiłowali stworzyć „samostijną” Ukrainę, odrywając ją od Rosji. Przy poparciu wywiadów austriackiego i niemieckiego Ukraińcy utworzyli Związek Wyzwolenia Ukrainy⁵⁰, którego inspiratorem był niejaki Doncow*.

Ten stary prowokator i agent niemiecki, uciekinier z Rosji w roku 1905, osiadł początkowo we Francji, po czym przeniósł się do Lwowa, gdzie prowadził działalność kontrrewolucyjną przeciwko ZSRR. Aktywnie pomagał mu Konowalec*, przywódca organizacji terrorystycznej subsydiowanej przez Hitlera.

Podłą rolę duchowego przywódcy odgrywał metropolita Andrzej Szeptycki*, który w roku 1930 stworzył Cerkiew unicką, to znaczy zmieszał religię prawosławną z katolicką, podporządkowując ją Watykanowi, i błogosławił wszystkich odszczepieńców na walkę z ZSRR. Za podstawowe zadanie uważał spolonizowanie Ukraińców.

Kiedy weszliśmy do Lwowa, zaczęły napływać do mnie informacje, że u metropolity Szeptyckiego, pod pozorem odprawiania modłów, zbierają się różni ludzie o nastawieniu antysowieckim i opracowują program walki z ZSRR. Próby wprowadzenia naszego agenta do tego środowiska nie miały powodzenia, a na miejscowych Ukraińcach nie można było polegać, ponieważ pod groźbą kary Matki Boskiej od razu się przyznawali, że nasłało ich NKWD. Widać, że Szeptycki do naiwnych nie należał. Szef miejscowego NKWD Siergijenko nieraz mi o tym meldował.

Postanowiłem więc samemu się udać do rezydencji metropolity, który mieszkał tuż przy kościele, w willi z wielkim ogrodem. Nacisnąłem guzik dzwonka, wyszedł brat zakonny i przez okienko spytał po ukraińsku: „Szto treba?”.

Odpowiedziałem pokornym tonem, że spadło na mnie wielkie nieszczęście, o którym chciałem porozmawiać z metropolitą, zasięgnąć stosownej rady jego świątobliwości i prosić o wspomożenie. Furtian podejrzliwie mi się przypatrywał, po czym po ukraińsku odpowiedział, że metropolita w ogóle nikogo nie przyjmuje, i zatrzasnął okienko przed nosem.

Pomyślałem sobie, że jako szef wywiadu, jak mnie nazywali na Ukrainie, muszę sobie jakoś poradzić z metropolitą Szeptyckim. Przez pół roku jednak nic mi się nie udawało, aż dopomógł przypadek.

W styczniu 1940 roku przyjechałem służbowo do Kijowa. Tak byłem zajęty, że własną nowo narodzoną córeczkę zobaczyłem dopiero po dwóch miesiącach⁵¹.

W Kijowie przedstawiono mi pewnego studenta uczelni pedagogicznej, którego wygląd i zachowanie przypominały raczej mnicha niż żaka. W rozmowie się krępuje, wzrok spuszcza, ruchy powolne, w spojrzeniu – sama pokora. Od razu pomyślałem: a może jego podesłać do Szeptyckiego?

Okazało się, że w marcu kończy studia, uczy się dobrze. Zadałem mu pytanie: „Czy nie pojechałbyś do Lwowa wykonać pewne zadanie?”. Zmieszał się niemożliwie.

Po pierwsze, obowiązuje zakaz wyjazdu na terytoria zachodnie. Należy starać się o specjalne pozwolenia na szczeblu KC czy Rady Ministrów. Dodam, że wymogi takie wprowadzono po tym, jak w pierwszym miesiącu niezliczone rzesze rzuciły się na nowo przyłączone ziemie zachodnie, w dodatku niejeden resort delegował tam swoich ludzi, by przy okazji sobie „poszabrowali”. Po drugie, same słowa „ważne zadanie” musiały wywrzeć na młodym człowieku niesamowite wrażenie.

Po namyśle odrzekł, że zgadza się pojechać, ale co będzie z nauką? Powiedziałem, że przy jego dobrych wynikach uczelnię może ukończyć przed terminem. „A co z dyplomem?” – nalegał. „I dyplom otrzymasz” – zapewniłem.

Kiedy formalności zostały załatwione, zobaczyłem się z nim ponownie i poinstruowałem: „Pojedziesz z naszym pracownikiem do Lwowa. Przez dwa tygodnie oswajaj się z otoczeniem, przyglądaj mieszkańcom, zapoznaj się z usytuowaniem rezydencji metropolity, a raczej kościoła Szeptyckiego, wejdź tam »pomodlić się« i staraj się, by księża zauważyli twoją gorliwość. I to niejednokrotnie. Po dwóch tygodniach spotkamy się na miejscu, we Lwowie, i powiem, co masz robić dalej”.

Na następnym spotkaniu mój dawny student zachowywał się o wiele śmielej i opowiadając swoje przygody, wykazał się określoną pomysłowością. To mi się spodobało i postanowiłem wprowadzić go w moje zamysły.

Po wysłuchaniu instruktażu odpowiedział, że podejmuje się zadania. Uzgodniliśmy jeszcze szereg szczegółów, ustalając, że w razie niepowodzenia widzimy się następnego dnia, w przypadku sukcesu – za dwa tygodnie. Kolejnego dnia się nie zjawił. Wychodzi na to, że nasz zamysł się udał.

Po upływie dwóch tygodni udałem się na miejsce umówionego spotkania, do lokalu kontaktowego. Odczekałem pół godziny i już zamierzałem wyjść, kiedy rozległ się dzwonek u drzwi. Wszedł uśmiechnięty ksiądz w sutannie, z krzyżem na piersi. Z zadowoleniem się z nim przywitałem i zacząłem wypytywać. Wszystko mi opowiedział.

Kiedy zjawił się w rezydencji Szeptyckiego, ukazał się znany mi zakonnik. Student zwierzył mu się ze swego nieszczęścia – porzucił rodziców na Ukrainie i postanowił poświęcić się służbie Bogu. Rodzice go wyklęli i teraz znalazł się w sytuacji bez wyjścia. Zdecydował, że poprosi o błogosławieństwo u metropolity. „Jak jego świątobliwość zdecyduje, tak postąpię”.

Sługa Boży długo milczał, po czym rzekł: „Proszę poczekać”. Wrócił po półgodzinie ze słowami: „Jego świątobliwość zaprasza”.

Student się wyraźnie ożywił: „Spuściłem głowę i poszedłem za zakonnikiem. Przeszliśmy amfiladę pokoi i weszliśmy do pomieszczenia, w którym panował półmrok. Na podwyższeniu zasiadał metropolita. Padłem na kolana. »Podejdź, mój synu« – usłyszałem. Poczołgałem się do niego, nie podnosząc oczu od podłogi. Musiało to wywrzeć na nim wrażenie. »Wiem wszystko, synu mój – powiedział cichym głosem. – Bóg cię nie opuści«. Zadał mi kilka nieznaczących pytań i dodał: »Będziesz służyć Panu przy mnie. Wstań!«. Wyprostowałem się tylko i tak na klęczkach trwałem do końca audiencji, po czym wycofałem się tyłem do wyjścia, a w samych drzwiach na dowód wdzięczności jeszcze raz padłem na kolana” – zakończył.

Przedstawienie jak z dobrego teatru. Byłem zadowolony, że udało mi się przechytrzyć Szeptyckiego.

W przyszłości nasz „ksiądz” dwukrotnie awansował, a po roku metropolita zaproponował mu objęcie osobnej parafii. Nasz agent spuścił wzrok i skromnie rzekł, że nie czuje się godzien takiego zaszczytu i prosi o możliwość pełnienia posługi przy jego świątobliwości jeszcze przez następny rok.

W taki oto zawikłany sposób udało się nam umieścić swego agenta przy Szeptyckim. Dzięki temu znaliśmy sytuację w Kościele unickim i jego główne postacie⁵².

Również we Lwowie działali: przywódca Ukraińskiej Organizacji Wojskowej Jewhen Konowalec i Mielnik*, którzy od roku 1929 zmienili jej nazwę na „Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów”. Szef wywiadu armii niemieckiej Nicolai* polecał Hitlerowi Konowalca jako przywódcę tej organizacji, ponieważ zgadzał się on z przekształceniem Ukrainy w kolonię niemiecką.

Kłopot polegał na tym, że Niemcy stawiali na innego człowieka, Stepana Banderę, absolwenta berlińskiej specakademii, specjalistę od „mokrej roboty”. Bandera właśnie organizował zamordowanie Pawłowa, sekretarza sowieckiego poselstwa w III Rzeszy, jemu powierzano fizyczne rozprawianie się z antyfaszystami. Przed wojną Bandera wysuwa się do pierwszego szeregu działaczy OUN.

Po śmierci Konowalca Hitler pasował na przywódcę OUN Andrieja Mielnika, byłego zarządcę majątku Szeptyckiego, agenta Gestapo o pseudonimie „Konsul I”. Kiedy zobaczył jednak, że Bandera dobrze wywiązuje się z zadań o charakterze terrorystycznym, zmienił zdanie i zdecydował, że bardziej odpowiednią kandydaturą na przywódcę OUN będzie Bandera, również agent Gestapo pod pseudonimem „Siergiej”.

W ciągu całego roku 1940 trwała walka między Mielnikiem a Banderą na terytorium Polski. Obaj niegodziwcy wysyłali swych agentów w zachodnie rejony Ukrainy do walki z władzą sowiecką, wysługując się przy tym nazistami. Posiadane przez nas dokumenty świadczą, że Bandera i Mielnik, jeden przez drugiego, meldowali dowództwu niemieckiemu o swoich sukcesach w walce z Sowietami.

Członkowie OUN, wraz z hitlerowcami, szykowali się do napaści na Związek Sowiecki i zapewniali swych chlebodawców, że na Ukrainie czeka ich szybki sukces. Twierdzili, że organizują tam „samostijną” Ukrainę i nawet przygotowali jej godło – „tryzub” i dwa sztandary: czarno-czerwony OUN i żółto-błękitny państwowy.

Niejednokrotnie uczestniczyłem w potyczkach z ounowskimi bandytami. Walczyli fanatycznie, do ostatniego naboju, a przy schwytaniu usiłowali zakończyć życie samobójstwem. Reasumując, nacjonaliści ukraińscy to bardzo szkodliwa, zła i podła organizacja, podobnie jak ich „wodzowie”. Kilkudziesięciu czekistów Ukrainy i wojsk NKWD poległo z rąk tych podłych ludzi⁵³.

Kiedy w roku 1940 nagradzano nas za walkę z siłami kontrrewolucyjnymi, M.I. Kalinin powiedział: „Mam przyjemność wręczyć wam te ordery za to, że mężnie broniliście władzy sowieckiej na Ukrainie, ryzykując swoje życie”. Mnie wręczył Order Lenina⁵⁴.

Niejednokrotnie byłem świadkiem przyjaznych stosunków między Niemcami i nacjonalistami ukraińskimi, a jednocześnie nieprzychylnym podejściem Niemców do Polaków, a szczególnie Żydów.

Wiosną 1940 roku podpisano porozumienie o wymianie ludności polskiej i ukraińskiej z terytorium sowieckiego a Generalnym Gubernatorstwem, jak Niemcy nazywali teraz Polskę. Tysiące Polaków z terenów obecnej Ukrainy zachodniej zapisało się na wyjazd do Polski. Tysiące osób wystawały w długachnych kolejkach we Lwowie, Stanisławowie, Równem i innych miastach, by połączyć się ze swymi rodzinami w Polsce. Żydów jednak Niemcy z tych kolejek zdecydowanie usuwali.

Postanowiłem przyjrzeć się, w jaki sposób Niemcy sortują Polaków. Poszedłem w cywilnym ubraniu, przedstawiłem się jako wiceprzewodniczący rady miejskiej. Zobaczyłem oficera SS wolno spacerującego wzdłuż ludzkiego szeregu. Nagle wskazał palcem jednego z mężczyzn: „Jude! Raus!”.

Zapytałem esesmana, w jaki sposób odróżnia Żydów. Podał mi charakterystyczne cechy tej narodowości. W przyszłości prawie zawsze bezbłędnie ich rozpoznawałem.

N. Chruszczow oraz I. Sierow z członkami Biura Politycznego KC KP(b) Ukrainy. Maj 1940 r. Na odwrocie dedykacja: „Ku pamięci tow. I.A. Sierowowi 6/IV-46 r. N. Chruszczow”

Nowy dowódca

Wiosną 1940 roku dowódcę Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego Timoszenkę mianowano ludowym komisarzem obrony zamiast K.E. Woroszyłowa.

Na jego miejsce przyjechał dowódca korpusu G.K. Żukow*, który przedtem był w Mongolii, walczył z Japończykami nad Chalchyn gol, za co otrzymał tytuł Bohatera Związku Sowieckiego. Po jakimś czasie wszedł w skład Politbiura Ukrainy, na którego posiedzeniach spotykaliśmy się jako członkowie tego gremium.

Na początku utrzymywaliśmy stosunki czysto formalne. W jego oczach musiałem być czekistą niemającym pojęcia o sprawach wojskowych. Przecież nie musiał wiedzieć, że kończyłem akademię wojskową i w resorcie bezpieczeństwa jestem zaledwie od półtora roku.

Prócz tego, jako dowódcy okręgu musiało nie podobać mu się to, że na powierzonym jego pieczy terytorium, w dodatku przygranicznym, stacjonują całe pułki i dywizje, które mu nie podlegają. Ale są to wyłącznie moje przypuszczenia.

Obaj byliśmy członkami Politbiura, delegatami Rady Najwyższej ZSRR itd. Mimo że pozycja dowódcy okręgu wojskowego uchodziła za wyższą od ludowego komisarza spraw wewnętrznych Ukrainy, przy moim bezpośrednim charakterze i braku umiejętności podlizywania się i dogadzania wychodziło jakoś tak, że nasza znajomość mieściła się w ramach czysto służbowych – aż do zdarzenia, o którym opowiem dalej.

Wkrótce po przyjeździe do Kijowa Żukow z generałami pojechał na polowanie na kozice nad polską granicę. W drodze któryś powiedział mu, że najwięcej zwierzyny napotka przy samym pasie granicznym. Żukow od razu nakazał tam jechać.

Jak tylko przyjechali, pogranicznicy zabronili polowania. „Bez rozkazu ludowego komisarza spraw wewnętrznych Ukrainy nie możemy tam nikogo puszczać!” – kategorycznie oświadczył ich przełożony. Żukow na to, że jest dowódcą Kijowskiego Okręgu Wojskowego.

Pogranicznik mu wyjaśnia, że podlega dowódcy Wojsk Ochrony Pogranicza, generałowi Osokinowi*. Wtedy Żukow rozkazuje, by połączono się z Kijowem i zameldowano o sytuacji. Relacjonuję to wszystko, opierając się na słowach dowódcy oddziału pograniczników.

Odebrałem telefon w swoim gabinecie. Dowódca okręgu Wojsk Ochrony Pogranicza melduje mi o zaistniałej sytuacji. Ponieważ była to niedziela, nie chciałem nikogo w Moskwie fatygować z takiego powodu.

Powiedziałem rozmówcy, by myśliwi zapolowali w innym miejscu, a nad granicę ich nie puszczać, celem uniknięcia ewentualnych nieporozumień – wiedziałem z wcześniejszych raportów, że Niemcy zachowują się nerwowo, wręcz złośliwie. Strzelanina mogła ich sprowokować do konfliktu zbrojnego.

Kiedy Żukowowi przekazano, że polowanie w pasie nadgranicznym jest zabronione, zezłościł się i odjechał.

W poniedziałek rano zadzwonił w moim gabinecie telefon. „Sierow?”. Odpowiedziałem: „Tak jest”. – „Właśnie piszę telegram do gospodarza (tak wszyscy nazywali Stalina), że ukraińscy pogranicznicy nie pozwolili nam, generałom okręgu wojskowego, na przeprowadzenie inspekcji rozlokowania naszych wojsk w tym rejonie, powołując się na twój zakaz”. – „Nie pozwoliłem, możesz tak napisać, ale nie zapomnij wstawić słowa »polowanie« zamiast »inspekcja«” – odparłem.

Żukow zamilkł, nie spodziewając się widocznie takiej odpowiedzi, potem rzekł po namyśle: „To diabeł, i o tym już wie”.

Wobec tego pozwoliłem sobie na żarcik o myśliwych i rozmowa zakończyła się w tonie przyjaznym. Zmieniając temat spytałem, czy wypada iść do teatru na premierę nowej sztuki po telefonie od asystenta Chruszczowa.

Od tego czasu z Żukowem łączyły mnie dobre, przyjazne stosunki.

Przyłączenie Besarabii

G.K. Żukow zawsze dzielił się ze mną treścią poleceń otrzymywanych z Moskwy, ja z kolei mówiłem mu o naszych sprawach i zamierzonych działaniach.

Kiedy w roku 1940 dojrzewały wydarzenia w Besarabii, razem opracowywaliśmy plany współdziałania naszych wojsk i instytucji, by zapewnić sukces zamierzonej operacji.

W czerwcu wezwano nas z Chruszczowem do Moskwy i poinformowano, że 26 czerwca MSZ ZSRR wręczy Rumunii ultimatum, domagając się zwrotu Besarabii, bezprawnie przejętej w roku 1918, oraz północnej Bukowiny. Nasze wojska do tego czasu skoncentrują się na granicy, by zająć Besarabię.

W przyszłości Mołdawską Autonomiczną Republikę Ukrainy przemianują na Mołdawską Republikę Socjalistyczną ze stolicą w Kiszyniowie⁵⁵. W okręgu wojskowym Żukowa opracowano szczegółowy plan ruchów wojsk sowieckich.

Wszyscy członkowie Politbiura KC KP(b) Ukrainy oraz przybyli z Moskwy Mołotow i Timoszenko zebrali się 28 czerwca w Tiraspolu i obradowali do drugiej nad ranem. Potem Mołotow zadzwonił do Stalina i zapytał, jak sprawy się mają i czy można zaczynać.

Po krótkiej wymianie zdań Mołotow przekazał, że notę ambasadorowi Rumunii wręczono i tamten przyrzekł doręczyć ją swemu rządowi. Stalin jednak uważa, że Rumuni będą zwlekać z odpowiedzią i dlatego należy zaczynać. Żukow wydał rozkaz wymarszu.

Kiedy podjechałem do miejsca dyslokacji wojsk, zaczynało świtać. Pobudka! Zbrojne oddziały sowieckie ruszyły przez granicę, przekraczając Dniestr.

Orientując się według mapy, skierowałem się na Kiszyniow, ponieważ mieściło się tam „Stowarzyszenie Oficerów Rosyjskich” księcia Dołgorukiego i jego syna. Członkami byli znani nacjonaliści sterujący walką ze Związkiem Sowieckim.

Na nasz widok pogranicznicy rumuńscy rozbiegli się w popłochu, niektórzy zdążyli nawet przebrać się w cywilne odzienie, szczególnie pracownicy Siguranzy (policji).

Warto odnotować, że niektórych pograniczników dogoniliśmy już za Kiszyniowem, co by oznaczało, że musieli porzucić swoje posterunki poprzedniego wieczoru, jak tylko zobaczyli nasze oddziały, ponieważ inaczej nie zdążyliby pokonać 45 kilometrów w cztery godziny.

Wojska w Besarabii nie było wiele – 24 dywizje kawaleryjskie i kilka strzeleckich. O 9 rano byliśmy już w Kiszyniowie.

Pierwsze wrażenie – zdziwienie ludności na widok sowieckich wojsk. Rosjanie! Widocznie nikt tych ludzi jeszcze nie uprzedził. Wśród mieszkańców wielu mówiło po rosyjsku i ukraińsku. Spytałem więc, gdzie się mieszczą główne urzędy miasta.

Wskazano mi dom gubernatora, więzienie i siedzibę Siguranzy. Z zewnątrz nie wyglądały imponująco: 2-, 3- i 4-piętrowe budynki. Wewnątrz – podobnie.

Dom gubernatora był wypełniony eleganckimi meblami, dywanami, arrasami, zbroją rycerską z mieczami i halabardami. Powiem na marginesie, że szczególnej wojowniczości Rumunom bym nie przypisywał. Miasto zamieszkiwało wielu Żydów, którzy szybko dostosowali się do naszych i chodzili z pięknymi czerwonymi kokardami na piersi.

Kiedy wyszedłem, by się nieco rozejrzeć, zobaczyłem wielu mężczyzn w pasiastych piżamach. Mieszkańcy spoglądali na nich dziwnie, jakby z obawą. Spytałem jednego z przechodniów, kim są ci przebierańcy. Okazało się, że to więźniowie, przeważnie kryminaliści, których straż więzienna przed ucieczką uwolniła, wyrywając przy tym w celach wszystkie zamki i zasuwy.

Rozkazałem, by generał Sazykin*⁵⁶, który miał objąć stanowisko ludowego komisarza spraw wewnętrznych Mołdawskiej SSR, natychmiast zamknął wszystkich „pasiastych” w więzieniu i zaczął wyjaśniać, kogo można zwolnić, a kogo zatrzymać. Ma stosować prawa sowieckie, nie rumuńskie.

Grupę operacyjną NKWD Ukraińskiej SSR zabrałem ze sobą, ponieważ to mnie powierzono – do czasu powstania odpowiedniej instytucji mołdawskiej – oczyszczenie nowej republiki z elementów kontrrewolucyjnych. Chruszczow z ramienia KC Ukrainy miał organizować odpowiednią pracę partyjną. W ciągu pierwszej doby zatrzymaliśmy ponad 200 znanych nam kontrrewolucjonistów. Niektórzy zdołali zbiec do Bukaresztu⁵⁷.

Zatrzymanych gromadzono w jednej z sal w gmachu Siguranzy. W ciągu nocy nasi fachowcy instalowali zamki i zasuwy w budynku więziennym.

Następnego ranka czekiści podzielili zatrzymanych na grupy i zaczęli przesłuchania. Rosyjscy „biali” oficerowie tchórzyli, wiedząc, że będą musieli odpowiedzieć za podłe czyny sprzed 20 lat.

Wyszedłem na pół godziny przejść się po Kiszyniowie. Mieszkańcy zachowywali się spokojnie, jak u nas w dniu wolnym od pracy – spacerowali, zagadywali sowieckich wojskowych. Na głównej ulicy, w kawiarenkach, wprost na chodnikach, pod markizami popijano kawę i wino.

Po powrocie zameldowałem do Moskwy o wynikach pierwszej doby i postanowiłem osobiście przesłuchać kilku zatrzymanych, poczynając od księcia Dołgorukiego. Wiedziałem, że jest w prostej linii prapraprawnukiem założyciela Moskwy o tym samym nazwisku.

Do mego gabinetu wszedł rześki staruszek, ubrany schludnie, w płóciennej marynarce i spodniach. Włosy na głowie, broda i wąsy – bielusieńkie. Wyglądał jak naukowiec – profesor o mądrym spojrzeniu i niezwykle młodym wyglądzie, mimo że wiedziałem, iż ma około 70 lat. Imponujący.

Zaproponowałem, by usiadł, i rozpocząłem od pytań ogólnych:

– Ile książę ma lat?

– W tym roku kończę 82, panie bolszewiku.

– Cały czas mieszkaliście w Kiszyniowie?

– Tak, zostałem tu od razu po wojnie 1917 roku.

– Dużo tu jest białogwardzistów?

– Niespecjalnie, nie wiem dokładnie.

– Jakże książę może nie widzieć, będąc przewodniczącym towarzystwa?

– Panie komisarzu, to już przeszłość. Wszystko panu opowiem, tylko proszę mi pozwolić chodzić po pokoju, ponieważ jednak trochę się denerwuję, po raz pierwszy widząc bolszewika z bliska. Poza tym cieszę się, że widzę rodaków.

– Proszę uprzejmie, możecie chodzić.

– Otóż, panie bolszewiku, od razu po rewolucji napłynęło tu sporo różnego draństwa. Mnie wszyscy znali i traktowali z należytym szacunkiem. Potem niektóre gorące głowy z pretensjami do Rosji sowieckiej poczęły wysuwać różne niedorzeczne pomysły, w rodzaju inwazji na Odessę, wysyłania szpiegów, mordowania członków sowieckiego kierownictwa i podobne głupstwa. Jak tylko mogłem, wyśmiewałem takie dzikie pomysły. Potem, kiedy dowiedziałem się, że Rumuni przy poparciu Niemców wysyłają szpiegów do Rosji, zrezygnowałem z funkcji przewodniczącego „towarzystwa oficerskiego” i więcej tam się nie pojawiłem. Zdrajcą ojczyzny nie byłem i nie będę. Z własnym synem, który wczoraj zbiegł z Rumunami do Bukaresztu, mocno się posprzeczałem. Teraz namawia mnie na wyjazd do Rumunii, lecz powiedziałem, że urodziłem się w Rosji i w Rosji umrę. Ostatnio uczęszczam do cerkwi. Ze mnie się śmieją, że niby „zwariował nam książę”, lecz nie zwracam na to uwagi i wyrzucam naszym oficerom, jak nisko upadli i sprzedają Rosję. Miałem z tego powodu ostrą rozmowę z gubernatorem, który apelował do mojego rozsądku, wzywał do zaprzestania „niepotrzebnych rozmów” na korzyść bolszewików. Podobną rozmowę miałem z synem, który jest konsulem Rumunii w Besarabii. Rumuni rozgrywali Besarabię jako autonomię rosyjsko-mołdawską, a w rzeczywistości grabili biednych Mołdawian i tyle.

Słuchałem uważnie księcia, który na przemian nazywał mnie komisarzem i panem bolszewikiem. Zaproponowałem herbatę. Początkowo odmówił, po czym szybko wypił całą szklankę, nadal chodząc i mówiąc:

– Pan mnie zatrzymał, panie bolszewiku, zatrzymaliście mnie chyba przez pomyłkę, sądząc widocznie, że macie do czynienia z moim bratem, znanym bogaczem rosyjskim. To on władał wieloma majątkami w Rosji i na Ukrainie, gdzie miał setki tysięcy hektarów ziemi. Takiego majątku nie posiadałem.

Zaczął dokładnie wyliczać:

– W połtawskiej guberni miałem 15 tysięcy, pod Moskwą około 40, w tulskiej zaledwie 7 tysięcy i w nowgorodzkiej – 12 tysięcy. I tyle – zakończył książę. – Nie tego Dołgorukiego zatrzymaliście.

Po takiej deklaracji swojej „biedy” przez rozmówcę – 80 tysięcy hektarów ziemi! – spokojnie odrzekłem:

– Nas nie interesuje, książę, majątek wasz i waszego brata, ponieważ ziemia ta należy obecnie do naszych chłopów, kołchoźników, łącznie z waszymi siedzibami. Mnie interesuje antysowiecka działalność „rosyjskiego towarzystwa oficerskiego”, które swoją aktywnością szpiegowską przeciwko Rosji sowieckiej wyrządzało szkodę waszej i mojej ojczyźnie. To nas boli!

Książę się uśmiechnął i poprosił o pozwolenie na pospacerowanie po długim korytarzu.

– Ależ proszę!

Strażnikowi kazałem pozostać przy mnie.

Książę wrócił chyba po 10 minutach i kontynuowaliśmy rozmowę. Opowiedział o życiu mieszczańskiego Kiszyniowa, o opilstwie, również wśród młodzieży i sfer wyższych itp. Postanowiłem wysondować jego poglądy polityczne i rzekłem spokojnie:

– U nas w Związku Sowieckim wszystko wygląda inaczej. Obawiam się, że trudno wam będzie to zrozumieć.

Tu dopiero książę wyszedł z siebie. Wyraźnie dotknięty do żywego powiedział z oburzeniem:

– Panie bolszewiku, jest pan ode mnie dwa razy młodszy, więc mam prawo panu to wygarnąć. Pan się myli, młody człowieku. Podczas całego mojego tu pobytu uważnie śledziłem, co się dzieje w mojej ojczyźnie, żyłem jej problemami i byłem pewien, że sprawy zakończą się w sposób taki właśnie jak wczoraj, to znaczy przyszliście na swoją ziemię ojczystą. W pierwszych latach władzy sowieckiej istotnie miałem pretensje do bolszewików, lecz z czasem, kiedy poznałem rządy bojarów rumuńskich i porównałem je z czynami bolszewików, znienawidziłem rumuńskich rządzących i zacząłem sympatyzować z bolszewikami. Na tym tle posprzeczałem się z własnym synem i nawet przestałem spotykać się z synową i wnuczętami, których kocham.

Słuchałem tych wywodów z autentycznym zainteresowaniem.

– Niech pan spojrzy, panie bolszewiku – kontynuował rosyjski szlachcic. – Rosja sowiecka istnieje już ponad 20 lat, wbrew krakaniom Churchilla*, Poincarego i innych, że padnie w ciągu pół roku, roku, a trwa już dokładnie 22 lata! Pomylili się, panie bolszewiku!

Spojrzał na mnie tak, jakbym to ja się pomylił, i ciągnął dalej:

– Stalin zabrał Polakom odwieczne rosyjskie ziemie Ukrainy z miastami Lwów, Równe, Brześć, Stanisławów i innymi. Brawo! Stalin zagarnia państewka nadbałtyckie, tych Estończyków, Litwinów, Łotyszy, ale to przecież są odwieczne ziemie rosyjskie, zawsze należące do Rosji, poczynając od Piotra I. Brawo, Stalin! Hura! Kiedy natomiast Armia Czerwona potknęła się na Finach, a wojna z nimi potoczyła się niepomyślnie, wtedy płakałem, czytając gazety, krwawiło mi serce. Śmiano się mi w twarz: „Masz swego Stalina”. Czy to nie jest ubliżające? Teraz jednak odebraliście naszą rosyjską Besarabię. Brawo, mołodcy! Kiedy ujrzałem nasze czołgi, kawalerzystów, piechotę, która tak dziarsko maszerowała, śpiewając pieśni, tych blondasów o zadartych nosach, chciałem rzucić się do nich i wszystkich wyściskać!

Po tej tyradzie zauważyłem łzy w jego oczach. Rozmowa nasza trwała w sumie około trzech godzin. Pierwsza i, niestety, ostatnia.

Śmierć księcia Dołgorukiego

Postanowiłem pojechać do Czernowców, ponieważ dowódca grupy operacyjnej Trubnikow* dopiero zaczynał organizować tam pracę. Jechaliśmy szybko i już po dwóch godzinach byliśmy w rejonie Bielcy.

Na przedmieściu spytałem mieszkańców, czy przechodziły już oddziały Armii Czerwonej. Spoglądali na mnie zdziwieni i odrzekli, że nie wiedzą, a potem wskazali posterunek policji: „Tam się pan dowie”. Zaskoczyły mnie, przyznam, ich słowa.

Naraz mój adiutant wskazał mi obłok pyłu długości chyba kilometra na polnej drodze obok. Na pewno nasi – pomyślałem i kazałem jechać w tamtą stronę. Z bliska zobaczyłem kawalerię z rumuńskim sztandarem na przedzie, za nim orkiestrę dętą, a przed nimi oficera z adiutantem.

Ale wpadłem. Znalazłem się chyba na głębokim rumuńskim zapleczu. Jak nic mnie wykończą.

Do tego jeszcze kierowca – zdrowe chłopisko, ale niezbyt bystry – zaczął lamentować: „Co robić? Co robić?”. Ofuknąłem go i kazałem, by nie wyłączał silnika.

Obróciłem się do swego adiutanta i powiedziałem: „Rób, co każę! Szybko!”.

Podszedłem do prowadzącego rumuńskiego oficera i po kawaleryjsku uniosłem i opuściłem rękę, co w tym rodzaju wojsk oznacza: „Uwaga! Stop!”. Kolumna się zatrzymała. Pytam, co to za oddział. Jakiś Żyd z orkiestry przetłumaczył. Oficer odpowiada: „Rumuńska dywizja kawaleryjska w marszu!”. – „Gdzie jest dowódca?”. – „W środku kolumny”.

Przybieram rozkazujący ton: „Dowódcę kolumny – na czoło!”. Tymczasem wypytuję Żyda-trębacza, skąd i kiedy wyszli, dokąd maszerują itp.

Wtedy właśnie na pięknym wierzchowcu podjechał wymuskany dowódca dywizji ze złotymi epoletami i nie schodząc z siodła, zwrócił się do mnie po rumuńsku. Nie dając mu dokończyć zdania, wskazałem ręką, by zsiadł z konia. Bardzo mi pomogła znajomość kawaleryjskich komend, kiedy w walce kieruje się konnicą nie głosem, lecz szablą, czyli znakami.

Rumun zsiadł i podszedł do mnie. Widocznie zrozumiał już, że ma do czynienia z sowieckim generałem.

Zasalutował do daszka i się przedstawił: „Generał dywizji Popescu”. Ja na to spokojnie: „Dowódca korpusu, generał Iwanow”. Widzę, że wywarłem odpowiednie wrażenie tym „korpusem”.

Pytam tonem dowódcy: „Dlaczego tak powoli się wycofujecie?”. Rumun wyjął mapę i począł wskazywać, o której godzinie wyruszyli, gdzie mają biwakować i kiedy dotrą do celu.

Udałem niezadowolenie. „Zbyt wolno! Natychmiast wydajcie rozkaz: »Na koń!« i ruszajcie kłusem, inaczej nasze wojska wasz dościgną. Lepiej, by do tego nie doszło, bo mogą zdarzyć się przykre nieporozumienia.

Zasalutowałem i odszedłem na pobocze, oczekując wykonania polecenia. Rumun coś władczo wykrzyknął, szwadrony się ożywiły. Wskoczył na siodło, zasalutował i kawalerzyści szybko ruszyli do przodu.

Mój kierowca i adiutant przez całą drogę się śmiali, jak zręcznie wybrnąłem z sytuacji.

Moskwy oczywiście o tym zdarzeniu nie powiadamiałem. Po co? Niezłą burę bym otrzymał.

Kiedy wieczorem wróciłem do Kiszyniowa, czekała na mnie przykra wiadomość – książę Dołgoruki się zastrzelił.

Spytałem, jak do tego doszło. Odpowiedzieli, że kiedy założono zamki w celach, postanowiono umieścić w nich zatrzymanych, również księcia.

Strażnik zaprowadził szlachcica do ogólnej celi w podziemiu i powiedział do niego: „Wszyscy, ojczulku, muszą się tu pomieścić”. Na to książę włożył dłoń za pazuchę i rozległ się strzał. Kiedy przybył lekarz, książę już nie żył. W ręku trzymał pistolet Walther nr 1, malutki jak zabaweczka.

Długo rozmyślałem, jak powiadomić Moskwę o tym zdarzeniu. Późnym wieczorem, a raczej już w nocy napisałem krótki telegram, podając istotę sprawy.

Następnego dnia, mimo zamiaru objazdu Besarabii, cały czas siedziałem na miejscu, spodziewając się telefonu z Moskwy. Około godziny 2 po południu przez aparat wysokiej częstotliwości połączono się ze mną i – wbrew oczekiwaniom, że rozmówcą będzie ludowy komisarz spraw wewnętrznych – telefonistka zawiadomiła, iż wywołuje mnie „duża błyskawiczna”, co oznaczało Stalina.

W słuchawce rozległo się znane mi przygłuszone: „Słucham”. Mówię: „Sierow się melduje, towarzyszu Stalin”.

Wódz, bez przywitania: „Słuchajcie, co tam zaszło z księciem Dołgorukim?”. Starając się zachować spokój, odpowiedziałem normalnym tonem: „Widocznie nie przeszukano go należycie przy zatrzymaniu”.

Stalin, podniesionym głosem: „To ja stąd mogę powiedzieć »widocznie«, a wy powinniście wiedzieć na pewno”. Milczałem. Dodał więc z wyrzutem: „Jedynego naszego księcia nie potrafiliście uchronić” – i odłożył słuchawkę.

Można sobie wyobrazić mój nastrój po takiej rozmowie. Byłem przygnębiony przez cały dzień. Powiedziałem o niej tylko Sazykinowi, uprzedzając, by trzymał język za zębami.

Po chwili mówi do mnie: „A przecież, kiedy rozmawialiście z nim kilka godzin sam na sam, mógł i was zastrzelić z tego rewolweru”. Zgodziłem się z nim, ale po takiej wymianie zdań ze Stalinem żadne przypuszczenia nie robiły na mnie wrażenia.

Wieczorem Chruszczow zwołał członków Politbiura, zapraszając też Żukowa, na naradę w sprawie organizacji rządu mołdawskiego, dyslokacji naszych wojsk oraz na temat kilku innych zagadnień.

Miałem niezłe starcie z Chruszczowem z powodu miasteczka wojskowego, zajmowanego poprzednio przez pułk policyjny, w którym rozmieściłem – przez analogię – pułk wojsk wewnętrznych. Miasteczko porządne, koszary czyste. Nikita Siergiejewicz domagał się przekazania całości regularnemu wojsku, na co odparłem, że pułk NKWD to też wojsko.

Chruszczow się wściekł, pozostali członkowie Politbiura patrzyli na mnie ze zdumieniem – przecież u nas nie jest przyjęte, by nie zgadzać się czy przeciwstawiać sekretarzowi KC, w dodatku Nikita Siergiejewicz jest poza tym członkiem Politbiura KC WKP(b).

Zapadło nieprzyjemne milczenie. Powiedziałem głośno, niby do siebie: „Zamelduję Moskwie – jak zadecyduje, tak postąpię”. Wszyscy milczeli.

Podszedł do mnie Żukow, objął za ramiona i mówi: „Nie gorączkuj się, a Chruszczow też ochłonie”. Odpowiedziałem, że pułk NKWD w Besarabii jest potrzebny, ponieważ nie wiemy, jak zachowają się rumuńscy Mołdawianie pod naszymi rządami. Żukow się zgodził, po czym wypowiedział tę myśl na głos.

Wtedy właśnie się przekonałem, że jest człowiekiem rozsądnym, mającym własne zdanie i niebojącym się je wypowiadać. Nie potakuje, by dogodzić innym. Po tym, zdawałoby się, mało znaczącym wydarzeniu zacząłem traktować Gieorgija Konstantinowicza z jeszcze większym szacunkiem.

W Mołdawii spędziliśmy około dwóch miesięcy, ponieważ powierzono nam organizowanie instytucji Republiki Mołdawskiej, to znaczy Rady Komisarzy Ludowych, KC partii, odpowiednich komisariatów i urzędów.

Ludowy komisarz spraw wewnętrznych Ukraińskiej SRR, komisarz BP III rangi. 1940 r.

Obraza generała Schulza

Po powrocie na Ukrainę musiałem wiele uwagi poświęcać terytoriom zachodnim, z powodu mających tam miejsce znacznych a nieprzyjemnych wydarzeń, jak na przykład działalność nacjonalistów ukraińskich, którzy bezczelnieli z każdym dniem, oraz polskiego podziemia, a raczej jego pozostałości. Zdarzało się też rozwiązywać konflikty między sowieckimi pogranicznikami a Niemcami, którzy stali się teraz naszymi „sąsiadami”⁵⁸.

W sierpniu 1940 roku ukazało się postanowienie Rady Komisarzy Ludowych ZSRR o demarkacji granicy za zachodzie. Do składu specjalnej komisji państwowej włączono i mnie⁵⁹.

Granicę należało bardzo dokładnie wytyczyć i wyraźnie oznakować, jako że umownie przebiegała od południa po rzece San, poprzez Przemyśl, a potem po lądzie do Rawy Ruskiej i dalej na północ. Stolicą Generalnego Gubernatorstwa został Kraków.

Na pierwszym spotkaniu w Przemyślu rozmawialiśmy w wagonie hitlerowskiego generała na stacji kolejowej po stronie niemieckiej. San dzieli Przemyśl na dwie połowy. Odpowiednio – jedna jest nasza, druga Niemców.

W komisji niemieckiej żadnego wojskowego nie dostrzegłem – sami gestapowcy różnej rangi. Sowieckiej przewodniczył Iwan Iwanowicz Maslennikow*, zastępca ludowego komisarza spraw wewnętrznych (sprawy wojskowe). Obecny był także przedstawiciel naszego MSZ, który pilnował, byśmy nie odeszli od zasad protokołu dyplomatycznego i nie nagadali Niemcom impertynencji.

Od pierwszej chwili zirytowała mnie niepomierna buta i aroganckie zachowanie Niemców, zarówno w czasie spotkania z nami, jak i po naszym odejściu, o czym powiadomił mnie nasz człowiek. Miał przyjaciela, naszego oficera łącznikowego przy Niemcach, który pierwszy przychodził do wagonu i ostatni wychodził. Znał język niemiecki, lecz miał nakazane, by nie dawał tego po sobie poznać.

Linię demarkacyjną wytyczyliśmy stosunkowo łatwo i szybko, ponieważ Niemcy zgadzali się z nami prawie we wszystkim. Dziwiło mnie to, ale przyczyny takiego ich zachowania nie rozumiałem. Dodam, że nasze obiekcje odnotowywali niezwykle starannie.

Kilka razy wdawałem się w polemikę z generałem Schulzem, który uciekał się do pouczania mnie, jak należy rozwiązywać taką czy inną sprawę. Powiedziałem, że nie potrzebuję mentora, co go rozeźliło do tego stopnia, że zaczął grzmocić pięścią w stół. Ostentacyjnie wstałem i wyszedłem nacieszyć się widokiem gwiaździstego nieba.

Po jakimś czasie wróciłem uśmiechnięty, pytając, czy możemy kontynuować normalne rozmowy. Niemiec spojrzał z wściekłością. Po zakończeniu posiedzenia nasz dyplomata przekazał mi, że Niemca zirytowało słowo „mentor”, gdyż jest żydowskie, a oni tej narodowości nienawidzą.

Po końcowym posiedzeniu Niemcy podarowali nam na pamiątkę jakieś drobiazgi. Nie tknąłem ich…

Kiedy odtwarzałem w pamięci wydarzenia roku 1940, miesiąc po miesiącu, nie mogłem się pozbyć jakiegoś uczucia trwogi, potęgowanego niefrasobliwym tonem naszej prasy i radia. Gazety wypisywały dytyramby o naszych sukcesach w sprawach wewnętrznych. W radiu nic tylko tańce i śpiewy przez całą dobę. Co więcej, na zebraniach partyjnych też panowała atmosfera niczym niezmąconego spokoju.

Latem 1940 roku Timoszenko został ludowym komisarzem obrony w miejsce Woroszyłowa. Opowiadano mi, że nie obeszło się bez udziału złowrogiego Mechlisa, który po kampanii fińskiej ostro występował przeciwko istniejącym porządkom w armii, a szczególnie krytykował Woroszyłowa. Widocznie te okoliczności odegrały wiadomą rolę.

Jesienią wyznaczono Mierieckowa* na szefa Sztabu Generalnego, zamiast Szaposznikowa*, którego obarczono obowiązkami zastępcy ludowego komisarza budownictwa obronnego.

W grudniu 1940 roku w Centralnym Klubie Armijnym zorganizowano naradę wyższych dowódców wojskowych, na której dyskutowano sprawy stanu gotowości bojowej i szkolenia wojsk, operacje obronne i ofensywne, działania dywizji strzeleckich na polu boju.

Obrady trwały sześć dni. Zabrało głos 50 znanych dowódców. Wszyscy opowiadali, jak będą atakowali i gromili wroga. A po naradzie generałowie zwierzali się mi z poważnych braków w przygotowaniu i wyszkoleniu bojowym wojsk, krytykowali Timoszenkę, jego zastępcę Kulika* oraz innych, mówili o przestarzałych regulaminach i taktyce nieodpowiadającej charakterowi wojny, jaką Niemcy prowadzili w podbitych krajach.

O obronie nie wolno było nawet wspominać, ponieważ narzucano doktrynę gromienia wroga na jego własnym terytorium. Szkolenia taktyczne i przygotowanie bojowe nie odpowiadały wymogom surowej wojny – zamiast żołnierzy hartować fizycznie, martwiono się, by nie zachorowali. Przedstawię potem własne zdanie na ten temat.

W roku 1940 kadrę dowódczą „odświeżono” po tragedii lat 1937–1938, kiedy podły Jeżow i jego poplecznicy, wliczając Mechlisa, podgrzewającego nastroje szpiegomanii, aresztowali wiele tysięcy uczciwych żołnierzy i dowódców Armii Czerwonej. Wyrządzili w ten sposób niepowetowaną szkodę ojczyźnie, niszcząc kwiat sowieckich dowódców, konstruktorów, komunistów i tysiące innych utalentowanych ludzi.

Jeżeli dodamy jeszcze, że nie zabrakło, niestety, ludzi nieuczciwych, którzy dla dogodzenia tak zwanym organom starali się „demaskować” wrogów ludu i szpiegów, pisząc na nich donosy, również na rodzonych braci, staje się widoczna ogromna szkoda wyrządzona naszemu krajowi. W armii stanowiska dowódcze objęli „awansowcy”, ludzie bez dostatecznego doświadczenia i wiedzy.

Przytoczę prosty przykład: w latach 30. dowódca plutonu czy baterii na awans musiał czekać minimum 5–7 lat. W latach 1939–1940 nas, dowódców plutonu i baterii po ukończeniu Akademii (niektórzy zaliczyli tylko trzy lata nauki), mianowano dowódcami pułku, szefami sztabów dywizji, okręgowych wydziałów specjalnych, mnie natomiast – szefem Zarządu Głównego NKWD ZSRR. Historycy na pewno o tym opowiedzą.

W dniu 6 kwietnia Niemcy wtargnęli do Jugosławii i Grecji. Niedługo przedtem książę Paweł, regent Jugosławii, pod naciskiem Niemców przystąpił do paktu Niemcy-Włochy-Japonia. Serbowie nie znieśli takiego poniżenia i 27 marca grupa oficerów pod przewodem generała Simowicza* przejęła władzę, osadzając na tronie Piotra II*. Jugosławia szalała z radości. Doszło do poturbowania pracowników niemieckiego poselstwa.

6 kwietnia Niemcy zbombardowali Belgrad i wprowadzili swoje wojska. Z powodu ogromnej przewagi w sprzęcie i ludziach agresor nie napotkał większego oporu. Jugosławia została okupowana. W Grecji Niemcom oporu prawie nie stawiano.

Sądząc ze słów bezpośrednich uczestników, wydarzenia w Moskwie w tym czasie rozgrywały się w sposób następujący. Na początku stycznia 1941 roku po naradzie wojennej postanowiono przeprowadzić w Sztabie Generalnym ćwiczenia na mapach, z udziałem sekretarzy KC Malenkowa i Żdanowa.

Jeden z dowódców grał rolę „czerwonych”, Żukowa zaś zmuszono do gry za Niemców. Ćwiczeniami kierował Timoszenko. W ich wyniku Żukow rozgromił na mapie umowne wojska „czerwonych”, wykorzystując znane mu braki w przygotowaniu Armii Czerwonej. Wyszedł blamaż.

Po ćwiczeniach ich uczestnicy spotkali się ze Stalinem. Na zakończenie krótkiej wymiany zdań wódz zaproponował, by stanowisko szefa Sztabu Generalnego powierzyć Żukowowi, zwalniając z pełnienia tych obowiązków Mierieckowa. Zarzucił mu ponadto, że zbyt wolno wprowadza w życie jego polecenie o tworzeniu wojsk zmechanizowanych.

Szkolenie wojsk też nie stało na odpowiednim poziomie. Paradoksalnie, z okręgów wojskowych oraz od wojsk ochrony pogranicza napływały niepokojące sygnały o agresywnym zachowaniu Niemców, właściwie na całej przestrzeni od Morza Bałtyckiego do Czarnego. W tym samym czasie Ludowy Komitet Obrony nakazuje umacnianie zdolności obronnych armii sowieckiej, ale nie wolno niepokoić Niemców na granicach!

Wyszło głupio. Ani szef Głównego Zarządu Wywiadu, ani szef Sztabu Generalnego, ani ludowy komisarz obrony nie przyszli do Politbiura i twardo, po partyjnemu nie zameldowali, że nadchodzi wojna, nie potwierdzili tych słów licznymi, niezbitymi faktami, nie wnioskowali o postawienie sił zbrojnych w gotowości bojowej nr 1. Tego nie uczynili. Ludowy Komisariat Obrony na czele z Timoszenką ciągle nie miał jasności, czy III Rzesza zaatakuje ZSRR.

Pierwsze niemieckie prowokacje

Chyba w marcu zadzwoniono do mnie z Równego, że wylądował tam niemiecki samolot dwusilnikowy. Kiedy nasi zbliżali się do maszyny, stanęła w płomieniach. Piloci spalili także swoje mapy.

Rozkazałem dostarczyć lotników do Kijowa. Umieszczono ich najpierw w dobrym hotelu, po czym przyprowadzono do mnie. Podczas rozmowy Niemcy zachowywali się z dużą pewnością siebie, powiedziałbym nawet, że bezczelnie.

Dość szczerze odpowiedzieli na moje pytanie: samolot spalili, ponieważ jest najnowszego typu, pracuje na paliwie dieslowskim, czego Rosjanie nie mają. Na każde inne reagowali wyuczoną formułką, że przysięga wojskowa nie pozwala im na nie odpowiadać.

Zameldowałem do Moskwy o całym zdarzeniu. Następnego dnia otrzymałem polecenie wysłania lotników do Rzeszy, a spaloną maszynę udostępnić naszym wojskowym. Przyznam, że byłem zdziwiony zachowaniem Niemców – mamy przecież z nimi układ o nieagresji Ribbentrop-Mołotow, a ich działania wychodzą poza ramy tego dokumentu.

Po miesiącu od tego błahego niby wydarzenia przeszedł do nas przez granicę żołnierz niemiecki, który zapewniał przesłuchujących go wojskowych, że Niemcy szykują się do wojny przeciwko ZSRR, i przytaczał szereg dostępnych mu faktów.

Będąc we Lwowie, celowo pojechałem do Przemyśla i dalej wzdłuż Sanu, by sprawdzić napływające do mnie meldunki, że Niemcy montują różne umocnienia wojskowe po swojej stronie, łącznie z zaporami przeciwczołgowymi, przywiezionymi z Francji.

Chodząc z dowódcą oddziału ochrony pogranicza po przyległych terenach, przekonałem się, że Niemcy rzeczywiście umacniają ten rejon. W jakim celu to czynią, skoro mają z nami układ o nieagresji?

Po powrocie do Kijowa sporządziłem szczegółową notatkę do tow. Chruszczowa w KC KP(b) Ukrainy, z kopią do Moskwy.

Nikita Siergiejewicz powiedział mi, że notatka go zainteresowała i zamelduje o niej Stalinowi. Po jakimś czasie z Moskwy zadzwonił Kobułow i przekazał, że ludowy komisarz obrony kazał nie zajmować się głupstwami. Dziwnie to wszystko wyglądało.

Rozdział 3
W LUDOWYM KOMITECIE BEZPIECZEŃSTWA
Luty–czerwiec 1941 roku

W przededniu wojny Stalin rozpoczyna kolejną reorganizację swoich służb.

Poczynając od 3 lutego 1941 roku z jednolitego przedtem NKWD ZSRR wydzielono samodzielny Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa, NKGB, któremu przekazuje się wszystkie służby bezpośrednio związane z tym zagadnieniem: wywiad, kontrwywiad, szyfry, ochrona rządu.

Awansuje też Ławrientij Beria – zostaje, mówiąc językiem współczesnym, wicepremierem, któremu podlegają oba resorty. Formalnie Beria pozostaje także ludowym komisarzem spraw wewnętrznych. Szef NKGB Wsiewołod Mierkułow – to jego człowiek, przywieziony z Gruzji. Doborem kadr w obu komisariatach zawiaduje oczywiście Beria.

Do tego czasu Sierow już niejednokrotnie demonstrował swoją skuteczność, szczególnie przy „wyzwalaniu” zachodniej Ukrainy, Białorusi i Mołdawii.

Bezstronne fakty świadczą o wysokiej ocenie jego działalności przez przełożonych, to znaczy Stalina i Berię.

26 kwietnia 1940 roku otrzymuje najwyższą nagrodę w kraju – Order Lenina.

17 maja zostaje członkiem KC i Biura Politycznego KC KP(b) Ukrainy.

Poczynając od stycznia 1941 roku zasiada w ławach Rady Najwyższej ZSRR, a 20 lutego zostaje kandydatem na członka KC WKP(b).

Nic więc dziwnego, że wkrótce wraca do Moskwy jako pierwszy zastępca szefa nowo utworzonego NKGB. Na pewno opinia Mierkułowa, który widział Sierowa w akcji podczas przygotowań do kampanii polskiej na Ukrainie, odegrała swoją rolę.

Za oficjalną datę nominacji Sierowa uznaje się 25 lutego 1941 roku. Tymczasem w jego papierach osobistych oraz wykazie przebiegu służby sporządzonym za jego kadencji jako szefa KGB widzimy datę 17 kwietnia. Potwierdzają to jego dzienniki.

Jednym z pierwszych zadań, jakie Sierow otrzymuje na nowym miejscu, jest przeprowadzenie „czystki” w republikach nadbałtyckich, świeżo przyłączonych do ZSRR.

Zgodnie z postanowieniem KC i Rady Komisarzy Ludowych „O przedsięwzięciach na rzecz oczyszczenia Litewskiej, Łotewskiej i Estońskiej SSR z antysowieckich, kryminalnych i socjalnie niebezpiecznych elementów” w maju 1941 roku Sierowa oddelegowano nad Bałtyk. Z ramienia NKWD towarzyszy mu młody zastępca komisarza ludowego Wiktor Abakumow, niedawno jeszcze stojący na czele rostowskiego zarządu NKWD.

Tu właśnie skrzyżowały się losy dwóch przyszłych szefów sowieckich służb bezpieczeństwa. Stąd wypływa źródło ich wrogości do siebie, która przekształciła się w wojnę na pełną skalę między rywalizującymi służbami. Na długie lata Abakumow stanie się dla Sierowa jednym z najbardziej znienawidzonych i niebezpiecznych przeciwników.

„Czystka” republik nadbałtyckich nie ograniczała się tylko do rozbrojenia niedawnych burżuazyjnych oficerów, o czym Iwan Aleksandrowicz wspomina w swoich pamiętnikach. Represje mają objąć całą poprzednią elitę: członków partii politycznych i organizacji narodowych, byłych policjantów, wyższych urzędników, posiadaczy ziemskich, fabrykantów, rosyjskich emigrantów. Wymienione „kategorie osób” podlegały aresztowaniu i zesłaniu do łagrów na 58 lat, z konfiskatą majątku.

I. Sierow należał do pierwszych osób uhonorowanych odznaką „Zasłużony pracownik NKWD”, z nr 00020. Ponieważ dokument podpisał W. Mierkułow lub Ł. Beria, po ich rozstrzelaniu dyplom zamieniono na nowy z podpisem S. Krugłowa

Członków ich rodzin czekało „tylko” zesłanie do oddalonych regionów ZSRR na 20 lat⁶⁰.

Gwoli sprawiedliwości należy powiedzieć, że masowe deportacje „wrogiego elementu” rozpoczęły się dopiero 14 czerwca 1941 roku, to znaczy już po odjeździe Sierowa znad Bałtyku. Bezpośredniego udziału w nich już nie wziął.

Specopercja w republikach nadbałtyckich

W kwietniu 1941 roku ponownie wyjechałem do Lwowa. Po powrocie kierownik sekretariatu pokazuje mi gazetę „Prawda” z tekstem o mojej nominacji na stanowisko pierwszego zastępcy ludowego komisarza bezpieczeństwa państwowego.

Zadzwoniłem do Chruszczowa i spytałem, co to ma znaczyć. Odpowiedział, że pierwotnie się sprzeciwiał, ale potem musiał ulec, i że muszę jechać. Dla mojej rodziny to także była duża niespodzianka. Mnie nikt nawet nie spytał o zgodę. Tak to bywa. Przeprowadziłem się więc do hotelu Moskwa.

W stolicy od razu mi się nie spodobało. Ludowego komisarza Mierkułowa znałem mało, z Kobułowem, jego zastępcą, miałem w przeszłości scysje. Nie lubił mnie, ja jego – tym bardziej⁶¹.

Jednocześnie wszyscy oni cieszyli się poparciem Berii, który piastował stanowiska zastępcy przewodniczącego Rady Ministrów oraz ludowego komisarza spraw wewnętrznych.

Od pierwszych dni zobaczyłem, że Kobułow chce sam decydować o wszystkim. Sprzeciwiłem się temu i zameldowałem Mierkułowowi, który wolał zachować milczenie. Po pięciu dniach ukazał się rozkaz, delegujący mnie z Abakumowem do republik nadbałtyckich w celu rozbrojenia oficerów Łotwy, Litwy i Estonii…⁶²

Pracować w parze z Abakumowem też nie chciałem, ponieważ był to panicz, słabo wykształcony fircyk, który przebił się „na górę” dzięki sprawom śledczym Kobułowa i przede wszystkim biciu aresztowanych. Jednym słowem, miałem pecha⁶³.

W dodatku z biegiem lat pociąg Abakumowa do kobiecego towarzystwa, tańców i wytwornych ubrań wcale nie przygasł. Nawet po awansie na generała uczęszczał incognito na modne dancingi w szytych na miarę drogich garniturach zagranicznego kroju. Z tego powodu zyskał przydomek „Witek-fokstrocista”.

W Rydze dwukrotnie posprzeczałem się z Abakumowem. Poskarżył się Berii, swojemu pryncypałowi, że nie daję mu pracować.

Rozbrojenie oficerów byłych burżuazyjnych armii Litwy, Łotwy i Estonii okazało się sprawą wcale nie tak prostą.

Poradziłem się dowódcy Bałtyckiego Okręgu Wojskowego, generała pułkownika Kuzniecowa*. Obiecał, że dostarczy odpowiednią liczbę żołnierzy, samochody, żywność, tabor kolejowy. Jeżeli chodzi natomiast o samą metodykę rozbrajania, w niczym pomóc nie może, to „nie jego specjalność”.

Abakumow – to ograniczony typ, który nie był w stanie niczego mądrego zaproponować, dlatego też powiedziałem mu, by zapewnił przestrzeganie ładu i porządku w miastach, gdzie będę dokonywał rozbrajania.

Z oficerami estońskimi postąpiłem w sposób nadzwyczaj prosty. Rozkazałem naszemu doradcy przy armii estońskiej, by zwołał wszystkich oficerów do klubu na „naradę przed zaplanowanymi ćwiczeniami”. Oficerowie polecenie wykonali. W tym czasie klub otaczali nasi żołnierze, których widać było przez okna.

Wszedłem do sali i oświadczyłem: „Rząd Estonii podjął decyzję o rozwiązaniu armii estońskiej. Proszę panów oficerów o przyjęcie tego faktu do wiadomości i podporządkowanie się”.

Nie dając czasu na rozmyślania, zaproponowałem, by oficerowie oddawali broń przy wyjściu z klubu. Ludzki szereg powoli ruszył w kierunku drzwi. Nasi czterej oficerowie przy wyjściu przeszukiwali Estończyków, zabierali rewolwery oraz pistolety i od razu wsadzali na ciężarówki, by przetransportować do już podstawionego pociągu, którym mieli podróżować w głąb terytorium ZSRR.

Później rozbroiliśmy korpus litewski. Wstępnie przemyśleliśmy szereg wariantów, by akcję przeprowadzić sprawnie i bezpiecznie i nie pozwolić oficerom na ucieczkę.

Ostatecznie zgodziliśmy się na pozorowane manewry i ćwiczenia w polu na mapach. Rozbrojenie miało przebiegać w dwóch grupach – „czerwoni” i „niebiescy”.

Podjechałem do „niebieskich”. Oficerowie czekali na skraju zagajnika. Wewnątrz lasu biegła stosunkowo szeroka przesieka z polną drogą. Wybrałem najszersze miejsce i wysłałem tam dwa plutony uzbrojonych czerwonoarmistów, nakazując dowódcom, by skrycie zajęli stanowiska wzdłuż drogi.

Umówiłem się z naszymi, że na komendę pułkownika pierwszy szereg czerwonoarmistów obraca się w lewo, drugi – w prawo, otaczając w ten sposób Litwinów i odcinając im drogę ucieczki.

Nakazałem litewskim oficerom, by uformowali podwójną kolumnę, i poprowadziłem ich na drogę. W upatrzonym uprzednio miejscu zatrzymałem. Pułkownik pomylił jednak komendy i wyszło tak, że Litwini stanęli twarzą do naszych żołnierzy i plecami do siebie.

Kiedy zobaczyli przed sobą lufy karabinów maszynowych, dwaj oficerowie szybko oprzytomnieli i otworzyli do nas ogień z pistoletów. Klęknąłem i krzyknąłem do pułkownika: „Rozbroić ich!”. Zrobiło się nerwowo.

Rozeźleni Litwini niechętnie oddawali broń. Czerwonoarmiści zamiast chować oddawane pistolety do kieszeni, wtykali je sobie za pas, a oficerowie litewscy je na powrót zabierali. Zaczęła się szarpanina. Wrzasnąłem: „Stać! Na moją komendę – stać! Oddać broń, potem wyjaśnię, o co chodzi!”.

Sytuacja powoli się uspokoiła. Następnie wyjaśniłem, jak umiałem, że „stawianie oporu sprowokuje tylko niepotrzebny rozlew krwi” i że rozbrojenie oficerów litewskich wynika z rozkazu najwyższego dowództwa, dlatego muszą się mu podporządkować.

Ze zwieszonymi głowami oficerowie udali się na miejsce zbiórki. „Czerwoną” stronę rozbroiliśmy spokojniej, uwzględniając popełnione błędy przy odbieraniu broni „niebieskim”.

Z Łotyszami nie mieliśmy problemów. Zebraliśmy ich w jednym miejscu, otoczonych przez czerwonoarmistów. Zabrałem głos, wyjaśniłem sytuację, nakazałem oddać broń. Żadnych incydentów nie odnotowano.

Kiedy po miesiącu Niemcy zaatakowali Związek Sowiecki, okazało się, że mieliśmy rację, przeprowadzając rozbrajanie wymienionych oficerów. Ludowi komisarze spraw wewnętrznych Łotwy, Litwy i Estonii opowiadali mi, jak podle, zdradziecko zachowywały się rodziny tych oficerów i od razu zaczęły pomagać najeźdźcom.

„Poślijcie tego agenta do jeb… maci!”

Korzystając z pobytu nad Bałtykiem, postanowiłem przejechać się nad granicę. Po drugiej stronie stacjonowali Niemcy.

Dowódca oddziału straży granicznej zameldował, że Niemcy zachowują się nerwowo, prowokują naszych, spotykać się i rozmawiać nie chcą, każdego dnia wysyłają na sowiecką stronę kryminalistów i szpiegów.

Na początku sądziłem, że nieco przesadza. Pojechaliśmy na posterunek graniczny. Tamtejszy dowódca potwierdził słowa swego przełożonego. Spytałem, gdzie się mieści najbliższy niemiecki posterunek. Wskazano mi trzy domki na odległym pagórku i postanowiłem im się przyjrzeć. Granica w tym miejscu stanowiła umowną linię, odległość między naszymi a Niemcami wynosiła 50–70 metrów.

Kiedy Niemcy zobaczyli zbliżającą się grupę sowieckich oficerów – było nas chyba pięciu czy siedmiu – wyszli z najbliższego domku. Jeden z nich pogroził nam pięścią. Nie reagowaliśmy, stojąc spokojnie i obserwując. Jeden z Niemców zaczął iść w naszym kierunku. Splunąłem, odwróciłem się i poszedłem wzdłuż granicy. Słyszałem za sobą urągania i gwizdy.