Marek Czarniawski

Sławoj Składkowski w legendzie

Podziękowania:

Marek Czarniawski

© Marek Czarniawski, 2021

Naukowa biografia ostatniego premiera rządu II Rzeczypospolitej Polskiej Sławoja Felicjana Składkowskiego 1885—1962

ISBN 978-83-8273-250-4

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Wstęp

Od momentu ukazania pierwszego wydania niniejszej pracy drukiem mija właśnie 14 lat. Praca doczekała się recenzji autorstwa lubelskiego historyka Marka Siomy zamieszczonej w „Dziejach Najnowszych”[1].

Istotnymi elementami mitu Józefa Piłsudskiego są funkcjonujące nadal stereotypowe opinie dotyczące jego współpracowników oraz osób z najbliższego otoczenia Marszałka. Zarówno literatura hagiograficzna jak i „czarna legenda”, chociaż równie dalekie od obiektywizmu historycznego, obie powstają w konkretnym, politycznym celu.

Nie trudno o powstanie i kultywowanie legendy wokół osoby, która dysponuje takimi atrybutami jak arystokratyczne pochodzenie, malarski, literacki i wokalny talent, wrodzony wdzięk i humor, ułańska przeszłość i galanteria, a przy tym posiadając, wydawałoby się, nieomal nieograniczony wpływ na bieg życia państwowego, nie chce z tego przywileju korzystać. Tak właśnie w okresie dwudziestolecia międzywojennego narodziła się i funkcjonowała legenda „ulubieńca Cezara”, Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego[2] Jakże odmiennie odbierana będzie postać nosząca zamiast ułańskiego czaka i własnego projektu munduru z fantazyjnym, wykładanym kołnierzem, wiecznie zabrudzony lekarski kitel na zbyt obszernym, strzeleckim uniformie; zamiast rasowego rumaka dosiadająca siwego, kulejącego wałacha; zdaniem niektórych dysponująca także zbyt ciężkim dowcipem. A przy tym wszystkim, chociaż z woli Piłsudskiego przeznaczana do wykonywania najbardziej niewdzięcznych politycznie zadań, to nie mogąca liczyć na jawne wyrazy sympatii ze strony uwielbianego przez nią wodza.

„Stupajka”, „pospolitak”, „typ tępego zupaka”, „brat — łata” — tak w największym skrócie określany był przez współczesnych ostatni premier Drugiej Rzeczypospolitej Sławoj Felicjan Składkowski. Przypisywano Składkowskiemu brak ambicji politycznych, ślepe posłuszeństwo w wykonywaniu poleceń Piłsudskiego, brutalność metod pacyfikacyjnych; ośmieszano jego inicjatywy z dziedziny oświaty sanitarnej. Właściwością schematów i stereotypów jest ich niezwykła trwałość oraz silne zakorzenienie, przenikające nawet do literatury o naukowym charakterze[3]. Postać generała, ministra spraw wewnętrznych i premiera Składkowskiego, aczkolwiek pojawia się nadzwyczaj często w literaturze historycznej dotyczącej okresu dwudziestolecia, dopiero w ostatnim czasie doczekała się pełniejszego ujęcia biograficznego[4]. Zarówno jednak praca Arkadiusza Adamczyka, jak i biogram autorstwa Zbigniewa Landaua w „Polskim Słowniku Biograficznym” zawierają szereg nieścisłości dotyczących podstawowych faktów z życia generała[5].

Celem prezentowanej pracy jest ukazanie przyczyn powstania i funkcjonowania elementów „czarnej legendy” Sławoja Felicjana Składkowskiego, rozumianej jako konglomerat stereotypowych sądów upowszechnianych w opiniotwórczych kręgach przedwojennej, powojennej krajowej i emigracyjnej elity literacko-intelektualnej oraz przenikanie tychże schematów do powszechnej świadomości społecznej, poprzez literaturę w głównej mierze publicystyczną i pamiętnikarską. Staram się przybliżyć genezę zjawiska kształtowania się legendy wokół postaci historycznej oraz wysublimować środowiska zainteresowane jej powstaniem. Charakterystyczna jest występująca dysproporcja pomiędzy „czarną” a „jasną legendą” Sławoja Składkowskiego. Próby tworzenia tej ostatniej odnoszą się jedynie do okresu legionowego oraz początkowego okresu służby w Wojsku Polskim. Podejmowane one były przez literatów i jednocześnie legionowych towarzyszy Składkowskiego (Juliusz Kaden-Bandrowski, Kazimierz Wierzyński) w okresie międzywojennym, oraz na emigracji (Tadeusz Alf-Tarczyński, Adam Ludwik Korwin-Sokołowski). Autor starał się dociec, dlaczego próby tworzenia „jasnej legendy” Składkowskiego nie powiodły się bądź też zostały zaniechane. Zastanawiające jest, że wszelkie przywary i „twarzowe” wady Wieniawy potęgowały jego pozytywną legendę, wytwarzając aurę niezwykłości wokół tej postaci, natomiast bezsprzeczne zalety Sławoja jak: pracowitość, punktualność, bezpośredniość i energiczność, składały się na stereotyp pozbawionego aspiracji „pospolitaka”.

W pracy próbowano dokonać przeglądu relacji pomiędzy Józefem Piłsudskim a Sławojem Składkowskim na tle stosunku marszałka do innych jego współpracowników m. in.: Walerego Sławka, Aleksandra Prystora, Kazimierza Świtalskiego, Józefa Becka, Kazimierza Sosnkowskiego, Edwarda Śmigłego-Rydza, czy Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego.

Składkowski był gorliwym wykonawcą zleceń, które Piłsudski podejmował wobec swoich politycznych przeciwników tej miary co Wincenty Witos, Ignacy Daszyński, Wojciech Korfanty. Sposób wykonywania tych zleceń wywarł istotny wpływ na utrwalanie się opinii „stupajki” wokół osoby generała.

Polityczna „akcja” prowadzona przez generała Składkowskiego nie rozgrywała się jedynie w polskim wymiarze, dotykając często boleśnie działaczy politycznych i społecznych spośród mniejszości narodowych. Delegalizacja białoruskiej „Hromady” i aresztowanie jej przywódców, pacyfikacje przeprowadzane na terenach zamieszkiwanych przez ludność ukraińską, administracyjne zarządzenia wymierzone w ekonomikę mniejszości żydowskiej, powodowały narastanie poczucia krzywdy i utrwalały negatywne opinie o ich autorach i wykonawcach.

Ważne elementy komponujące się z legendą Sławoja Składkowskiego to mit „mocarstwowości” Polski oraz budowa idei „wodzostwa” wokół osoby Edwarda Śmigłego-Rydza po 1935 roku.

Bazę źródłową pracy stanowią obszerne akta Prezydium Rady Ministrów i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych przechowywane w Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Podstawowe fakty z życia generała ustalone zostały na podstawie materiałów przechowywanych w Centralnym Archiwum Wojskowym w Rembertowie (Kolekcja Generałów). W Archiwum Państwowym w Płocku znajdują się materiały dotyczące początkowego okresu życia bohatera pracy. Cenne źródło stanowią zbiory Biblioteki Sejmowej, zwłaszcza sprawozdania stenograficzne z obrad Sejmu i Senatu z lat 1928—1938.

Obficie wykorzystano także zagraniczne zasoby archiwalne. W Instytucie Józefa Piłsudskiego w Londynie, w Kolekcji Generała Składkowskiego znajdują się cenne materiały dotyczące emigracyjnego etapu życia bohatera pracy. W Instytucie Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku zebrana została obszerna korespondencja Sławoja Składkowskiego z Władysławem Pobogiem-Malinowskim, Władysławem Bortnowskim, Konradem Libickim, Janem Weinsteinem i Ryszardem Wragą. W wielu zespołach archiwalnych przechowywanych w Instytucie Polskim i Muzeum Generała Sikorskiego w Londynie odnaleźć można materiały dotyczące stosunku Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej oraz rządu premiera Władysława Sikorskiego do obozu rządzącego w Polsce przed wrześniem 1939 roku.

W celu pełniejszego oświetlenia sylwetki bohatera sięgnięto po źródła ikonograficzne, jego fotografie z różnych okresów życia oraz przedstawienia karykaturalne, przechowywane w Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie i w Społecznym Muzeum Ziemi Gąbińskiej im. Sławoja Felicjana Składkowskiego w Gąbinie.

Nie udało się w warunkach kwerendy korespondencyjnej zgromadzić wszystkich dostępnych materiałów z archiwów polskich za granicą. Należałoby dokładniej jeszcze zbadać rozległe archiwa Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku oraz Instytutu Polskiego i Muzeum Generała Sikorskiego w Londynie. Do pełnej oceny postaci należałoby także przeprowadzić żmudne badania w archiwach zagranicznych, zwłaszcza niedostępnych archiwach rosyjskich czy brytyjskich. Nie odnaleziono materiałów o charakterze poufnym, wytworzonych dla potrzeb Wydziału Bezpieczeństwa przedwojennego MSW[6].

Przyjęta konwencja pracy wymusiła obfite korzystanie z literatury pamiętnikarskiej oraz publicystyki. Kluczowym zamierzeniem było wielostronne oświetlenie postaci Sławoja Składkowskiego. Szeroko cytowane są oceny przede wszystkim jego przeciwników i polemistów, które upowszechniały „czarną legendę”. Głos zabierają także przyjaciele i polityczni sojusznicy premiera. Czasem tak jak w przypadku Juliusza Kadena-Bandrowskiego, następuje ewolucja, czy wręcz reorientacja poglądów autorów je reprezentujących[7].

Wiele informacji i opinii składających się na zarys osobowości Składkowskiego zaczerpnięto z pamiętników Mieczysława Lepeckiego, Adama Ludwika Korwin-Sokołowskiego, Adama Pragiera, Hermana Liebermana, Karola Irzykowskiego, Kazimierza Wierzyńskiego, Tadeusza Alfa-Tarczyńskiego, Mariana Romeyki, Wincentego Solka, dzienników Kazimierza Świtalskiego, Jana Szembeka, Michała Sokolnickiego, Jana Lechonia, Marii Dąbrowskiej[8].

Sięgnięto po relacje przedstawicieli mniejszości narodowych: Bernarda Singera, Ludwika Honigwilla, Abrahama Inslera, Wasyla Kosarenko-Kosarewycza, Giennadiusza Szymanowskiego[9]. Istotnie przyczyniła się do powstania wzmiankowanej legendy proza parabeletrystyczna Andrzeja Struga[10].

Niezwykle ważna okazała się szeroka spuścizna pamiętnikarska pozostawiona przez bohatera pracy. Składkowski miał w zwyczaju skrupulatne zapisywanie swoich codziennych czynności „trzymając się najściślejszej prawdy, bo to znana jego obsesja”[11]. Zazwyczaj dobrze poinformowany z tytułu pełnionej funkcji mógł co najwyżej przemilczać pewne fakty, które uważał za poufne. Do okresu legionowo-beniaminowskiego oraz częstych spotkań z Józefem Piłsudskim w dwudziestoleciu dysponujemy pamiętnikami opublikowanymi przed drugą wojną światową[12]. Oprócz charakteru dokumentarnego publikacje te umiejętnie podsycały anegdotyczną atmosferę wokół osoby autora[13]. W wyniku trwającej od września 1939 roku zmasowanej kampanii oskarżeń wobec „sprawców klęski wrześniowej”, już na emigracji w Londynie Składkowski opublikował w różnych czasopismach artykuły o charakterze wspomnieniowo-polemicznym. Zbiory tych tekstów ukazały się następnie w dwóch tomach w formie książkowej[14].

W upowszechnianiu „czarnej legendy” bohatera zasadniczą rolę odgrywała przedwojenna prasa krajowa różnych opcji i odcieni, z której przy powstawaniu pracy obficie czerpałem. Wymienić należy prorządowe: „Ilustrowany Kurier Codzienny”, „Kurier Poranny”, „Gazetę Polską”, „Głos Prawdy” oraz czasopisma opozycyjne o odcieniu socjalistycznym: „Robotnik” i „Pobudkę”, a także prawicowym: „Warszawiankę”, „Placówkę”. Do nich dodałem czasopisma literackie: „Prosto z mostu”, „Wiadomości Literackie” i emigracyjne: londyńskie „Wiadomości Polskie”, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, paryską „Kulturę” oraz „Zeszyty Historyczne”. Oprócz publicystyki wykorzystałem materiał ikonograficzny, a także satyryczny, zwłaszcza w czasopismach: „Cyrulik Warszawski”, „Wróble na dachu” i „Mucha”.

Tło historyczne pracy stanowią opracowania dotyczące historii dwudziestolecia autorstwa m.in.: Andrzeja Ajnenkiela, Andrzeja Chojnowskiego, Antoniego Czubińskiego, Andrzeja Garlickiego, Wacława Jędrzejewicza, Darii i Tomasza Nałęczów, Władysława Poboga-Malinowskiego, Włodzimierza Sulei[15].

Mozaikę świata literacko-artystycznego omawianego okresu prezentują Lesław M. Bartelski i Tymon Terlecki[16]. Istotny wpływ na kształtowanie omawianej legendy miały adresowane do masowego odbiorcy w kraju w okresie PRL demaskatorskie w charakterze, tendencyjne w treści publikacje Jerzego Rawicza[17].

Wyjaśnienia wymaga użyta terminologia. Termin „obóz pomajowy” podawany w pracy zamiennie z terminami „obóz rządzący”, „obóz piłsudczykowski”, odnosi się do grupy w pełni dyspozycyjnych osób z otoczenia Józefa Piłsudskiego, które pełniły po maju 1926 roku ważne funkcje państwowe, a po śmierci Marszałka kultywowały jego ideę i przesłanie. Najszersze pojęcie „obóz piłsudczykowski” odnosi się także do osób, które nigdy nie sprawowały istotnych z punktu widzenia państwa funkcji. „Obóz rządzący” zaś, to zmienna w czasie kategoria osób sprawujących istotne polityczne funkcje w Drugiej Rzeczypospolitej.

Pisownia nazwisk osób wywodzących się ze środowiska legionowego i Polskiej Organizacji Wojskowej została ujednolicona w ten sposób, że pseudonim legionowy pisany jest przed nazwiskiem rodowym. Pseudonimy literackie (np. „Cat”) podano po nazwisku rodowym w nawiasach. W cytowanych przedwojennych tekstach prasowych i pamiętnikarskich ujednolicono pisownię według zasad obowiązujących współcześnie, za wyjątkiem momentów, które w zamierzeniu autora miały oddawać koloryt epoki. Cytowane akta pochodzące z Centralnego Archiwum Wojskowego zostały zaopatrzone w sygnatury według starego systemu. Cytaty w językach obcych występujące w przypisach zaznaczono kursywą.

Praca ma układ chronologiczno-rzeczowy. Nie będąc w zamierzeniu biografią, nie jest zbudowana według tradycyjnego kanonu „od urodzin do śmierci”. Tytuły niektórych rozdziałów składają się z części mającej charakter skrótu skojarzeniowego oraz jego merytorycznego rozwinięcia. Logika narracji wymusiła przyjęcie rozwiązania chronologicznego.

Opracowanie podzielone zostało na sześć rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono rodowód bohatera, wizerunek doktora Składkowskiego w Pierwszej Brygadzie Józefa Piłsudskiego, podczas internowania w Beniaminowie oraz działalność w latach 1918—1926. Przebieg służby poszczególnych postaci w okresie 1914—1918 zaważył na ich późniejszej karierze życiowej oraz pozycji w obozie piłsudczykowskim.

W rozdziale drugim przedstawiono rolę, jaką Józef Piłsudski wyznaczył ministrowi Składkowskiemu w życiu państwowym, sposób realizacji tej roli przez zainteresowanego oraz jej konsekwencje w społecznym odbiorze.

Rozdział trzeci poświęcono najbardziej charakterystycznym formom i dziedzinom pracy ministra i premiera Składkowskiego, w tym niezapowiedzianym terenowym inspekcjom podległych mu starostw i komisariatów policji oraz krzewieniu oświaty sanitarnej. Tutaj także starałem się naświetlić przyczyny powstania neologizmu „sławojka”, nierozerwalnie jak dotychczas, związanego z imieniem bohatera pracy.

Czwarty rozdział zawiera omówienie form i metod zarządzania państwem w okresie sprawowania przez bohatera funkcji premiera rządu Rzeczypospolitej Polskiej. W rozdziale tym uwypuklono także fakt rezygnacji premiera z budowy własnego zaplecza politycznego, pomimo posiadanych ku temu środków. Z całą pewnością zaważyło to na odbiorze wizerunku premiera wśród opiniotwórczych warstw urzędniczych.

W piątym rozdziale pracy zaprezentowano walkę dwu przeciwstawnych obozów politycznych „piłsudczyków” i „sikorszczyków”. Prześledzono też okupacyjną oraz emigracyjną krytykę rządów obozu pomajowego, w tym osoby ostatniego przedwrześniowego premiera oraz odbiór postaci Sławoja Składkowskiego w poszczególnych opiniotwórczych środowiskach, zwłaszcza literackich.

W rozdziale szóstym przedstawiona została mało znana emigracyjna działalność generała Składkowskiego, a w szczególności jego publicystyczno-polemiczna kampania w obronie własnego dorobku z okresu Dwudziestolecia.

„Może dziś, gdy opinia publiczna się zmieniła, a podwładni dawni Sławoja i ich rodziny, i przyjaciele, i znajomi zapomną o naganach, przeniesieniach itp. powodach do zemsty — historia prawdziwa powie inne słowo” — postulowała w roku 1962, tuż po śmierci męża, Jadwiga Składkowska[18]. Po upływie lat czterdziestu opinie dotyczące osoby byłego premiera złagodniały. Czas już chyba najwyższy także, aby imię bohatera kojarzyło się nie tylko z higieną i rządami silnej ręki.

Autor pragnie serdecznie podziękować wszystkim osobom, które udzielały mu wsparcia w poszukiwaniach materiałów archiwalnych do pracy. Nieocenioną pomoc okazali zwłaszcza: Iwona D. Korga, Emilia Mostowicz, Anna Ostrowska, śp. Zbigniew Łukaszewski, Zbigniew S. Kowalski, ksiądz Andrzej Sapeta, Andrzej Suchcitz oraz Leszek Talko.

[1] M. Sioma, Spór o recepcję postaci Słwoja Składkowskiego w związku z książką Marka Czarniawskiego, [w:] „Dzieje Najnowsze”, 2010, r. XLII, ss. 245—256.

[2] J. M. Majchrowski, Ulubieniec Cezara. Bolesław Wieniawa-Długoszowski. Zarys biografii, Wrocław — Warszawa — Kraków 1990.

[3] Obszerniej wielostronne opinie dotyczące osoby Składkowskiego cytowane będą w kolejnych rozdziałach pracy. W tym miejscu warto zasygnalizować, że np. Paweł Zaremba stwierdza, że osoba i działalność Składkowskiego były „ulubionym przedmiotem różnych anegdot i dykteryjek, po części prawdziwych, a po części tylko dowcipnych”; P. Zaremba, Historia dwudziestolecia (1918—1939), t. II, Paryż 1981, s. 231; Stanisław Mackiewicz (Cat) nazywał premiera Składkowskiego „Piotrem Wielkim w klozetowej skali”, sugerując symptomy choroby psychicznej; S. Mackiewicz, Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r., Londyn 1941, ss. 278—279.

[4] A. Adamczyk, Generał dywizji Sławoj Felicjan Składkowski (1885—1962). Zarys biografii politycznej, Toruń 2001; Zarys biografii generała przedstawiony został także w pracy: M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski. Żołnierz i polityk, Lublin 2005.

[5] Polski Słownik Biograficzny [dalej PSB], t. XXXVIII, z. 2, Warszawa — Kraków 1998, ss. 193—196.

[6] Akta tego typu przechowywane w Archiwum Akt Nowych zachowały się jedynie fragmentarycznie. Nie znajdują się one także w posiadaniu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, po zlikwidowaniu Centralnego Archiwum MSW; Pismo Naczelnika Archiwum Biura Dyrektora Generalnego MSWiA Aleksandry Chmiel z 23 kwietnia 2001 roku w zbiorach autora.

[7] J. Kaden-Bandrowski, Piłsudczycy, reprint, Białystok 1990; Od apologetycznych zachwytów w okresie legionowym autor ten przeszedł pod koniec lat trzydziestych do opozycji wobec rządów marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza i premiera Składkowskiego; por. L. M. Bartelski, Pieśń niepodległa. Pisarze i wydarzenia 1939—1942, Kraków 1998, s. 28.

[8] M. Lepecki, Dziennik adiutanta Marszałka Piłsudskiego, reprint, Warszawa 1989; A. L. Korwin-Sokołowski, Fragmenty wspomnień 1910 — 1941, Paryż 1985; A. Pragier, Czas przeszły dokonany, Londyn 1966; H. Lieberman, Pamiętniki, Warszawa 1996; K. Irzykowski, Notatki z życia, obserwacje i motywy, Warszawa 1964; K. Wierzyński, Pamiętnik poety, Warszawa 1991; T. Alf-Tarczyński, Wspomnienia oficera Pierwszej Brygady, Londyn 1979; M. Romeyko, Przed i po maju, Warszawa 1967; W. Solek, Pamiętnik legionisty, Warszawa 1988; K. Świtalski, Diariusz 1919—1935, Warszawa 1992; J. Szembek, Diariusz i teki Jana Szembeka (1935—1945), Londyn 1972; M. Sokolnicki, Dziennik ankarski 1939—1943, Londyn 1965; J. Lechoń, Dziennik, t. I — III, Warszawa 1993; M. Dąbrowska, Dzienniki powojenne 1945—1965, t. I — II, Warszawa 1996.

[9] B. Singer, Od Witosa do Sławka, Paryż 1972; L. Honigwill, Przyczynki do Berezy, w: „Kultura” 1952, nr 7—8, ss. 145—155; W. Kosarenko-Kosarewycz, List do redakcji „Kultury”, w: „Kultura” 1952, nr 2—3, ss. 195—196; G. Szymanowski, Dwanaście lat. Wspomnienia z lat 1927—1939, Toruń 1998.

[10] A. Strug, „W Nienadybach byczo jest…” i inne utwory, Warszawa 1968.

[11] J. Lechoń, Dziennik, t. III, s. 666.

[12] S. Składkowski, Moja służba w Brygadzie, t. I — II, Warszawa 1932—1933; tenże, Beniaminów 1917—1918, Warszawa 1935; tenże, Strzępy meldunków, Warszawa 1936.

[13] Por. P. Zaremba, Historia…, s. 231.

[14] S. Składkowski, Kwiatuszki administracyjne i inne, Londyn 1959; tenże, Nie ostatnie słowo oskarżonego. Wspomnienia i artykuły, Londyn 1964; Drugi zbiór ukazał się już po śmierci autora staraniem żony Jadwigi Składkowskiej.

[15] A. Ajnenkiel, Polska po przewrocie majowym. Zarys dziejów politycznych Polski 1926—1939, Warszawa 1980; Prezydenci i premierzy Drugiej Rzeczypospolitej, pod red. A. Chojnowskiego i P. Wróbla, Wrocław 1992; A. Czubiński, Przewrót majowy 1926 roku, Warszawa 1989; A. Garlicki, Od Brześcia do maja, Warszawa 1986; tenże, Od maja do Brześcia, Warszawa 1981; W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1867—1935, Londyn 1986; D. i T. Nałęcz, Józef Piłsudski, legendy i fakty, Warszawa 1986; W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski 1864—1945, t. I — III, wyd. II, Londyn 1983; W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995.

[16] L. M. Bartelski, Pieśń…; Literatura polska na obczyźnie 1940—1960, pod red. T. Terleckiego, t. I — II, Londyn 1965.

[17] J. Rawicz, Doktor Łokietek i Tata Tasiemka. Dzieje gangu, Warszawa 1968; tenże, Generał Zagórski zaginął… Z tajemnic lat międzywojennych, Warszawa 1963; tenże, Pozostało do wyjaśnienia, Warszawa 1979; Autor ten ogłaszał swoje rewelacje także w czasopiśmie „Świat”.

[18] Instytut Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku [dalej IJP-NJ], Archiwum Ogólne [dalej AOG], Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 61, List Jadwigi Składkowskiej do Władysława Poboga-Malinowskiego z 19 października 1962.

Rozdział 1. „Łapiduch”. Początki legendy doktora Sławoja Felicjana Składkowskiego w świetle jego działalności wojskowej

1.1. Życie i działalność Sławoja Felicjana Składkowskiego do listopada 1918 roku

1.1.1. Wątpliwości budzi już sama pisownia nazwiska bohatera pracy. Błędnie używana forma: Sławoj-Składkowski spotykana jest często w publikacjach poważnych badaczy[1]. Prawdopodobnie do powstania tego nieporozumienia przyczynił się sam bohater w późniejszym okresie życia pragnąc, aby jego nazwisko nierozerwalnie kojarzyło się działalnością na niwie krzewienia oświaty sanitarnej.

W dniu 9 czerwca 1885 roku (28 maja starego stylu), w Gąbinie, o godzinie 12 w południe, w domu Anny i Wincentego Składkowskich urodził się syn, któremu na chrzcie dano dwa imiona: Sławoj Felicjan[2]. Przedwojenna ustawa przyznawała uczestnikom walk o niepodległość prawo dodania do nazwiska pseudonimu używanego w okresie wojny[3]. Pseudonim, pod którym wstąpił do oddziałów Józefa Piłsudskiego obywatel lekarz Składkowski brzmiał „Podkowa”[4]. Pseudonim ten jednak nie przyjął się wśród braci legionowej i w latach późniejszych nie był przez Składkowskiego używany.

Ród Składkowskich pochodził z Ziemi Łomżyńskiej. Była to drobna, zubożała szlachta zaściankowa[5]. Ród ten wydawał potomków o nieprzeciętnych zdolnościach, obdarzonych przy tym niepospolitą fantazją. Nieznany z imienia pradziadek bohatera prezentowanej pracy, znany z ogromnej siły i brawury, miał w zwyczaju podczas odpustów przerzucać koło od bryczki przez ratusz w Zambrowie. Przyglądali się temu tłumnie zgromadzeni mieszkańcy miasteczka i okolicznych zaścianków. Właśnie jeden z takich szlacheckich zaścianków w Szumowie nad Zambrzycą należał od lat do tego rodu. Dziadek bohatera był również tęgiej postury. W szlacheckim zaścianku dziadkowie Sławoja, Franciszek Składkowski i Marianna prowadzili niewielkie gospodarstwo nazywane „Składkowo”. Jeden z mieszkańców okolic Zambrowa wspominał dawnych sąsiadów w następujący sposób: „Na chrzciny, wesele, odpust, to byli zawsze pierwsi, ale w pole do roboty, to wyjeżdżali, można powiedzieć, ostatni, chociaż pracowali dobrze i ostro”[6].

Nazwisko Składkowskich nie występuje w tej formie w herbarzach, ani w spisach szlachty mazowieckiej, gdyż jak pisał Sławoj, nikogo z okolicznych sąsiadów nie byłoby stać na wydatkowanie tysiąca rubli w celu potwierdzenia swego pochodzenia w heroldii petersburskiej. Babka bohatera, z domu Moczulska, także legitymowała się szlacheckim pochodzeniem. Była ona córką miejscowego rejenta i zmarła w młodym wieku. Dziadkowie Sławoja zostali pochowani w Zambrowie. Ponieważ Składkowscy pierwsi byli „do wypitki i do wybitki”, więc dziadek hulaka z podupadłego majątku nic nie zostawił.

Ojciec Sławoja, Wincenty Rafał Składkowski urodził się w Zambrowie w 1847 roku. Zmuszony był opuścić rodzinne Szumowo po powstaniu styczniowym, w którym jako szesnastolatek brał udział, nie zostało jednakże ustalone z jaką partią powstańczą związał się[7]. W swojej karierze Wincenty posiadał jeszcze kilkumiesięczny epizod wojskowy. Około 1874 roku służył w pułku ułanów w Pińczowie[8]. Następnie w bliżej nie wyjaśnionych okolicznościach objął stanowisko sekretarza sądu gminnego w Gąbinie, II okręgu powiatu gostynińskiego, guberni płockiej. Tutaj Wincenty Składkowski poznał o dwadzieścia lat młodszą Annę Wójcicką, córkę miejscowych rolników Stanisława i Franciszki z Jankowskich. Sekretarz owego sądu musiał zapewne być kimś znacznym dla liczącej podówczas zaledwie 17 lat panny. Anna Wójcicka nie była jedynaczką, posiadała jeszcze dwie siostry Emilię i Bronisławę oraz brata Aleksandra.

Po otrzymaniu zgody rodziców przez Annę oraz zezwolenia na zawarcie związku od kierownika urzędu sędziego pokoju II okręgu guberni warszawskiej, zostały ogłoszone trzy uroczyste zapowiedzi w miejscowym kościele parafialnym. W dniu 11 czerwca 1884 roku (30 maja starego stylu) odbył się w Gąbinie ślub[9]. Sakramentu ślubu udzielił ksiądz Ksawery Czarkowski, proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Gąbinie. Świadkami uroczystości byli Fridrich Kruger, sędzia sądu gminnego II okręgu, (Wydziału Gąbińskiego), guberni warszawskiej i Mikołaj Wojdowski, profesji nie ustalonej.

Państwo młodzi zamieszkali na parterze domu, w którym znajdował się gąbiński sąd gminny, a rodzice Anny przenieśli się do pobliskich Kielnik. Sakramentu chrztu najstarszemu dziecku w rodzinie Wincentego i Anny Składkowskich udzielił w dniu 2 sierpnia 1885 roku (21 lipca starego stylu) ten sam ksiądz Ksawery Czarkowski. Chrzestnymi Sławoja Felicjana zostali Józef Rychłowski, sekretarz gąbińskiego magistratu i Teofila Grudzińska.

Sławoj Felicjan posiadał pięcioro młodszego rodzeństwa, brata i cztery siostry. Rodzice nadawali dzieciom dość rzadko spotykane imiona[10]. Byli to: Bożywoj, Dobrosława, Tomiła, Mirosława oraz zmarła w trzy miesiące po urodzeniu Wincencja[11]. Rodzice wybierali zapewne imiona nadawane dzieciom wprost z kalendarza. W ten sposób oprócz urodzin Sławoj Felicjan obchodził w dniu 9 czerwca także imieniny.

Wydaje się, że uczuciowo Sławoj związany był raczej z matką niż z ojcem, który zajęty obowiązkami zawodowymi, a przy tym podupadając na zdrowiu, mniej czasu poświęcał dzieciom. Matka wpoiła w Sławoja patriotyczne wychowanie, zasady tolerancji i szacunku dla poglądów innych ludzi. Podczas pogrzebu gąbińskiego lekarza matka wskazując dziewięcioletniemu synowi kondukt żałobny, w którym podążali tłumnie mieszkańcy miasteczka, powiedziała: „Widzisz, pracą swą połączył wszystkich w mieście — Polaków, Niemców, Żydów i Rosjan. Gdy dorośniesz staraj się być takim”[12]. Prawdopodobnie matka też namawiała syna do wyboru kariery medycznej.

W wieku ośmiu lat Sławoj rozpoczął naukę w szkole realnej w Łowiczu. Wkrótce jednak z nie wyjaśnionych bliżej przyczyn rodzice zadecydowali o przeprowadzce do Kielc, co nastąpiło w 1898 roku. Najstarszy syn kontynuował naukę w gimnazjum klasycznym, a do szkolnych kolegów Sławoja należał m.in. Jerzy Pytlewski, później jeden z ułanów Władysława Beliny-Prażmowskiego.

W szkołach zaboru rosyjskiego powstawały liczne kółka samokształceniowe młodzieży. Już w piątej klasie gimnazjaliści uczestniczyli w odczytach organizowanych w tajemnicy przed władzami szkolnymi. Dotyczyły one historii i literatury polskiej. Sławoj uczestniczył także w zbiórkach pieniężnych, z których środki przeznaczane były na pomoc licznym wówczas więźniom politycznym. Z takiej pomocy sam skorzystał później będąc uwięzionym przez władze carskie na Pawiaku.

Działalność młodych ludzi związana była z dużym ryzykiem i spotykała się z ostrymi represjami. Władze carskie dokonały aresztowań wśród kieleckich gimnazjalistów. Uwięziono m.in. bliskiego kolegę szkolnego Sławoja, Kazimierza Warchalskiego, syna profesora kieleckiego gimnazjum.

W 1904 roku Składkowski ukończył gimnazjum klasyczne w Kielcach składając pomyślnie egzamin maturalny i rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Warszawskim[13]. Rok 1904, kiedy Sławoj rozpoczynał swoje dorosłe życie, zapoczątkował przełomowe wydarzenia, które wstrząsnęły fundamentami imperium będącego od niemal trzystu lat we władaniu dynastii Romanowów. Wciąż żywe popowstaniowe tradycje rodzinne skłaniały Sławoja do podjęcia działalności politycznej.

Wacław Cukierski, akademicki kolega Sławoja, wprowadził go do stowarzyszenia „Spójnia” będącego młodzieżową przybudówką Polskiej Partii Socjalistycznej. „Gorące dyskusje społeczne i polityczne odchodziły w kuchni spójniackiej i pokojach przyległych, zasnutych chmurami dymu z kiepskich papierosów”, wspominał wiele lat później Składkowski. „Mogłem z powodu pracy zarobkowej przychodzić tam i słuchać tęgich i zapalonych głów jedynie w niedziele”[14]. Z powodu trudnej sytuacji materialnej Składkowski zmuszony był przez cały okres studiów pracować zarobkowo, na politykę nie starczało więc wiele czasu. I chociaż związany z indyferentną wyznaniowo organizacją, podkreślał swoją głęboką religijność w tamtym okresie, nie przyjmując bezkrytycznie wszystkich, zasłyszanych w spójniackiej kuchni, poglądów. Na pewno wówczas ukształtowała się jego wrażliwość społeczna, zaszczepiona przez matkę.

Na 13 listopada 1904 PPS zapowiedziała w Warszawie wielką manifestację na Placu Grzybowskim. Bezpośrednim powodem protestu była mobilizacja ogłoszona przez władze carskie w kilku rejonach Królestwa. Przyszłych rekrutów w formie uzupełnień zamierzano wysłać na front japoński. W tych warunkach Centralny Komitet Robotniczy PPS podjął się przeprowadzenia akcji przeciwdziałania zamierzeniom władz carskich. Józef Piłsudski, nie uzyskawszy w Tokio realnej pomocy dla swojej pracy politycznej, postanowił przystosować organizację partyjną do nowych zadań. Wstępem do nowej formy walki z caratem miała stać się zapowiadana manifestacja. Dla tysięcy patriotów udział w niej stał się moralnym obowiązkiem. Sławoj wspomina, iż nie słyszał jeszcze wówczas o towarzyszu „Wiktorze”, zapewne nie orientował się też zbytnio w sporach i podziałach ideologicznych targających Polską Partią Socjalistyczną.

W wyznaczoną niedzielę na Grzybowie nie zabrakło jednak młodego studenta Składkowskiego. Manifestanci małymi grupami udawali się na miejsce zbiórki. Sławoj wybrał się na manifestację wraz z najbliższym podówczas kolegą, Wackiem Cukierskim[15]. „Wszędzie — wielkie ilości policji. Stoją grupami po kilku, naokoło posterunkowi, a w środku rewirowy. Olstry pistoletów mają poodpinane i rozglądają się nerwowo wokoło. Ani śladu zwykłej pewności siebie i arogancji” — pisał po latach Składkowski[16]. Kiedy zgromadzeni uformowali pochód, zostali zaatakowani przez policję. Atak odparto strzałami rewolwerowymi. Do akcji przystąpiła kawaleria. Podczas szarży kozaków Sławoj wraz z kilkuset manifestantami schronił się w kościele Wszystkich Świętych. Świątynia została otoczona przez gwardię i policję. Znajdujący się wewnątrz zażądali rozmowy z oberpolicmajstrem Janem Nelkenem. Czy głodny, przemarznięty student Składkowski, widząc szefa policji warszawskiej mógł przypuszczać, że w przyszłości sam obejmie jeszcze wyższe stanowisko zwierzchnika policji w niepodległym państwie polskim? Po kilkunastu godzinach pertraktacji manifestantów odprowadzono pod eskortą do ratusza na ulicę Daniłowiczowską. Tam młodego uczestnika demonstracji oraz jego towarzyszy zrewidowano i dokonano krótkich przesłuchań. Następnie, wraz z grupą dziewięćdziesięciu innych aresztantów odstawiono Składkowskiego do więzienia na Pawiaku. Pobyt w więzieniu, chociaż nie nazbyt uciążliwy, był dla Sławoja nowym politycznym doświadczeniem. „Po dwóch dniach oswoiliśmy się z naszym nowym położeniem i śpiewaliśmy już wesoło” — wspominał[17]. Wydaje się, że całą „przygodę” traktował Składkowski dość niefrasobliwie, nie zdając sobie sprawy z jej konsekwencji. Jako oskarżonemu o stawianie oporu zbrojnego władzom, groziło mu kilkuletnie więzienie lub zsyłka na Syberię.

Uwięzionymi opiekowało się Towarzystwo Pomocy dla Więźniów Politycznych. O Sławoju nie zapominała też rodzina, na widzenie przybył z Kielc ojciec. Łącznie w więzieniu przebywał Składkowski przez niemal miesiąc od 13 listopada do 11 grudnia 1904. Prawdopodobnie dzięki koneksjom ojca w carskim aparacie sądowniczym Sławoj został zwolniony z więzienia, formalnie z braku poszlak popełnienia przestępstwa. W trybie administracyjnym został oddany pod dozór policyjny w Kielcach, czekała go jeszcze rozprawa sądowa.

Dozór policyjny nie był nadmiernie uciążliwy, należało jedynie meldować się co tydzień w miejscowym komisariacie. O wiele bardziej przykrą konsekwencją stał się zakaz pobytu w Warszawie oraz relegowanie z uczelni. Nie chcąc być ciężarem dla rodziny Sławoj podjął pracę zarobkową, udzielając korepetycji, podróżował też w granicach Królestwa pod przybranym nazwiskiem, m.in. do Sosnowca, gdzie mieszkała jego przyszła żona. Sławoj często przekraczał granicę zaborów korzystając z pożyczonych dokumentów, tzw. półpasków (paszporty nie posiadały wówczas fotografii). Pomocy w tym przedsięwzięciu udzielali mu koledzy, a jednym z nich był Zbigniew Czarnek.

Nie zaprzestał też Składkowski kontaktów z PPS. Podczas rewolucji 1905 roku aktywnie pomagał kieleckiej komórce tej partii, udzielał się jako mówca podczas akademii zorganizowanej z okazji 50 rocznicy śmierci Adama Mickiewicza. Już wówczas dał o sobie znać talent krasomówczy dwudziestolatka, którego wystąpienie zgromadzona publiczność nagrodziła rzęsistymi brawami. Wziął też udział w manifestacji mieszkańców Kielc przeciwko ogłoszeniu w Królestwie stanu wojennego.

Do tworzenia przyszłej legendy bohatera niezwykle przydatne okazały się fakty takie, jak patriotyczne tradycje rodzinnego domu, udział ojca w powstaniu styczniowym, rozpoczęta przez Sławoja już w młodzieńczych latach działalność samokształceniowa, przynależność do „Spójni”, udział w manifestacji na Grzybowie, uwięzienie na Pawiaku oraz częste przeprawy przez graniczny kordon odbywane przy pomocy fałszywych dokumentów. Istnieją ponadto inne elementy nawiązujące pośrednio do legendy Piłsudskiego. W pisanych po latach wspomnieniach Składkowski, wzorem Piłsudskiego, podkreślał swój uczuciowy związek z matką. Antenaci Sławoja roztrwonili niefrasobliwie swój szlachecki majątek, podobnie jak ojciec Piłsudskiego, który poprzez nieprzemyślane inwestycje doprowadził rodzinny majątek do ruiny[18].

W celu uniknięcia rozprawy sądowej Składkowski przekroczył granicę zaborów, wyjeżdżając do Krakowa. W marcu 1906 roku Składkowski wstąpił na Wydział Lekarski Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W tym czasie sale wykładowe uczelni galicyjskich były zapełnione studentami spoza kordonu, po bojkocie i zamknięciu uczelni rosyjskich w 1905 roku. Znalazł się Składkowski w nadzwyczaj trudnym położeniu materialnym. „Mieszkając z trzema kolegami na odludnym wydmuchu w Dębnikach, od dwóch tygodni żyłem już ciemnym chlebem ‘morawskim’, zapijanym obficie herbatą. Tylko co drugi dzień jadłem ‘dobroczynny’ obiad u wizytek przy Mikołajewskiej za dwadzieścia halerzy.” — wspominał po latach[19]. Pomocy nie mogła mu udzielać rodzina, gdyż ojciec mieszkający w Kossowie, w guberni siedleckiej utrzymywał się jedynie z emerytury[20]. Sławoj znów udzielał korepetycji, pracował krótko w kancelarii adwokackiej. Przede wszystkim poświęcał się jednak nauce zaliczając celująco liczne kolokwia i rygoroza. W lipcu 1907 roku Składkowski uzyskał następujące oceny: biologia — celująco, fizyka — dostateczny, chemia — celująco, anatomia — celująco, histologia — celująco, fizjologia — celująco. Jako ciekawostkę można przytoczyć, że w semestrze zimowym roku akademickiego 1907/1908 uczestniczył w następujących zajęciach: anatomia patologiczna, ćwiczenia w histologii patologicznej, ćwiczenia w klinice chorób skórnych i wenerycznych, patologia ogólna i doświadczalna, ćwiczenia w sekcjach patologicznych, farmakologia i katagrafologia, ćwiczenia praktyczne w anatomii ciała ludzkiego, ćwiczenia w badaniach fizycznych chorych, sześciotygodniowy kurs dentystyki, histopatologia i bakteriologia skóry, choroby grzybkowe; ogółem 42 godziny tygodniowo wykładów i ćwiczeń[21].

Podczas egzaminu teoretycznego w czerwcu 1910 roku Sławoj uzyskał z patologii opisowej i doświadczalnej oceny dostateczne, a z farmakologii i katagrafologii — celujące. W tymże roku zdał też egzaminy teoretyczno-praktyczne, uzyskując z anatomopatologii i histologii — dostateczny, z psychiatrii i neuropatologii — dostateczny, z pediatrii — celująco, z medycyny wewnętrznej — celująco. W ostatnim roku studiów Składkowski zaliczył higienę — celująco, medycynę sądową — celująco, okulistykę — dostatecznie, położnictwo i ginekologię — celująco, choroby skórne i wewnętrzne — dostatecznie, chirurgię — dostatecznie[22]. Taka rozpiętość ocen może wskazywać, że młody student myślał już o wyborze specjalizacji, jednak nie była to jeszcze wówczas chirurgia.

Dzięki bardzo dobrym wynikom w nauce władze uczelni w półroczu letnim roku 1905/1906 uwolniły Składkowskiego w połowie z opłaty czesnego[23]. W kolejnych latach był Składkowski uwolniony w całości z opłat za naukę[24].

Na trzecim roku studiów uzyskał Składkowski zatrudnienie w uczelnianym prosektorium na stanowisku demonstratora[25]. Z braku środków materialnych stronił od życia kawiarnianego pozostając na uboczu politycznej działalności. Liczne zajęcia w Collegium Medicum nie pozostawiały zbyt wiele czasu na inną działalność. Pozwalał sobie jednak na odwiedzanie przebogatych krakowskich galerii, fascynując się zwłaszcza malarstwem Jacka Malczewskiego, a i sam próbował sił w rysunku[26].

W roku 1909 Składkowski mianowany został asystentem w gabinecie i prosektorium anatomicznym profesora Kazimierza Kostaneckiego w Zakładzie Anatomii Opisowej UJ[27]. Poprawa sytuacji materialnej wpłynęła na decyzję założenia rodziny. Składkowski poślubił w dniu 15 lutego 1909 roku Jadwigę Szol, córkę przemysłowca. O środowisku, z którego pochodziła pierwsza małżonka doktora wiemy niewiele. Prawdopodobnie rodzina jej była wyznania mojżeszowego.

W dniu 9 marca 1911 roku w Krakowie przyszedł na świat syn Miłosz[28]. W tym samym roku Składkowski ukończył studia otrzymując dyplom doktora medycyny o specjalności chirurgicznej[29]. Na dyplomie widnieją podpisy rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego profesora Augusta Wiktora Witkowskiego, ordynatora dziekanatu medycznego — profesora Karola Kleckiego oraz promotora pracy dyplomowej — profesora Kazimierza Kostaneckiego.

Jesienią 1911 roku Składkowski wyjechał do Kijowa, gdzie zdał państwowy, rosyjski egzamin lekarski na Uniwersytecie Św. Włodzimierza[30]. Fakt ten świadczy, iż Składkowski traktował Kraków jedynie jako etap przejściowy własnej drogi życiowej, nie zamierzając osiedlać się w Galicji na stałe. Od nowego 1912 roku został Składkowski lekarzem oddziałowym Kliniki Chirurgicznej UJ, a następnie awansował na pierwszego asystenta profesora Bronisława Kadera i kierownika ambulatorium.

W styczniu 1914 roku Sławoj Felicjan Składkowski wraz z rodziną opuścił Kraków udając się do Sosnowca w zaborze rosyjskim, gdzie otworzył prywatną lecznicę o specjalności chirurgiczno-ginekologicznej, przynoszącą właścicielowi dość znaczne dochody[31].

Składkowski wynajmował mieszkanie w Czeladzi, a gdy udawał się do „Strzelców” winien był właścicielowi domu pewną sumę, której nie uregulował[32].

Skąpe są informacje na temat stosunku doktora Składkowskiego do rozwijającego jawną działalność w Galicji ruchu strzeleckiego, kierowanego przez Józefa Piłsudskiego. W tym okresie działalność „Strzelca” w Krakowie i innych organizacji paramilitarnych w Galicji osiągnęła swoje apogeum[33]. Sławoj w tym okresie nie wykształcił jeszcze w sobie nawyku codziennego spisywania swoich przeżyć, jednak można przypuszczać, że jako człowiek ideowo związany z ruchem socjalistycznym działalność strzelecką z zainteresowaniem obserwował.

Tymczasem nad Europę nadciągała wojenna zawierucha, której oznaki dało się odczuć w pierwszych miesiącach letnich 1914 roku. Wybuch wojny pomiędzy zaborcami w sierpniu 1914 roku spowodował natychmiastową reakcję bohatera pracy. Do Sosnowca przybył na początku sierpnia emisariusz strzelecki, Stanisław Sław-Zwierzyński. Poinformował on mieszkańców Sosnowca, iż w dniu 6 sierpnia wyruszyła z Krakowa kompania kadrowa strzelców, która przekroczyła granicę rosyjską i skierowała się w stronę Miechowa. Agitacja za wstępowaniem do oddziałów Piłsudskiego przynosiła jednak w Zagłębiu nikłe rezultaty. Dla Składkowskiego kierunek marszruty oddziałów strzeleckich na Kielce i Warszawę był czynnikiem niezwykle atrakcyjnym. Marzył zapewne, aby z bronią w ręku wkroczyć do miejsc, gdzie prowadził swoją młodzieńczą „walkę” z caratem. Składkowski zdecydował się natychmiast odszukać oddziały Piłsudskiego i zaciągnąć się do nich. Zamiar ten spotkał się z dezaprobatą środowiska. Doktor wspominał: „Mówiono, że ‘to żydowska robota’, że to zgubi Polskę, że zemsta Rosjan będzie straszna, że biorę na siebie wszelką odpowiedzialność, bo jako człowiek ‘poważny’ mogę swym zgubnym przykładem pociągnąć młodzież. Mówiono, że takim ‘panom’ jak ja, gdy wrócą ‘normalne’ czasy, ‘nikt ręki nie poda’”[34]. Doktor trwał jednak niewzruszenie przy swoim postanowieniu. Uporządkowawszy sprawy zawodowe spakował swoje lekarskie utensylia i 12 sierpnia wraz z obywatelami Sławem i Eugeniuszem Dąmbskim zwerbowanym także w Sosnowcu synem byłego wiceprezydenta tego miasta, wyruszył na poszukiwanie oddziałów Józefa Piłsudskiego.

W tego rodzaju demonstracyjnej decyzji o wstąpieniu do oddziałów strzeleckich, można doszukać się chęci komponowania własnej legendy przez bohatera pracy. Doktor opuszczając wygodne miejsce pracy oraz żonę z kilkuletnim dzieckiem, dał wyraz swemu idealizmowi, przedkładając niepewność wojennej tułaczki nad uroki ustabilizowanego, mieszczańskiego, filisterskiego życia.

1.1.2. W dniu 13 sierpnia 1914 roku Składkowski wraz z towarzyszami podróży napotkał oddziały strzeleckie w Miechowie. Naliczanie służby wojskowej rozpoczęto Składkowskiemu od 14 sierpnia 1914, kiedy to zameldował się on w Komisariacie Wojskowym kierowanym przez doktora Emila Bobrowskiego oraz Ignacego Daszyńskiego, stacjonującym tymczasowo w Jędrzejowie[35]. Doktor Składkowski zaopatrzony przez Bobrowskiego w konia i szablę, został początkowo przydzielony do V batalionu strzelców. Po zameldowaniu się u naczelnego lekarza oddziałów strzeleckich, doktora Stanisława Roupperta Składkowski otrzymał rozkaz zorganizowania oddziału sanitarnego przy batalionie Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego. Jednocześnie uzyskał wówczas prawo noszenia oficerskiego czerwonego sznurka przy mundurze.

Pierwszy zapis z dziennika doktora Składkowskiego, który to w owym czasie rozpoczął prowadzić pochodzi z 18 sierpnia 1914. Wydarzenia, z kilku poprzednich dni doktor pomieścił w formie streszczenia w wydanym w 1932 roku tomie „Moja służba w Brygadzie. Pamiętnik polowy”. Prawdopodobnie Sławoj zauważył, że wielu jego kolegów-strzelców prowadzi tego typu zapiski, uznał więc, że wydarzenia, w których bierze udział są tak ważne, iż zasługują na systematyczne codzienne ich zapisywanie, pomimo naturalnej prozaiczności niektórych zajęć i obowiązków. Ze zwyczaju tego, który stał się dla niego dodatkowym obowiązkiem wywiązywał się doktor skrupulatnie przez ponad dwa lata frontowej służby, pomijając jedynie krótkie okresy urlopowania z frontu. Dziennik prowadzony w czasie wolnym, po dniu obfitującym w masę wydarzeń i frontowych wrażeń, okazał się cennym dokumentem szlaku bojowego oddziałów Józefa Piłsudskiego.

W dniu 22 sierpnia 1914 roku Piłsudski podporządkował swoje oddziały powstałemu w Krakowie Naczelnemu Komitetowi Narodowemu[36]. NKN stanowił polityczne zwierzchnictwo Legionów Polskich. Oddziały Piłsudskiego przemianowano na pierwszy pułk Legionów. Nadzór nad legionowymi pułkami sprawował Departament Wojskowy NKN.

Dla strzelców nastąpił kilkutygodniowy okres życia garnizonowego w odbitych z rąk Moskali Kielcach. W niedzielę 30 sierpnia 1914 roku odbyła się tu uroczysta msza odprawiona przez legionowego kapelana ojca Karola Kosmę Lenczowskiego, połączona z defiladą na placu przed kielecką katedrą. Nieprzychylny stosunek biskupa Augustyna Łosińskiego do strzelców był przede wszystkim nietaktem wobec mieszkańców miasta mających swoich bliskich w oddziałach.

W dniu 5 września 1914 w Kielcach legionowe pułki złożyły przysięgę na wierność armii austriackiej. Było to taktyczne posunięcie Piłsudskiego, dzięki któremu cierpiące na brak sprzętu i zaopatrzenia oddziały mogły pobierać zapasy z magazynów armii austriackiej. Przebieg przysięgi charakteryzował stosunek strzelców do cesarsko-królewskich sojuszników. Jeden z legionistów zanotował w pamiętniku, że „stojąca w pierwszym rzędzie kompania coś odmrukuje, z podniesionymi prawymi rękami, a przed naszą stojąca — Niech cię szlag trafi — skanduje. Dalsze szeregi i tego trudu sobie nie zadają”[37].

Chociaż starano się osiągnąć Warszawę, a część oddziałów legionowych zbliżyła się do Grójca i Łowicza, jednak rozwój sytuacji na froncie okazał się niepomyślny dla państw centralnych. Nieudana ofensywa armii generała Viktora von Dankla wycofującej się z Lubelszczyzny, spowodowała w dniu 11 września 1914 odwrót pułku dowodzonego przez Piłsudskiego z Kielc w kierunku Szczucina. Pod stałym naciskiem wojsk rosyjskich wycofano się wkrótce na południowy brzeg Wisły, a następnie przez Wiślicę i Staszów 1 pułk udał się do Jakubowic w okolice Opatowa.

W tym miejscu odnotować należy, iż we wrześniu 1914 roku po drugiej stronie frontu powstała założona przez Piłsudskiego silnie zakonspirowana Polska Organizacja Wojskowa. Był to kolejny krok na drodze do „wytworzenia zaplecza dla samodzielnej polskiej siły zbrojnej, przygotowywanej z myślą o końcu wojny”[38]. W tym czasie odbywała się przyśpieszona warunkami wojennymi edukacja polityczna doktora Składkowskiego.

Rozkazem z 9 października 1914 roku, wydanym w Jakubowicach, Piłsudski nadał stopnie oficerskie 134 podwładnym. Składkowski zamienił wówczas czerwony sznurek noszony przy mundurze na dystynkcje podporucznika. W październiku Składkowski brał udział w słynnej bitwie w okolicach miejscowości Laski-Anielin, Po początkowym sukcesie wycofano się w kierunku Skarżyska Kamiennej, tocząc boje odwrotowe w okolicach Brzechowa. Do obowiązków doktora Składkowskiego, oprócz pomocy rannym na polu bitwy, należały także prozaiczne czynności, jak opatrywanie zmęczonych maruderów podczas odwrotu.

W dniu 8 listopada 1914 roku oddziały Piłsudskiego dotarły do Krzywopłotów i Lgoty Wolbromskiej[39]. Po zajęciu pozycji w Krzywopłotach Piłsudski otrzymał rozkaz głębokiego rozpoznania pozycji rosyjskich. Manewr ten, określany w literaturze przedmiotu marszem na Ulinę Małą, polegał na całonocnym, bardzo ryzykownym przemarszu pomiędzy liniami wojsk austriackich i rosyjskich. W dniu 11 listopada 1914 roku osiągnięto Kraków, jednak niewygodna politycznie dla Komendy Legionów obecność oddziałów Józefa Piłsudskiego w Krakowie sprawiła, że zostały one skierowane na odpoczynek do Zawoi na Podkarpaciu.

Czasem, tak jak podczas marszu na Ulinę doktor przerywał pisanie dziennika na kilka dni, co było spowodowane brakiem wolnego czasu w natłoku wydarzeń, jednak powstałe luki skrupulatnie uzupełniał.

W pierwszej połowie grudnia oddziały Piłsudskiego wzięły udział w bitwie pod Marcinkowicami. Pod koniec grudnia Brygada wyruszyła w kierunku Tarnowa, w okolice Zakliczyna, gdzie spędzono Wigilię. W tym czasie trwały krwawe zmagania pod Łowczówkiem.

Pod nieobecność Piłsudskiego, rozkazem podpułkownika Kazimierza Sosnkowskiego z 20 grudnia 1914, doktor Składkowski został lekarzem 1 pułku Pierwszej Brygady Józefa Piłsudskiego, a 25 stycznia 1915 roku naczelnym lekarzem 1 pułku. Nastąpiła w tym czasie reorganizacja oddziałów strzeleckich. Według wytycznych Komendy Legionów Pierwsza Brygada miała składać się z dwóch pułków w składzie trzech batalionów. Piłsudski jednak postanowił utworzyć trzy pułki, mniejsze liczebnie. Stąd późniejsze kłopoty z ich podwójną, oficjalną i nieoficjalną numeracją.

Po bitwie pod Łowczówkiem udano się na dłuższy odpoczynek do Lipnicy Górnej, a od 24 stycznia 1915 roku stacjonowano w Kętach. W tym miesiącu doktor awansował na stopień porucznika. Do 1 stycznia 1915 oficerowie Pierwszej Brygady nie pobierali austriackiego żołdu, który zasilał wspólną kasę oddziału. Składkowski postanowił przenieść się do służby w linii w stopniu szeregowca. Oficjalnym powodem była chęć bezpośredniej walki z Moskalami z bronią w ręku. Po krótkim pobycie w kompanii porucznika Mariana Kukiela, wchodzącej w skład III batalionu Wacława Scaevoli-Wieczorkiewicza, Składkowski powrócił do obowiązków lekarza[40]. Nieoficjalną, nie wpisaną do akt karą za „brak szacunku dla służby lekarza”, było przeniesiony na niższe stanowisko służbowe lekarza IV batalionu[41].

W początku marca 1915 roku przetransportowane koleją z Podbeskidzia oddziały strzeleckie zajęły pozycje nad Nidą. Pierwsza Brygada została włączona w skład 4 Dywizji II Korpusu 1 Armii Austro-Węgierskiej. W maju 1915 rozkazem naczelnego lekarza Stanisława Roupperta doktor Składkowski został przeniesiony na stanowisko naczelnego lekarza tzw. 7(3) pułku, dowodzonego przez majora Mieczysława Trojanowskiego. Funkcję tę sprawował aż do października 1916 roku, odbywając z trzecim pułkiem kampanię pod Konarami w maju 1915. Na początku lipca, po kolejnym długotrwałym okresie walk pozycyjnych, przekroczono Wisłę w rejonie Annopola. Kampania na Lubelszczyźnie prowadziła przez Ożarów Lubelski, przeprawę przez Wieprz, Żakowolę, Konstantynów. W sierpniu przeprawiono się przez Bug dochodząc do Wysokiego Litewskiego. W dniu 30 sierpnia nastąpiło połączenie z warszawskim batalionem Polskiej Organizacji Wojskowej. W pierwszych dniach września zmieniono kierunek marszu, według rozkazów podążając na Wołyń, osiągając miasto Kowel.

Urlopowany w połowie września doktor odnalazł swój pułk na początku października 1915 w Maniewiczach nad Stochodem. Od 10 października 1915 roku oddziały przebywały na wypoczynku w Hradysku. Doktor Składkowski został wtedy odkomenderowany do austriackiego szpitala w Powórsku.

W tym okresie oddziały Piłsudskiego zostały przez Komendę Legionów podzielone na dwie grupy. Był to akt natury politycznej, jednak omawianie tego problemu wykracza poza ramy prezentowanej pracy. Częścią legionistów dowodził osobiście Piłsudski. Składkowski przydzielony do grupy podpułkownika Śmigłego brał udział w walkach nad Styrem. Grupa ta odrzuciła Rosjan na prawy brzeg rzeki Styru. W ostatnich dniach października toczone był ciężkie boje o miejscowości Kukle i Kamieniucha. W czasie bitwy o Kamieniuchę ciężko ranny został były komendant POW, porucznik Tadeusz Żuliński. Składkowski nie mógł uratować kolegi rannego w brzuch. W dniu 6 listopada 1915 legionowe pułki uczestniczyły w pogrzebie Żulińskiego, którego pamięci Piłsudski poświęcił okolicznościowy rozkaz[42].

Od połowy listopada 1915 połączone legionowe pułki zajęły okopy nad Styrem tocząc boje pozycyjne. W połowie grudnia Piłsudskiemu udało się wywalczyć dłuższy okres odpoczynku dla swoich podkomendnych stacjonujących w Leśniewce i Karasinie. Święta Bożego Narodzenia spędzano w obecności gościa przybyłego z Wiednia, biskupa Władysława Bandurskiego, mocno sprzyjającego inicjatywie legionowej. Na przyjęciu wydanym na cześć biskupa obecny był też doktor Składkowski. Uczestników uroczystości trudno było powstrzymać od „dogadywania” podpułkownikowi Władysławowi Sikorskiemu z Departamentu Wojskowego NKN, którego nazywano „figurynką z Jabłonkowa”[43].

Długi okres wspólnego pobytu wszystkich pułków trzech brygad legionowych miał sprzyjać wypracowaniu jednolitego stanowiska dla sprawy polskiej. Powstała w połowie lutego 1916 roku Rada Pułkowników zamierzała artykułować wypracowane wspólnie stanowisko formacji legionowej wobec sprzymierzeńców austriackich i niemieckich.

Na początku maja 1916 roku 7(3) pułk zajął pozycje pod Kostiuchnówką. Dowódcą pułku był nielubiany przez legionistów major Michał Żymierski. Tutaj zastał Składkowskiego awans na kapitana z nominacji Komendanta. Formalnie już w listopadzie 1915 roku otrzymał on awans z ramienia armii austriackiej, jednak nominacje te w Pierwszej Brygadzie nie były respektowane. Taki stan rzeczy był przyczyną wielu nieporozumień z dowództwem austriackim, zwłaszcza, gdy dotyczyły awansu z korpusu podoficerów do korpusu oficerskiego.

W związku z tzw. letnią ofensywą generała Aleksieja Brusiłowa w dniu 4 lipca 1916 rozpoczął się atak rosyjski na pozycje legionistów pod Kostiuchnówką. Była to najkrwawsza z bitew, jakie toczyły legionowe oddziały. Na broniony przez legionistów odcinek frontu runęły dwie rosyjskie dywizje piechoty i trzy kawalerii, poprzedzone nawałą artyleryjską. W najtrudniejszej sytuacji znalazł się 5 pułk i 7 pułk broniący tzw. „Reduty Piłsudskiego”. Po pęknięciu frontu na odcinku zajmowanym przez Austriaków, osamotnieni legioniści zmuszeni zostali do wycofania się za Stochód. W dwudniowych bojach zginęło 35 oficerów i 604 żołnierzy Pierwszej Brygady. W najtrudniejszych chwilach Piłsudski dodawał otuchy żołnierzom obchodząc najbardziej zagrożone odcinki, dając przykład oficerom. Jeden z legionistów zapamiętał doktora Składkowskiego, kiedy ten po huraganowym ogniu Moskali „chodzi blady między dogorywającymi rannymi. Ma ręce ubroczone w ich krwi”[44].

Za wzorową służbę doktor Składkowski otrzymał rozkaz pochwalny dowództwa Pierwszej Brygady Legionów[45]. Podobnie wysoko oceniał postawę doktora działacz ludowy Stanisław Thugutt, który po wycofaniu się oddziałów legionowych z rejonu rzeki Styr, dzielił ziemiankę ze Składkowskim, „przykładem niewyczerpanej energii, sumiennej służbistości i dobrego humoru, którego przy lżejszych zabiegach używał zamiast narkotyków”[46].

Wzorem Rady Pułkowników powstała w lipcu 1916 roku Rada Lekarzy Legionów Polskich, do której z ramienia Pierwszej Brygady wybrano doktorów Składkowskiego oraz Władysława Jakowickiego. Rada postulowała stworzenie własnych legionowych szpitali oraz specjalistycznych ośrodków medycznych przeznaczonych wyłącznie dla Polaków[47]. Wyartykułowane wspólne żądania wszystkich trzech brygad przedstawione zostały Komendzie Legionów oraz Departamentowi Wojskowemu NKN. Legioniści byli w tym okresie wojskiem rozpolitykowanym. W dniu 29 lipca 1916 Piłsudski złożył dymisję ze służby. Oficjalnym powodem był brak zgody Naczelnej Komendy Armii Austriackiej (AOK) na żądania postawione w memoriale Rady Pułkowników w sprawie przekształcenia Legionów w samodzielny korpus oraz spełnienie postulatów politycznych w sprawie określenia statusu dawnego Królestwa. Dymisja została przyjęta w ostatnich dniach września. Na znak poparcia dla Komendanta żołnierze Pierwszej Brygady masowo zaczęli występować z żądaniami zwolnienia z Legionów. W tej kwestii Piłsudski mógł być całkowicie pewien żołnierzy, którymi dowodził. Stanowiąc „awangardę wojenną” i w zamierzeniu trzon przyszłej armii polskiej, byli oni także „awangardą moralną, z umiejętnością zaryzykowania wszystkim, gdy ryzyko jest konieczne”[48].

Oddziały legionowe stacjonowały w tym czasie w okolicach miejscowości Dubniaki-Powórsk-Sylwestrówka-Miryn. W dniu 29 września 1916 roku Składkowskiego przydzielono do 5 Pułku Piechoty „Zuchowatych” majora Leona Berbeckiego, jednostki, która pod Kostiuchnówką poniosła największe straty. W tym samym dniu z rozkazu Piłsudskiego, podobnie jak inni oficerowie Pierwszej Brygady pochodzący z Królestwa, doktor Składkowski złożył drogą służbową do Naczelnej Komendy Armii Austriackiej prośbę o zwolnienie z Legionów. Procedury rozpatrywania podań trwały jednak długo.

Do 4 października oddziały legionowe przebywały w rezerwie. W dniu 4 października 1916 roku Składkowski meldował się w sprawie zwolnienia u pułkownika Zygmunta Zielińskiego, komendanta II Brygady, dotarł w tej sprawie do komendanta Legionów generała Stanisława Puchalskiego[49]. Nie uzyskał jednak korzystnej dla siebie decyzji, a jedynie urlop. Podczas urlopu przewoził z polecenia Jędrzeja Moraczewskiego korespondencję polityczną do Warszawy, a następnie wyjechał do Sosnowca. Tam zastał go akt 5 listopada, w którym cesarze Austro-Węgier i Niemiec „ułożyli się, by z ziem tych utworzyć państwo samodzielne z dziedziczną monarchią i konstytucyjnym ustrojem”[50]. Społeczeństwo polskie raczej przeceniało znaczenie tej deklaracji. „Ja nie wgłębiałem się w subtelności polityczne, lecz pakowałem walizki by wracać do pułku” — notował doktor w dzienniku[51]. Po powrocie do pułku nastąpiła zmiana zwierzchnictwa Legionów, które Austriacy przekazali „pod opiekę” swoim pruskim sojusznikom. Pułki legionowe liczące wówczas około 20 tysięcy żołnierzy skierowano z Wołynia do Baranowicz na Polesie. W dniu 25 listopada 1916 przewieziono je w okolice Warszawy. 5 pułk piechoty umieszczono w Pułtusku, a następnie w Zegrzu. Jednak wkrótce w myśl niemieckich wytycznych jednostki legionowe zostały rozmieszczone w północno-wschodniej części Królestwa. Pułk „Zuchowatych” (oficjalnie według terminologii Komendy Legionów pułk ten posiadał numer 5, a w numeracji pierwszobrygadowej numer 2) umieszczony został w Różanie nad Narwią. Legioniści w okolicach koszar chronili okoliczną ludność od grabieży i rekwizycji niemieckich.

Brak ambicji politycznych charakteryzujący Składkowskiego w owym okresie, wynikał z całkowitego zaufania, jakim darzył Komendanta. Utworzenie Tymczasowej Rady Stanu i wejście do niej Piłsudskiego w grudniu 1916 roku zapewne traktował Składkowski jako etap drogi, którą wybrał przed ponad dwoma laty. Wierzył, że jest to najbardziej słuszna w określonej sytuacji politycznej droga prowadząca do wolnej Polski.

W kwietniu 1917 Austria rozpoczęła przekazywanie legionistów pochodzących z Królestwa gubernatorowi Hansowi von Beselerowi. Niemcy rozpoczęli budowę tzw. Polskiej Siły Zbrojnej (PSZ), znanej też pod niemiecką nazwą Polnische Wehrmacht, tworząc obozy ćwiczebne. Kierownictwo nad wyszkoleniem objął generał Felix von Barth. W czerwcu 1917 roku pułki legionowe przeniesiono „pod opiekę” silnych niemieckich garnizonów. 5 pułk przemaszerował z Różana do Zegrza. Doktor notował wówczas w dzienniku: „Toteż rozumieliśmy, że idziemy jak do pułapki w najgęstszą ciżbę Niemców”[52].

Po ustąpieniu Piłsudskiego z Tymczasowej Rady Stanu w lipcu 1917 zabronił on swoim podkomendnym zbrojnych wystąpień przeciwko Niemcom, aby nie spotkały się one z represjami w stosunku do ludności cywilnej. TRS ustaliła rotę przysięgi, którą mieli składać „królewiacy” wstępujący do „Polnische Wehrmacht”[53]. Jej tekst był dla orientacji piłsudczykowskiej nie do zaakceptowania. Trzeci punkt przysięgi mówił o dotrzymaniu braterstwa armiom niemieckiej i austriackiej, czwarty oddawał Legiony pod jednolite dowództwo niemieckie. Żołnierze wszystkich pułków Pierwszej Brygady, a także większość żołnierzy 4 i 6 pułku (III Brygady) odmówili jej złożenia[54]. W dniu 6 lipca 1917 ukazała się odezwa Tymczasowej Rady Stanu w sprawie przysięgi i zwolnienia z szeregów tych, którzy jej nie złożą. Galicjanie zostali wcieleni do podporządkowanego Austrii Polskiego Korpusu Posiłkowego. 14 lipca Składkowski oddał broń kolegom z Galicji pozostającym w pułku. W dniu następnym Piłsudski rozkazał swoim podwładnym pozwolić się internować. Oficerowie mieli pozostać w pobliskim Beniaminowie, szeregowców skierowano do obozu Szczypiorno w pobliżu Kalisza. Wraz z nimi wyjechało kilku oficerów, bez dystynkcji.

1.1.3. W dniu 20 lipca 1917 roku kapitan Składkowski zameldował się do raportu u szefa sztabu Komendy Legionów podpułkownika Berbeckiego z prośbą o zwolnienie, motywując ten krok względami rodzinnymi. Zapewne wpływ na tę decyzję miały także inne względy. Energicznego Składkowskiego nurtowała bezczynność, nie chciał też utracić kontaktu z zawodem lekarza. Wydaje się, że w okresie walki o niepodległość Składkowski zaniedbał swoje sprawy rodzinne. Brak informacji, jak układały się stosunki z żoną, jednak w 1918 roku zapisał w pamiętniku, że nie jest już żonaty[55].

Berbecki zapewnił doktora o zwolnieniu go nazajutrz. Rozkaz w tej sprawie, który podpisał dowódca II Brygady pułkownik Zygmunt Zieliński, okazał się manipulacją, gdyż zwolnionym oficerom wyznaczano jako miejsce chwilowego zamieszkania Zegrze Południowe. W dniu 22 lipca oficerom nakazano wyjazd do obozu w Beniaminowie oddalonego od Zegrza o 2 kilometry. Obóz dla oficerów Niemcy ulokowali w pobliżu fortu o tej samej nazwie, zburzonego przez wycofujących się Rosjan. Obóz był dopiero w budowie, trwały prace nad ogrodzeniem terenu zasiekami z drutu kolczastego. Niemcy przyjęli poprawnie polskich oficerów, których początkowo w obozie przebywało około 90, głównie z Pierwszej Brygady, w tym ponad 30 z Piątego Pułku „Zuchowatych”. Wielką konsternację wśród internowanych oficerów wywołała wiadomość o uwięzieniu przez Niemców Komendanta i szefa sztabu Pierwszej Brygady. Józef Piłsudski i Kazimierz Sosnkowski aresztowani zostali nad ranem 22 lipca i przez Poznań oraz Gdańsk przewiezieni do więzienia Spandau pod Berlinem, następnie do twierdzy Wesel nad Renem, a w końcu do twierdzy w Magdeburgu, gdzie przez dłuższy czas nie wiedzieli, że dzielą cele obok siebie.

Składkowski został lekarzem obozu, z prawem zwalniania od ćwiczeń i pracy fizycznej. Te uprawnienia dotyczyły także leczonych żołnierzy niemieckich, co pozwalało doktorowi na pozyskanie ich przychylności. Postawę moralną doktora wobec faktu uwięzienia ilustruje jego pogląd wygłoszony na zebraniu oficerskim, aby traktować Niemców „z wyniosłą obojętnością”[56]. Internowanym odebrano broń dopiero 30 lipca 1917 roku. Niemcy dokonali wówczas demonstracji siły przy rozbrajaniu legionistów, chociaż w obozie znajdowało się jedynie kilkadziesiąt sztuk broni białej. Najwyższą polską komendę obozu stanowili majorowie Stanisław Burhardt-Bukacki, Mieczysław Trojanowski i Kazimierz Fabrycy. Oprócz rozstrzygania spraw natury egzystencjalnej i koleżeńskich nieporozumień w obozie, oficerowie polscy interesowali się także losem swoich podkomendnych internowanych w Szczypiornie. Warunki bytowe podoficerów i szeregowych w podkaliskim obozie były zdecydowanie gorsze. Jakkolwiek wraz z szeregowymi udało się do Szczypiorna kilku oficerów, zostali jednak oni zadenuncjowani i wydaleni z obozu przez Niemców.

Oficerowie mieszkali w dwuosobowych barakach, posiadali też ordynansów. Niewielkie racje żywnościowe były powodem chronicznego niedożywienia i chorób. Sytuację poprawiały jedynie w niewielkim stopniu nieregularne dostawy żywności dostarczanej internowanym przez mieszkańców okolic Pułtuska.

Po zaspokojeniu podstawowych potrzeb zajmowano się rozwojem tężyzny fizycznej oraz organizowano widowiska artystyczne. Szczególną wagę przywiązywano do utrzymania sprawności fizycznej improwizując rozgrywki sportowe, gimnastykę, szermierkę, tenis oraz infantylne, koleżeńskie bitwy przy użyciu, w zależności od pory roku, gałęzi, szyszek czy piguł śnieżnych. Były to zabawy niezwykle korzystnie wpływające na psychikę uwięzionych, pozwalały także utrzymywać dobrą formę.

W obozie kwitło życie naukowe i artystyczne. Wacław Kostek-Biernacki założył bibliotekę. W Beniaminowie ukazywały się tytuły: „Biuletyn” oraz „Sprzymierzeniec”, rywalizowano na niwie wydawniczej, powstawały poematy i wesołe kuplety, a także prawdziwe dzieła sztuki portretowej[57]. Organizowano również odczyty naukowe i kursy samokształceniowe. Doktor Składkowski założył samozwańczą „Akademię Medyczną” prowadząc dla chętnych kursy medyczne. Opracowywał także podręcznik zasad higieny wojskowej. Doktor pełnił też honorowo funkcję sekretarza Beniaminowskiego Towarzystwa Lekarskiego, skupiającego lekarzy pułkowych, któremu to gremium przewodniczył doktor Rouppert.

Co jakiś czas pojawiały się pogłoski o uwolnieniu internowanych i opuszczeniu obozu. W dniu 12 września 1917 roku gubernatorzy Niemiec w Warszawie i Austro-Węgier w Lublinie, ogłosili patenty stwierdzające, iż do czasu objęcia władzy w Królestwie Polskim przez króla, tymczasowo rządy sprawować będzie Rada Regencyjna[58]. Na utworzenie Rady Regencyjnej internowani oficerowie odpowiedzieli deklaracją, w której podtrzymali decyzję o niezawisłości armii polskiej. Stanowisko powyższe należy uznać za miarodajne dla ówczesnych poglądów Sławoja, jego rozczarowanie w stosunku do powstałego tworu rosło z upływem czasu bezproduktywnie spędzanego w obozie.

W marcu 1918 roku generał Beseler zadeklarował możliwość przyjęcia internowanych oficerów do Polnische Wehrmacht. Według Składkowskiego był to cios dążący do rozbicia jedności internowanych, skazanych na bezczynność. Opinia ta wydaje się przesadzona[59]. W obozie rzeczywiście nastąpiło rozbicie na oficerów, którzy zwrócili się o przyjęcie do tej formacji. Niemcy sporządzili listy kwalifikacyjne, na których umieszczono nazwiska oficerów, którzy chętnie byliby widziani w Polskiej Sile Zbrojnej. Pozostałych zakwalifikowano jako niepewnych, którzy nie zostaną przyjęci do tej formacji. Doktor Składkowski znalazł się początkowo w grupie oficerów mających szansę ubiegać się o przyjęcie do Polnische Wehrmacht.

Ważny z punktu widzenia tematu opracowania wydaje się fakt, że doktor Składkowski, wbrew opinii części kolegów zdecydował się do tej formacji wstąpić. Motywował ten krok swojego rodzaju walenrodyzmem, chcąc agitować w szeregach tej formacji za sprawą polską. Dopiero po pewnym czasie okazało się, w jaki sposób Niemcy postanowili wykorzystać jego medyczne kwalifikacje, zamierzając skierować Sławoja do pracy w szpitalu dla umysłowo chorych.

Po podpisaniu pokoju brzeskiego w marcu 1918 roku utrzymywanie internowanych okazało się dla Niemców zbędnym ciężarem. Od 19 marca 1918 roku rozpoczęły się pierwsze zwolnienia internowanych. W końcu kwietnia zostało w obozie jedynie doborowe towarzystwo 27 oficerów, z tzw. „niemieckiej czarnej listy”. W grupie tej znajdowali się m.in. kapitanowie: Rouppert, Stefan Dąb-Biernacki i Tadeusz Piskor. Nie ustaliłem dlaczego wśród grupy najniebezpieczniejszych zdaniem Niemców oficerów, mających pozostać w obozie znalazł się także kapitan Składkowski, skoro wcześniej władze okupacyjne zakwalifikowały go jako przydatnego do służby w Polnische Wehrmacht. Prawdopodobnie niemieckie władze, które odczuwały brak wykwalifikowanego personelu medycznego, dokonały weryfikacji przydatności kandydatów do służby wojskowej pod względem politycznym.

Kiedy w lipcu 1918 roku obóz opuściła kolejna grupa zwolnionych, Składkowski pozostał na miejscu wraz z 9 oficerami uważanymi za najbardziej niebezpiecznych przez Niemców. W dniu 2 sierpnia 1918 doktor Składkowski został zwolniony z obozu w Beniaminowie po trzynastomiesięcznym okresie internowania. W Beniaminowie pozostali tylko kapitan Tadeusz Piskor i kapelan legionowy ksiądz Henryk Ciepichałł.

Ze stacji Jabłonna przez Warszawę doktor powrócił od Sosnowca. Kontynuował tam podjętą w Beniaminowie działalność w Polskiej Organizacji Wojskowej, której zakonspirowane ogniwa nosiły pod okupacją niemiecką nazwę „Piechura”[60]. Będąc w mieście najstarszym stopniem oficerem-legionistą, kapitan Składkowski kierował sosnowieckim kołem samopomocy byłych legionistów, organizując dla nich pomoc materialną. Jednocześnie starał się utrzymywać poprawne kontakty ze strukturami Milicji Ludowej PPS, która wraz z POW wzięła na siebie ciężar przejęcia władzy z rąk okupantów. Na zasadzie consensusu zawartego pomiędzy tymi organizacjami, w gestii PPS miało znaleźć się przyszłe kierownictwo cywilne w Zagłębiu, peowiakom przypadła zaś organizacja lokalnych struktur wojskowych.

Sławoj podjął na nowo praktykę lekarską, odrabiał zaległości w kontaktach z rodzicami i synem. W dniu 20 października 1918 roku POW terenie byłego Królestwa Polskiego wydała rozkaz wzywający do tworzenia Wojska Polskiego. Byli żołnierze polskich formacji mieli się niezwłocznie meldować w miejscu pobytu u najstarszego rangą oficera lub podoficera, który w danej miejscowości objąć miał Komendę Placu i przeprowadzić dokładną ewidencję. Nie zachowały się materiały, w jaki sposób rozkaz ten został wykonany. Na początku listopada 1918 roku przeczuwano już bliski koniec wojny. Na terenie okupacji austriackiej rozpoczęła działalność Polska Komisja Likwidacyjna, w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, jednak w Zagłębiu dyscyplina wojsk niemieckich nie wskazywała na szybkie zmiany.

1.2. Stosunek żołnierzy Legionów Polskich do funkcji lekarza wojskowego

1.2.1. Służbą sanitarną Legionów Polskich kierował początkowo major doktor Mieczysław Staszewski. Po nim stanowisko naczelnego lekarza Komendy Legionów objął major doktor Wojciech Rogalski. Naczelny lekarz pierwszego pułku doktor Stanisław Rouppert został mianowany przez Józefa Piłsudskiego w dniu 9 października 1914 porucznikiem, z pominięciem stopnia podporucznika. Lekarze batalionowi otrzymali nominacje na podporuczników. W dystynkcjach lekarze nie różnili się od oficerów liniowych, nosząc jedynie na lewej piersi okrągłą, emaliowaną tarczę koloru białego z czerwonym krzyżem. Lekarze i sanitariusze legionowi nie zakładali na rękawy mundurów opasek z czerwonym krzyżem, gdyż według konwencji międzynarodowych uniemożliwiałoby to im obronę czynną w bezpośrednim starciu zbrojnym z Rosjanami[61]. Oddziały rosyjskie nie przestrzegały wszakże międzynarodowej konwencji Czerwonego Krzyża atakując bezpardonowo obiekty w ten sposób oznaczone.

Lekarze wstępujący do Legionów nie byli obeznani z obowiązkami i prawami służby sanitarnej w wojsku. Np. Składkowski w pierwszych dniach służby korzystał z własnych cywilnych zapasów środków opatrunkowych, nie zwracając się do przełożonego Stanisława Roupperta o wydanie zaopatrzenia. W początkowym okresie tzw. kampanii kieleckiej zaopatrzenie w środki sanitarne było wystarczające, braki dały się odczuć w czasie intensywnych walk. Jednym z podstawowych zadań lekarzy było wyszkolenie odpowiedniej liczby sanitariuszy w każdym batalionie. Każda z kompanii liczyła po czterech sanitariuszy, dodatkowo w sztabie sanitarnym batalionu lekarz miał do pomocy zastępcę lekarza, starszego sanitariusza, instrumentariusza i woźnicę obsługującego podwodę. Do sanitariatu werbowano najchętniej studentów medycyny i ogólnie studentów innych dziedzin wiedzy lub osoby z wykształceniem technicznym. Nad personelem sanitarnym lekarze posiadali zwierzchność dyscyplinarną, lecz jedynie w sprawach sanitarnych. Wraz z reorganizacją oddziałów w samodzielną Brygadę w grudniu 1914 otrzymała ona zakład sanitarny. Naczelnym lekarzem Pierwszej Brygady został kapitan doktor Rouppert, na lekarzy pułkowych w piechocie nominacje otrzymali doktorzy: Władysław Jakowicki, Sławoj Składkowski i Antoni Paczesny. Sanitariatem oddziału artylerii zarządzał doktor Eugeniusz Piestrzyński, kawalerii — doktor Ksawery Maszadro.

Uzależnienie oddziałów sanitarnych Pierwszej Brygady od sanitarnego zwierzchnictwa Komendy Legionów nastąpiło faktycznie dopiero jesienią 1915, po walkach nad Styrem. Regulaminowy uniform lekarzy składał się wówczas z munduru piechoty z guzikami z numerami pułku, odznak oficerskich, czarnych aksamitnych wypustek i czarnej podkładki na naramiennikach. Pensja lekarzy legionowych stanowiła odpowiednik oficerskiego żołdu w zależności od rangi. Nieuregulowanie praw lekarzy w Legionach stanowiło powód do zatargów na tle kompetencyjnym i dyscyplinarnym z dowódcami oddziałów liniowych. Pomoc rannym niesiona była przez sanitariuszy i lekarzy batalionowych w okopach, bądź na polu bitwy. Na obszar działania sanitariatu pułkowego dowożono rannych przy pomocy podwód. Najczęstsze były urazy typu chirurgicznego, następnie szły choroby przewodu pokarmowego i choroby narządów oddechowych. Służba sanitarna sprawowała także nadzór higieniczny nad oddziałami i poszczególnymi żołnierzami. Do zakresu obowiązków lekarza w materii, która stała się szybko prawdziwym powołaniem doktora Składkowskiego należały m.in. kontrola elementarnych porządków kwaterunkowych, szczepienia ochronne, kontrola warunków odżywiania i dostarczanie wody pitnej. Na liście starszeństwa oficerów Legionów Polskich lekarze znaleźli się po kapelanach wojskowych, a przed m.in. oficerami żandarmerii, oficerami rachunkowymi i kancelaryjnymi.

1.2.2. Działalność doktora Składkowskiego w sanitariacie oddziałów Piłsudskiego z pewnością nie odpowiadała wyobrażeniom ochotnika-lekarza o charakterze służby wojskowej. Składkowski dał temu wyraz w opracowaniu na temat specyfiki pierwszej pomocy sanitarnej w bitwie, w Legionach[62].

Specjalizujący się w chirurgii i ginekologii doktor spotkał się z obowiązkami nowego rodzaju. Doktor wyobrażał sobie, że będzie opatrywał rany w polu bitwy, pierwszym jednak zajęciem okazało się opatrywanie odparzonych żołnierskich nóg. Wkrótce jednak mógł Składkowski wykazać sprawność działania, kiedy oddziały legionowe znalazły się w ogniu pierwszych bitew.

Najtrudniejszym wyzwaniem dla lekarza wojskowego jest z pewnością umiejętność trafnej selekcji rannych wymagających natychmiastowej pomocy i lżej rannych. Lekarze na polu bitwy, w nawale rannych decydowali często o życiu żołnierzy. Jak jednak zachować się wobec rannych nieprzyjaciela? Czy austriackich i pruskich „sprzymierzeńców” traktować na równi z kolegami-legionistami, kiedy brakuje podstawowych środków zaopatrzenia? Na te pytania zmuszony był odpowiadać doktor odwołując się do etyki zawodowej.

Kolejnym wyzwaniem było zorganizowanie sanitariatu polowego, punktów opatrunkowych, wyszkolenia sanitariuszy oraz nadzoru nad ich pracą. We wspomnieniach z omawianego okresu często pojawiają się pochwały pod adresem pracy doktora Składkowskiego. Jego kolega po fachu doktor Józef Bellert zanotował, że „dr Składkowski miał może najlepszą obsadę w batalionie, gdyż dobierał sobie żołnierzy i nie dał w kaszę dmuchać dowódcom kompanii”[63].

Zdaniem adiutanta I batalionu 5 pułku, Rudolfa Orlota-Lerucha, Składkowski prowadził „energicznie i ścisłe funkcjonowanie sanitariatu”[64]. Zakres zadań lekarza oddziałów Józefa Piłsudskiego nie był określony w regulaminach. Naczelny lekarz doktor Rouppert w porozumieniu z szefem sztabu Kazimierzem Sosnkowskim miał olbrzymie kłopoty z zaopatrzeniem pododdziałów sanitarnych w niezbędny materiał lekarski i medykamenty. Wywiązując się z powierzonych obowiązków wzorowo Sławoj zaskarbił sobie przyjaźń i zaufanie Piłsudskiego, który prędko też zwrócił uwagę na energicznego i pełnego pomysłów doktora. Niedostatki wojskowego wyszkolenia tak widoczne zwłaszcza w początkowym okresie służby nadrabiał doktor niespożytą energią, pracowitością i inicjatywą.

Oprócz podstawowych zadań, opieki nad rannymi, lekarze dbali o higienę żołnierzy, sprawowali nadzór nad niektórymi funkcjami kwatermistrzowskimi. Latem 1915 roku oddziały legionowe były dziesiątkowane przez forsowne marsze, upały oraz notoryczny brak żywności. W pierwszych dniach września 1915 po odpoczynku nad jeziorem Pulemieckim, legionowe pułki dotarły do Kowla. Długi postój w Kowlu sprzyjał rozprężeniu dyscypliny i przysparzał pracy lekarzom. Doktor Składkowski zmuszony był przesłać do lekarza Brygady drogą służbową raport zatytułowany: „O konieczności scentralizowania nadzoru nad prostytucją w mieście Kowlu”[65]. Było to kolejne nietypowe wyzwanie dla legionowego lekarza. Wydatnej pomocy w opiece nad chorymi i rannymi udzielał Sławojowi kapelan pułku ksiądz Stanisław Żytkiewicz

Od połowy listopada 1915 połączone oddziały Brygady zajęły okopy nad Styrem, tocząc walki pozycyjne. Kwatera komendy tzw. 7 pułku, nie uznawanego przez Komendę Legionów, znajdowała się na południe od wsi Kołki. Dowództwo objął major Michał Żymierski. Doktor sam stawiał sobie wyzwania organizacyjne, zakładając bezpłatną kawiarenkę, czy budując prawdziwą łaźnię. Od 16 grudnia oddziały stacjonowały w Leśniewce i Karasinie zażywając odpoczynku. W Karasinie doktor założył podoficerską szkołę sanitarną. Brak odpowiednio wykwalifikowanej liczby sanitariuszy był zawsze bolączką oddziałów legionowych.

Kiedy na początku maja 1916 roku 7(3) pułk zajął pozycje pod Kostiuchnówką, kapitan Składkowski z własnej inicjatywy wybudował studnię, uporządkował sprawy transportu rannych przy pomocy podwód. Opracowywał także statystykę strat 7 pułku Pierwszej Brygady od 14 maja 1915 do 15 sierpnia 1916 roku. Na 2576 żołnierzy 7 pułku zginęło w omawianym czasie 121, czyli 6 procent stanu osobowego, ranom i kontuzjom uległo 24 procent stanu osobowego[66].

W okresie walk dawał o sobie znać brak znajomości podstawowych zasad higieny u niektórych żołnierzy. Pochodzili oni bowiem z różnych środowisk, oprócz inteligentów strzelcy Piłsudskiego rekrutowali się w znacznej liczbie z niższych warstw społecznych. Ci niefrasobliwi żołnierze nazywani byli w oddziałach pieszczotliwie „dłubinoskami”. Podczas internowania w Beniaminowie doktor Składkowski opracował „Podręcznik higieny dla oficerów i podchorążych”, który ukazał się drukiem dopiero po wojnie, w niepodległej Polsce[67]. Ta pionierska praca, oparta na obserwacjach działalności niemieckich jednostek sanitariatu w okresie ostatniej wojny, zawierała kompendium praktycznej wiedzy z dziedziny wojskowej oświaty sanitarnej dla żołnierzy podczas służby koszarowej i liniowej. Na dwustu stronach niewielkiego formatu doktor Składkowski zdołał pomieścić całą anatomię i fizjologię człowieka. Część pierwsza pracy dotyczyła budowy i czynności ciała ludzkiego. W rozdziale o mięśniach autor zwrócił uwagę na szkodliwość forsownych ćwiczeń bez odpoczynku. W kolejnym rozdziale, po zwięzłym opisie układu nerwowego uwzględniony został opis tych braków, które uniemożliwiają, bądź utrudniają służbę wojskową. W części drugiej autor dowodził, że umiejętne wdrażanie zasad higieny w wojsku powinno stworzyć z rekruta silnego i zdrowego osobnika, a oprócz tego może mieć wpływ na zdrowotność całego narodu. Żołnierz po powrocie do domu może być wśród swego otoczenia propagatorem tych zasad higieny, jakie mu zostaną wpojone w wojsku. Zasadniczą część pracy stanowiły wytyczne zawarte w rozdziale dotyczącym wyćwiczenia żołnierza i służby frontowej. Autor poruszył kwestię konieczności „indywidualizowania” przy ćwiczeniach rekrutów, zwracając również uwagę na psychikę żołnierza. Doktor odniósł się też do poszczególnych rodzajów ćwiczeń i musztry wojskowej, omówił służbę w poszczególnych rodzajach broni, akcentując wynikające z niej momenty szkodliwe dla zdrowia żołnierza. Osobny rozdział poświęcony został higienie marszu, ze wskazaniem na sposoby udzielania pierwszej pomocy przy udarze słonecznym i przy odmrożeniach. Nie zapomniał także o wskazówkach zapobiegawczych przeciwko chorobom zakaźnym. „Następnie bez przesady abstynenckiej traktuje autor sprawę alkoholu i nikotyny”[68]. W kwestii odżywiania pułkownik Składkowski udzielił szereg wskazówek dotyczących badania jakości żywności przeznaczonej dla wojska, zwrócił też uwagę na konieczność urozmaicania produktów żywnościowych. W dziale dotyczącym higieny koszar zamieścił autor drobiazgowe postulaty dotyczące wentylacji, objętości powietrza na jednego człowieka, oświetlenia, ogrzewania i zaopatrzenia w wodę. Powyższe wytyczne opracowane przez doktora Składkowskiego na początku ubiegłego wieku, są ilustracją postępu jaki dokonał się w okresie wielkiej wojny w polskiej medycznej myśli wojskowej.

Praca została uzupełniona wskazówkami dotyczącymi udzielania pierwszej pomocy przy zranieniach i nieszczęśliwych wypadkach. Istotny był postulat podnoszenia kwalifikacji podoficerów, wywodzących się z niższych warstw społecznych. Jak podkreślał recenzent, praca została skonstruowana w myśl zasady „zdrowy duch w zdrowym ciele”[69].

W lutym 1918 roku w Beniaminowie opracował Składkowski pracę „Stanowisko lekarza w Wojsku Polskim”, zawierającą założenia organizacyjne dotyczące przyszłego korpusu sanitarnego w armii niepodległej Polski[70]. Reforma miała usunąć ograniczenia w działalności lekarzy wojskowych, traktowanych w armiach państw zaborczych jako „urzędnicy zdrowia”. Postulował m.in. nadanie lekarzom wojskowym praw wynikających z charakteru służby w tym korpusie, przesunięcie pozycji korpusu w starszeństwie broni, powstanie Wojskowej Szkoły Lekarskiej celem przygotowania odpowiedniej liczby fachowych lekarzy dla potrzeb wojska. Według Składkowskiego lekarze powinni być uważani za oficerów o specjalnym wykształceniu technicznym i w związku z tym należy ich awansować szybciej aniżeli oficerów liniowych[71]. Wydaje się, iż powyższe postulaty oparte były na niewłaściwie pojmowanym przez doktora Składkowskiego solidaryzmie zawodowym, subiektywnie nie uwzględniały wzajemnych relacji pomiędzy poszczególnymi rodzajami broni i służbami wojskowymi.

1.2.3. „Łapiduchy”, to popularne, o nieco lekceważącym odcieniu określenie lekarzy, szczególnie wojskowych[72]. Charakterystyczne było dla żołnierzy Pierwszej Brygady lekceważenie dla wszelkiej maści oddziałów nieliniowych — saperów, taborytów „sakramenckich”, intendentury, czy nawet legionowych kapelanów, w tym ostatnim wypadku oczywiście w bardzo złagodzonej, wręcz kurtuazyjnej formie. Powszechna była obawa przed „szczypanką” nawet wśród elementu wykształconego i oficerów legionowych, nie lubił zastrzyków sam Piłsudski, a była to konieczność biorąc pod uwagę zbierające obfite żniwo epidemie duru brzusznego, dyzenterii oraz innych chorób. Ilość chorych w legionowych pułkach dorównywała stratom bojowym. Opracowane przez Składkowskiego dane dotyczące 7 pułku mówią o 30 procentach chorych odesłanych do szpitala[73].

Zakres obowiązków lekarskich, przede wszystkim nadzór na urządzaniem latryn budził uśmiech, niewybredne komentarze, docinki. Poważaniem cieszyli się znawcy koni oraz żołnierze posiadający zdolności wokalno-muzyczne.

Długotrwały okres pobytu w okopach nad Nidą żołnierze starali się wypełniać nie zawsze mądrymi zabawami, w których cierpiał autorytet doktora. „Chcąc nadać pobytowi tutaj jakie takie cechy walki — bijemy się oficerowie i podoficerowie, w komendzie batalionu jak sztubaki. Zwykle większość wybiera sobie ofiarę, którą się goni po podwórzu. Kto czuje się słabszy, musi wiać zza bezpiecznej chałupy na okopy, a biegając po polu, może ‘dostać’ od Moskali. Tak, słabemu ‘zawsze wiatr w oczy’. W walkach tych przyjmuje wybitny udział obywatel Wyrwa. Zawsze z początku tylko obserwuje ‘obiektywnie’, nie zapominając, że jest komendantem batalionu. W miarę jednak, gdy walka się zaostrza, gdy jedna ze stron zaczyna ‘prać’, obywatel Wyrwa rzuca swój ‘bacik’ i pomaga… mocniejszym”[74]. Taką „ofiarą”, często z podpuszczenia samego Wyrwy-Furgalskiego stawał się Sławoj.

Doktor Składkowski potrafił umiejętnie rozładowywać stresy płynące z żołnierskiego trudu, humorem i sprośną piosenką zastępując analeptyki. Jeden z legionistów relacjonował: „nasz lekarz batalionowy ob. dr Składkowski jechał na swym siwku i tubalnym głosem czytał ‘Opowieści z tysiąca i jednej nocy’ przekręcając przy tym dowcipnie nazwiska bohaterów opowieści i niektóre sceny, czemu towarzyszył grzmot wybuchający co chwila. Po jakimś czasie pod pozorem niby to gorszącej sprośności naszej kompanii, która zbyt wesoło przyjmowała jego z komiczną powagą wygłaszane kalambury, udając zgorszonego odjechał do innej kompanii, skąd po chwili usłyszeliśmy jego tubalny głos i — oczywiście — śmiech słuchaczy. W ten sposób obrażając się rzekomo na każdą kompanię z powodu śmiechu i dowcipnych uwag przesuwał się konno coraz to do innej kompanii, gdzie zawsze skutek pojawienia się jego był zawsze ten sam. Ta wesoła zabawa jednego człowieka z kompaniami ożywiła cały batalion tak, że wiara nie odczuwała marszowego zmęczenia. Wszyscy bardzo lubili ob. Składkowskiego dla jego zawsze zdrowego humoru, którym często w marszach podtrzymywał na siłach wyczerpanych. Jako lekarz był niezwykle troskliwy, krzątał się koło cierpiących jak matka, wywołując często w nich uśmiech na twarzach swoją jowialnością”[75].

Podobną sytuację zapamiętał inny z legionistów Wincenty Solek notując: „Z kolei wiara czepia się doktora Sławoja, paradującego na siwej kobyle wzdłuż maszerującej kolumny, witając go okrzykami ‘Oddaj nogę! Daj mu aspiryny!’ lub pytaniem ‘Doktorze, czy ta kobyła nie ma gorączki?’. Doktor odcina się rubasznym żartem”[76].

Perypetie z pozyskiwaniem i obsługą koni, brak doświadczenia w tej dziedzinie, jaki charakteryzował doktora, był dodatkowym czynnikiem odzwierciedlającym koloryt postaci. Doktor lubił zwierzęta, koniom nadawał czasem nie nazbyt oryginalne damskie imiona. Wojskowym dobytkiem doktora opiekował się ordynans Józef Dudoń, mający do przełożonego specyficzny stosunek, o którym doktor pisze na kartach barwnej opowieści pt.: „Moja służba w Brygadzie”.

Wspomnienia z okresu legionowego mają po latach nieocenioną wartość. Zwyczaj prowadzenia dziennika, będącego kronikarskim zapisem codziennych czynności i przeżyć, Składkowski wprowadził już w sierpniu 1914 roku. Pod datą 17 grudnia 1914, doktor zanotował w swoim dzienniku wrażenia z patrolu w dolinie Dunajca. „Chłopcy wypoczęci, w świetnych humorach. Pogoda dopisuje. W powrotnej drodze układaliśmy okolicznościowe kuplety, oczywista wielce niewybredne. Widząc moje szamotanie się z wariującą Kaśką, chłopcy zaczęli na nutę ‘Buffalo Bill’…

Doktór konno maszeruje,

Więc nam nigdy nie choruje.

Odpowiedziałem chłopcom:

W marszu w krzyżu ich coś łamie,

Mówią, że im ‘kość’ nie stanie,

A jak przyjdą do chałupy

To włażą na — głowy”[77].

Humor legionistów zabarwiony był dużą dozą niewybrednej erotyki, stateczny doktor starał się dorównać do tego poziomu, co mu się znakomicie udawało. Wśród szeregowych żołnierzy był więc przyjmowany szczególnie życzliwie, jakkolwiek stosunki żołnierskie w Pierwszej Brygadzie były wysoce zdemokratyzowane, o co dbał szczególnie Józef Piłsudski. Tego typu humor i wzajemne relacje nie byłyby zapewne możliwe w jednostkach niemieckich, austriackich czy rosyjskich.

O żywym temperamencie doktora Składkowskiego wspominają liczne relacje. Juliusz Kaden-Bandrowski, poeta i żołnierz Pierwszej Brygady pisał o Składkowskim, że „czułość jakaś rodzicielska miesza się w jego duszy z temperamentem, a temperament z niemiłosierną kpiną, a kpina z wiedzą, a wiedza z serdecznością”[78]. Toteż kiedy Składkowski był służbowo przenoszony do innego pododdziału, jego dawni koledzy domagali się powrotu doktora, głośno dając temu wyraz podczas przypadkowego spotkania. Kiedy wszakże rozpoczynały się działania ofensywne, żołnierze porzucali nudę i wygłupy. Sławoj zanotował: „Hurra! Ofensywa!! Idziemy naprzód. Precz z ciasnymi kwaterami. Precz z latrynami, precz z oglądaniem zastodoli!!! Precz z higieną!”[79].

Dbający o higienę doktor sam stał się we wrześniu 1917 roku ofiarą zakaźnej choroby. Podczas pobytu w Beniaminowie zachorował na tężec, co wymagało hospitalizacji poza obozem. Objawy choroby były komiczne, koledzy zaczęli nazywać go pieszczotliwie „Tygryskiem” ze względu na zniekształcone chorobą rysy twarzy. Powstawały wesołe kuplety i karykatury doktora z „okazji” choroby, zamieszczone w beniaminowskich wydawnictwach. Przez kilka dni doktor przebywał w jednym z warszawskich szpitali odpoczywając od obozowej atmosfery i powracając do zdrowia.

Uwięzieni oficerowie nie stronili od infantylnych zabaw, których pomysłodawca był zazwyczaj Składkowski. O jednej z nich Sławoj pisał następująco: „Zbieram wtedy naręcze ‘apetycznych’ soczystych gałęzi i bombarduję przechodzących kolegów, starając się by pocisk przeleciał obok nich, lecz nie trafił boleśnie. Ostrzegam przy tym napadniętego kurtuazyjnym okrzykiem: ‘Uwaga, patyczek!’”[80]. Z tej okazji obozowe pisemko „Sprzymierzeniec” zamieściło na pierwszej stronie podobiznę atletycznego Sławoja z odkrytym torsem i pokaźnym kijem w dłoni. Anonimowy autor karykatury, zapewne ofiara boleśnie doświadczona w takiej zabawie zapytywał pompatycznie: „Jak długo jeszcze?”[81].

Wydaje się, że w okresie internowania Sławoj prowadząc swój dziennik był animatorem własnej legendy. Jeden z internowanych w obozie legionistów zapisał: „niezrównanym pod względem humoru i jakiejś nieustającej, żywiołowej ekspansji był Sławoj Składkowski. Jego też ofiarnej pomysłowości, zresztą wynikłej na pewno nie z przemyślanego planu, ale z bezpośredniej potrzeby wewnętrznej, zawdzięczać należy podtrzymanie na duchu obozu i odsunięcie w czasie, jeśli nie zniszczenie całkowite rozkładowych elementów psychicznych”[82].

1.2.4. Towarzyska i artystyczno-literacka rywalizacja żołnierzy Pierwszej Brygady Józefa Piłsudskiego była dodatkowym czynnikiem konsolidującym środowisko. Ponadto tego rodzaju „współzawodnictwo” odbywało się pomiędzy plutonami i na poziomie tej jednostki taktycznej wyrastały i wzmacniały się koleżeńskie więzy.

W chwilach wolnych od służby kwitło w Brygadzie, we wszystkich jej pododdziałach, życie artystyczne. W sztabie Pierwszej Brygady, nazywanym z tego powodu pariasem brygadowym, prym wiódł ulubiony adiutant Piłsudskiego Bolesław Wieniawa-Długoszowski. Wyśmiewano się z tyłowych oficerów w rodzaju pułkownika Władysława Sikorskiego, krytykowano AOK i politykę NKN. Wieniawa potrafił wszelkie żołnierskie bolączki i aktualne wydarzenia umiejętnie zrymować, dobrać melodię i już po krótkim okresie czasu znały nowy utwór wszystkie strzeleckie oddziały. W ten sposób powstała np. znana piosenka „Smutna, smutna, smutna jest dusza ma…” autorstwa Wieniawy, której odpis Składkowski zawiózł z Komendy Brygady od pułku i rozpowszechnił wśród żołnierzy.

„Składkowski, ilekroć przybywał służbowo do Komendy Brygady, po załatwieniu spraw, jakie go tam przywiodły zasiadał przy kieliszku z Kadenem-Bandrowskim, doktorem Rouppertem i Wieniawą i wszyscy razem strzępili języki. W dziedzinie tej, podobnie jak przy popijawie, Długoszowski był niedościgniony” — pisał jego biograf[83]. Podobnie sytuację przedstawia we wspomnieniach Składkowski. W Komendzie Brygady dyskutowano nie tylko na tematy polityczne. „Zwykle w brygadzie po załatwieniu spraw służbowych gadaliśmy: Rouppert, Kaden, Wieniawa, Nałęcz i ja. Nieraz usiłowałem sprostać wygadanemu językowi Wieniawy, ale najczęściej ulegałem mu w szermierce słownej. Pocieszałem się tym, że jest w on w brygadzie ‘na swoich śmieciach’ a więc ma przewagę nade mną. Audytorium, które nas słuchało, też stale przebywa w brygadzie i potworzyło sobie szereg umownych znaków i wyrazów, którymi operuje w chwili odpowiedniej. Każdego więc wybitnego człowieka w jakimkolwiek dziale życia nazywają ‘Himpadimpą’. Na przykład Belina jest ‘Himpadimpą’ od kawalerii i w ogóle od posiadania koni; Brzoza jest ‘Himpadimpą’ od artylerii itd. W dyskusji, gdy chcą oponować względnie przerwać, ryczą: ‘Spoko!’… i pokazują rozmówcy dłoń. Cały szereg jest tam zwyczajów na tym ‘Parnasie’ brygadowym”[84]. Faktem jest, że nie dorównywał doktor talentem literackim Kadenowi, ani wokalnym Wieniawie[85]. Chociaż nikt tego doktorowi nie przyznał wprost, można suponować, że był on takim specjalistą, „Himpadimpą” od pomocy rannym i cierpiącym. Zdaniem Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego niezwykle pochlebnie wyrażającego się o doktorze Składkowskim, Sławoj to „autorytet pierwszobrygadowy”, „decus et delicje zawodu lekarskiego i ulubieniec wszystkich ‘dłubinosków’ i obywateli”[86].

1.3. Życie i działalność Sławoja Felicjana Składkowskiego w okresie listopad 1918 — maj 1926

1.3.1. O powrocie Piłsudskiego z Magdeburga doktor Składkowski dowiedział się dopiero w poniedziałek 11 listopada 1918 roku. W tym dniu podczas posiedzenia Rady Regencyjnej zadecydowano o przekazaniu Józefowi Piłsudskiemu władzy wojskowej i naczelnego dowództwa, wydając odpowiedni dekret. W dniu 14 listopada Rada Regencyjna rozwiązała się i wydała dekret, w którym „obowiązki swoje i odpowiedzialność względem narodu polskiego” złożyła w ręce Piłsudskiego, jako Tymczasowego Naczelnikowi Państwa.

Tworzenie w listopadzie 1918 roku podstaw polskiej państwowości napotykało olbrzymie trudności. Piłsudski nie zamierzał sprawować władzy dyktatorskiej. Na dzień 26 stycznia 1919 zapowiedział przeprowadzenie wyborów do Sejmu Ustawodawczego.

W Zagłębiu Dąbrowskim, gdzie przebywał Składkowski już od 2 listopada 1918 istniały polskie oddziały wojskowe podporządkowane Radzie Regencyjnej. Z polecenia lokalnej komórki POW Składkowski udał się do Będzina i jako najstarszy stopniem oficer objął dowództwo Okręgu Wojskowego Będzin. Oddziały polskie pod jego dowództwem obsadziły Zagłębie, Będzin, Sosnowiec, Olkusz i Czeladź. Trwająca w Berlinie rewolucja dawała o sobie znać na prowincji. Zrewoltowane oddziały niemieckich żołnierzy przekraczały granicę państwową, grabiąc okoliczną ludność po polskiej stronie. W Zagłębiu uzbrojone grupy górników i robotników o nastawieniu komunistycznym organizowały wiece i manifestacje, wzywające do bojkotu wyborów. Nawoływano do tworzenia rad robotniczych i żołnierskich. Komuniści uzbrojeni w porzuconą przez Niemców broń tworzyli oddziały „Czerwonej Gwardii”. Żołnierze okręgu Będzin rekrutowali się z miejscowych ochotników. Oddziały miejscowe nie zostały wszakże użyte do stłumienia rozruchów komunistycznych. Operację neutralizacji komunistów starano się przeprowadzić możliwie bez rozlewu krwi. Z okręgu krakowskiego przybył do Będzina batalion piechoty pod dowództwem kapitana Czesława Młota-Fijałkowskiego. Akcja przebiegła bez większych strat po obu stronach.

W drugiej połowie listopada Składkowski postanowił wyruszyć do Warszawy w celu uzyskania instrukcji Komendanta, a przede wszystkim ujrzenia go. Otrzymał wówczas polecenie przygotowania zapasów węgla na wypadek strajków górniczych. W dniu 28 listopada dowódcą okręgu Będzin mianowany został pułkownik Rudolf Tarnawski, kapitan Składkowski został zaś jego szefem sztabu i doradcą politycznym. W styczniu 1919 podczas odprawy w Belwederze Sławoj wraz z grupą zaufanych piłsudczyków otrzymał od Piłsudskiego instrukcje wnikliwego poznania terenu swojej pracy, okazywania lojalności przełożonym oraz stworzenia stosunków pomiędzy oficerami i żołnierzami na wzór panujących w Legionach, opartych na dobrym przykładzie i zaufaniu. Ponadto oficerowie polityczni zobowiązani zostali do podjęcia działalności propagandowej wśród społeczeństwa w celu podniesienia frekwencji w zbliżających się wyborach do Sejmu Ustawodawczego.

Za wzorową służbę w tym okresie kapitan Składkowski otrzymał rozkaz pochwalny Dowództwa Okręgu Garnizonu Kraków[87].

W lutym 1919 kapitan Składkowski został służbowo oddelegowany do Warszawy. W dniu 18 lutego objął stanowisko Szefa Sanitarnego Inspektoratu Piechoty Legionów, w dwa dni później został awansowany do stopnia majora. W tym czasie odziały polskie przesuwając się przez strefę okupacji niemieckiej weszły w bezpośredni kontakt bojowy z oddziałami bolszewickimi na Wołyniu. Piłsudski zamierzał zrezygnować z funkcji Tymczasowego Naczelnika Państwa i udać się na front wschodni. Nietrudno się domyślić jak energiczny, pełen przywiązania do Komendanta Sławoj mógł zareagować na taką deklarację.

W dniu 26 lutego major Składkowski został przeniesiony na stanowisko Szefa Sanitarnego 2 Dywizji Legionów. W okresie tym otrzymał dwa rozkazy pochwalne dowództwa 2 Dywizji Legionów. Generał Bolesław Roja tak oceniał podkomendnego: „Pierwszorzędny organizator, energiczny, zapobiegliwy. Bardzo dobry, czysty charakter”[88]. Trzy miesiące później doktor uzyskał awans na podpułkownika. Także szef Oddziału III Operacyjnego Naczelnego Dowództwa, generał Tadeusz Piskor podkreślał „wybitne organizacyjne zasługi” pułkownika Składkowskiego jako szefa sanitarnego 2 Dywizji Legionów[89].

1.3.2. Od 23 czerwca 1919 podpułkownik Składkowski przydzielony został do sztabu 4 Dywizji generała Lucjana Żeligowskiego, która powróciła z Odessy przez Besarabię i Bukowinę do Małopolski Wschodniej. W sierpniu 1919 roku podpułkownik Składkowski uczestniczył w zajęciu przez polskie oddziały Mińska Litewskiego. Nastąpiło to 8 sierpnia 1919 roku. W dniu 9 września przybył do Mińska Piłsudski. Doszło tutaj do przypadkowego spotkania z doktorem Składkowskim, którego Piłsudski rozpoznał i zagadnął. Składkowski zanotował, że nigdy później, w czasie największych tryumfów politycznych nie widział tyle ognia, radości i satysfakcji w oczach Komendanta[90]. Od stycznia 1920 roku sztab dywizji stacjonował w Smolewiczach koło Mińska.

Z tego okresu pochodzą barwne felietony autorstwa doktora Składkowskiego zamieszczane w „Żołnierzu Polskim”, dzięki uprzejmości redaktorów owego czasopisma Juliusza Kaden-Bandrowskiego i Emila Breitera. Zawierają one barwne opisy walk z frontu nad Berezyną. Celem zbeletryzowanych felietonów była popularyzacja przestrzegania przez żołnierzy higieny i wypełniania przepisów sanitarnych. Doktor w drastycznej, czasem zakrawającej na groteskę formie, przedstawiał skutki zaniedbań, gdyż wielu rannych żołnierzy umierało poprzez niestosowanie się do zarządzeń sanitarnych. Bohaterami felietonów są prości żołnierze, wywodzący się z niższych warstw społecznych, którzy poprzez zaniedbanie lub nieświadomość narażają na szwank życie własne i kolegów z oddziału. Pisane potocznym językiem miały dotrzeć do świadomości jak największej liczby żołnierzy-czytelników. Doktor pisał: „wypełniać przepisy sanitarne nie tylko powinniśmy, ale dla własnego dobra — musimy”[91]. Literacki debiut Składkowskiego odnotował jego kolega legionowy i wybitny poeta Kazimierz Wierzyński, pisząc o Sławoju, że to „znakomity gawędziarz”[92].

W styczniu 1920 Składkowski otrzymał przydział na stanowisko szefa sekcji organizacyjnej Departamentu Sanitarnego MSWojsk. Kierował pracą utworzonej Centralnej Składnicy Sanitarnej, dokąd sprowadzano zakupywane we Francji medykamenty i sprzęt sanitarny. Praca ta związana była z dużą odpowiedzialnością materialną. Należy podkreślić, że w świetle późniejszych nadużyć dokonywanych przez wyższych wojskowych odpowiedzialnych za zamówienia zagraniczne, nigdy w stosunku do Składkowskiego nie był podnoszony zarzut o niegospodarność lub marnotrawstwo. W dniu 29 maja 1920 roku Sławoj Składkowski otrzymał awans na pułkownika ze starszeństwem od 1 czerwca 1919.

W wyniku nieudanej ofensywy kijowskiej z maja 1920 roku następowały szybkie postępy armii bolszewickiej w kierunku centrum kraju. W związku z tym Składkowski złożył prośbę o przydział frontowy. W dniu 7 czerwca 1920 pułkownik Składkowski został mianowany szefem sanitarnym Grupy Operacyjnej Jazdy dowodzonej przez generała Jana Sawickiego. Jednostka ta miała na celu powstrzymanie posuwania się w głąb kraju Konnej Armii Siemiona Budionnego działającej na terenie Małopolski i Lubelszczyzny. Taktyka walki kawalerii powodowała, że tabory sanitarne zazwyczaj nie nadążały za błyskawicznie manewrującą jazdą. Działania Składkowskiego zmierzały do dostosowania szybkości przemieszczania się taborów do wymogów prowadzenia walki przez kawalerię, m.in. poprzez wprowadzenie nowej, eksperymentalnej konstrukcji wozu sanitarnego[93].

W czasie najtrudniejszych sierpniowych dni 1920 roku, po rozwiązaniu Grupy Operacyjnej Jazdy, Składkowski został przeniesiony do Grupy Operacyjnej generała Mikołaja Osikowskiego, na analogiczne stanowisko szefa sanitarnego. Przydział nosi datę 11 sierpnia 1920. Siły dowodzone przez generała Osikowskiego broniły odcinka Wisły pomiędzy Modlinem a Toruniem, tworząc tzw. „Grupę Dolnej Wisły”. Za wybitne zasługi na zagrożonym odcinku frontu polsko-bolszewickiego pułkownik Składkowski odznaczony został Krzyżem Virtuti Militari. Motywacja wniosku była następująca: „Jako szef sanitarny Armii Rezerwowej wyróżnił się, dzięki jego decyzji możliwa była ewakuacja prawie 3000 rannych”[94].

Po zwycięskiej ofensywie znad Wieprza, która oddaliła od stolicy widmo zajęcia przez bolszewików, Składkowski został mianowany komisarzem rządowym przy Polskim Towarzystwie Czerwonego Krzyża. Prezesem tej instytucji wybrany został generał Józef Haller. Współpraca wszakże układała się pomyślnie. Haller traktował przedstawiciela MSWojsk „dobrotliwie”, po koleżeńsku[95].

Jesienią 1920 roku Sławoj został na krótko odkomenderowany do Szpitala Ujazdowskiego w Warszawie, gdzie nadzorował organizację kursów musztry sanitarnej dla podoficerów Służby Zdrowia. Tutaj też powstała jedna z aktualnych, a zapomnianych już żołnierskich przyśpiewek, umilających ciężką służbę podoficera sanitarnego:

„Pod zielonym dębem stoi pan Składkowski,

I w musztrze dryluje nas łapiduchowskiej”[96].

W sierpniu 1921 Sławoj powrócił do Departamentu Sanitarnego MSWojsk. W lecie 1921 uczestniczył w kursie Szkoły Sztabu Generalnego. Jeden z uczestników kursu wspominał: „Do naszego kursu przydzielony był jako hospitant pułkownik dr Sławoj Składkowski. Obdarzony silnym głosem, wyśpiewywał ku naszej radości i konfuzji starszych dowódców najbardziej sprośne piosenki, w rodzaju:

Od rataja do rataja

Urwały mi dziwki[…]

Jakem zaczął lamentować,

Musiały mi przyhaftować”.[97]

Jak na wyższego oficera humor to raczej frywolnie nieprzystojny. Warto być może wspomnieć o nieznanej w bliższych szczegółach sprawie honorowej, jaka wynikła najprawdopodobniej w maju 1920 roku pomiędzy podpułkownikiem lekarzem Sławojem Składkowskim, a podporucznikiem Włodzimierzem Podolskim z Zarządu Garnizonu Obozu Jabłonna. Bliższe szczegóły sprawy nie są znane, gdyż akta sądów honorowych nie są udostępniane, niemniej w lipcu 1920 Oddział V Ministerstwa Spraw Wojskowych zwracał się do Biura Prezydialnego MSWojsk.: „Sprawa honorowa ppłk. lek. Składkowskiego. Uprasza się o przesłanie tych aktów właściwemu sądowi honorowemu z prośbą o powiadomienie”[98]. Czy dał tu znać o sobie temperament doktora, czy też młodszy oficer dopuścił się naruszenia czci pułkownika Składkowskiego? Pytania te pozostaną chyba bez odpowiedzi. Sprawa ciągnęła się przez kilka miesięcy i prawdopodobnie nie została rozstrzygnięta. W grudniu 1920 roku Zarząd Garnizonu Obozu Jabłonna za pośrednictwem MSWojsk. zwracał się do Oddziału V sekcji 4 służbowej resortu: „Uprasza się o wdrożenie postępowania honorowego w myśl art. 41 p.c.”[99].

Zachowane dokumenty personalne mówią, że w roku 1922 w Poznaniu doktor Składkowski odbył kurs informacyjny, szkolenie gimnastyczne i sportowe[100].

Jeden z historyków polskiej medycznej myśli wojskowej wskazuje na słynny wręcz spór toczony przez pułkownika Składkowskiego z szefem sanitarnym Francuskiej Misji Wojskowej w Polsce, doktorem J. Gautier[101]. Francuski model szkolenia niższego personelu medycznego pomijał w instruktażu kwestie czysto wojskowe, kładąc też nacisk na szkolenie teoretyczne sanitariuszy. Doktor Składkowski wzorując się na wielokrotnie obserwowanym przez siebie modelu niemieckim, sprzeciwiał się tym koncepcjom, cedując na lekarza odpowiedzialność za pracę sanitariuszy jako jego podwładnych w warunkach bojowych. Spór w istocie kompetencyjny posiadał także swoje podłoże polityczne. Jak zauważył Arkadiusz Adamczyk we wszystkich formacjach „panoszyli się niepodzielnie oficerowie francuscy z Francuskiej Misji Wojskowej, którym niebywałe — w odczuciu legionistów — honory czynili ówcześni decydenci wojskowi. Oficerowie francuscy przejawiali absolutną ignorancję, gdy chodziło o poszanowanie polskiej tradycji wojskowej, zaś legionowej w szczególności. Prowadziło to do szeregu zatargów z byłymi legionistami, zaś w ich przekonaniu i ku ich rozgoryczeniu, większość spornych kwestii odpowiednie instancje wojskowe rozstrzygały przeważnie na korzyść Francuzów”[102]. Istotnie spór Składkowskiego z doktorem Gautier przypomina do złudzenia spór dotyczący zasad użycia kawalerii na polu walki, jaki wiódł pułkownik Bolesław Wieniawa-Długoszowski z oficerem francuskim, instruktorem tego rodzaju broni z Francuskiej Misji Wojskowej[103].

W okresie od 10 stycznia 1923 do 21 kwietnia 1923 roku pułkownik doktor Składkowski odbył trzymiesięczne przeszkolenie na kursie oficerów piechoty w Rembertowie. Komendant szkoły pułkownik Wacław Wieczorkiewicz oceniał Składkowskiego bardzo wysoko: „Bardzo inteligentny, umysł bardzo żywy, bystry. Duże zdolności intelektualne. Charakter szczery, pogodny, urobiony, mocny. Posiada duże zalety na dowódcę”[104].

W maju 1923 Składkowski został wyznaczony przez ówczesnego szefa Departamentu VIII Sanitarnego MSWojsk. generała Franciszka Zwierzchowskiego kierownikiem trzyosobowej polskiej delegacji na Międzynarodowy Zjazd Medycyny i Farmacji Wojskowej odbywający się w Rzymie[105]. Podczas zjazdu europejscy lekarze wojskowi uchwalili spotykać się cyklicznie co dwa lata w celu wymiany doświadczeń. W opinii generała Zwierzchowskiego doktor Składkowski podczas pobytu we Włoszech „pozyskał bardzo cenne dla wojska materiały i potrafił wśród członków kongresu pozostawić jak najlepsze wrażenie o Polsce i jej wojsku”[106]. W następnym paryskim zjeździe lekarzy we wrześniu 1925 Składkowski uczestniczył już w stopniu generała brygady[107].

W tym również czasie doktor został oddelegowany do Wojskowego Instytutu Sanitarnego, gdzie objął nadetatowo funkcję inspektora sanitarnego I Batalionu Sanitarnego[108]. Posiadał więc Składkowski także praktyczną umiejętność szkolenia służb sanitarnych w warunkach pokojowych[109].

W dniu 2 lipca 1923 roku Marszałek Józef Piłsudski zrzekł się funkcji przewodniczącego Ścisłej Rady Wojennej. W Sali Malinowej Hotelu Bristol odbył się w dniu następnym, 3 lipca bankiet, w którym wziął udział także pułkownik Składkowski. Był jednym ze współorganizatorów przyjęcia, które podwładni wydali na cześć Marszałka. Sławoj Składkowski, tak jak większość uczestników oczekiwał zapowiedzi powrotu sądząc, ze Komendant wezwie zgromadzonych do udzielenia pomocy w powrocie do władzy. Składkowski, dotychczas zdeklarowany piłsudczyk, przemówieniem był zaskoczony. „Usiadłem na krzesełku w kącie sali, gdyż nie dwie wypite wódki, ale słowa Komendanta ogłuszyły mnie zupełnie. Jak to, więc nie zapowiadał nawet powrotu i nie wzywa nas do pomagania mu. Odchodzi jakby na zawsze. Dlatego siedziałem samotny i do stołu prezydialnego nie podszedłem. Jeżeli można tak powiedzieć miałem pretensję do Komendanta!” — pisał później we wspomnieniach[110].

Po odejściu Piłsudskiego Składkowski tak oceniał sytuację w wojsku: „Bądź lojalny, pracuj, a otrzymasz awans i pochwałę i order. Wielkich wyników od pracownika nie wymagano i nie oczekiwano. Dzięki tym metodom służbowym zrobiłem w czasie nieobecności Komendanta dużą karierę wojskową”[111].

W styczniu 1924 pułkownik Składkowski został skierowany na roczny staż do Ecole Superieure de Guerre w Paryżu. Czas w Paryżu dzielił między wykłady, naukę, wizyty w szpitalu wojskowym Val-de-Grace. Podczas podróży taktycznej sztabu szkoły miał okazję zapoznać się z życiem francuskiej prowincji, podziwiając dostatek i zamożność obejść wiejskich w Szampanii, w trakcie której nasuwały się doktorowi niewesołe porównania z zacofaniem polskiej prowincji.

W maju został odkomenderowany do jednego z pułków lotniczych stacjonujących w Fez w Afryce Północnej. W Maroku od 1921 roku trwało powstanie Muhhamada Abd-al Karima przeciw Hiszpanom wspieranym przez bataliony francuskiej Legii Cudzoziemskiej. Sympatie polskiego irredentysty znajdowały się oczywiście po stronie walczących o niepodległość berberyjskich górali. Składkowski zanotował: „Przy mnie w Maroku w 1924 r. mimo mych protestów, na moją cześć jako polskiego pułkownika, dano dwa granaty, po smacznym obiedzie, w wieś powstańczą!!! Było to bez żadnego powodu, tak z uciechy i koleżeństwa! Czem chata bogata tym rada”[112]. Stacjonując w Fezie miał okazję poznać koloryt miast islamskich. Spędził też na pogawędkach przy dobrym winie, noc w Kelaa-sur-Mdez, jednym z fortów Legii. Nie było to dla doktora zagadnienie całkiem nieznane, gdyż zarówno w Pierwszej Brygadzie i w obozie w Beniaminowie bliskim jego kolegą był Wacław Kostek-Biernacki, dawny żołnierz Legii Cudzoziemskiej.

Opinie francuskich przełożonych były pozytywne. Pułkownik Eugene Trousson pisał: o Składkowskim: „Jego szorstki i niewątpliwie despotyczny charakter zdawał się mięknąć i naginać do naszych rozumowań (…) Pod szorstką skorupą ukrywa się u niego wielka uczciwość”[113]. W listopadzie 1924 został odwołany ze studiów we Francji, w celu objęcia stanowiska szefa Departamentu VIII Sanitarnego MSWojsk[114].

Po powrocie z Francji, generał Składkowski próbował zorganizować w Polsce lotnictwo sanitarne na wzór francuski. Projekt ten po części został zrealizowany. Pierwszy samolot sanitarny zakupiony został ze zbiórki publicznej, dzięki ofiarności aptekarzy i lekarzy cywilnych[115]. Chociaż pułki lotnicze były wyposażone w nadmierną ilość samolotów przeznaczonych do celów sanitarnych, maszyny te nie były jednak zbyt często wykorzystywane[116]. Możliwe właśnie, że te posunięcia były przedmiotem krytyki niektórych środowisk wojskowych, uważających pomysł ten za nieadekwatny do warunków polskich.

Oprócz obowiązków w gmachu ministerstwa generał często wyjeżdżał na inspekcje do okręgów korpusów, badając tam stan wyszkolenia frontowego, warunki pracy szpitali, jak również kontrolując higienę osobistą żołnierzy. Tego typu inspekcje także przyczyniały się do kształtowania jego legendy wśród podwładnych.

Zapewne podczas jednego z pobytów w Paryżu przystojny generał poznał przyszłą żonę Germine Leboeuf, 1 voto Coillot. Jako była żona francuskiego generała, Germine, zdrobniale nazywana przez najbliższych: „Minon”, posiadała duże wpływy w Domu Wojskowym prezydenta Francji. Germine Leboeuf miała z pierwszego małżeństwa córkę Teresę Coillot, która została przez Składkowskiego przysposobiona i również zamieszkała w Polsce[117].

Warto pamiętać, iż przyjmując na siebie nowe obowiązki rodzinne, Sławoj Składkowski nie był człowiekiem majętnym. Podanie o przydział ziemi należnej osadnikom wojskowym motywował następująco: „W myśl uchwały sejmowej z 17.12.1921 proszę o przydzielenie mi ziemi. Kapitału żadnego nie posiadam”[118].

W celu uzyskania rozwodu Składkowski w styczniu 1926 roku zmienił wyznanie. Z praktykującego niegdyś katolika stał się wyznawcą kalwinizmu[119]. Sakramentu Św. Wieczerzy Pańskiej udzielił ksiądz Jan Kurnatowski, wikariusz parafii wileńskiej; Podobnie zresztą czyniło przed wojną wielu oficerów, zmieniając wyznanie w celu zawarcia ponownego małżeństwa. W maju 1926 generał Składkowski otrzymał zezwolenie na zawarcie małżeństwa po unieważnieniu pierwszego[120]. Sąd Kolegium Wileńskiego Ewangelicko-Reformowanego postanowił rozwiązać związek małżeński Sławoja Składkowskiego i Jadwigi z Szolów „skutkiem niezgodności charakterów, wzajemnego do siebie zniechęcenia oraz złośliwego opuszczenia powódki przez jej męża”[121].

Dziwnym zbiegiem okoliczności sprawy osobiste Sławoja Składkowskiego po raz kolejny trwale splatały się z przełomowymi momentami w dziejach państwa. W dniu 7 czerwca 1926 Sławoj Składkowski ponownie wstąpił w związek małżeński[122].

W dniu 1 grudnia 1924 roku pułkownik doktor Składkowski otrzymał awans na generała brygady ze starszeństwem od 15 sierpnia 1924 roku[123]. Awanse czynione Składkowskiemu ze strony generała Sikorskiego mogły być odbierane niekorzystnie przez środowisko legionowe. Doktor starał się nie utracić kontaktu z tym środowiskiem, próbując udowodnić, że jest lojalny i zasługuje na całkowite zaufanie ze strony Piłsudskiego i jego najbliższych współpracowników. Oficerowie-piłsudczycy, w tym Sławoj, działając w warunkach półkonspiracyjnych, wymieniali między sobą najświeższe informacje posługując się szeptaną propagandą. Mogli manifestować swoje przywiązanie do „samotnika z Sulejówka” tłumnie gromadząc się na Dworcu Wileńskim, kiedy marszałek opuszczał stolicę i udawał się do „miłego miasta” Wilna. Zwyczaj asystowania przy wyjazdach i powrotach Komendanta ukształtował się już w 1923 roku. Wtajemniczeni podkomendni równie tłumnie oczekiwali każdorazowo powrotu Komendanta.

W połowie 1925 roku w mieszkaniu Kazimierza Świtalskiego odbyła się tajna narada działaczy obozu legionowego z udziałem Marszałka Piłsudskiego, który zapowiedział swój powrót do czynnego życia politycznego[124]. Na konferencję zaproszony został także generał Składkowski. Piłsudski mówił wówczas, że niepodległość Polski jest jeszcze świeżej daty i nie jest jeszcze ustalona. By ją utrwalić należy stworzyć silną armię niezależną od fluktuacji i rozgrywek partyjno-politycznych. Polska znajduje się pomiędzy dwoma silnymi wrogami i może prowadzić jedynie wojnę defensywną. Piłsudski stwierdził, że walczy o należne prawa dla Naczelnego Wodza. Będzie to jego zdaniem walka ciężka, lecz sam ją poprowadzi i zabrania prowadzenia agitacji w wojsku. Tempo walki Piłsudski nada sam w miarę rozwijającej się potrzeby. „My mamy w tym mu nie przeszkadzać” — notował generał Składkowski[125]. Tak też sytuację w wojsku odbierało środowisko piłsudczyków, a słowa Piłsudskiego przyjmowano jako niepodważalny dogmat.

W końcu 1925 sejm zajmował się przede wszystkim waśniami partyjnymi, zaniedbując istotne kwestie społeczne. Historyk Władysław Pobóg-Malinowski tak podsumował zaistniałą sytuację: „Jak w każdym ciężkim momencie, tak i w tym kryzysie oczy kraju zwrócone były na Piłsudskiego. Szczególną wymowę miała demonstracja oficerów przybyłych do Sulejówka w związku z siódmą rocznicą powrotu z Magdeburga”[126]. W dniu 14 listopada 1925 roku w Sulejówku wśród kilkuset oficerów był także generał Składkowski. W imieniu zebranych generał Gustaw Orlicz-Dreszer zaoferował Piłsudskiemu „prócz wdzięcznych serc, i pewne w zwycięstwach zaprawione szable”[127]. Ówczesny minister spraw wojskowych Władysław Sikorski udzielił generałowi Składkowskiemu ostrej reprymendy z powodu obecności na manifestacji, chociaż ten poinformował pisemnie swojego przełożonego o swojej bytności w Sulejówku.

Skonfiskowany wywiad z Piłsudskim w „Kurierze Porannym” i wypowiedzi premiera Wincentego Witosa pod adresem Marszałka skłoniły zwolenników tego ostatniego do wystąpienia publicznego. Generał Składkowski, pomimo zajmowanej wysokiej pozycji w wojskowej służbie czynnej, nie miał jakichkolwiek wątpliwości, po której stronie się opowiedzieć. W dniu 11 maja 1926 roku grupy oficerów pod kierownictwem Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego obchodziły stołeczne kawiarnie, śpiewając pieśni legionowe i wznosząc okrzyki na cześć Marszałka Piłsudskiego. Wśród manifestujących był też generał Składkowski, chociaż jak później wspominał, w roli tej czuł się nieswojo[128].

W dniu 12 maja 1926 generał Składkowski przybył w godzinach rannych do gmachu Ministerstwa Spraw Wojskowych przy ul. Nowowiejskiej. Pracownicy biura otrzymali rozkaz od Komendanta przywieziony przez zaufanego żołnierza, aby nie opuszczać gmachu po skończonej pracy. Dowódcą okrzyknięto generała Składkowskiego. Zamknięto pod strażą szefa Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych generała Edwarda Szpakowskiego i generała Mieczysława Norwida-Neugebauera. Generał Składkowski umiejętnie podporządkował sobie oddziały przybywające do dyspozycji generała Szpakowskiego. Następnie generał Składkowski zabarykadował się w gmachu i oddał się pod rozkazy generała Dreszera, którego sztab przebywał w Komendzie Miasta przy Placu Saskim. Z gmachu ministerstwa ujrzał: „przechodzących przez Plac na Rozdrożu milczący orszak: Prezydent Wojciechowski, Premier Witos i ministrowie. Sztandar Rzeczypospolitej oraz szereg generałów i wyższych wojskowych. Przechodzili powoli w kierunku Belwederu o pięćdziesiąt kroków ode mnie. Naturalnie zakazałem strzelać stojącym obok mnie żołnierzom”[129]. Opóźnił przyjazd z Ostrowi Mazowieckiej wiernych rządowi oddziałów pułkownika Mieczysława Boruty-Spiechowicza. W ciągu nocy z 12 na 13 maja zabarykadowani odpierać mieli ataki szkoły podchorążych dowodzonych przez pułkownika Gustawa Paszkiewicza. W dniu następnym przekazał obronę gmachu przybyłej, wiernej Piłsudskiemu kompanii karabinów maszynowych i udał się wraz z oficerami do Komendy Miasta. Od generała Dreszera otrzymał rozkaz zdobycia ratusza i objęcia stanowiska Komisarza Rządu na miasto stołeczne Warszawę. Nominację wydaną przez generała Dreszera potwierdził w kilka dni później marszałek Sejmu Maciej Rataj[130]. Ratusz obsadzony przez policjantów z Torunia generał opanował umiejętnie i rozważnie, po raz drugi bez rozlewu krwi, a policjantów wykorzystał do rozproszenia komunistycznej manifestacji i odesłał do domu.

Funkcja Komisarza Rządu na miasto stołeczne Warszawę była równorzędna stanowisku wojewody. Chociaż generał Składkowski starał się poświęcać jak najmniej czasu na sprawy reprezentacyjne, to jednak zobligowany był do „zameldowania się” u wszystkich ministrów nowo sformowanego rządu premiera Bartla, złożył też kurtuazyjną wizytę arcybiskupowi Aleksandrowi Kakowskiemu. Z polecenia premiera Bartla „asystował” również przy wyjeździe z Warszawy do Wierzchosławic obalonego premiera Wincentego Witosa. Jako Komisarz Rządu interweniował u dyrektora Banku Polskiego Feliksa Młynarskiego w sprawie przeciwdziałania destabilizacji złotego[131]. Pracując w Pałacu Mostowskich wspominał później: „grube akta kładłem na dno szuflad i biurka a cieńsze załatwiałem od ręki”[132]. Jednak twierdzeniu temu zdaje się przeczyć cały ciąg dokonań Składkowskiego na tym stanowisku, gdzie pracował do października 1926 roku. Zajmował się generał przede wszystkim stanem sanitarnym Warszawy, poprawą zaopatrzenia ludności w podstawowe artykuły, a także sprawami bezpieczeństwa publicznego. Uporządkować należało przede wszystkim zaniedbaną dzielnicę Nalewki zamieszkałą głównie przez ludność żydowską. Olbrzymim problemem dla władz bezpieczeństwa było podziemie kryminalne.

W dniu 20 sierpnia 1926 roku generał Składkowski został zwolniony na własną prośbę ze stanowiska Szefa Departamentu Sanitarnego Ministerstwa Spraw Wojskowych, a następnie przeniesiony do rezerwy[133]. Tak więc zwycięzca mający duży osobisty udział w wydarzeniach majowych, zawsze zachowujący się honorowo i humanitarnie, znalazł się poza wojskiem. Był Składkowski jednym z najgorliwszych zwolenników Józefa Piłsudskiego. Sam nie identyfikował się z żadną z licznych podgrup obozu zwolenników Józefa Piłsudskiego, które powstały w czasach jeszcze legionowych, a ujawniły się szczególnie w okresie po śmierci Marszałka Piłsudskiego, co w literaturze określa się terminem „dekompozycji sanacji”. Brak politycznego zaplecza późniejszego ministra Składkowskiego, o budowę którego po prostu mimo posiadanych możliwości nie dbał, będzie dawać znać o sobie w okresach licznych gabinetowych przesileń po 1926 roku.

Doktor Sławoj Felicjan Składkowski w okresie służby wojskowej w Legionach oraz po odzyskaniu niepodległości, był postacią powszechnie znaną w środowisku wojskowym. Jego pionierskie prace w dziedzinie krzewienia oświaty i higieny sanitarnej w wojsku, oraz walka o status lekarza wojskowego były dla części liniowej kadry oficerskiej sprawą drugorzędną i poniekąd uciążliwością. Dla prostego, niewykształconego szeregowca, niektóre zarządzenia były po prostu niezrozumiałe. Doktor Składkowski propagował w szeregach „upodmiotowienie żołnierza”, indywidualną pracę z podwładnym, dbał przy tym o stronę psychiczną wojskowego morale. Za najlepsze lekarstwo na trudy żołnierskiego życia uważał humor, śmiech, niewybredny żart, kpinę i sprośną piosenkę. Jego osoba i postawa były tego żywym przykładem. Dbając sumiennie o wypełnianie powierzonych mu obowiązków i będąc wymagającym wobec innych, po zakończonej służbie przeistaczał się w pogodnego kompana, koleżeńskiego „brata-łatę”, nie obrażając się na żarty i docinki wobec własnej osoby.

Taka postawa, zrozumiała w ciężkich warunkach frontowych, w okresie pokoju mogła wydawać się infantylizmem i brakiem szacunku dla powierzonych mu wyższych funkcji dowódczych. Paradoksalnie też, zmiany w armii, jakie nastąpiły po maju 1926 roku, wypchnęły generała Składkowskiego poza nawias życia wojskowego, do służby cywilnej. Jak okazało się wkrótce, Składkowski wypracował sobie na nowych odcinkach charakterystyczne metody pracy, bardzo szybko adaptując się do nowych warunków.

Istotny wpływ na wizerunek postaci wywierała twórczość wybitnych literatów okresu międzywojennego, a w okresie legionowym i kampanii lat 1919—1920 kolegów frontowych doktora. Obdarzony swadą pisarską i gawędziarską Sławoj postanowił podtrzymywać tę legendę własnym piórem. Składkowski zdawał sobie sprawę, że zakres nowych administracyjnych obowiązków, ze względu na ich charakter i uwarunkowania polityczne po przełomie politycznym z maja 1926 roku, będzie stał w sprzeczności z kultywowaniem tej legendy. Bezpośrednią zachętą do pisania wspomnień i ogłaszania ich drukiem było przemówienie Józefa Piłsudskiego na VI Zjeździe Legionistów w Kaliszu w dniu 7 sierpnia 1927. Marszałek wypowiadając się na temat obcych agentur oraz prób fałszowania historii wydarzeń ostatnich lat mówił wówczas: „A wy Leguny, to się strzeżcie, bo i was fałszują. Dlatego ostrzegam, bo kiedyś was mogą zohydzić i to w niedalekiej może przyszłości. Strzeżcie się Leguny i piszcie swoje dokumenty”[134]. Słowa te okazały się wręcz prorocze w przypadku generała Składkowskiego.

W drugiej połowie lat dwudziestych zaobserwować można postępujący rozbrat pomiędzy Sławojem, a dawnymi kompanami od pióra i kielicha. Nie jest to wyłączna wina Sławoja. Wraz z postępującą stabilizacją sytuacji Polski na scenie międzynarodowej, zmieniać się poczęły zainteresowania literatów oraz upodobania czytelników. Malało zapotrzebowanie na literaturę batalistyczną, czy pamiętnikarsko-wspomnieniową dotyczącą legionowej epopei. Docierające z zachodniej Europy prądy modernistyczne i egzystencjalne niewiele pozostawiały miejsca dla literatów-niezawodowców, i raczej Sławoja nie fascynowały. W okresie tym zajął się pisaniem artykułów w fachowych czasopismach lekarskich i wojskowych, które nie docierały do szerszego kręgu czytelników.

Nie wszystkie fakty z życia Składkowskiego komponują się w typową legendę bojownika o polską sprawę, a część spośród przedstawianych przez bohatera w jego autobiograficznych zapiskach należy poddać weryfikacji. Rodzinne tradycje niepodległościowe były raczej epizodyczne, szlachecki rodowód połowiczny, zaściankowy i trudny do udokumentowania. Typowy dla tysięcy młodych ludzi w Królestwie okres socjalistycznych uniesień próbował młody Składkowski godzić z obrzędową religijnością. Studencki okres wyrzeczeń powetował sobie doktor wkrótce obejmując intratną posadę w Sosnowcu.

Należy również zauważyć zadziwiającą, raczej nieprzypadkową paralelę pomiędzy obrazem wczesnych lat młodzieńczych rysujących się z kart biografii Józefa Piłsudskiego, a przedstawionym przez Sławoja w jego pracach. Są to wspomniane wyżej drobnoszlacheckie pochodzenie oraz kultywowane w rodzie tradycje Powstania Styczniowego, wielodzietność i zubożenie obu rodzin graniczące z ubóstwem, Józef Piłsudski-senior i Wincenty Składkowski to niezrealizowani romantycy, przez co ich potomkowie bardziej uczuciowo związani byli z matkami. Maria z Billewiczów i Anna z Wójcickich, to realistki obarczone mnóstwem domowych i rodzinnych obowiązków, całkowicie oddane jednak tradycji patriotycznej, którą przekazały dzieciom.

Od czasu objęcia funkcji Komisarza Rządu na miasto stołeczne Warszawę, a następnie ministra spraw wewnętrznych, zacznie rozwijać się inny typ legendy wokół osoby Sławoja, legendy negatywnej, „czarnej”, w której niełatwo doszukać się pierwiastków humanistycznych. W oczach szerokiej opinii publicznej, za sprawą jego politycznych oponentów, lecz także w dużej mierze z własnego wyboru, dobroduszny doktor Składkowski przeistoczy się w urzędnika służbistę, bezlitośnie tępiącego przejawy demokratycznego życia.

[1] Np.: A. Grzywacz, M. Kwiecień, Sikorszczycy kontra sanatorzy 1939—1940. (Z dziejów konfliktów politycznych uchodźstwa polskiego), w: „Zeszyty Historyczne” 1999, nr 127, s. 65 i nast.; Andrzej Chojnowski imiona premiera wymienia w odwrotnym szyku; por. Prezydenci i premierzy…, s. 359 i nast.; Natomiast encyklopedia wojskowa z 1938 roku podaje pisownię: Składkowski-Sławoj Felicjan; por. Czy wiesz kto to jest?, pod red. S. Łozy, Warszawa 1938, s. 670; Także H. Majecki, Gen. Sławoj-Składkowski na Białostoczyźnie w 1937 r., w: „Białostocczyzna” 1990, nr 2, ss. 18—19; Ze względu na charakter pracy błędna pisownia nazwiska przytaczana będzie jedynie w przypisach, o ile w takiej formie przytaczane ono było w cytowanych publikacjach.

[2] Archiwum Państwowe w Płocku [dalej APP], Akta Urzędu Stanu Cywilnego [dalej USC], t. 1885, Wyciąg z księgi chrztów nr 208 Gąbin. Pozyskanie kopii dokumentów przechowywanych w płockim archiwum możliwe było dzięki uprzejmości nieżyjącego już prezesa Towarzystwa Miłośników Ziemi Gąbińskiej, mgr. Zbigniewa Łukaszewskiego; Wątpliwości te rozwiewa także sam bohater pracy w swoim życiorysie; zob. Biblioteka Polska w Paryżu [dalej BPP], Archiwum Stanisława Lama [dalej ASL], sygn. 1264, k. 70, Dane autobiograficzne S. Składkowskiego z 12 października 1958.

[3] Unormowania prawne w przedmiocie zmiany nazwisk zawierała ustawa z 24 października 1919 roku. Zob. Dz. U. RP 1919, nr 88, poz. 478; Ustawa z maja 1920 roku wraz z rozporządzeniem wykonawczym regulowała przedmiot uznania nazwisk przybranych podczas służby wojskowej. Zezwolenie na uznanie nazwiska przybranego wydawał minister spraw wewnętrznych. Dodanie nazwiska nowego do dotychczasowego powodowało, że zainteresowany nosił nadal podwójne nazwisko, przy czym nazwisko rodowe miało poprzedzać przybrane. Zmiana nazwiska posiadała moc prawną, kiedy opublikowana została w „Dzienniku Urzędowym MSW” oraz w trzech innych periodykach, na koszt wnioskodawcy; Dz. U. RP 1920, nr 42, poz. 251; tamże, nr 112, poz. 743; W roku 1924 powrócono do przepisów z 1919 roku, znosząc uregulowania prawne, które wprowadzała ustawa z maja 1920 roku; Dz. U. RP 1924, nr 44, poz. 459; por. J. Garliński, List do redakcji, w: „Zeszyty Historyczne” 1991, nr 96, s. 232.

[4] S. Składkowski, Moja służba w Brygadzie. Pamiętnik polowy, t. I, Warszawa 1932, s. 9. Tamże informacja, że doktor używał też pseudonimu „Mucharski”. Popularna internetowa strona heraldyczna przypisuje temu rodowi herb „Dołęga”, przedstawiający podkowę z trzema strzałami. Natomiast herbarze Piotra Nałęcz-Małachowskiego i Kaspra Niesieckiego przy herbie „Dołęga” wymieniają nazwisko w formie „Skłotowski”. Zob. P. Nałęcz-Małachowski, Zbiór nazwisk szlachty, Lublin 1805, reprint, s. 437; K. Niesiecki, Herbarz polski, Lipsk 1841, reprint, s. 381.

[5] Tamże; por. S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 8 i nast.; por. Z. Łukaszewski, Sławoj Składkowski mało znany, w: „Tygodnik Płocki”, 1997, nr 1, s. 4; Wydaje się, że w niektórych miejscach pamięć zawodzi piszącego po latach swoje wspomnienia Składkowskiego. Nie pamięta np. nazwiska rodowego swojej babki, podając mylnie we wspomnieniach, nazwisko Chęcińska.

[6] Warto nadmienić, że w wydanych na emigracji w Londynie wspomnieniach Składkowski anegdotyczną atmosferę wokół własnej osoby i swoich przodków podsycał. Zob. S. Składkowski, Kwiatuszki administracyjne i inne, Londyn 1959, s. 113.

[7] Niewykluczone, że okoliczna szlachta udzieliła wsparcia konnemu oddziałowi Kazimierza Kobylińskiego, który stoczył potyczkę z Rosjanami w dniu 7 września 1863 w pobliżu Zambrowa. W tradycji okolicznych mieszkańców zachowała się pamięć ataku na pozycje rosyjskie pod Nagórkami; por. W. Tatarczyk, Powstanie Styczniowe na Białostocczyźnie, Łódź 1996, s. 51.

[8] W Pińczowie stacjonował 21 Jamborski Pułk Ułanów (od roku 1908 przemianowany na 14), wchodzący w skład 1 Brygady Kieleckiej V Korpusu Sztabu Warszawskiego; zob. A. Dobroński, Dyslokacja wojsk rosyjskich w Królestwie Polskim przed I wojną światową, w: „Studia i materiały do historii wojskowości”, t. XX, Warszawa 1976, s. 254.

[9] APP, USC, t. 1884, Wyciąg z aktu ślubu nr 28 Wincentego Rafała Składkowskiego i Anny Wójcickiej z 11 czerwca 1884 (30 maja starego stylu).

[10] Z. Łukaszewski, Sławoj Składkowski…, s. 4.

[11] Bożywoj Składkowski podobnie jak jego starszy brat został lekarzem, natomiast Tomiła była nauczycielką, założycielką Gimnazjum Żeńskiego w Turku; por. A. Plechan, Szkoła z tradycjami, w: „Przegląd Oświatowy” 2002, nr 15, s. 23.

[12] S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 8.

[13] BPP, ASL, sygn. 1264, k. 70, Dane autobiograficzne S. Składkowskiego z 12 października 1958.

[14] S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 87; W Warszawie Sławoj zamieszkiwał przy ul. Nowogrodzkiej 26 m. 1. Wydaje się, że w tym okresie Sławoj był jedynie biernym uczestnikiem dyskusji prowadzonych przez bardziej wyrobionych politycznie kolegów. Odbywała się w ten sposób przyspieszona edukacja polityczna bohatera.

[15] Biblioteka Sejmowa [dalej BSejm.], Sprawozdanie stenograficzne z obrad Senatu w dniu 7 marca 1929, łam 78.

[16] S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 88.

[17] Tamże, s. 390.

[18] Por. W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1867—1935, Londyn 1986, ss. 18—19.

[19] S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 135; Zachowane w Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego dokumenty pozwalają na odtworzenie krakowskich adresów, pod którymi Składkowski zamieszkiwał — były to m.in. ulica Rybacka 88 w domu Dębińskiego, Czysta i Krupnicza 16; Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego [dalej AUJ], Katalog Studentów UJ Wydziału Lekarskiego, sygn. S II 180; por. tamże, sygn. S II 195, por. tamże, sygn. S II 196.

[20] AUJ, (Tymczasowa) Kartoteka Studentów UJ z lat 1850—1918, (w przygotowaniu do druku); W dokumentach podawał też Składkowski, że ojciec (bez zajęcia) przebywa w Węgrowie; AUJ, Katalog Studentów UJ Wydziału Lekarskiego, sygn. S II 195.

[21] AUJ, Katalog Studentów UJ Wydziału Lekarskiego, sygn. S II 195.

[22] AUJ, Księga Rygorozalna 1890—1915, sygn. WL II 547, poz. 198.

[23] AUJ, Katalog Studentów UJ Wydziału Lekarskiego, sygn. S II 180.

[24] Tamże, sygn. S II 187.

[25] Skład Uniwersytetu Jagiellońskiego w półroczu letnim 1907/1908, Kraków 1908, s. 35; Wówczas to koledzy pokpiwali ze Sławoja, że jak hiena żyje z trupów; por. S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 545.

[26] Zastanawiający jest fakt, iż najwyraźniej w okresie krakowskim Sławoj stronił od życia politycznego, chociaż w Galicji podówczas „szumiało i wrzało bujne życie polityczne, jak nigdy przedtem”, wspominał Bogusław Miedziński. O zetknięciu młodzieży z zaboru rosyjskiego i austriackiego, które nie było pozbawione pewnych zgrzytów Miedziński, pochodzący podobnie jak Składkowski z Królestwa pisał: „Młodzież z zaboru rosyjskiego rozpolitykowana, burzliwa, często dotknięta z lekka cechami ‘szerokiej natury’ wschodniej, skłonna była patrzeć z góry i nieco pogardliwie na swych kolegów galicyjskich w ogromnej większości pochodzących z cichej prowincji, synów urzędników, drobnych mieszczan i chłopów, myślących głównie o swej przyszłej karierze, również urzędniczej czy sklepikarskiej, kujących pilnie swą wiedzę fachową w granicach potrzebnych do egzaminów, z dążeniem do odwalenia ich jak najprędzej. Ich oszczędność, ich lękliwość i posłuszeństwo wobec wszelkich praw i przepisów — cechy wyniesione z kilku pokoleń spokojnego, normalnego życia — wszystko to drażniło młodocianych weteranów rewolucyjnych z Kongresówki, lub ziemiańskich synów z kresów”. Zob. B. Miedziński, Moje wspomnienia, cz. II, w: „Zeszyty Historyczne” 1975, nr 34, ss. 138—139; Wbrew tej opinii Sławoj brał raczej przykład z galicyjskich kolegów, dążąc przede wszystkim do podniesienia swojego statusu zawodowego.

[27] Skład Uniwersytetu Jagiellońskiego w półroczu letnim 1909/1910, Kraków 1910, s. 38. Funkcję drugiego asystenta (pierwszym był wówczas Wilhelm Turschmid), a następnie asystenta sprawował Składkowski do półrocza letniego roku akademickiego 1910/1911. Kolejne roczniki tego wydawnictwa nie wykazują nazwiska Składkowskiego.

[28] Centralne Archiwum Wojskowe [dalej CAW], Akta Personalne i Odznaczeniowe S. Składkowskiego [dalej APO], sygn. 372 776, k. 1, Dokumenty Krzyża Virtuti Militari; por. tamże, sygn. 15 946, Akta Personalne Miłosza Składkowskiego.

[29] CAW, APO, sygn. 26 257, b. p., Odpis dyplomu doktora medycyny.

[30] O tym kijowskim epizodzie z życia bohatera mówi tylko jedno źródło. W roku 1958 gromadzący materiały do słownika biograficznego Stanisław Lam, uzyskał od generała Składkowskiego trzystronicowy życiorys. Tam jedynie Sławoj napomknął o swoim wyjeździe do Kijowa w 1911 roku. Zob. BPP, ASL, sygn. 1264, k. 70, Dane autobiograficzne S. Składkowskiego z 12 października 1958; Warto zaznaczyć, że Lam bardzo krytycznie oceniał postać Składkowskiego; por. S. Lam, Życie wśród wielu, Warszawa 1990, s. 198. Ostatnie enuncjacje prasowe oparte na materiałach Instytutu Pamięci Narodowej wykazują jednak, że co najmniej czterech z zajadłych krytyków Sławoja było współpracownikami PRL-owskiej Służby Bezpieczeństwa: Oprócz wzmiankowanego Lama byli to „Cat” Mackiewicz (ps. „Cezar”, „Robert”, Bernard Singer („Rex”) i Andrzej Micewski (TW „Michalski”, „Historyk”).

[31] Informacja cytowana za: E. Królikowska, Powrót generała. Wywiad z Jadwigą Składkowską, w: „Przegląd Tygodniowy” 1990, nr 33, s. 14.

[32] Dopiero po latach przed wybuchem wojny premier przypomniał sobie o długu i polecił miejscowemu staroście odnalezienie właściciela, aby wypłacić mu 2 tys złotych. „Premier Rzezcypospoliotej splaca dług z lat podziemnej walki o wolną Polskę” [w] „Kurier Białostocki” 1939, nr 125, s. 6.

[33] Statuty krakowskiego „Strzelca” oraz lwowskiego „Związku Strzeleckiego” zawierały zapisy organizowania dla swych członków „nauki strzelania do celu, szermierki, musztry, jazdy konnej, pływania, wioślarstwa, jazdy na kole”, a także obchodów, wycieczek, odczytów, koncertów. Statut „Strzelca” został zatwierdzony reskryptem c.k. Namiestnictwa z 1 grudnia 1910 roku.

[34] S. Składkowski, Moja służba…, t. I, s. 7.

[35] CAW, APO, sygn. 17 917, k.18, Przebieg służby w Legionach; Oddziały legionowe posiadały wówczas zdaniem Emila Bobrowskiego nadmiar lekarzy. O pierwszym spotkaniu ze Sławojem Bobrowski pisał: „Epizod ten przypomniał mi się żywo przy czytaniu pamiętników gen. Sławoja-Składkowskiego Moja służba w Brygadzie. Korzystając z najbliższej sposobności spotkania się z gen. Składkowskim na posiedzeniu Komisji Wojskowej Senatu w dniu 24 I 1933 napisałem na kartce żartobliwą wymówkę: ‘A jednak za szablę i konia pamiętników nie dostałem’ i podsunąłem kartkę gen. Składkowskiemu, który po przeczytaniu momentalnie napisał: ‘adres?’ i zwrócił mi kartkę, poczem przysłał pamiętniki z dedykacją: ‘Kochanemu Koledze Doktorowi Bobrowskiemu, jedynemu człowiekowi w mym życiu, który ofiarował mi konia i szablę w Jędrzejowie — składam ten dar jako zawstydzony autor’. A przecież to nie ja, lecz Komisarz Wojsk Polskich dał konia i szablę dziarskiemu ochotnikowi i lekarzowi”. Cyt. za: M. Pałaszewska, Wspomnienia Emila Bobrowskiego z sierpnia 1914 roku, w: „Niepodległość i Pamięć” 2002, nr 18, s. 210.

[36] Austriackie władze wojskowe poprzez pułkownika Jana Nowaka ze sztabu I Korpusu w Krakowie poinformowały komendanta oddziałów strzeleckich, że występowanie samodzielnych oddziałów ochotniczych jest niedopuszczalne, a ustanowione przez nie władze administracyjne nie będą tolerowane. Piłsudskiemu postawiono alternatywę rozwiązania oddziałów lub wcielenia ich in corpore do armii austriackiej, jednak w obu przypadkach straciłby on dowództwo.

[37] W. Solek, Pamiętnik…, s. 23.

[38] W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 121.

[39] Dane dotyczące przebiegu działań bojowych oddziałów Piłsudskiego cytowane na podstawie: W. Lipiński, Legiony Polskie 1914—1918, Białystok 1990, s. 7 i nast.; tenże, Walka zbrojna o niepodległość Polski 1905—1918, Warszawa 1990, s. 49 i nast.; por. M. Wrzosek, Polski czyn zbrojny podczas pierwszej wojny światowej 1914—1918, Warszawa 1991, s. 81 i nast.; M. Zgórniak, Działania wojenne w Polsce południowej 1914—1915, w: „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1972, nr 2, s. 176 i nast.

[40] Por. F. Pawłowski, Wspomnienia legionowe, Kraków 1994, s. 52.

[41] Zob. S. Składkowski, Moja służba…, t. I, ss. 73—76; Uwypuklenie tego epizodu w dzienniku Składkowskiego w sposób bardzo szczery, wręcz ekshibicjonistyczny było zapewne kolejnym etapem tworzenia legendy wokół własnej osoby, miało na celu także ukazanie braku jakiegokolwiek dystansu pomiędzy wykształconym przedstawicielem klasy średniej, inteligentem, a prostymi, szeregowymi żołnierzami, nazywanymi popularnie „dłubinoskami”. Demokratyczne stosunki panujące w Pierwszej Brygadzie pomiędzy oficerami a ich podwładnymi, forma zwracania się per „Obywatelu” płynęły z wytycznych Piłsudskiego, odbijając się korzystnie od stosunków pomiędzy przełożonym a podwładnym, panujących w pozostałych brygadach legionowych oraz od stosunków w armii austriackiej.

[42] J. Piłsudski, Pisma…, t. IV, s. 45; Opis śmierci Żulińskiego: S. Składkowski, Moja służba…, ss. 278—280.

[43] S. Składkowski, Moja służba…, s. 300; Z pewnością doktor Składkowski wiedział, że Sikorski sprzeciwiał się decyzji Piłsudskiego podjętej w sierpniu 1915 roku o wstrzymaniu werbunku do Legionów.

[44] T. Alf-Tarczyński, Wspomnienia oficera Pierwszej Brygady, Londyn 1979, s. 186.

[45] CAW, APO, sygn. 17 917, k. 25, Karta ewidencyjna S. Składkowskiego z 18 września 1919.

[46] Wybór pism i autobiografia Stanisława Thugutta, Glasgow 1943, s. 58; Natomiast działacz Narodowej Partii Robotniczej Karol Popiel zajął odmienne stanowisko, podkreślając we wspomnieniach, że już w okresie legionowym utrwaliła się w nim negatywna opinia o Składkowskim; zob. K. Popiel, Wspomnienia polityczne, Warszawa 1983, s. 10.

[47] Działalność tego gremium, (w terminologii niemieckiej — Rady Lekarskiej Rządu Zwierzchniego) omawia praca: Dr Hermann Koetzle. Oberrgierungsmedizinalrat. Des Sanitatswesenim Weltkrieg 1914—1918. Wurtembergs Heer im Weltkrieg. Heft 18. Stuttgart 1924.

[48] J. Piłsudski, Pisma zbiorowe, t. IV, Warszawa 1937, s. 40.

[49] Sprawował on funkcję komendanta Legionów od lutego do października 1916.

[50] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia…, t. II, s. 80.

[51] S. Składkowski, Moja służba…, s. 419.

[52] S. Składkowski, Beniaminów 1917—1918, Warszawa 1935, s. 7.

[53] Żołnierze Pierwszej Brygady w stosunku do tej formacji używali zawsze nazwy niemieckiej.

[54] Stanowisko to było zgodne z wolą Józefa Piłsudskiego, który na jednym ze spotkań z podkomendnymi na początku lipca 1917 roku powiedział: „Wy do tej armii nie pójdziecie… Im prędzej Niemcy przegrają tę wojnę, tym lepiej. Właściwie Niemcy te wojnę już przegrały”; cyt. za W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 362. Tzw. „kryzys przysięgowy” głęboko odbił się na losach armii polskiej, gdyż w jego wyniku Niemcy porzucili koncepcję budowy silnego liczebnie wojska polskiego.

[55] S. Składkowski, Beniaminów…, s. 233; Zachowane dokumenty archiwalne pozwalają ustalić datę chrztu Miłosza Składkowskiego, co miało miejsce w parafii św. Aleksandra w Warszawie w dniu 21 lipca 1920 roku; Archiwum Akt Nowych [dalej AAN], Akta Prezydium Rady Ministrów [dalej PRM], sygn. 2—14, k. 95, Wypis z aktu urodzenia Miłosza Jana Wincentego Składkowskiego, b.d.

[56] S. Składkowski, Beniaminów…, s. 46.

[57] Oceniając jedną ze swoich podobizn Sławoj pisał, że jej autor porucznik Kazimierz Młodzianowski „portretując mię myślał o tym jak wykorzystać moją, sympatyczną przecież twarz do ośmieszenia mię w ‘Sprzymierzeńcu’”; Tamże, s. 112.

[58] Uwięzionych w Beniaminowie odwiedził ksiądz prałat Józef Chełmicki, sekretarz generalny Rady Regencyjnej. Wizyta miała zapewne na celu pozyskanie przychylności środowiska oficerskiego dla powstałego tworu. Koncepcja aktywistyczna została jednak odrzucona przez środowiska lewicy niepodległościowej i POW.

[59] Kontrowersje wokół Polnische Wehrmacht wynikały z faktu, że stworzona i dowodzona przez Niemców pomimo niezaprzeczalnego dorobku w dziedzinie organizacji i wyszkolenia wojskowego uchodziła za przejaw dominacji niemieckiego okupanta. O ile pod względem politycznym fakt istnienia przy boku Niemiec oddziałów polskich mógł budzić poważne zastrzeżenia, o tyle dorobek wojskowy PSZ nie ulega wątpliwości, gdyż formacja ta stanowiła zalążki wszystkich rodzajów broni i służb odrodzonego Wojska Polskiego. W momencie odzyskania niepodległości oddziały Polskiej Siły Zbrojnej obok formacji POW brały udział w rozbrajaniu Niemców W dniu 11 listopada 1918 PSZ stanowiła jedną trzecią całości zmobilizowanych sił polskich.

[60] Akta odznaczeniowe generała Sławoja Składkowskiego wspominają jedynie, że „po zwolnieniu bierze czynny udział w POW”; CAW, APO, sygn. 17 917, k. 19, Wniosek o odznaczenie Orderem Odrodzenia Polski z 15 kwietnia 1930.

[61] Ponadto w wypadku dostania się do niewoli poddanym rosyjskim służącym w Legionach, groziła natychmiastowa śmierć za zdradę „własnego kraju”.

[62] S. Składkowski, Punkt opatrunkowy i pierwsza pomoc w bitwie w Legionach Polskich, w: „Bellona” 1918, t. I, z. 4, ss. 302—350.

[63] Relacja cyt. za: A. Adamczyk, Generał…, s. 22.

[64] R. Leruch, Materiały do historii I Brygady, w: „Żołnierz Legionów i POW” 1939, nr 3—4, s. 148.

[65] S. Składkowski, Moja służba…, s. 237.

[66] Tamże, s. 394.

[67] Tenże, Podręcznik higieny dla oficerów i podchorążych, Warszawa 1920.

[68] Recenzja pracy zamieszczona została w: „Bellona” 1920, t. III, z. 7, ss. 555—556.

[69] Tamże, s. 556.

[70] S. Składkowski, Stanowisko lekarza w Wojsku Polskim, w: „Bellona” 1919, t. II, z. 4, ss. 241—255.

[71] Tamże, s. 253; Rozwinięciem powyższych zainteresowań badawczych autora, z uwzględnieniem doświadczeń z wojny polsko-bolszewickiej był artykuł omawiający zadania wojsk sanitarnych; S. Składkowski, Co to są wojska sanitarne?, w: „Lekarz Wojskowy” 1921, nr 26, ss. 2—3; por. także recenzję tej pracy w: „Bellona” 1922, t. V, z. 2, s. 191.

[72] Sławoj wspominał, że każdy funkcjonariusz służb sanitarnych „cieszył się” w życiu codziennym różnorodnymi nazwami i przezwiskami jak: „sanitariusz, sanitar, sanitet, wreszcie najbardziej wdzięczną i nie pozbawioną humor: łapiduch! Ta ostatnia nazwa, pochodząc, zdaje się z armii austriackiej, szybko przyjęła się w całym, walczącym z Bolszewikami, wojsku polskim, będąc używana w sposób pogardliwy, bądź zgoła obiektywny, a nieraz wprost pieszczotliwy! Nawet ranni żołnierze, leżąc w polu, często, zamiast przepisowego: ‘sanitariusz’ wołali ‘łapiduch’, by wezwać patrol sanitarny, celem otrzymania opatrunku i wydobycia się z ognia bitwy.”; S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 32.

[73] Zob. S. Składkowski, Moja służba…, s. 395.

[74] Tamże, s. 109.

[75] Relacja pochodzi z pamiętnika pułkownika Jana Jadwińskiego. Cyt. za A. Adamczyk, Generał…, s. 23.

[76] W. Solek, Pamiętnik…, s. 105.

[77] S. Składkowski, Moja służba…, s. 53.

[78] J. Kaden-Bandrowski, Piłsudczycy, Białystok 1990, s. 33.

[79] S. Składkowski, Moja służba…, s. 164.

[80] Tenże, Beniaminów…, s. 80; Natomiast wśród niemieckiej obsady obozu przyjęło się wobec Sławoja przezwisko „Dziki doktor” („Der Wilde Doktor”); por. tenże, Kwiatuszki…, s. 575.

[81] „Sprzymierzeniec”, 1917, nr 1, s. 1.

[82] A. Minkowski, Beniaminów, Warszawa 1933, s. 23.

[83] T. Wittlin, Szabla…, s. 120.

[84] S. Składkowski, Moja służba, ss. 403—404.

[85] Warto w tym miejscu za organem piłsudczyków „Rząd i Wojsko” przytoczyć anegdotę na temat tego, jak się śmieją oficerowie poszczególnych rodzajów broni, której pierwowzorem mogły być stosunki w I Brygadzie: „Oficer piechoty po wysłuchaniu dowcipu śmieje się śmiechem udanym. Dopiero nazajutrz po zrozumieniu dowcipu wybucha śmiechem szczerym. Oficer kawalerii — śmieje się natychmiast bardzo głośno i bardzo długo. Oficer artylerii śmieje się w miarę. Doktor wojskowy uśmiecha się tylko, albowiem słyszał już wszystkie dowcipy; „Rząd i Wojsko” 1920, nr 4, s. 13.

[86] Na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, iż ulubieniec Komendanta, Wieniawa wyrażał się o Sławoju w samych superlatywach jako o „ozdobie i wyśmienitości zawodu lekarskiego”. Zob. Szuflada generała Wieniawy. Wiersze i dokumenty. Materiały do twórczości i biografii Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego, oprac. E. Grabska, M. Pytasz, Warszawa 1998, s. 46.

[87] CAW, APO, sygn. 17 917, k. 25, Karta ewidencyjna S. Składkowskiego z 18 września 1919.

[88] Tamże.

[89] CAW, APO, sygn. 26 257, k. 20, Wniosek o odznaczenie S. Składkowskiego Krzyżem Walecznych z 7 maja 1926.

[90] S. Składkowski, Strzępy…, s. 22.

[91] Zob. Tenże, Czy warto wypełniać przepisy sanitarne, w: „Żołnierz Polski” 1920, nr 87, ss. 2—3; tenże, Jak plutonowy Bartłomiej Kaczorek strzelał do Czerwonego Krzyża, w: „Żołnierz Polski” 1920, nr 85, ss. 2—3.

[92] K. Wierzyński, Pamiętnik poety, Warszawa 1991, s. 98.

[93] A. Adamczyk, Generał…, s. 59; Abstrahując od funkcjonalności wprowadzonych innowacji należy podkreślić, że zaprezentowane przez autora twierdzenia wydają się nieco przesadzone, Składkowski nie był znawcą taktyki walki kawalerii, musiałby więc poświęcić sporo czasu na jej poznanie, co nie było możliwe w warunkach błyskawicznie postępującej letniej ofensywy bolszewickiej, pamiętając, że w Grupie Operacyjnej Jazdy doktor przebywał jedynie przez 9 tygodni.

[94] CAW, APO, sygn. 26 257, k.19, Wniosek o odznaczenie S. Składkowskiego Orderem Virtuti Militari z 20 listopada 1920.

[95] Złośliwi twierdzili, że Sławoj został dodany do nadzoru władz PCK. Maria Rodziewiczówna, będąca wówczas członkiem zarządu tej instytucji podczas obrad odnosiła się do Składkowskiego niechętnie. S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 358.

[96] Tenże, Nie ostatnie…, s. 33.

[97] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia, Wrocław — Warszawa — Kraków 1993, s. 106.

[98] CAW, APO, sygn. 17 917, k. 4, Pismo Oddziału V Sztabu Generalnego do Biura Prezydialnego MSWojsk. z 7 lipca 1920.

[99] CAW, APO, sygn. 17 917, b.p., Telegram MSWojsk. do Oddziału V sekcji 4 służbowej, Sztabu Generalnego z 12 grudnia 1920.

[100] CAW, APO, sygn. 2150, k. 21, Karta przeniesienia do rezerwy z 20 sierpnia 1926.

[101] Cz. Marmura, Medyczna myśl wojskowa II Rzeczypospolitej, Łódź-Pruszków, 1998, ss. 51—55; por. S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 56.

[102] A. Adamczyk, Generał…, s. 63; Składkowski dbał zawsze o właściwy prestiż przysługujący stanowisku lekarza w wojsku polskim, zwalczał przybyły wraz z armią Hallera francuski, żartobliwy stereotyp lekarza wojskowego jako osobnika, „który nie jest ani lekarzem, ani wojskowym”. Natomiast oficerowie pochodzący z armii rosyjskiej z przyjemnością cytowali „Ustaw” z czasów Piotra Wielkiego, mówiący: „Lekarzy, weterynarzy i tym podobnych łapserdaków nie wpuszczać przed front wojska, by swym nędznym wyglądem nie demoralizowali żołnierzy”; S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 35.

[103] Zob. J. Majchrowski, Ulubieniec…, ss. 124, 133—137; W sprawie tej nasuwają się oczywiste wręcz wnioski. Doktor w ten sposób chciał zamanifestować swoje poparcie dla działań Piłsudskiego, chociaż nie zawsze rozumiał w pełni ich istotę. Często też podkreślał w latach późniejszych, że instrukcje otrzymywane od Komendanta były zazwyczaj diametralnie różne od tych, jakie spodziewał się otrzymać.

[104] CAW, APO, sygn. 17 917, k. 34, Opinia wydana za czas pobytu na kursie w Rembertowie z 10 lipca 1923.

[105] CAW, APO, sygn. 17 917, k. 30, Lista kwalifikacyjna za rok 1924; por. S. Składkowski, 2-o Congresso Internazionale di Medicina e Farmacia Militare, w: „Lekarz Wojskowy” 1923, nr 8, s. 751.

[106] J. Kuropieska, Wspomnienia oficera sztabu 1934—1939, Warszawa 1972, s. 375.

[107] Zezwolenie na wyjazd za granicę. „Dziennik Personalny MSWojsk” 1925, nr 37.

[108] „Rocznik Oficerski” 1923, s. 1111.

[109] Ten okres służby pułkownika Składkowskiego pozytywnie opiniował szef Wojskowego Instytutu Sanitarnego generał Antoni Ludwik Religioni. Do zestawu pozytywnych opinii wydawanych przez przełożonych należy dodać też wcześniejsze opinie dowódcy frontu litewsko-białoruskiego generała Stanisława Szeptyckiego oraz szefa sanitarnego Naczelnego Dowództwa Wojsk Polskich generała Wojciecha Rogalskiego.

[110] S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 53.

[111] Tamże, s. 55.

[112] Instytut Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku [dalej IJP-NJ], Archiwum Ogólne [dalej AOG], Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 12, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 27 sierpnia 1952.

[113] CAW, APO, sygn. 17 917, k. 41, Opinia Wyższej Szkoły Wojennej w Paryżu, b. d.

[114] „Dziennik Personalny MSWojsk” 1924, nr 140; Szef departamentu posiadał uprawnienia dowódcy dywizji, ponadto w imieniu ministra spraw wojskowych mógł wydawać rozkazy odnoszące się do wszystkich służb medycznych; zob. A. Felchner, Służba zdrowia Wojska Polskiego (od jesieni 1918 r. do mobilizacji w 1939 r.), Łódź 1990, s. 50.

[115] Francuski samolot sanitarny tego okresu to niewielkich rozmiarów dwupłatowiec. Za kabiną, pilota, w kadłubie mieściło się niskie pomieszczenie na dwie pary noszy umieszczonych piętrowo. Obok noszy przeznaczone było miejsce dla sanitariusza, basen i apteczka z niezbędnymi medykamentami. Zakupu dokonano w maju 1925 podczas III Międzynarodowego Zjazdu Medycyny i Farmacji Wojskowej; S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 201; por. tenże, Nie ostatnie…, s. 70.

[116] Rozwój lotnictwa sanitarnego wpisywał się w ogólną tendencję rozwoju lotnictwa wojskowego w latach 1924—25. Ówczesny szef Departamentu Żeglugi Powietrznej MSWojsk. gen. Włodzimierz Zagórski dokonując szerokich zakupów zagranicznych sprowadził z Francji aż 683 samoloty, w tym oprócz samolotów myśliwskich i bombowych, 101 samolotów różnego przeznaczenia. W część z nich Składkowski mógł wyposażyć 6 istniejących wówczas pułków lotniczych; por. A. Przedpełski, Lotnictwo Wojska Polskiego 1918—1996. Zarys historii, Warszawa 1997, s. 51.

[117] Pasierbica S. Składkowskiego, Teresa Coillot, urodzona 12 listopada 1913; CAW, APO, sygn. 372 776, k. 1, Wniosek o nadanie Orderu Virtuti Militari, luty 1937.

[118] CAW, APO, sygn. 26 257, b. p., Podanie S. Składkowskiego do Sekcji Osad Żołnierskich MSWojsk., o nadanie ziemi, z 13 czerwca 1925; Autor podania popełnił omyłkę, gdyż wzmiankowana ustawa została uchwalona 17 grudnia 1920 roku; zob. Dz. U. RP 1921, nr 4, poz. 18.

[119] CAW, APO, sygn. 2150, k. 12, Odpis świadectwa przyłączenia do kościoła Ewangelicko-Reformowanego i przypisania do parafii wileńskiej z 30 stycznia 1926.

[120] CAW, APO, sygn. 2150, k. 20, Karta ewidencyjna za rok 1926.

[121] AAN, PRM, sygn. 2—14, k. 92, Świadectwo rozwodu wydane przez Kolegium Wileńskie Ewangelicko-Reformowane z 14 maja 1926.

[122] Tamże, sygn. 2—14, k. 96, Odpis aktu małżeństwa z 7 czerwca 1926; Odnotować należy niewątpliwy sentyment jakim Sławoj, chociaż formalnie kalwin, darzył sanktuarium jasnogórskie. W Księdze pamiątkowej częstochowskiego klasztoru znajdujemy wpisy świadczące, że Składkowski odwiedzał je w dniach 20 października 1921, 16 czerwca 1927 i 20 września 1930; zob. „Gazeta Częstochowska” 2002, nr 24, s. 19.

[123] „Rocznik Oficerski” 1924, s. 119; por. CAW, APO, sygn. 2150, k. 21, Karta przeniesienia do rezerwy z 20 sierpnia 1926.

[124] Sławoj odnotował, że podobne odprawy w tym czasie odbywały się także w mieszkaniu generała Jakuba Krzemieńskiego.; S. Składkowski, nie ostatnie…, s.69.

[125] S. Składkowski, Wspomnienia z okresu majowego, w: „Kultura” 1957, nr 116, s. 109.

[126] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia…, t. II, s. 652.

[127] Tamże, s. 653.

[128] „Buńczuczny Wieniawa, stały bywalec kawiarń i mający wszędzie znajomych jest w swoim żywiole w czasie tej parogodzinnej demonstracji. Ja osobiście nie znając życia kawiarnianego czuję się nieswojo przy braniu udziału w tych studenckich wystąpieniach”; S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 78.

[129] Tamże, s. 81.

[130] Instytut Józefa Piłsudskiego w Londynie [dalej IJPL], Kolekcja Sławoja Składkowskiego [dalej Ko. nr 3], sygn 3/5/3, k. 2, Nominacja na komisarza rządu z 21 maja 1926 roku.

[131] F. Młynarski, Wspomnienia, Warszawa 1971, s. 281.

[132] S. Składkowski, Strzępy…, s. 34.

[133] CAW, APO, sygn. 2150, k. 21, Karta przeniesienia do rezerwy z 20 sierpnia 1926.

[134] Cyt. za: T. Hołówko, Przez dwa fronty. Ze wspomnień emisariusza politycznego z 1918 roku, Warszawa 1931, s. I; Wypowiedź ta nie znajduje się w oficjalnym tekście przemówienia Piłsudskiego podczas zjazdu; zob. J. Piłsudski, Pisma…, t. IX, ss. 78—92.

Rozdział 2. „Stupajka”. Działalność administracyjna, polityczna i wojskowa generała Sławoja Felicjana Składkowskiego w latach 1926—1935

2.1. Sławoj Felicjan Składkowski w opinii Józefa Piłsudskiego

2.1.1. Podkreślić należy, że bohater niniejszego opracowania zawdzięcza Piłsudskiemu właśnie mało zaszczytny przydomek „stupajki”[1]. W czerwcu 1928 roku podczas posiedzenia Rady Ministrów z udziałem prezydenta Ignacego Mościckiego, Piłsudski podał przyczyny dymisji gabinetu, którym kierował od października 1926 roku. Świadom, że nie wszystko co po maju 1926 roku zamierzał przeprowadzić, zmierza w pożądanym przezeń kierunku, wygłosił Piłsudski bardzo emocjonalne przemówienie atakujące Sejm oraz krytykujące nieuregulowaną sprawę kompetencji poszczególnych ministerstw. Składkowskiemu, jako ministrowi spraw wewnętrznych, zarzucił nadmierną łagodność przejawianą w stosunku do opozycyjnych posłów. Wskazując na swoje preferencje personalne co do obsady przyszłego gabinetu zagroził, że Składkowski może nie znaleźć się w składzie rządu, kończąc: „Ja się zresztą namyślę, ale musi bić jak stupajka”[2]. Piłsudski, często posługując się rusycyzmami, tworząc swoiste neologizmy, zapewne użył tego terminu w nieco innym znaczeniu. Kolejny, czwarty już rząd przypadło w udziale utworzyć Kazimierzowi Bartlowi. Składkowski początkowo chętnie widziany przez Bartla utrzymał swoje stanowisko ministra spraw wewnętrznych, które pełnił także w powstałym w kwietniu 1929 rządzie Kazimierza Świtalskiego, aż do jego dymisji w grudniu 1929 roku. W tym czasie podejmował Składkowski zdecydowane działania, często z naruszeniem prawa, przeciwko działaczom radykalnej prawicy i komunistom. W połowie czerwca 1930 r. Składkowski powrócił na stanowisko ministra spraw wewnętrznych, które sprawował przez kolejny rok. Wydawał się on Piłsudskiemu najodpowiedniejszym kandydatem do przeprowadzenia ostatecznej rozprawy z opozycją. Był Składkowski dla Piłsudskiego współpracownikiem „wygodnym” według określenia Stanisława Mackiewicza[3].

Przydomek „stupajki” trwale przylgnął do osoby Składkowskiego po bezprawnych i bezwzględnych krokach podjętych jesienią 1930 roku wobec przywódców Centrolewu oraz nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej. Stosunek Składkowskiego do Marszałka Piłsudskiego, przypominał stosunek służącego do pana. „Jest jakaś paralela między stosunkiem Tasiemki do Jaworowskiego i — na znacznie wyższym oczywiście szczeblu — stosunkiem Sławoja do Piłsudskiego” — zauważył przedwojenny opozycjonista, a po wojnie demaskator sanacji, Jerzy Rawicz[4].

Był Piłsudski dla Składkowskiego wyrocznią, ostatecznym autorytetem, któremu meldowało się posłusznie. Składkowski nigdy nie był pewien w jakim celu jest do Belwederu, bądź do Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych, wzywany. Do gabinetu Marszałka wchodził zawsze z lekkim drżeniem serca. Każde słowo Marszałka traktował jako rozkaz. Najczęściej polecenia były całkowicie odmienne od tego, co Składkowski spodziewał się usłyszeć. Należało obserwować gesty, mimikę Piłsudskiego, aby w ten sposób chociaż zorientować się, czy ukochany wódz zadowolony jest z przebiegu sprawozdania. Czasem coś można było mimochodem usłyszeć od dyskretnego zazwyczaj adiutanta. Zbierał i notował skrzętnie wszelkie uwagi na swój temat, wypowiedziane przez Marszałka w obecności innych osób.

Meldował się generał na wezwanie Marszałka nawet, gdy był poważnie chory, podczas złej pogody, z grypą i gorączką, nie dbając o własny stan zdrowia, obawiając się jedynie zawlec do Belwederu jakiegoś przypadkowego „bakcyla”. Wobec Piłsudskiego był zawsze nieśmiały, nie miał odwagi zająć miejsca w pobliżu Marszałka, ani poprosić o dedykację na portretowej fotografii wodza. Meldował się podczas każdego wyjazdu i przyjazdu Komendanta do Warszawy, podobnie jak wiele innych czołowych osób obozu, oczekując cierpliwie marszałkowskiej salonki na Dworcu Wileńskim, bądź Dworcu Głównym. Ubolewał przy tym Składkowski, że Marszałek traktuje go inaczej, niż inne czołowe osobistości obozu, wywodzące się z Pierwszej Brygady, a tylko kilku osobom wolno było zwracać się od Piłsudskiego per „Komendancie”. „Ja spróbowałem raz wyrazić się w ten sposób, zwracając się od Pana Marszałka, ale otrzymałem takie spojrzenie, że ciarki mię przeszły” — wyznawał[5]. Każde zlecone zadanie, czy oferowane stanowisko przyjmował bez dyskusji, obawiając się by nie zostać „zwisakiem”, czyli osobą bez jasno określonej funkcji, odstawioną na boczny tor życia państwowego. Ten bałwochwalczy wręcz stosunek mógł czasami Piłsudskiego nawet denerwować. Podobno sam Składkowski zwykł mawiać, że jest koniem ujeżdżanym przez Marszałka Piłsudskiego i gdy na życzenie Marszałka ustępował z jakiegokolwiek stanowiska, twierdził, że jak dobry ogier, z lekka „pop… ąc”, „odchodzi do stajni”[6].

Stosunek autora głośnej w dwudziestoleciu książki: „Strzępy meldunków” do Marszałka Piłsudskiego „przypomina, a raczej pokrywa się całkowicie z kultem żołnierzy napoleońskich do Wielkiego Cesarza. Bezwzględne, bezgraniczne posłuszeństwo, najszczersze przywiązanie i oddanie, nie tkliwa, lecz przesiąknięta całą istota żarliwa miłość, gotowość od największych ofiar i poświęceń, każdy, najbardziej nawet bezwzględny rozkaz zostanie wykonany, każde życzenie zostanie spełnione bezzwłocznie, bez najsłabszego odruchu sprzeciwu, bez zastanowienia się, bez szukania odpowiedzi na pytanie — po co czy na co? Umrzeć, jeśli tego zażąda Komendant, przyjąć tekę ministra lub zejść nagle w dół na stanowisko niższe i tam z takim samym oddaniem, z taką samą żarliwością i zaciętością realizować myśl, która brzemieniem rozkazu padła na duszę. Uwielbiam i nie staram się rozumieć — oto w kilku słowach ujęta postawa tego stosunku”[7]. Inny autor dobrze zorientowany w personaliach obozu piłsudczykowskiego pisał: „Sławoj Składkowski był człowiekiem szczęśliwym. Zaciągnął się do Legionów. Czuł się stale żołnierzem, powołanym li tylko do wykonywania rozkazów, wydawanych przez przełożonych, którzy za niego myśleli i kierowali jego postępowaniem. Nie żarła go ambicja wpływania na tok wypadków. Wystarczyło mu być posłusznym komendantowi Legionów, a po jego śmierci — następcy”[8].

2.1.2. Kluczowe z punktu widzenia niniejszego opracowania wydaje się określenie rangi Sławoja Felicjana Składkowskiego w hierarchii obozu politycznego związanego z Józefem Piłsudskim. Pozycja zajmowana w otoczeniu Marszałka, jak podkreślają jego biografowie, była wypadkową wielu czynników, w tym łatwości dostępu do osoby Komendanta oraz synkretycznego zespołu opinii i sądów funkcjonujących w kręgu osób mu najbliższych. Należy przy tym zaznaczyć, iż legenda Sławoja budowana była w ramach określonego obozu politycznego, w oparciu o legendę przywódcy tegoż obozu i samoistnie nie mogłaby funkcjonować.

W pionie wojskowym, gdzie toczyła się ostra rywalizacja o miano „najstarszego” piłsudczyka, niekwestionowany prymat zdobył po 1936 roku marszałek Edward Śmigły-Rydz. Tymczasem w okresie walk legionowych struktura obozu wydawała się bardziej przejrzysta. Strzelcy mówili, że „najpierw jest Obywatel Komendant (Józef Piłsudski), później Obywatel Szef (Kazimierz Sosnkowski), później długo, długo nic, później Obywatel Śmigły i dowódcy pozostałych pułków”[9].

W celu pełniejszego oświetlenia wzajemnych relacji pomiędzy Marszałkiem Józefem Piłsudskim a ministrem Składkowskim należałoby prześledzić historię kontaktów i wrażeń z tych kontaktów wynikających. Jest to o tyle trudne, że w swoich „Pismach zbiorowych” Piłsudski nie napomyka zbyt często o tym jednym z najgorliwszych swoich żołnierzy. Pierwsze spotkanie Składkowskiego z Piłsudskim nastąpiło w dniu 14 sierpnia 1914, kiedy nowo przyjęty ochotnik udzielał pomocy przypadkowo napotkanemu niemieckiemu oficerowi[10]. W oddziałach strzelców funkcje oficerskie sprawowali ludzie sprawdzeni, od kilku już lat zaprzysięgli w służbie Komendanta. Funkcja lekarza powodowała niejako obejście normalnych procedur awansu, podobnie oficerskie szarże otrzymali legionowi kapelani. Najbardziej lubiany przez Piłsudskiego doktor Rouppert miał już okazję wykazać się bezgraniczną lojalnością, a tylko takim ludziom Piłsudski ufał. Z całą jednak pewnością obywatel „Mieczysław” wywarł korzystne wrażenie na nowym podkomendnym. Strzelcy wspominają o magicznym wręcz wpływie, jaki wywierał na nich widok Piłsudskiego. Po ciężkich walkach, nużących przemarszach, kiedy zmęczenie odbierało chęć do dalszej wojaczki, legioniści złorzeczyli i narzekali na swoją niedolę. Wystarczyło jednak, aby uwielbiany przez wszystkich „Dziadek” pokazał się między żołnierzami, zmęczenie odstępowało. Nie często dane jednak było widzieć strzelcom uwielbianego Komendanta. Prowadzona przez Komendę Legionów i Departament Wojskowy NKN taktyka polegała na przerzucaniu oddziałów Pierwszej Brygady na różne odcinki frontu i tym samym zneutralizowaniu wpływu Piłsudskiego na nie. Taktyka ta przynosiła jednak efekty odwrotne od oczekiwanych przez jej pomysłodawców. Nic dziwnego, że podkomendni wykorzystywali każdą sposobność, aby Piłsudskiego z bliska zobaczyć.

W październiku 1914 roku w Brzechowie Składkowski zameldował się do raportu u Komendanta Piłsudskiego w sprawie brutalnego postępowania żandarmerii w stosunku do strzelców. W oddziałach Piłsudskiego panowała demokratyczna atmosfera w stosunkach przełożony — podkomendny. Zdarzające się odstępstwa były zazwyczaj samoistnie przez środowisko eliminowane.

Na przełomie stycznia i lutego 1915 roku Składkowski ponownie meldował się u Komendanta, tym razem w celu przeniesienia do służby liniowej w stopniu szeregowca, co przez otoczenie zostało uznane za „wariactwo”. .

Od 1915 roku utarł się zwyczaj obchodzenia imienin Komendanta Józefa Piłsudskiego. W uroczystościach 19 marca brały udział sztab Brygady oraz delegacje oficerskie poszczególnych pododdziałów.

Podczas bitwy pod Kostiuchnówką Piłsudski w towarzystwie Wieniawy kierował akcją swej Brygady na pierwszej linii frontu. W pewnym momencie udali się na punkt opatrunkowy, gdzie na otwartym gruncie pod drzewem rannymi zajmowali się lekarze pułkowi: kapitan Składkowski i porucznik Tadeusz Sokołowski. „Na widok cierpiących Piłsudski zatrzymał się niemy. Twarz miał szarą. Wieniawa blady jak płótno, obchodził go dookoła. Wyglądał jak wierny pies trwający przy swym panu w oczekiwaniu rozkazu. Piłsudski nadal stał w milczeniu. Zdjął maciejówkę i otarł pot z czoła”[11]. Z pewnością wówczas nabrał wielkiego szacunku dla działalności lekarzy wojskowych, ciężko pracujących mimo gęstego ostrzału, upalnej pogody i jęków rannych.

Doceniał Komendant lojalną postawę Składkowskiego podczas dymisji z legionów oraz tzw. kryzysu przysięgowego. Długi okres odosobnienia w Magdeburgu spowodował, że po powrocie Piłsudski zmuszony był weryfikować swe opinie o poszczególnych podwładnych, zdanych na swój instynkt polityczny w okresie lipiec 1917 — listopad 1918 roku[12].

Darzył Piłsudski wreszcie afektem żołnierzy, którzy potrafili humorem, dowcipem, czy nieprzyzwoitą piosenką rozładować przygnębienie żołnierzy, dodając im otuchy w trudnych chwilach.

[1] Stupajka — pochodzące z języka rosyjskiego pogardliwe określenie policjanta lub bezmyślnego służbisty; zob. Słownik wyrazów obcych PWN, pod red. E. Sobol, Warszawa 1995, s. 1046; „Stupajką Piłsudskiego” nazywa Sławoja także Bożena Krzywobłocka; zob. B. Krzywobłocka Chadecja 1918—1937, Warszawa 1974, s. 365.

[2] Marszałek mówił wówczas także, że „Składkowski też … się, a nie bił po mordzie”; S. Składkowski, Strzępy…, s. 51.

[3] S. Mackiewicz, Historia Polski…, s. 236.

[4] J. Rawicz, Doktor Łokietek…, s. 66.

[5] S. Składkowski, Strzępy…, s. 101.

[6] H. Gruber, Wspomnienia i uwagi 1892—1942, Londyn 1968, s. 302.

[7] W. Pobóg-Malinowski (rec.), Sławoj Składkowski, Strzępy meldunków, w: „Nowa Książka” 1936, z. 7, s. 378.

[8] A. Krzyżanowski, Dzieje Polski, Paryż 1973, ss. 195—196.

[9] W. Jędrzejewicz, Józef Piłsudski…, s. 259.

[10] S. Składkowski, Gdzie widziałem Komendanta nim Polskę wywalczył, Warszawa 1939, s. 6.

[11] T. Wittlin, Szabla i koń, Londyn 1996, ss. 110—111.

[12] Komendant zbeształ np. w niecenzuralny sposób Edwarda Śmigłego-Rydza za wejście do lubelskiego rządu Ignacego Daszyńskiego na początku listopada 1918.

[13] S. Składkowski, Strzępy…, s. 24.

[14] Tenże, Wspomnienia z okresu majowego, w: „Kultura” 1957, nr 6, s. 309.

[15] J. Piłsudski, Pisma zbiorowe, t. IX, Warszawa 1937, s. 332.

[16] S. Składkowski, Strzępy…, s. 37; W stosunku do Sejmu i opozycyjnych posłów Piłsudski często używał niecenzuralnych wyrazów, stąd wykropkowanie w tekście. Podobnie wyrażał się Marszałek o konstytucji z marca 1921, mówiąc np.: „konstytuta — prostytuta”

[17] Tamże, s. 38

[18] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 250.

[19] Tamże.

[20] K. Świtalski, Diariusz 1919—1935, Warszawa 1992, s. 354.

[21] Tamże, s. 500.

[22] S. Składkowski, Strzępy…, s. 60.

[23] IJP-NJ, AOG, sygn. IV/4/A-E, k. 19, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 14 września 1952.

[24] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/W/2/3, Polska Komendanta. Mowa na dzień imienin Marszałka Józefa Piłsudskiego wygłoszona dnia 19 marca 1944 r. w Tel Aviv.

[25] Nominację podpisaną przez gen. Dreszera potwierdził następnie marszałek Sejmu Maciej Rataj oraz prezydent Ignacy Mościcki. IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/5/3, T. 1, k. 1, Nominacja na Komisarza Rządu Miasta Stołecznego Warszawy z 13 maja 1926; tamże, k. 2, Nominacja na Komisarza Rządu Miasta Stołecznego Warszawy z 21 maja 1926; tamże, k. 4, Nominacja na Komisarza Rządu na miasto stołeczne Warszawę z 23 sierpnia 1926.

[26] W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 307.

[27] CAW, APO, sygn. 2150, k. 21, Karta przeniesienia do rezerwy z 20 sierpnia 1926.

[28] Problem inspekcji omówiony został w rozdziale 3.

[29] Zbiory Biblioteki Sejmowej [dalej BSejm.], Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 4 lutego 1929, łam 63.

[30] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/5/3, k. 3, Nominacja S. Składkowskiego na ministra spraw wewnętrznych z 2 października 1926.

[31] Generał Sławoj Składkowski — Minister Spraw Wewnętrznych w: „Gazeta Administracji i Policji Państwowej” 1926, nr 41, s. 1.

[32] Pułkownik Janusz Jagrym-Maleszewski, Komendant Główny Policji Państwowej, w: „Gazeta Administracji i Policji Państwowej” 1926, nr 45, s. 1.

[33] Archiwum Akt Nowych [dalej AAN], Akta Ministerstwa Spraw Wewnętrznych [dalej MSW], sygn. 479/4, k. 175, Okólnik MSW nr 18 z 21 stycznia 1927.

[34] Zob. AAN, MSW, grupa akt sygn. 1194—1197.

[35] Mowa Pana Ministra Sławoja-Składkowskiego, w: „Gazeta Administracji i Policji Państwowej” 1928, nr 11, s. 4.

[36] „Pobudka” 1927, nr 20, s. 8.

[37] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 17, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 2 lipca 1953.

[38] Archiwum Państwowe w Białymstoku [dalej APB], Prokurator Sądu Okręgowego w Białymstoku, sygn. 120, b.p., Akt oskarżenia w procesie „Hromady”.

[39] K. Świtalski, Diariusz…, s. 446.

[40] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. II, s. 702.

[41] BSejm., Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 5 czerwca 1928, łam 113.

[42] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. II, s. 707.

[43] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/1, k. 1, Wezwanie S. Składkowskiego do Trybunału Stanu z 21 czerwca 1929.

[44] Cyt. za: Z. Landau, B. Skrzeszewska, Sprawa Gabriela Czechowicza przed Trybunałem Stanu. Wybór dokumentów, Warszawa 1961, s. 107; Oryginał AAN, Biuro Sejmu, t. 7, Protokół rozprawy głównej Trybunału Stanu w dniach 26—29 czerwca 1929, k. 118—333.

[45] Z. Landau, B. Skrzeszewska, Sprawa…, s. 108.

[46] Tamże, ss. 165—166.

[47] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 2, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 9 października 1951.

[48] J. Rawicz, Doktor…, s. 108.

[49] Pismo satyryczne „Cyrulik Warszawski” poinformowało wówczas, iż na zagadkę „Jaki będzie rezultat wyborów?”, trafne odpowiedzi nadesłali Piłsudski, Beck, Składkowski, Sławek i Wieniawa. Odpowiedź brzmiała: „Wszystko jedno”. Autor jednej z licznych biografii Wieniawy podkreślił, że chociaż satyra „Cyrulika” była zawsze satyrą wymierzoną w przeciwników sanacji, to w tym wypadku brzmiała co najmniej dwuznacznie; zob. M. Urbanek, Wieniawa. Szwoleżer na Pegazie, Wrocław 1991, s. 103.

[50] S. Składkowski, Strzępy…, ss. 42—47; por. J. Rawicz, Doktor…, ss. 111—114.

[51] Lieberman relacjonował, że Sławoj osobiście przy pomocy siły fizycznej wyprowadził z sali sejmowej ukraińskiego posła Lwa Baczyńskiego, który wkrótce w wyniku przeziębienia i przeżytego wstrząsu zmarł; H. Lieberman, Pamiętniki…, s. 229.

[52] „Gazeta Warszawska” 1928, nr 76, s.3.

[53] S. Grabski, Pamiętniki, t. II, Warszawa 1989, s. 288.

[54] Podpułkownik Stanisław Tatar, przedwojenny działacz KPP więziony w 1929 roku, w liście do autora z 30 lipca 2002 roku o Sławoju wyraża się krótko: „mierny, ale wierny obozowi belwederskiemu”. Relacja w zbiorach autora.

[55] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/5/3, k. 9, Zwolnienie S. Składkowskiego ze stanowiska ministra spraw wewnętrznych z dniem 27 czerwca 1928; tamże, k.10, Nominacja S. Składkowskiego na stanowisko ministra spraw wewnętrznych z dnia 27 czerwca 1928.

[56] Zob. A. Adamczyk, Generał…, ss. 121—122.

[57] AAN, MSW, sygn. 479/1, k. 12, Wniosek na Radę Ministrów z 30 maja 1928.

[58] BSejm., Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 19 lutego 1929, łam 51.

[59] Por. np. H. Józewski, Zamiast pamiętnika, cz. II, w: „Zeszyty Historyczne”, 1982, nr 59, ss. 57—58.

[60] BSejm., Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 4 lutego 1929, łam 63.

[61] Tamże, łam 67.

[62] K. Świtalski, Diariusz…, s. 382.

[63] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/5/3, k. 11, Zwolnienie S. Składkowskiego ze stanowiska ministra spraw wewnętrznych z dniem 13 kwietnia 1929; tamże, k.12, Nominacja S. Składkowskiego na stanowisko ministra spraw wewnętrznych z dnia 14 kwietnia 1929.

[64] K. Świtalski, Diariusz…, s. 379.

[65] Tamże, ss. 421—424.

[66] J. Rawicz, Doktor.., s. 366.

[67] Tamże.

[68] Przebieg rozmowy premiera Bartla z ministrem Składkowskim przedstawiony został w: S. Składkowski, Strzępy…, ss. 78—79; por. K. Świtalski, Diariusz…, ss. 522—523.

[69] K. Świtalski, Diariusz…, s. 521. Dwa nieczytelne wyrazy w tekście rękopisu dziennika Świtalskiego, występujące w tym miejscu to zapewne słowa niecenzuralne.

[70] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/5/3, k. 14, Zwolnienie S. Składkowskiego ze stanowiska ministra spraw wewnętrznych z dniem 7 grudnia 1929.

[71] S. Składkowski, Strzępy…, ss. 87—89.

[72] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 2, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 9 października 1951.

[73] W zastępstwie Piłsudskiego oba dokumenty podpisał podpułkownik Kazimierz Kominkowski; IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/5/3, k. 15, Powołanie do czynnej służby w korpusie generałów z 1 stycznia 1930; tamże k. 25, Nominacja S. Składkowskiego na zastępcę I wiceministra spraw wojskowych i szefa Administracji Armii.

[74] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/5/3, k. 17, Nominacja S. Składkowskiego na stanowisko ministra spraw wewnętrznych z dnia 3 czerwca 1930.

[75] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/5/3, k. 18, Zwolnienie S. Składkowskiego ze stanowiska ministra spraw wewnętrznych z dniem 23 sierpnia 1930; tamże, k.19, Nominacja S. Składkowskiego na stanowisko ministra spraw wewnętrznych z dnia 25 sierpnia 1930.

[76] W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 343.

[77] A. Pragier, Czas przeszły…, ss. 266—401; por. H. Lieberman, Pamiętniki…, ss. 293—339; Natomiast nie sposób zgodzić się ze stwierdzeniem Składkowskiego, że w Brześciu „nie było nic powyżej wytrzymałości człowieka”. Taką opinię zawarł on w jednym z listów, przytaczając ponadto pikantne, nie nadające się do zacytowania szczegóły co do zachowania się w więzieniu niektórych posłów; Zob. IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 4, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 4 sierpnia 1951.

[78] S. Składkowski, Strzępy, s. 105.

[79] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 4, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 4 sierpnia 1951.

[80] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/5/3, k. 20, Zwolnienie S. Składkowskiego ze stanowiska ministra spraw wewnętrznych z dniem 4 grudnia 1930; tamże, k.21, Nominacja S. Składkowskiego na stanowisko ministra spraw wewnętrznych z dnia 4 grudnia 1930.

[81] „Monitor Polski”, 1931, nr 31.

[82] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/5/3, k. 23, Zwolnienie S. Składkowskiego ze stanowiska ministra spraw wewnętrznych z dniem 26 maja 1931; tamże, k.24, Nominacja S. Składkowskiego na stanowisko ministra spraw wewnętrznych z dnia 26 maja 1931; Według innych danych źródłowych nominacja ta miała nosić datę 27 maja.; por. CAW, APO, sygn. 17 917, k. 13, Pismo szefa Biura Usprawnienia Administracji pułkownika Alojzego Gluth-Nowowiejskiego do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, b.d.

[83] Tamże, k. 26, Zwolnienie S. Składkowskiego ze stanowiska ministra spraw wewnętrznych z dniem 22 czerwca 1931.

[84] „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych” 1931, nr 5.

[85] P. Stawecki, Następcy Komendanta. Wojsko a polityka wewnętrzna Drugiej Rzeczypospolitej w latach 1935—1939, Warszawa 1969, s. 118.

[86] M. Romeyko, Przed…, ss. 487—489.

[87] Tamże, s. 490; Romeyko mówi o 90 tysiącach złotych jakie miał zgromadzić na swym koncie doktor Marcin Woyczyński, m.in. z tytułu pobieranych remuneracji; por. M. Lepecki, O sprawie doktorowej Ludwiki Woyczyńskiej, w czasopiśmie „Świat” 1962, nr 10, s. 3—4.; Warto przy tym zaznaczyć, że Lepecki ogłosił swoje wspomnienie tuż po śmierci generała Składkowskiego.

[88] „Rocznik Oficerski” 1932, s. 12.

[89] J. Beck, Ostatni raport, Warszawa 1988, s. 85.

[90] J. Lechoń, Dziennik…, t. III, s. 368.

[91] Nazwisko sprawcy Popiel przekręca. Lindego zastrzelił sierżant Wacław Trzmielowski; K. Popiel, Wspomnienia polityczne, Warszawa 1983, s. 61.

[92] Tamże, ss. 61—62. Cytaty powyższe ujawniają mechanizmy kreowania owej „szczególnej popularności”, gdyż i dzisiaj opinia publiczna chętnie epatuje się działalnością małżonek znanych osobistości świata polityki z „pierwszymi damami” na czele.

[93] Cyt. za: Z. Cieślikowski, Tajemnice śledztwa KO-1042/27, Warszawa 1976, s. 73; Autor ten, który rzetelnie przedstawił przebieg wzmiankowanego śledztwa, komentuje pismo gen. Daniela Konarzewskiego jako kpinę i przykład braku należytej współpracy wojskowych i cywilnych organów bezpieczeństwa.

[94] Tamże, s. 74.

[95] S. Składkowski, Strzępy…, s. 54.

[96] M. Rataj, Pamiętniki, Warszawa 1963, s. 410.

[97] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 50, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 26 czerwca 1960; Wyróżnienie w tekście pochodzi od autora.

[98] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E,, k. 59, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 18 maja 1960.

[99] W. Jędrzejewicz, Kronika…, ss. 504—505; por. S. Składkowski, Tajemnica rodzinna lekarza przybocznego Marszałka. Ostatni rozkaz Piłsudskiego, w: „Tydzień Polski” 1959, nr 4, s. 2; por. IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k., List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 20 grudnia 1959.

[100] A. Wysokiński, Wokół sprawy doktorowej Woyczyńskiej, w: „Świat” 1962, nr s. 3; Nie tłumaczy jednak przekonująco autor co łączy te dwie sprawy odległe w czasie o cztery lata.

[101] O kradzieży portfela i odzyskaniu go dzięki interwencji Łukasza Siemiątkowskiego (osławionego Taty Tasiemki): J. Rawicz, Doktor…, ss. 321—323; por. S. Składkowski, Kwiatuszki…, ss. 46—51.

[102] M. Romeyko, Przed i po maju, Warszawa 1976, s. 274.

[103] S. Mackiewicz, Historia Polski…, s. 156.

[104] A. Garlicki, Przedmowa do: S. Składkowski, Strzępy meldunków, Warszawa 1988, s. 8.

[105] S. Mackiewicz, Historia Polski…, s. 185.

[106] M. Niedziałkowski (rec.), Sławoj Składkowski, Strzępy meldunków, w: „Prosto z mostu” 1936, nr 6, s. 8.

[107] A. Stefanowski, Ostatnie chwile Marszałka Piłsudskiego, w: „Zeszyty Historyczne” 1991, nr 96, s. 226;

[108] M. Lepecki, Pamiętnik…, s. 327.

[109] Relacja o śmierci Marszałka Piłsudskiego, w: „Zeszyty Historyczne” 1997, nr 121, s. 100; Przebieg wydarzeń w dniu 12 maja 1935 ksiądz Korniłowicz miał powtórzyć w latach przedwojennych dwukrotnie ks. Stefanowi Wyszyńskiemu, z którym był w serdecznych stosunkach od czasu studiów księdza Wyszyńskiego na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim.

[110] T. Alf-Tarczyński, Wspomnienia…, s. 147.

[111] Zob. M. Pietrzak, Reglamentacja wolności prasy w Polsce (1918—1939), Warszawa 1963, s. 15;

[112] Problem ten został omówiony m.in. w pracy: M. Czarniawski, Nadzór władz administracyjnych nad prasą w Białymstoku w latach 1926—1939, w: „Gryfita” 2001, nr 23—24, ss. 29—31.

[113] Obwieszczenie Komisarza Rządu, w: „Gazeta Warszawska Poranna” 1926, nr 132, s. 1.

[114] Dz. Pr. PP. 1919, nr 14, poz. 159.

[115] M. Pietrzak, Reglamentacja…, s. 263.

[116] „Walka z bolszewizmem” 1928, nr 1, s.2.

[117] Dziennik Urzędowy Komisariatu Rządu w Warszawie, 1926, nr 68.

[118] Zob. Okólnik MSW z 26 lutego 1930 w sprawie definicji i zwalczania pornografii; cyt. za M. Pietrzak, Reglamentacja…, s. 487.

[119] „Robotnik” 1926, nr 330, s. 3.

[120] M. Pietrzak, Reglamentacja…, s. 365.

[121] K. Świtalski, Diariusz…, ss. 400—401.

[122] AAN, MSW, sygn. 3046, k. 1, Konfiskaty prasy za 1931 rok.

[123] BSejm., Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 6 grudnia 1929, łam 38.

[124] Z. Cieślikowski, Tajemnice…, s. 152.

[125] K. Świtalski, Diariusz…, s. 511.

[126] „Słowo” 1927, nr 184, s. 2.

[127] M. Pietrzak, Reglamentacja…, ss. 518—519.

[128] BSejm., Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 4 lutego 1929, łam 63.

[129] „Gazeta Administracji i Policji Państwowej” 1928, nr 11, s. 4.

[130] BSejm., Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 6 grudnia 1929, łam 50.

[131] AAN, PRM, sygn. 497/2, k. 2, Konfiskaty prasy za 1931 rok.

[132] Całość sprawy omawia praca: M. Urbanek, Wieniawa…, ss. 162—163.

[133] Niepełną statystykę konfiskat w odniesieniu do omawianego okresu podaję w dalszej części pracy. Pełniejsze jej przedstawienie ze względu na niekompletność i rozproszenie materiałów źródłowych wymagałoby dodatkowych badań.

[134] Nadużycie słowa drukowanego. Oświadczenie premiera gen. Sławoj-Składkowskiego, w: „Gazeta Polska” 1936, nr 230, s. 1.

[135] „Prasa” 1937, nr 1, s. 2.

[136] Konferencja premiera Składkowskiego, w: „Kurier Polski” 1938, nr 318, s. 1.

[137] M. Pietrzak, Reglamentacja…, s. 420.

[138] BSejm, Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 1 grudnia 1937, łam 111—112.

[139] Dymisja prem. Składkowskiego nie przyjęta, w: „Głos Narodu” 1937, nr 171, s.1; Zatarg Rządu z Księciem Metropolitą krakowskim, w: „Piast” 1937, nr 27, s. 2; Zatarg miedzy władzami świeckimi a duchownymi, w: „Zielony Sztandar” 1937, nr 36, s. 1.

[140] Zob. np. zbiory: Archiwum Dokumentacji Mechanicznej [dalej ADM], IKC Agencja Fotograficzna „Światowid”, sygn. I-A-1645, I-P-1498 i inne.

[141] APB, Urząd Wojewódzki w Białymstoku [dalej UW], sygn. 99, k. 104, Sprawozdanie Wojewody Białostockiego ze stanu bezpieczeństwa za lipiec 1937.

[142] „Goniec Warszawski” 1936, nr 210, s. 2.

[143] M. Hemar, Awantury w rodzinie, Londyn 1994, s. 96.

[144] IKC, 1938, nr 43, s. 4.

[145] M. Romeyko, Przed…, ss. 612—613; por. M. Kwiecień, G. Mazur, Sprawa pobicia docenta Stanisława Cywińskiego, w: „Zeszyty Historyczne” 2002, nr 141, ss. 113—160.

[146] Z. Cieślikowski, Tajemnice…, ss. 18—19.

[147] M. Romeyko wspominał: „Pewnego dnia 1937 roku (?) wstąpiłem do głównej księgarni wojskowej, gdzie uważano mnie ‘za swego’. Jeden ze sprzedawców cicho szepnął: ‘Mamy tu coś dla pana pułkownika; ni to skonfiskowane, ni to ma być wycofane ze sprzedaży; od wczoraj mamy zakaz sprzedawania’ ”; M. Romeyko, Przed…, s. 333.

[148] J. Jędrzejewicz, W służbie idei, Londyn 1972, s. 186.

[1] Cyt. za: Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, pod. red. J. Majchrowskiego, Warszawa 1994, s. 148.

[2] Dz. U. MSW 1927, nr 1—2, poz. 30.

[3] Cyt. za: A. Misiuk, Policja Państwowa 1919—1939, Warszawa 1996, s. 124.

[4] Czy wiesz kto to jest?…, s. 547.

[5] S. Składkowski, Strzępy…, s. 128

[6] Cyt. za: P. Stawecki, Następcy…, ss. 152—153.

[7] Czy wiesz kto to jest?…, s. 363.

[8] Szefem Biura Filmowego był od 1927 roku pułkownik Leon Łuskino.

[9] S. Składkowski, Naczelnik Stawicki, w: „Orzeł Biały” 1957, nr16—17, s. 8.

[10] AAN, MSW, sygn. 479/4, k. 175, Okólnik MSW nr 18 z 21 stycznia 1927.

[11] Mały Rocznik Statystyczny 1939, s. 10.

[12] Mowa Pana Ministra Sławoja-Składkowskiego, w: „Na posterunku” 1928, nr 23, s. 354.

[13] Jednym z powodów tego stanu rzeczy był fakt, iż oficerowie, którzy nie ukończyli Wyższej Szkoły Wojennej nie mieli możliwości awansu ponad stopień majora.

[14] AAN, MSW, sygn., 489/2, k. 354, Pismo Ministra Spraw Wewnętrznych do Prezesa Rady Ministrów z 4 marca 1931.

[15] BPP, ASL, sygn. 1264, k. 71, Dane autobiograficzne S. Składkowskiego.

[16] Dz. U. MSW 1927, nr 1—2, poz. 62.

[17] Dz. U. MSW, 1936, nr 16, poz. 103.

[18] M. Rataj, Pamiętniki…, s. 417.

[19] AAN, PRM, sygn. 86, mf., Wykaz etatów osobowych administracji cywilnej na rok 1938/1939.

[20] AAN, MSW, sygn. 478, k. 89, Wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych w sprawie rozwiązania Rady Miejskiej w Swarzędzu, w województwie poznańskim z 26 listopada 1926.

[21] BSejm, Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 6 grudnia 1929, łam 49.

[22] „Monitor Polski. Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej”, 1937, nr 226.

[23] L. Malinowski, Dramaty…, s. 309.

[24] Dz. U. MSW 1938, nr 1, poz. 1.

[25] Sławoj pisał: „…w roku 1923 uczęszczałem na kawy czwartkowe u Kadena przy ulicy Natolińskiej, na których spotykałem plejadę Skamandrytów i pokrewnych: Lechonia, Tuwima, Grydzewskiego, Wierzyńskiego, Goetla, Horzycę, Irzykowskiego, Iwaszkiewicza, Słonimskiego wreszcie Breitera. W czasie tych ożywionych posiedzeń nasłuchałem się o głupocie i tępocie znienawidzonych cenzorów, będąc sam po stronie nieograniczonej wolności słowa. Nawet obecnie zostawszy przełożonym cenzora stołecznego wyobrażałem sobie swój żal, gniew i wściekłość w razie skonfiskowania lub odrzucenia mej pracy literackiej i to dosyć obojętne, czy przez stupajkowatego zacofanego cenzora, czy też przez postępowego demokratycznego redaktora. Zelżałem więc na razie z konfiskatami, a co do mojej osoby zabroniłem konfiskowania czegokolwiek”; S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 114

[26] Tamże, s. 115.

[27] Cyt. za: M. Pietrzak, Reglamentacja…, ss. 343—344.

[28] P. Zaremba, Historia…, s. 231.

[29] S. Składkowski, Naczelnik Stawicki, w: „Orzeł Biały” 1957, nr 16—17, s. 9; Zdaniem tegoż zaufanego urzędnika, Sławoj był dla wszystkich człowiekiem „ciężkim”, gdyż wymagał, aby wszyscy sumiennie spełniali swoje obowiązki. Kiedy Sławoj przestał sprawować funkcję ministra spraw wewnętrznych zapytał Stawickiego co się na ten temat w ministerstwie mówi. Otrzymał szczerą i zapewne bolesną odpowiedź: „Że teraz panie generale, łatwiej będzie żyć”; por. E. Królikowska, Powrót…, s. 14.

[30] BPP, ASL, sygn. 1264, k. 70, Dane autobiograficzne S. Składkowskiego.

[31] „Cóż za rozkosz móc uciec z biura w tak piękny dzień!”; S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 19.

[32] Dygnitarz okazał jednak wspaniałomyślność dla kaprala-służbisty, „błagając” dowódcę pułku „o wyrozumiałość i łaskę” dla sprawcy zamieszania; Zob. S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 73 i nast.

[33] Relacja Zygmunta Odrowąża-Zawadzkiego z 23 sierpnia 2002 w zbiorach autora.

[34] M. Romeyko, Przed…, ss. 485—486.

[35] A. Adamczyk, Generał…, s. 88.

[36] L. Malinowski, Politycy II Rzeczypospolitej, Warszawa 1999, s. 277; Praca tego autora zawiera kilka nieścisłości, np. błędnie wskazuje, że prochy generała spoczywają nadal w Londynie.

[37] S. Składkowski, Strzępy…, s. 57.

[38] Zdaniem Składkowskiego urzędnicy w biurach pracowali, lecz nie byli nastawieni na natychmiastowe i sprawne załatwianie spraw interesantów. „Cierpliwy chłop musiał czekać najdłużej. Najkrócej dziedzice, urzędnicy i wolne zawody: lekarze, adwokaci. W myśl tego odbywały się również audiencje u panów starostów”; Tenże, Kwiatuszki…, s. 59.

[39] To zdarzenie przypomniała po wielu latach trzecia żona Sławoja, Jadwiga Składkowska, znając je zapewne jedynie z opowiadań męża; E. Królikowska, Powrót…, s. 14.

[40] Należy zaznaczyć, że po latach krytyka posunięć ministra łagodniała nawet w oczach byłych oponentów i przeciwników politycznych obozu pomajowego. Np. więzień brzeski Adam Pragier, którego trudno byłoby posądzać o sympatię do Sławoja dokonał szczegółowej analizy pracy administracyjnej Składkowskiego; A. Pragier, Nie wszystko było źle, w: „Wiadomości Polskie” 1956, nr 496, s. 4.

[41] A. Misiuk, Policja…, s. 154.

[42] Por. „Na posterunku” 1931, nr 7, s. 121.

[43] „Na posterunku” 1928, nr 23, s. 356.

[44] A. Strug, W Nienadybach…, s. 325 i nast.; W 1927 roku Stanisław Ignacy Witkiewicz napisał satyryczną powieść „Nienasycenie”. Polska ówczesna, także „pomajowa” w oczach autora to: „Melanż o różnych proporcjach ambicji, wielkich słów o małych znaczeniach, brudny spryt i czasem trochę ordynarnej siły. Poza tym wszyscy o wszystkich myśleli, że są świnie, czasem nawet włączając w to siebie samych”; S.I. Witkiewicz, Nienasycenie. Warszawa 1957, t. II, s. 78.

[45] Np. w roku 1928 nadanych zostało 6 248 złotych, 20 570 srebrnych i 60 123 brązowe krzyże zasługi, gdy w roku 1924 jedynie odpowiednio 42, 217 i 467 krzyży. Sławoj argumentował, iż należy dostrzegać i nagradzać pracę społeczną także na najniższych szczeblach, w terenie, co spotykało się z obiekcjami ze strony administracji. „Ponieważ stale były tendencje odgórne — odznaczania wybitniejszych jednostek złotymi krzyżami zasługi — narzuciłem wojewodom proporcję: wolno im kogoś przedstawić do złotego krzyża zasługi tylko wtedy, gdy jednocześnie proponuje w terenie pięć krzyży srebrnych i dziesięć brązowych”. S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 350.

[46] K. Świtalski, Diariusz…, s. 380.

[47] A Korwin-Sokołowski, Fragmenty…, s. 146.

[48] Tamże, s. 148.

[49] S. Składkowski, Naczelnik…, s. 8.

[50] Tamże.

[51] J. Baybuz, Wspomnienia o płotach na Wołyniu, w: „Kultura” 1962, nr 3, s. 152 i nast.; Dyskusję nad zarządzeniami Składkowskiego wywołał w okresie powojennym, w pewnym stopniu redaktor naczelny „Kultury” Jerzy Giedroyc; Por. np.: M.A. Kostyniak, Sprawa malowania płotów w przedwojennej Polsce, w: „Kultura” 1962, nr 5.

[52] Z opiniami powyższymi koresponduje zapis z dziennika Zofii Nałkowskiej, tym ciekawszy, że dotyczący jej majątku w Górkach i słynnego „Domu nad łąkami”, ilustrując zetknięcie z zarządzeniami porządkowymi Składkowskiego. Według pisarki Sławoj to „masochista czy infantylik”, którego „rozkazy trzeba było brać na serio (rozebrany płot kolczasty w Górkach po to, by po natychmiastowym rozkradzeniu drewnianego na powrót postawić kolczasty)”; Z. Nałkowska, Dzienniki IV, 1930—1939, cz. 2, Warszawa 1988, s. 102.

[53] Odprawa komendantów PP i wojewodów w Warszawie w dn. 3—4 lipca 1928 r., w: „Na posterunku” 1928, nr 28, s. 443.

[54] Procedurę egzekwowania zarządzeń porządkowych można odtworzyć na podstawie licznych wspomnień i relacji osób pamiętających okres międzywojenny, a także na podstawie emigracyjnej publicystyki Sławoja. W przypadku stwierdzenia naruszenia przepisów sanitarnych w terenie protokół sporządzany przez posterunkowego policji trafiał do właściwego referatu Starostwa. Następnie starosta w trybie doraźnym zazwyczaj w ciągu 48 godzin wyznaczał sprawcy karę grzywny w wysokości adekwatnej (zazwyczaj uznaniowej) wobec rodzaju wykroczenia lub jej ekwiwalent w formie aresztu. W jednym z artykułów Sławoja w londyńskich „Wiadomościach” spotykamy przelicznik w stosunku: pięć złotych grzywny lub trzy dni aresztu; por. S. Składkowski, Kwiatuszki…, ss. 13—15.

[55] BSejm., Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 6 grudnia 1929 roku, łam 53.

[56] AAN, MSW, sygn. 479/1, k. 11, Wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych, b.d.

[57] S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 109.

[58] AAN, MSW, sygn. 468, k. 3, Projekt ustawy o zwalczaniu chorób wenerycznych z 7 stycznia 1928 roku; Ze zjawiskiem szerzącego się nierządu i jego tragicznymi skutkami chorobowymi doktor Składkowski podjął zdecydowaną walkę jeszcze w okresie wołyńskim epopei legionowej.

[59] AAN, MSW, sygn. 479/1, k. 12, Wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych z 13 marca 1928 roku.

[60] AAN, MSW, sygn. 479/2, k. 4, Wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych na Radę Ministrów z 30 maja 1928 roku.

[61] BSejm., Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 13 listopada 1926, łam 4.

[62] Tamże, łam 25.

[63] B. Singer, Od Witosa do Sławka, Paryż 1972, passim.

[64] Np. w 1937 roku na budowę Państwowego Liceum i Gimnazjum im. T. Kościuszki w Turku z budżetu centralnego przyznano 300 tysięcy złotych bezzwrotnej pożyczki, kwotę przewyższającą ówczesne roczne dochody miasta; A. Plechan, Szkoła…, s. 23; Jako przejaw niezdrowej satysfakcji należałoby uznać zamiłowanie bohatera do toponimii i antroponimii. W tymże 1937 roku oddano do użytku nowoczesny szpital wojskowy w Łodzi. Jego uroczyste otwarcie nastąpiło w dniu 17 września 1937 i połączone było z nadaniem mu imienia Sławoja Składkowskiego; zob. W. Jarno, Okręg Korpusu Wojska Polskiego nr IV Łódź 1918—1939, Łódź 2001, s. 191.

[65] M. Romeyko, Przed…, s. 485.

[66] A. Korwin-Sokołowski, Fragmenty…, s. 146.

[67] Podaję za: A. Adamczyk, Generał…, s. 244; Oryginał AAN, PRM, sygn. 2—2/5, k. 11.

[68] „Składkowski — Premier”, w: „Mucha” 1936, nr 33, s. 1.

[69] Prezydenci i premierzy…, s. 372;

[70] J. Szczygieł-Rogowska, D. Boćkowski, Zdarzyło się…,, s. 207.

[71] APB, UW, sygn. 117, k. 1—8, Protokół inspekcji Prezesa Rady Ministrów i Ministra Spraw Wewnętrznych na terenie województwa białostockiego w dniu 20 maja 1937.

[72] APB, UW, sygn., 117, k. 8, Protokół inspekcji Prezesa Rady Ministrów i Ministra Spraw Wewnętrznych na terenie województwa białostockiego w dniu 20 maja 1937.

[73] Por. H. Majecki, Gen. Sławoj-Składkowski…, s. 18.

[74] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 14, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 14 września 1952.

[75] S. Składkowski, Kwiatuszki…, s.38.

[76] Eugene-Rene Poubelle (1831—1907) prefekt Departamentu Sekwany po wielomiesięcznej batalii z członkami paryskiej Rady Municypalnej zarządzeniem z 15 czerwca 1884 nakazał w kamienicach używania skrzyń na odpady. Szerzej na ten temat: Biulletin Municipal Officiel de la Ville de Paris z 22 lutego 1884, s. 1; por. C. de Silguy, Histoire des hommes et de leurs ordures, Le Cherche Midi, 1996; Jak podaje francuski internetowy słownik antroponimów we Francji domowe odpadki noszą nazwę „poubelle”, a foliowe worki do pakowania śmieci nabywane w supermarketach dzisiaj powszechnie nazywa się „un sac a poubelle”; Lexique d’ anthroponimes, www.cf.geocities.com.

[77] Należy jednak zaznaczyć, że Składkowski nie przypisywał sobie jedynej i wiodącej roli w porządkowaniu stolicy i polskiej prowincji, wyznaczając sobie rolę kontynuatora prac prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego oraz profesora Emila Godlewskiego jako Nadzwyczajnego Komisarza do Spraw Walki z Epidemiami; zob. S. Składkowski, Kwiatuszki…, ss. 34—36.

[78] „Zresztą pochodzenie nazwy ‘sławojka’ właśnie z miasta jest tylko dowolnym przypuszczeniem, gdyż dokoła tej kwestii panuje dotąd zupełnie niezbadana mgławica ‘historyczna’. Mógł ją wymyśleć w oparach alkoholowych jakiś dowcipniś kawiarniany, mogła powstać w rozgoryczonym nastroju administratora, biedzącego się nad wykonaniem ‘uciążliwych’ zarządzeń higienicznych, mogła też być celowo ukuta przez zdolnego dziennikarza czcigodnej opozycji… W każdym razie jest bardziej dowcipna i delikatna od francuskiej ‘poubelle’. Gdyż zadowala się imieniem chrzestnym nie atakując nazwisk, jest dźwięczna, pieszczotliwa i, co najlepsze, przy zmianie drugiej litery — niedwuznacznie wskazuje na ‘staropolską’ funkcję przy zastosowaniu sławojki’; Tamże, s. 38.

[79] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/5/3, k. 6. Nominacja S. Składkowskiego Naczelnym Nadzwyczajnym Komisarzem do Spraw Walki z Epidemiami z 13 listopada 1926.

[80] Tamże, k. 7, Nominacja S. Składkowskiego Naczelnym Nadzwyczajnym Komisarzem do Spraw Walki z Epidemiami z 12 kwietnia 1927; tamże, k. 8, Nominacja z 12 marca 1928; tamże, k. 13, Nominacja z 24 maja 1929; tamże k. 16, Nominacja z 30 września 1930; tamże, k. 22, Nominacja z 8 maja 1931.

[81] Informacja cytowana za: M. Romeyko, Przed…, s. 234.

[82] „Tydzień Robotnika” 1936, nr 25, s. 1.

[83] AAN, PRM, sygn. 87, mf., Projekt ustawy o zwalczaniu nierządu, b.d.

[84] Cytowany już płk Zygmunt Odrowąż-Zawadzki wspominał: „Wykorzystywali to dziennikarze, karykaturzyści i różni autorzy. Pamiętam szopkę noworoczną, w której wykpiono inspekcję gen. Składkowskiego na targowisku jakiegoś małego miasteczka, gdzie jakoby kontrolował koszyki bab wiejskich. Końcówka wiersza brzmiała: ‘i w koszykach im tam gmerał, tak jak kuchta nie generał’”. Relacja w zbiorach autora; por. Szopka polityczna 1930, pióra Mariana Hemara, Jana Lechonia, Juliana Tuwima i Antoniego Słonimskiego, Warszawa 1930, s. 23.

[85] Zob. np. rysunek Z. Czermańskiego: „Minister Składkowski wzorem Kazimierza Wielkiego zastał Polskę drewnianą, a zostawi murowaną”, w: „Cyrulik Warszawski” 1927, nr 34, s. 5; a także rysunek Antoniego Wasilewskiego: „Inspekcja P. Premiera w Zakopanem”, w: „Wróble na dachu”a 1939, nr 7, s. 2.

[86] F. Topolski (rys.), „Minister Składkowski powiedział, że celem jego jest, aby w każdym domu w Polsce był wychodek”, w: „Cyrulik Warszawski” 1928, nr 26, s. 6.

[87] „Gdzie jest Składkowski numer drugi”, w: „Mucha” 1927, nr 16, s. 4.

[88] Wzmiankowany już Stanisław Tatar w liście do autora przytacza popularny podówczas wierszyk: „Mocium panie, mocium panie, dawniej było inne s[…], Wyszedł szlachcic za stodołę, spojrzał w prawo, spojrzał w lewo, wiecheć trzymał za cholewą”.

[89] BSejm, Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 6 grudnia 1929, łam 51.

[90] S. Składkowski, Kwiatuszki…, ss. 39—41.

[91] G. Szymanowski, Dwanaście lat. Wspomnienia z lat 1927—1939, Toruń 1998, s. 259.

[92] H. Gruber, Wspomnienia…, s. 302.

[93] S. Mackiewicz, Historia Polski…, s. 265.

[94] M. Hemar, Awantury…, s. 96. Temu wybitnemu poecie i satyrykowi przypadła niepoślednia, prowadzona w warunkach emigracyjnych, rola obrońcy przedwrześniowych relacji na linii władza-artyści wobec kokietujących nowy reżim dawnych kolegów po piórze. Por. tenże, Kabareciarz, w: „Wiadomości Polskie” 1953, nr 30, ss. 3—4.

[1] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 5, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 20 sierpnia 1951.

[2] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia…, t. II, s. 781.

[3] A. Chojnowski, Prezydenci…, s. 364.

[4] CAW, APO, sygn. 26 257, k. 17—18, Odpis nominacji S. Składkowskiego na Prezesa Rady Ministrów i jednocześnie Ministra Spraw Wewnętrznych z 16 maja 1936.

[5] CAW, APO, sygn. 2150, k. 4, Pismo Prezydenta RP I. Mościckiego do MSWojsk. z 16 maja 1936.

[6] List W. Sikorskiego do I. Paderewskiego z 25 maja 1936, cyt. za Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego, t. IV, 1935—1940, opr. T. Jędruszczak, A. Leinwand, Wrocław –Warszawa 1974, s. 96.

[7] W. Witos, Moja tułaczka, Warszawa 1967, s. 309.

[8] „Warszawski Dziennik Narodowy” 1936, nr 171, s. 1.

[9] „Kurier Poznański” 1936, nr 171, s. 1.

[10] „Robotnik” 1936, nr 172, s. 1.

[11] Rząd gen. Składkowskiego, w: „Polska Zbrojna” 1936, nr 173, s. 1.

[12] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. II, s. 786.

[13] Mowa Pana Premiera S. Składkowskiego, w: „Polska Zbrojna”, 1936, nr 148, s.1.

[14] Dz. U. RP, 1936, nr 38, poz. 286.

[15] W. Witos, Moja…, s. 320.

[16] Prorządowa „Gazeta Polska” komentując wystąpienie premiera stwierdzała, iż „szef Rządu wyznaczył sobie jako cel główny tego działania — dać jeść głodnym przez pracę — rozładować bezrobocie; Zob. 24-ty maj — 4-ty czerwiec, w: „Gazeta Polska” 1936, nr 181, s. 1.

[17] BSejm., Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 4 czerwca 1936, łam 7.

[18] A. Adamczyk, Generał…, s. 171.

[19] Tamże, s. 174; Z opinią powyższą koresponduje wypowiedź syjonisty Yiechela Nahari-Międzyrzeckiego z maja 1937 roku dla czasopisma „South Africa Jewish Chronicle”, który podkreślił, że rząd kierowany przez generała Składkowskiego czyni wiele wysiłku w celu „utrzymania harmonii między wszystkimi odłamami ludności dla zrozumiałego dobra kraju”; cyt. za: S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 278.

[20] P. Zaremba, Historia…, s. 231.

[21] Monitor Polski. Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej, 1936, nr 7.

[22] P. Stawecki, Następcy…, s. 64.

[23] „Polska Zbrojna” 1936, nr 193, s. 1.

[24] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 5, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 20 sierpnia 1951.

[25] S. Mackiewicz, Historia Polski…, s. 276.

[26] Fotokopię odręcznego listu premiera Sławoja Składkowskiego do prezydenta Ignacego Mościckiego z 13 lipca 1936, zamieszcza: P. Stawecki, Następcy…, s. 65.

[27] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 32, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 5 września 1955.

[28] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 5, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 20 sierpnia 1951.

[29] BSejm., Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniach 1 i 2 grudnia 1937, łam 108.

[30] Artykuł 30 Konstytucji z 23 kwietnia 1935 mówił, że prawo pociągnięcia Prezesa Rady Ministrów do odpowiedzialności konstytucyjnej przysługuje prezydentowi, a także Sejmowi i Senatowi w Izbach Połączonych; Dz. U. RP 1935, nr 30, poz. 227.

[31] PSB, t. XXXVIII, s. 195.

[32] P. Stawecki, Następcy…, s. 24.

[33] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 5, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 20 sierpnia 1951.

[34] Tamże.

[35] AAN, PRM, sygn. 86, mf. Wykaz etatów osobowych administracji cywilnej na rok 1938/39.

[36] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 5, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 20 sierpnia 1951.

[37] Por. J. Hofmann, List do redakcji „Kultury”, w: „Kultura” 1951, nr 11, s. 155.

[38] Oświadczenie Prezesa Rady Ministrów S. Składkowskiego w sprawie ZNP, w: „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1936, nr 275, s. 4.

[39] Zob. rozdział 2.

[40] S. Cat-Mackiewicz, Historia Polski…, s. 304.

[41] W pracy autor stara się używać terminu „miejsce odosobnienia w Berezie Kartuskiej”, gdyż taka oficjalna nazwa w odniesieniu do Berezy okresu międzywojennego występuje w dokumentach odnalezionych w archiwach białoruskich, a opublikowanych niedawno przez Wojciecha Śleszyńskiego; Zob. W. Śleszyński, Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934—1939, Białystok 2003, passim.

[42] W. T. Drymmer, W służbie…, s. 197.

[43] S. Cat-Mackiewicz, Historia Polski…, s. 306.

[44] IJP-NJ, AOG, sygn. IV/4/A-E, t. 4/1, k. 5, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 4 sierpnia 1951.

[45] Tamże.

[46] A. Adamczyk, Generał…, s. 220.

[47] A. Misiuk, Policja…, s. 207.

[48] S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 207.

[49] BSejm, Sprawozdanie stenograficzne z obrad sejmu w dniu 1 grudnia 1937, łam 110.

[50] Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego…, t. IV, s. 128.

[51] Szerzej na ten temat w pracy: A. Ajnenkiel, Polska po przewrocie…, s. 518.

[52] Komunikat informacyjny Frontu Morges z 18 października 1937; cyt. za: P. Stawecki, Następcy…, s. 276.

[53] „Bielenie płotów nie wystarcza? Nowy okólnik M-stwa Spr. Wewn. 1.25 m musi wynosić wysokość ogrodzenia” [w:] „Głos Pracy Polskiej” 1939, nr 9, s. 6.

[54] W. T. Drymmer, W służbie… ss. 179—180.

[55] W trosce o rozwój kultury wiejskiej władze zorganizowały w czerwcu 1937 roku w Liskowie w powiecie kaliskim wystawę „Praca i kultura wsi”, która była dla premiera przedmiotem dumy i jednocześnie elementem propagandowym w jego okręgu wyborczym; por. „Na Posterunku” 1937, nr 24, s. 570.

[56] E. Kwiatkowski, Dziennik czynności Ministra Skarbu od 16 lipca 1939 r. do 8 października 1939 r., w: „Zeszyty Historyczne” 1991, nr 96, s. 46.

[57] P. Stawecki, Następcy…, s. 43.

[58] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia…, t. II, s. 825.

[59] IJP-NJ, AOG, sygn. IV/4/A-E, t. 4/1, k. 13, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 16 sierpnia 1952.

[60] Tamże.

[61] Jadwiga Dołęga-Mostowiczowa, 1-o voto Późniak, trzecia żona generała.

[62] IJP-NJ, AOG, sygn. IV/4/A-E, t. 4/1, k. 18, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 2 lipca 1953.

[63] Natomiast współczesny prestiżowy angielskojęzyczny, warszawski dziennik adresowany do obcokrajowców mieszkających w Polsce powtarza po latach stereotypowe opinie na temat Składkowskiego jako polityka, który nie dbał o kultywowanie historycznych tradycji polskiego pluralizmu we współżyciu z mniejszościami narodowymi. Autor artykułu pisał: „A Polish prime minister of the 1930s, Felicjan Sławoj-Składkowski, was no heir to the Polish tradition of national pluralism when he ordered the demolition of Orthodox churches, nor were those who refused Ukrainians the right to consider themselves a separate nation, nor those who raved about importing a local, Polish version of the anti-Jewish Nuremberg laws”. S. Majman, Aunt Aldona and Uncle Aaron, w: „The Warsaw Voice” 1996, nr 42, s. 3.

[64] Podczas posiedzenia komisji budżetowej Senatu w dniu 4 lutego 1937 premier polemizował z opiniami senatorów, iż w administracji nastąpił przerost czynnika policyjnego, określając liberalizm mianem „przedniej straży komunizmu”. W kwestii terminologii używanej przez administrację, „kwestia język ukraiński czy ruski” załatwiona została okólnikiem umożliwiającym władzom administracyjnym stosowanie tych terminów „zależnie od tego jak chce ludność”. Określając stosunek do Żydów, Składkowski podkreślał, że „Rząd nie będzie ulegał naciskowi, który przychodzi z zewnątrz, ze strony zagranicznych stowarzyszeń żydowskich, które usiłują wpłynąć na Rząd w pożądanym dla siebie kierunku”. Premier powołał się na przykład miejscowości Wysokie Mazowieckie, gdzie nie ukarano wywodzących się z niższych warstw społeczeństwa uczestników ekscesów antyżydowskich, będących jedynie wykonawcami, w Berezie natomiast osadzono inspiratora rozbijania straganów żydowskich, miejscowego adwokata Jursza, przywódcę lokalnej komórki Stronnictwa Narodowego; zob. „Ład i spokój musi panować w Polsce”, w: „Na Posterunku” 1937, nr 7, ss. 146—147.

[65] AAN, MSW, sygn. 1106, k. 4, Stan liczebny służby ochronnej w Warszawie z 22 maja 1936.

[66] Tamże, k. 7, Stan liczebny służby ochronnej w Warszawie z 22 lipca 1936.

[67] Tamże, k. 12, Stan liczebny służby ochronnej w Warszawie z 31 lipca 1936; Na temat zadań generała Składkowskiego o charakterze policyjnym także w pracy: A. Ajnenkiel, Polska po przewrocie…, s. 322.

[68] CAW, APO, sygn. 2150, k. 3, Pismo dyrektora Biura Sejmu RP do MSWojsk. z 26 kwietnia 1939.

[69] Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie [dalej AKMK], Teki Adama Stefana Sapiehy [dalej TSap.], sygn. 16, k. 11, Wyciąg z protokołu 13 posiedzenia Wydziału Wykonawczego Naczelnego Komitetu Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego z dnia 6 kwietnia 1937.

[70] Obraza majestatu Rzeczypospolitej, w: „Polska Zbrojna” 1937, nr 172, s. 1.

[71] Nieprzyjęta dymisja Prezesa Rady Ministrów. Okoliczności zgłoszenia dymisji, w: „Kurier Warszawski” 1937, nr 171, s. 1; Zdumiewające zarządzenie ks. metropolity Sapiehy. Samowolna decyzja przeniesienia trumny Marszałka Piłsudskiego. Nieprzyjęta prośba o dymisję rządu, w: „Gazeta Polska” 1937, nr 173, s.1;

[72] „La risposta negativa della Eccellenza Vostra ha prodotto nell’animo del presidente una penosa sorpresa ed e stata ritenuta dal Consiglio dei Ministri, convocato ad hoc, come offensivi per il Capo dello Stato; da qui le dimissioni del presidente del Consiglio e quindi di tutto il Gabineto, che vengono publicate nei giornali di questa sera”; AKMK, TSap., sygn. 16, k. 30, List nuncjusza F. Cortesi do arcybiskupa A. Sapiehy z 23 czerwca 1937.

[73] Zob. Demonstracyjna dymisja premiera Sławoj-Składkowskiego na tle sporu między Ks. metropolitą Sapiehą a Naczelnym Komitetem Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego w sprawie przeniesienia trumny z Jego zwłokami, w: „Czas” 1937, nr 171, s. 1; Nagła dymisja premiera Składkowskiego z powodu zatargu z metropolitą Sapiehą. P. Prezydent dymisji nie przyjął, w: „Słowo” 1937, nr 172, s.1; Natomiast „Ilustrowany Kurier Codzienny” o dymisji pisał dopiero w dniu 26 czerwca. Por. Nieprzyjęta dymisja prem. gen. Składkowskiego, w: „IKC” 1937, nr 175, s. 16.

[74] AKMK, TSap., sygn. 16, k. 18—19, Kopia listu Ks. Metropolity A. Sapiehy do Prezydenta I. Mościckiego z 5 lipca 1937.

[75] A. Chojnowski, Prezydenci…, s. 369; Podobną ocenę przedstawia A. Adamczyk powołując się na raport ambasadora brytyjskiego w Polsce Howarda Kennarda do ministra Anthonego Edena; por. A. Adamczyk, Generał…, ss. 236—237.

[76] AKMK, TSap., sygn. 16, k. 20, Odpowiedź P. Prezydenta na list X. Metropolity doręczony przez przedstawicieli kapituły w Gdyni, b.d.

[77] IJP-NJ, AOG, sygn. IV/4/A-E, t. 4/1, k. 8, List S. Składkowskiego do W Poboga-Malinowskiego z 4 sierpnia 1951.

[78] Prezydenci i premierzy…, ss. 365—369.

[79] Por. BSejm., Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 1 i 2 grudnia 1937, łam 113.

[80] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 6, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 20 sierpnia 1951; Brak dostatecznych danych, aby nakreślić bliższe relacje pomiędzy Składkowskim a Sławkiem wiemy jednakże, iż bliskie towarzyskie stosunki utrzymywał Sławoj z Aleksandrem Prystorem, politycy ci mówili do siebie po imieniu.

[81] L. Hass, Wolnomularze polscy w kraju i na świecie 1821—1999. Słownik biograficzny, Warszawa 1999, s. 453; W swoich wcześniejszych publikacjach nie przypisuje on natomiast Składkowskiemu jakiejkolwiek roli jako czynnemu członkowi masonerii; por. tenże, Liberałowie, ezoterycy, piłsudczycy. Z dziejów polityki w Polsce 1924—1928, w: „Dzieje Najnowsze” 1973, nr 3, passim.

[82] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy 1946—1969, Warszawa 1998, s. 171.

[83] Dz. U. RP 1937, nr 51, poz. 390.

[84] S. Mackiewicz, Historia Polski…, s. 298.

[85] A. Adamczyk, Generał…, s. 209.

[86] S. Składkowski, Moralne znaczenie Września, w: „Tydzień Polski” 1962, nr 36, s. 3.

[87] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/14b, List Sławoja Składkowskiego do Bohdana Podoskiego z 26 października 1949.

[88] Kwestia pomocy finansowej rządu dla organizacji Żabotyńskiego była zapewne jednym z celów jego spotkania z premierem; S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 284; por; W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza Historia…, s. 814.

[89] CAW, APO, sygn. 2150, k. 3, Pismo dyrektora Biura Sejmu RP do MSWojsk. z 26 kwietnia 1939.

[90] E. Raczyński, W sojuszniczym Londynie, Warszawa 1989, s. 31.

[91] E. Kwiatkowski, Dziennik czynności…, s. 38.

[92] Tamże, s. 9.

[93] M. Drozdowski, Polityka gospodarcza Rządu Polskiego 1936—1939, Warszawa 1963, s. 291; Omawiane kwestie gospodarcze zostały wyczerpująco przedstawione w literaturze, a dla głównego przedmiotu rozważań mojej pracy posiadają znaczenie istotne, chociaż nie decydujące. Z tego też powodu zamieszczam je w skróconej formie.

[94] S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 214.

[95] J. Rawicz, Doktor Łokietek…, s. 365.

[96] S. Sandler Przedmowa do: A. Strug, „w Nienadybach byczo jest…” i inne utwory, Warszawa 1968, ss. 13—14.

[97] T. Wittlin, Szabla…, s. 193.

[98] Z. Czermański, Kolorowi ludzie, Londyn 1966, s. 307.

[99] K. Wierzyński, Pamiętnik…, s. 166.

[100] (rum.) oraz

[101] S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 196; I w tym wypadku pamięć zawodzi Sławoja. Premierem Rumunii był wówczas arcybiskup Miron Cristea. Arcybiskup Dyonizy Kajetanowicz zwierzchnik obrządku ormiańskiego znał doskonale język polski i nie popełniłby takiego faux pas.

[102] Z. Nałkowska, Dzienniki 1918—1929, Warszawa 1980, s. 255. Zapis ten pochodzi z września 1927 roku. Wydaje się, że po latach premierowa znacznie swój stosunek do przybranej ojczyzny zrewidowała.

[103] M. Lepecki, Józef Piłsudski na Syberii, Warszawa 1936.

[104] Relacja Zbigniewa S. Kowalskiego w zbiorach autora.

[105] „Przegląd Teletechniczny” 1938, nr 8, s. 252; We wrześniu 1938 w Warszawie przy ul. Ratuszowej otwarta została z inicjatywy PIT Biblioteka im. Miłosza Składkowskiego. Inżynier Miłosz Składkowski spoczywa w rodzinnym grobie na warszawskich Powązkach; zob. „Przegląd Teletechniczny” 1938, nr 12, s. 416.

[106] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 250.

[107] Nieco wcześniej, bo w roku 1935 Polska Akademia Literatury przyznała Składkowskiemu doroczną nagrodę Złoty Wawrzyn za wybitne zasługi dla dobra literatury polskiej. Natomiast „Strzępom Meldunków” pochlebną recenzję wystawił profesor William F. Reddaway z Cambridge University: „On the years 1914—1935 gen. Slawoj Skladkowski’s works offer valuable and delightful fragments”, Zob. S. Składkowski, Strzępy…, wyd. IV, ss. 181—182.

[108] S. Składkowski, Nie ostatnie.., ss. 179—180.

[109] P. Stawecki, Następcy…, s. 116.

[110] Dziwna prośba księdza Abramowicza w: „Robotnik Białostocki” 1938, nr 202, s. 6. (Skonfiskowany).

[111] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 26, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 1 lipca 1954.

[112] E. Kwiatkowski, Dziennik czynności…, s. 59.

[1] E. Kwiatkowski, Dziennik czynności…, s. 81.

[2] W. Lipiński, Dziennik…, s. 49.

[3] E. Kwiatkowski, Dziennik czynności…, s. 101.

[4] Dz. U. RP 1939, nr 85, poz. 542; W tym samym dniu prezydent RP wydał rozporządzenie o wprowadzeniu na obszarze całego państwa stanu wojennego. Na rozporządzeniu widnieją też podpisy premiera i ministra spraw wojskowych Tadeusza Kasprzyckiego; zob. tamże, poz. 544.

[5] Dz. U. RP 1939, nr 88, poz. 557—565.

[6] S. Składkowski, Prace i czynności Rządu polskiego we wrześniu 1939 r., w: „Kultura” 1948, nr 5, s. 81.

[7] W. Lipiński, Dziennik. Wrześniowa obrona Warszawy. Warszawa 1989, s. 57.

[8] Nie było to ostatnie przemówienie radiowe premiera do narodu z ziemi polskiej. Około północy 6 września Sławoj poinformował na falach eteru o opuszczeniu przez rząd stolicy z uwagi na niebezpieczeństwo zajęcia Warszawy przez Niemców. Swoje wystąpienie zakończył „buńczucznym”, według jednego z publicystów, stwierdzeniem: „Do zobaczenia po zwycięskiej wojnie”; zob. A. Kotecki, II Rzeczpospolita. Fakty i wydarzenia. Warszawa 1989, s. 200.

[9] Zob. K. Sosnkowski, Cieniom września, Warszawa 1989, s. 57; por. tenże, Materiały Historyczne, Londyn 1966, s. 313; Premier Składkowski spotkał w dniu 3 września generała Sosnkowskiego w kwaterze Naczelnego Wodza. Na propozycję utworzenia rządu koalicyjnego Sławoj odparł, iż jego rząd cieszy się zaufaniem większości społeczeństwa, a w obecnej sytuacji trudno byłoby przeprowadzić niezbędne konsultacje polityczne ze względu na przerwane połączenia komunikacyjne; S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 244; Temat ten omawia także praca: M. Sioma, Rząd gen. dyw. Sławoja Felicjana Składkowskiego we wrześniu 1939 roku, w: „Niepodległość” 2002, t. 52, ss. 7—26.

[10] T. Wittlin, Szabla…, s. 272; Prymas Hlond wyjechał z Poznania w nocy 3 września do Warszawy, skąd 13 września pociągiem wyjechał do Bukaresztu. Następnie przez Jugosławię i Triest w dniu 20 września przybył do Rzymu. Tam ambasador i jednocześnie kandydat na prezydenta Bolesław Wieniawa-Długoszowski zamierzał zaproponować prymasowi stanowisko premiera.

[11] E. Duraczyński, Rząd polski na uchodźstwie 1939—1945. Organizacja. Personalia. Polityka, Warszawa 1993, s. 12.

[12] S. Składkowski, Prace…, s. 101.

[13] IJP-NJ, AOG, sygn. IV/4/A-E, t. 4/1, k. 30, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 19 listopada 1954.

[14] A. Misiuk, Policja…, s. 335.

[15] S. Składkowski, Prace…, s. 105.

[16] K. Morawski, Wspólna droga z Rogerem Raczyńskim. Wspomnienia, Poznań 1998, s. 111.

[17] W. T. Drymmer, W służbie…, s. 205.

[18] S. Składkowski, Prace…, s. 114.

[19] J. Beck, Le dernier…, s. 198.

[20] Podaję za: M. Sioma, Rząd…, s. 17. Opinia powyższa jest z pewnością przesadzona. Skuteczna kontrola nad administracją w zaistniałej sytuacji była niemożliwa. Zdecydowanie krzywdzącą opinię w dwa lata po wrześniowej klęsce wyraził natomiast Piotr Kownacki: „…świnie nie dały się tak łatwo odepchnąć od koryta, stanęły zwartym szykiem ryj przy ryju, groźnie i nieprzejednanie: niech raczej wszystko przepada, a my do końca wytrwamy przy korycie według ideologii marszałka Piłsudskiego!”. P. Kownacki, Rachunek sumienia. Kilka słów o naszej niedawnej przeszłości, New York 1941, s. 57.

[21] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/14b, List Sławoja Składkowskiego do Bohdana Podoskiego z 26 października 1949.

[22] W. Lipiński, Dziennik…, s. 248.

[23] S. Składkowski, Prace…, s. 123.

[24] „Prawda” z 18 września 1939; cyt. za: E. Duraczyński, Rząd polski…, s. 23.

[25] Instytut Polski i Muzeum Generała Sikorskiego w Londynie [dalej IPMS], Akta Prezydium Rady Ministrów, sygn. B.I.1a/10, k. 98, Prace i Czynności rządu RP we wrześniu 1939.

[26] IJP-NJ, AOG, sygn. IV/4/A-E, t. 4/1, b.p., List S. Składkowskiego do W Poboga-Malinowskiego z 9 października 1951.

[27] Sławoj ma tu na myśli ukraińskie akcje dywersyjne. Termin „powstania” jest z pewnością przesadzony. Por. W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia…, t. III, ss. 67—68.

[28] IJP-NJ, AOG, sygn. IV/4/A-E, t. 4/1, k. 4, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 20 sierpnia 1951.

[29] E. Kwiatkowski, Dziennik czynności…, ss. 117—118.

[30] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia…, t. III, s. 73.

[31] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/14a, List Sławoja Składkowskiego do Bohdana Podoskiego z 9 października 1949.

[32] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia…, t. III, s. 77.

[33] W Rumunii znajdują się dwie miejscowości o tej samej nazwie w różnych rejonach kraju.

[34] T. Dubicki, S. J. Rostworowski, Sanatorzy kontra sikorszczycy, czyli walka o władzę na uchodźstwie w Rumunii 1939—1940, Warszawa 1993, s. 33.

[35] S. Schimitzek, Na krawędzi Europy. Wspomnienia portugalskie 1939—1946, Warszawa 1970, s. 224.

[36] Diariusz i teki Jana Szembeka (1935—1945). Uzupełnienia od 1 września do 31 grudnia 1939 r., w: „Niepodległość” 1987, t. XX, ss. 78—79.

[37] A. Grzywacz, M. Kwiecień, Sikorszczycy kontra sanatorzy…, s. 65.

[38] IJP-NJ, AOG, sygn. IV/4/A-E, t. 4/1, k. 8, List S. Składkowskiego do W Poboga-Malinowskiego z 4 sierpnia 1951.

[39] Skonstatować należy, iż powołany przez premiera Składkowskiego Komisarz Generalny do Spraw Uchodźstwa Polskiego w osobie podsekretarza stanu MSZ Mirosława Arciszewskiego nie mógł efektywnie wykonywać swoich czynności ze względu na stanowisko Rumunów.

[40] O tych wydarzeniach zob. W. Pobóg-Malinowski, Na rumuńskim rozdrożu, Warszawa 1990, s. 51 i nast.

[41] T. Katelbach, Kartki z pamiętnika, Paryż 1940, s. 66.

[42] E. Raczyński, W sojuszniczym…, s. 417.

[43] E. Duraczyński, Rząd polski na uchodźstwie 1939—1945. Organizacja. Personalia. Polityka, Warszawa 1993, ss. 38—39.

[44] IJP-NJ, Archiwum Jana Weinsteina [dalej AJW], sygn. sz C/1—4, t. 34, b.p., Odpis depeszy do Prezydenta Rzeczypospolitej Władysława Raczkiewicza z 30 września 1939.

[45] Tamże, Odpis depeszy do Prezydenta Ignacego Mościckiego, b.d.

[46] MP 1939, nr 218—219.

[47] E. Kwiatkowski, Dziennik czynności…, s. 145.

[48] Tamże, s. 147.

[49] Tamże, s. 150.

[50] IJP-NJ, AJW, sygn. sz. C/1—4, t. 34, b.p., Odpis pisma do prezydenta Władysława Raczkiewicza z 9 października 1939.

[51] IPMS, Ambasada RP w Bukareszcie, sygn. A. III. 3/14, k. 109, Pismo S. Składkowskiego do Ambasadora RP w Bukareszcie z 23 października 1939.

[52] IPMS, Ambasada RP w Bukareszcie, AIII, 3/11, k. 11, Pismo ambasadora R. Raczyńskiego do S. Składkowskiego z 24 października 1939.

[53] J. Rakowski, Diariusz wrześniowego dramatu, w: „Zeszyty Historyczne” 1977, nr 39, s. 138.

[54] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/8c, k. 8c, Pismo generała S. Składkowskiego do ambasadora RP w Bukareszcie z 30 października 1939.

[55] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/5, k. 5, Pismo generała S. Składkowskiego do ambasadora RP w Bukareszcie z 11 listopada 1939.

[56] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/5c, k. 5c, Pismo Prezesa Rady Ministrów W. Sikorskiego do gen. S. Składkowskiego i inż. E. Kwiatkowskiego z 4 listopada 1939.

[57] Tamże.

[58] Tamże; por. S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 353.

[59] IPMS, PRM, sygn. 7, k. 50, Pismo S. Składkowskiego i E. Kwiatkowskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza z 17 listopada 1939.

[60] Tamże, k. 48—49.

[61] M. Dymarski, Stosunki wewnętrzne wśród polskiego wychodźstwa politycznego i wojskowego we Francji i w Wielkiej Brytanii 1939—1945, Wrocław 1999, s. 51.

[62] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/9, k. 9, Pismo Ministra Spraw Wojskowych i Wodza Naczelnego, generała dywizji Władysława Sikorskiego do generała Sławoja Składkowskiego z 30 listopada 1939.

[63] A. Grzywacz, M. Kwiecień, Sikorszczycy kontra sanatorzy…, s. 77.

[64] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia, t. III, ss. 103—104. Ponadto rolę inspiratorów nagonki Pobóg przypisuje ukazującym się we Francji wydawnictwom: „Głos Polski”, „Słowo”, „Wiadomości Polskie”, „Czarno na Białym” oraz personalnie: Karolowi Zbyszewskiemu, Stanisławowi Mackiewiczowi, Antoniemu Słonimskiemu oraz Ksaweremu Pruszyńskiemu.

[65] AZHRL, APSK, sygn. 106, Sprawozdanie Edwarda Sojki z 11 maja 1940.

[66] A. Adamczyk, Generał…, s. 290.

[67] IJP-NJ, AJW, sygn. sz. C/1—4, t. 34, b.p., Odpis pisma S. Składkowskiego do prezydenta W. Raczkiewicza z 1 listopada 1939; Wiadomość o stanowczym dementi ze strony Składkowskiego zamieścił ukazujący się w Rumunii „Kurier Polski”; por. Niedorzeczne plotki o byłym rządzie Składkowskiego, w: „Kurier Polski. Organ Polaków w Rumunii” z 9 listopada 1939, s. 1.

[68] T. Dubicki, S. J. Rostworowski, Sanatorzy kontra…, s. 71.

[69] AAN, Ambasada RP w Bukareszcie, sygn. 610, b.p., Regulamin Komisji Ochrony Mienia Państwowego w Rumunii.

[70] A. Grzywacz, M. Kwiecień, Sikorszczycy kontra sanatorzy…, s. 91.

[71] A. Koreywo, Formacja Polska na Zachodzie, mps w: Wojskowe Biuro Historyczne, Materiały i Dokumenty, sygn. V/21—15, s. 2.

[72] A. Grzywacz, M. Kwiecień, Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej w walce z sanatorami 1939—1941, w: „Zeszyty Historyczne” 2000, nr 131, s. 84.

[73] Protokoły z posiedzeń…, t. I, s. 147—148.

[74] IPMS, PRM, K. 102/11, k. 10, Protokół z posiedzenia Rady Ministrów w dniu 2 stycznia 1940; tamże, k. 25—27, Wniosek ministra Stańczyka.

[75] Z. Wenda, Z Marszałkiem Śmigłym. Wspomnienia, w: „Zeszyty Historyczne” 1992, nr 99, s. 176.

[76] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/3, k. 3, List marszałka E. Śmigłego-Rydza do generała S. Składkowskiego z 9 grudnia 1939; O wzajemnych relacjach Śmigłego i Składkowskiego w tym okresie zob. M. Czarniawski, Przyczynek do biografii marszałka Śmigłego-Rydza, w: „Gryfita” 2001, nr 23—24, ss. 11—12.

[77] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/2, k. 2, List I. Mościckiego do S. Składkowskiego z 20 grudnia 1939.

[78] AZHRL, APSK, sygn. 106, Sprawozdanie Edwarda Sojki z 11 maja 1940.

[79] AZHRL, APSK, sygn. 101, k. 97—98, Sprawozdanie Aleksandra Robinsona i Jerzego Luksemburga dla Przewodniczącego Komisji Badawczej przy Ambasadzie RP w Bukareszcie z 22 kwietnia 1940.

[80] Cyt. za: A. Grzywacz, M. Kwiecień, Sikorszczycy kontra sanatorzy…, s. 111.

[81] IPMS, Biuro Rejestracyjne MSWojsk., sygn. B.I. 1a/28, k. 399, Protokół przesłuchania T. Florczaka w dniu 29 marca 1940; cyt. za: A. Grzywacz, M. Kwiecień, Sikorszczycy kontra sanatorzy…, s. 111.

[82] IPMS, PRM, sygn. A. XII 55/1, Protokół z posiedzenia Rady Ministrów w dniu 8 maja 1940.

[83] Protokoły z posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. I, oprac. W. Rojek, A. Suchcitz, Kraków 1994, 288.

[84] IPMS, A.5. 8/2, Protokół posiedzenia Komisji Wojskowej Rady Narodowej RP w Londynie w dniu 16 sierpnia 1940, cyt. za: A. Grzywacz, M. Kwiecień, Rada Narodowa…, s. 50.

[85] Zob. Protokoły z posiedzeń…, t. II, s. VII.

[86] AZHRL, APSK, sygn. 101, k. 125, Depesza K. Kuźniarza, b.d.

[87] AZHRL, APSK, sygn. 101, k. 127, Lista sanacji w Rumunii.

[88] O metodach jakimi inwigilowano piłsudczyków w tego typu ośrodkach, transportowanych po klęsce z Francji z obozu w Cerizay do obozu w Broughton w Anglii zob: AZHRL, Centralny Komitet Ruch Ludowego, sygn. 41, b.p. Raport porucznika Bissona z 8 sierpnia 1940.

[89] IPMS, A.5. 1/34B, k. 4—6, Protokół posiedzenia Rady Narodowej RP w Londynie w dniu 26 marca 1941.

[90] Cyt. za: A. Grzywacz, M. Kwiecień, Rada Narodowa…, s. 81.

[91] Por.: L. M. Bartelski, Pieśń…, ss. 116—117.

[92] Tamże, ss. 304—305.

[93] Zob.: U źródeł klęski wrześniowej, w: „Nowy Kurier Warszawski” 1940, nr 240—241, 246, 251, 256, 261, 268, 278, 281, 285, 294, s. 1; Ucieczka zbankrutowanych władców, w: „Goniec Krakowski” 1939, nr 52, s. 1; 1940, nr 1—9, s. 1.

[94] K. Irzykowski, Notatki z życia, obserwacje i motywy, Warszawa 1964, s. 420.

[95] Tamże, s. 375.

[96] Tamże, s. 377.

[97] Cyt. za: A. K. Kunert, Ostatnie dni Marszałka Śmigłego, Warszawa 1992, s. 4; W miarę upływu czasu tematyka stosunku do sanacji zawierała w czasopismach konspiracyjnych co raz mniej miejsca. Np. w latach 1943—1944 problematyce powyższej poświęcono 2 duże artykuły w „Biuletynie Informacyjnym” organie prasowym Komendy Głównej Armii Krajowej, 1 artykuł w organie Stronnictwa Ludowego „Przez walkę do zwycięstwa”, 1 w socjalistycznym „WRN”, 3 w organie konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego „Walka”, 3 w organie Stronnictwa Pracy „Reforma”, najwięcej miejsca na swoich łamach, gdyż aż 7 artykułów poświęciła „Trybuna Wolności”, oficjalny organ Komitetu Centralnego PPR. Cyt. za S. Lewandowska, Polska konspiracyjna prasa informacyjno-polityczna 1939—1945, Warszawa 1982, s. 344.

[98] K. Irzykowski, Notatki…, s. 377; Ferdynand Goetel zanotował, iż w kraju podczas okupacji niemieckiej o piłsudczykach „mówiono: ‘oni’. Nie my, nie Polacy, nie naród, nie społeczeństwo, ale ‘oni’. Oni przegrali wojnę, oni uciekli za granicę unosząc swój i narodowy dobytek, oni okryli hańbą imię Polski i w oczach oświeconego świata, ich generałowie, i pułkownicy zmarnotrawili dzielność, patriotyzm i męstwo polskiego żołnierza, ich pyszałkowatość spowodowała podjęcie wojny z Niemcami bez zważania na słabość własnych sił, ich dyplomaci i politycy nie mieli żadnej wiedzy o tym, komu i jak dalece ufać należy. Głupcy, fantaści, niedołędzy i jak się okazało tchórze, to oni”; F. Goetel, Czas wojny, Londyn 1955, ss. 88—89.

[99] E. Zegadłowicz, Domek z kart. Dramat w 3 aktach według inscenizacji Erwina Axera w Państwowym Teatrze Współczesnym w Warszawie, Warszawa 1954; Wydawnictwo „Czytelnik”, nakładem którego „Domek z kart” ukazał się drukiem, prosiło czytelników o nadsyłanie uwag dotyczących tematu i treści książki, popełnionych błędów i omyłek oraz wyrażanie życzeń, do których mogłoby się zastosować.

[100] W didaskaliach sztuki zawarto zapis, że premiera powinien grac aktor lat około pięćdziesięciu, szpakowaty, zażywny, o spokojnych, pełnych godności ruchach.

[101] E. Zegadłowicz, Domek…, s. 69.

[102] Tamże, s. 70.

[103] Tamże, s. 71.

[104] Zob. np. karykatury byłych członków polskich władz, wyszydzające „ucieczkę” do Rumunii; „Krokodyl na Zachodniej Ukrainie” 1939, nr 3, s. 2.

[105] J. Bristiger, 16 kwietnia 1936 roku, w: „Nowe Widnokręgi” 1941, nr 4, ss. 3—35; A. Rudnicki, Na drogach, w: „Nowe Widnokręgi” 1941, nr 4, ss. 93—119; por. J. Putrament, Ten i tamten brzeg, w: „Nowe Widnokręgi” 1941, nr 3, ss. 9—40.

[106] Sławoj zdawał sobie sprawę, że ataki na jego osobę to rewanż za zwalczanie komunistów przez rząd, którym kierował. „Ileż było krzyku, ile interwencji ze strony mych zwolenników i przeciwników politycznych, gdy ‘krzywdziłem’ ludzi o tak znanych obecnie komunistycznych nazwiskach jak: Wanda Wasilewska, Wł[adysław] Broniewski, E[mil] Zegadłowicz, H[enryk] Dembiński, J[erzy] Putrament i wielu, wielu innych”; S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 242; W panteonie wybitnych literatów represjonowanych przez sanacyjne władze nie sposób pominąć Aleksandra Wata, Brunona Schulza, Mariana Czuchnowskiego, Leona Pasternaka i Sergiusza Piaseckiego.

[107] Zob. karykatura generała Składkowskiego autorstwa Zenona Wasilewskiego w: „Nowe Widnokręgi” nr 17 z 5 września 1943.

[108] „The Prime Minister, General Składkowski, is a professional man, a doctor of medicine. The outbreak of the war in 1914 found him functioning as a panel doctor in the industrial town Sosnowiec. He too, became a companion of Piłsudski in the struggle for Poland’s liberty and independence. He is living on his official salary”; E. Raczyński, W sojuszniczym…, s. 417.

[109] S. Cat-Mackiewicz, Zwrotniczy losu wojny. Złoto tylko na wojnę, w: „Słowo” (Paryż) 1940, nr 5, s. 2.

[110] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/10a, k. 6a, Pismo S. Składkowskiego do prezydenta W. Raczkiewicza z 21 lutego 1940.

[111] „Słowo” 1940, nr 7, s.3; por. IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/10b, k. 6b, Sprostowanie i wyjaśnienie S. Cata-Mackiewicza z 3 marca 1940.

[112] Zob. Podsławoj-Składkowski, w: „Słowo” 1940, nr 21, s.2.

[113] Cyt. za: E. Królikowska, Powrót…, s. 14.

[114] IPMS, A. 5 1/5, k. 2—3, Protokół posiedzenia Rady Narodowej RP w Angers w dniu 9 marca 1940; cyt. za: A. Grzywacz, M. Kwiecień, Rada Narodowa…, s. 31.

[115] Biorąc pod uwagę wysoki nakład dzienników „gadzinowych” np. „Nowy Kurier Warszawski” — 200 tys. egzemplarzy, „Goniec Krakowski” — 60 tys., a także ukazujące się od lata 1941 roku „Gazeta Lwowska” i wileński „Goniec Codzienny” po około 50 tys. egz. oraz uwzględniając fakt małej skuteczności apeli władz podziemnych o bojkot tej prasy, skonstatować należy, iż hitlerowskie treści propagandowe docierały do szerokich grup społeczeństwa polskiego zwłaszcza w ośrodkach miejskich. Były jednak czytane „między wierszami” i nie znalazły wśród Polaków żadnego oddźwięku. Por. W. Wójcik, Prasa gadzinowa Generalnego Gubernatorstwa (1939—1945), Kraków 1988, ss. 189—190.

[116] Skłócone emigracyjne środowiska polskie nie zaprzestały „awantur” także po zakończeniu wojny, co z pewnością nie sprzyjało wspólnemu prezentowaniu interesów polskich na międzynarodowym forum. Niektóre spośród wyżej przytaczanych zarzutów, jak np. wypowiedź Stanisława Jóźwiaka o rzekomej defraudacji dokonanej przez byłego premiera, stanowiły oczywiste nadużycie, kwalifikując się do postępowania sądowego. Autorzy tych pomówień zdawali sobie sprawę z własnej bezkarności, słusznie przypuszczając, że tego typu praktyki nie będą podlegać jakiejkolwiek jurysdykcji w powojennych realiach.

[1] O powyższej rozmowie Sokolnicki pisał: „Per tacitum consensum nikt z nas nie poruszył spraw przeszłości, ani niedawnej historii…”; M. Sokolnicki, Dziennik…, s. 132; por S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 417.

[2] O tym, że pobytem Składkowskiego na emigracji interesowali się Niemcy świadczy notatka z 3 grudnia 1940 roku, przechowywana w Centralnym Archiwum Wojskowym w Rembertowie; CAW, APO, sygn. 2150, b.p., Abgegeben fur nimr Sondersanmeldung.

[3] A. Adamczyk, Generał…, s. 299; por. IPMS, PRM, sygn. 26, k. 27.

[4] W dniu 2 kwietnia 1940 roku generał Sikorski wydał rozkaz organizacji „Brygady Syryjskiej”, przy armii francuskiej na Środkowym Wschodzie. Dowództwo Brygady objął płk dypl. inż. Stanisław Kopański, który przybył do Bejrutu w dniu 23 kwietnia. Ustalił on nazwę podległej sobie jednostki jako „Brygada Strzelców Karpackich”. Wobec kapitulacji wojsk francuskich Brygada w dniach 29—30 czerwca 1940 przekroczyła granicę syryjsko-palestyńską, przechodząc pod dowództwo brytyjskie i została rozlokowana w obozie Latrun. W dniu 7 lipca generał Kopański wydał rozkaz organizacji Ośrodka Zapasowego Brygady (miejsce postoju Latrun), który miał przetrzymywać nadmiar oficerów (na początku lipca 1940 stan brygady wynosił 485 oficerów i 3437 szeregowych). Ośrodkowi Zapasowemu podlegała Stacja Zborna w Hajfie, przez którą przejść musieli wszyscy zgłaszający się ochotnicy. W dniu 15 stycznia 1941 Brygada przeszłą reorganizację, otrzymując nazwę „Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich” [SBSK]; Informacje cyt. za Z. Odrowąż-Zawadzki, Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich w obronie Tobruku, w: „Niepodległość i Pamięć” 2002, nr 18 ss. 77—98.

[5] W. T. Drymmer, Wspomnienia, w: „Zeszyty Historyczne” 1975, nr 31, ss. 98—99.

[6] M. Hemar, Awantury…, s. 96; Także Zygmunt Odrowąż-Zawadzki, podówczas kapitan spotkał generała Składkowskiego w Latrun. Spotkanie to wspominał: „Oddałem wtedy przepisowe honory wojskowe salutując. Nie miałem ani powodu, ani możliwości rozmowy. Generał wyglądał wtedy dobrze”. Relacja w zbiorach autora.

[7] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy 1949—1956, t. I, Warszawa 1999, ss. 334—335.

[8] S. Kopański, Wspomnienia wojenne 1939—1946, Londyn 1961, s. 148.

[9] A. Adamczyk, Generał…, s. 300.

[10] Cyt. za: A. Grzywacz, M. Kwiecień, Rada Narodowa…, s. 81; Katylinarne — w znaczeniu działające złośliwie, celowo szkodliwie. Szerzej na temat działalności obozu piłsudczykowskiego w Palestynie zob.: M. Czarniawski, Apologeci Komendanta. Z dziejów polskiego wychodźstwa politycznego na Bliskim Wschodzie 1940—1947, w: „Niepodległość i Pamięć” 2002, nr 18, ss. 99—107.

[11] Protokoły z posiedzeń…, t. II, s. 329.

[12] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia…, t. III, s. 296.

[13] S. Lubodziecki, Wspomnienia oficera Drugiej Grupy, w: „Zeszyty Historyczne” 1967, nr 12, s. 196; por. S. Składkowski, Wojenna służba zdrowia na terenie Anglii, w: „Lekarz Polski na Wschodzie” 1943, nr 4, ss. 121—128; Szkolenie Królewskiego Korpusu Lekarskiego, tamże, ss. 155—168; Najważniejsze skróty używane w wojskowej i cywilnej medycynie Anglii, tamże, ss. 181—193.

[14] S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 280.

[15] W. T. Drymmer, Wspomnienia…, s. 103.

[16] A. Adamczyk, Generał…, s. 306.

[17] W. T. Drymmer, Wspomnienia…, s. 104.

[18] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia…, t. III, s. 296.

[19] M. Hemar, Awantury…, s. 96.

[20] A. Adamczyk, Generał…, s. 302.

[21] Jana Drohojowskiego wspomnienia dyplomatyczne, Kraków 1972, s. 214.

[22] W. Ledóchowski, Pamiętnik pozostawiony w Ankarze, Warszawa 1990, ss. 199—200.

[23] Sławoj zdecydowanie poparł wówczas aspiracje niepodległościowe Żydów, przewidując rychłe utworzenie niepodległego państwa izraelskiego: „Podobnie jak myśli i praca Józefa Piłsudskiego zwyciężyły w Polsce, tak myśli i zamiary Żabotyńskiego, choć, niestety, już po jego śmierci, doprowadzą Żydów do należnego im niepodległego życia w tym własnym obiecanym przez Boga kraju Erec Izrael”; S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 285.

[24] Por. W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia…, t. III, ss. 298—300.

[25] IPMS, Kolekcja generała Andersa, sygn. 49, b.p. Pismo S. Składkowskiego do W. Andersa z 25 maja 1943.

[26] W wyemitowanym w lipcu 2003 roku przez Telewizję Polską programie pt.: „Rewizja nadzwyczajna”, poświęconemu 60 rocznicy śmierci Władysława Sikorskiego autor audycji Dariusz Baliszewski zaprezentował fragment zapisu z dziennika prowadzonego przez Składkowskiego. Według Baliszewskiego Sławoj zanotował, iż jakoby „Anders łobuz” działał w tej sprawie w porozumieniu zajmującą się terrorystycznymi atakami i zabójstwami na zlecenie tzw. „Grupą Sterna”. Dziennik ten znajduje się w posiadaniu rodziny Sławoja i dopóki nie jest dostępny badaczom powyższy zapis nie może zostać zweryfikowany.

[27] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 2, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 9 października 1951.

[28] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/11, k. 11. Meldunek gen. S. Składkowskiego do Naczelnego Wodza gen. K. Sosnkowskiego z 13 sierpnia 1943.

[29] W. T. Drymmer, Wspomnienia…, s. 113.

[30] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3W, k. 9, Mowa na Dzień Imienin Marszałka Józefa Piłsudskiego wygłoszona dnia 19 marca 1944 roku w Tel-Aviv.

[31] Tamże, k. 14.

[32] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/13, k.13, Pismo S. Składkowskiego do Prezydenta RP w Londynie z 25 marca 1945.

[33] A. Adamczyk, Generał…, s. 308.

[34] IJPL, Ko. nr 3, sygn. 3/K/2/12, k.12, Pismo prezydenta W. Raczkiewicza do gen. S. Składkowskiego z 14 maja 1945.

[35] Relacja Zbigniewa Łukaszewskiego w zbiorach autora; por. „Gazeta Polska. Dziennik Informacyjny Polaków na Bliskim Wschodzie” 1945, nr 239, s. 2.

[36] Składkowski we wspomnieniach wymienia nazwiska dwóch chłopców: Michała Byczkowskiego i Romana Sawickiego. Arkadiusz Adamczyk pisze także o trzecim przybranym synu Radku Kozłowskim, cierpiącym jakoby na chorobę nerwową. Nie wspomina o nim w swoich wspomnieniach Sławoj, ani Jadwiga Składkowska; A. Adamczyk, Generał…, s. 148; por. E. Królikowska, Powrót…,. 14.

[37] Jadwiga Składkowska urodziła się 26 sierpnia 1904 roku. Jej setne urodziny celebrowano także w Gąbinie, rodzinnym mieście Sławoja. Zob. Zbiory Społecznego Muzeum Ziemi Gąbińskiej.

[38] BPP, ASL, sygn. 1264, k. 71, Dane autobiograficzne S. Składkowskiego.

[39] E. Królikowska, Powrót…, s. 14.

[40] Tamże.

[41] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 1, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 13 października 1951.

[42] Zachowały się cenne fotografie rodzinne z poszczególnych okresów życia generała, m. in.: zdjęcia rodziców Sławoja, syna Miłosza z matką, małżonków Składkowskich przed barakiem w Stowell Park z 1951 roku, album z pogrzebu w Warszawie, ponadto korespondencja Sławoja z rodzicami. Zbiorami tymi opiekuje się p. Anna Ostrowska. Zob. Zbiory Społecznego Muzeum Ziemi Gąbińskiej, Kolekcja Generała Składkowskiego, bez akcesury. W roku 1997 Telewizja Polska wyemitowała program poświęcony premierowi w cyklu „Rewizja Nadzwyczajna”. Audycje z cyklu „Rewizji” realizowane przez redaktora Dariusza Baliszewskiego poprzez swój sensacyjny charakter utrwalają jedynie pokutujące stereotypy wokół wielu znanych osobistości okresu Dwudziestolecia i II Wojny Światowej. Najbardziej jaskrawym tego przykładem była audycja poświęcona Edwardowi Śmigłemu-Rydzowi, w której sugerowano jakoby w grudniu 1941 roku współpracownicy marszałka dokonali mistyfikacji pozorując jego śmierć, która nastąpiła według autorów programu dwa lata później. Według relacji Ferdynanda Goetla przekazanej mu we wrześniu 1942 roku przez Juliana Piaseckiego, jednego z najbliższych współpracowników marszałka, Śmigły-Rydz zmarł „wczesną wiosną 1942, dostał ataku serca”; F. Goetel, Czas…, s. 100.

[43] Informacja cytowana za: A. Adamczyk, Generał…, s. 309.

[44] Znajomość Sławoja z księdzem Bronisławem Michalskim datuje się co najmniej od początku lat trzydziestych. Ksiądz Michalski podówczas proboszcz parafii garnizonowej w Warszawie uzyskał od ówczesnego szefa Administracji Armii Sławoja Składkowskiego fundusze na remont kościoła garnizonowego przy ul. Długiej. O sprawie dotacji przypomniał Sławoj w jednym z numerów londyńskich „Wiadomości Polskich” redagowanych przez Mieczysława Grydzewskiego; S. Składkowski, Kwiatuszki…, ss. 42—47.

[45] Nadmienić warto, że informacja w dzienniku Lechonia o ślubie generała Składkowskiego jest zapisem z 9 stycznia 1955 roku. Powody dla których systematyczny Lechoń wspomina o ślubie Sławoja dopiero po sześciu latach (przyjmując, że ceremonia miała miejsce w 1948 roku, jak stwierdziła Jadwiga Składkowska w relacji przekazanej dr. Arkadiuszowi Adamczykowi) nie są zrozumiałe.; por. J. Lechoń, Dziennik…, t. III, s. 541.

[46] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 12, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 27 sierpnia 1952; W jednym z listów do byłego dyrektora Polskiego Radia Konrada Libickiego Sławoj pisał, iż „większość ogółu żyje na ponuro, jak pompatyczni bohaterzy trzytomowej kałuży Giertycha, gdy chcą przedłużyć istnienie gatunku ludzkiego: a) wkładają najgrubsze gacie by się nie podniecać (chuć!!), b) odwracają obrazki święte frontem do ściany, by nie popełniać świętokradztwa. Ja JESZCZE tak nie robię, czego i Tobie życzę”; Zob. IJP-NJ, Archiwum Osobowe [dalej AOS], Teka Konrada Libickiego, sygn. I/3/A, T. III, dokument nr 5, List S. Składkowskiego do K. Libickiego z 4 maja 1951.

[47] Z. Łukaszewski, Sławoj…, s. 4.

[48] Okólnik wydany został przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, Centralny Zarząd Bibliotek w dniu 1 października 1951. Pozycja nr 1332 wzmiankowanego wykazu obejmowała wszystkie utwory Sławoja Składkowskiego.; zob. [Cenzura PRL] Wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu. 1.X. 1951r., Wrocław 2002, s. 38.

[49] Do publikacji tego typu należy zaliczyć twórczość zwłaszcza Jerzego Putramenta, Ksawerego Pruszyńskiego i Wandy Wasilewskiej. Zob. K. Pruszyński, Księga ponurych niedopowiedzeń, Warszawa 1957; J. Putrament, Wrzesień, Warszawa 1966; tenże, Rzeczywistość, Warszawa 1968; W. Wasilewska, Ojczyzna, Warszawa 1968; W podobnym tonie jak cytowane wcześniej prace Jerzego Rawicza wypowiadał się np. Stanisław Ziemba. Publicysta ten na łamach poczytnego krakowskiego „Przekroju” enuncjował, iż Składkowski to: „marny polityk, przeciętny lekarz, kiepski administrator, obciążony wielu poważnymi nadużyciami i przestępstwami”, na stanowisku premiera „dorastał do poziomu referenta w urzędzie starosty lub burmistrza niewielkiego miasteczka”; zob. S. Ziemba, Jak Sławoj i Kuba zatopili tajemnice przedwrześniowe?, w: „Przekrój” 1971, nr 1380, ss. 10—11.

[50] S. Składkowski, Strzępy meldunków. W trzydziestolecie zgonu Józefa Piłsudskiego i trzy lata po śmierci autora, Londyn 1965, s. 182;

[51] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 24, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 27 kwietnia 1954.

[52] Przesłanie tego jednego z najwierniejszych żołnierzy Komendanta zawiera monumentalne dzieło filozoficzne z elementami biograficznymi „Opowieść o istnieniu”; zob. H. Józewski, Opowieść o istnieniu, mps w: Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, akc. 3189.

[53] Postać ministra Składkowskiego występuje epizodycznie w fabularyzowanym dokumencie TVP z 1980 roku pt.: „Zamach stanu” w reżyserii Ryszarda Filipskiego. Odtwórcą roli Sławoja był Zdzisław Wardejn.

[54] M. Dąbrowska, Dzienniki powojenne 1945—1965, t. I, Warszawa 1996, s. 187.

[55] E. Królikowska, Powrót…, s. 14.

[56] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 12, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 27 sierpnia 1952.

[57] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 14, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 14 września 1952.

[58] Relacja Jadwigi Składkowskiej cyt. za: A. Adamczyk…, s. 309.

[59] Jak poinformowała mnie siostrzenica trzeciej żony generała Składkowskiego dr Emilia Mostowicz adoptowani synowie Sławoja już nie żyją. Relacja z 1998 roku w zbiorach autora.

[60] Sławoj pisał o przyjaciołach na emigracji, iż odczuwa dumę, gdyż „uczniowie Komendanta nie poszkapili się; i ból i żal, że tyle dobra Duchowego i fizycznego marnuje się na razie dla Polski”; IJP-NJ, AOG, Archiwum Władysława Bortnowskiego, sygn. V/3/D, k. 279, List S. Składkowskiego do W. Bortnowskiego z 11 maja 1952.

[61] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 52, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 25 listopada 1960.

[62] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 10, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 24 lipca 1951; Praca Poboga-Malinowskiego została nazwana przez krajowych historyków największym pamfletem na okres dwudziestolecia międzywojennego. Jednym z programowych założeń autora była polemika z wysoce krytycznymi opiniami dotyczącymi dokonań sanacji oraz postaci jego przywódcy. „Karzełkiem na krzywych nóżkach” nazywał Piłsudski tych swoich przeciwników politycznych i polemistów, którzy postponowali jego wszelkie dokonania, według opinii marszałka jedynie ze względu na jego osobę, a nie na ich użyteczny dla państwa charakter. W ten sposób Pobóg-Malinowski rozumiał i kontynuował spuściznę Piłsudskiego.

[63] Relacja dyrektora Instututu Literackiego w Paryżu Jacka Krawczyka w zbiorach autora.

[64] L. Honigwill, Przyczynki do Berezy, w: „Kultura” 1952, nr 7—8, ss. 97—104; Honigwill podkreślał, że chociaż po latach Składkowski zaprzecza, iż aprobował bojkot Żydów, to jego „I owszem” przyjęte zostało powszechnie jako nawoływanie do bojkotu właśnie, chociaż bez gwałtów. Tezy powyższe są powtórzeniem pojawiających się wcześnie opinii na temat rzekomego antysemityzmu przedwrześniowych władz, w tym osoby premiera Składkowskiego; por. List do redakcji, w: Wiadomości Polskie” z 12 grudnia 1943, s. 6.

[65] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy…, t. I, ss. 326—327; por. M. Czarniawski, Biografia generała Składkowskiego, w: „Zeszyty Historyczne” 2002, nr 141, s. 198.

[66] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 25, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 4 lipca 1954.

[67] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 27, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 10 sierpnia 1954.

[68] Bibliografia wykorzystanych publikacji Sławoja Składkowskiego została pomieszczona w wykazie literatury; por. BPP, ASL, sygn. 1264, k. 72, Dane autobiograficzne S. Składkowskiego z 12 października 1958.

[69] Czasem zdarzały się Sławojowi poważniejsze wpadki. Np. w jednym z artykułów pomylił nazwisko biskupa Adolfa Szelążka nazywając hierarchę „Pieniążkiem”, co wytknęli mu uważni czytelnicy. S. Składkowski, Inspekcja wojenna, w: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1957, nr 308, s. 3.

[70] J. Hoffman, List do redakcji „Kultury”, w: „Kultura”, 1951, nr 11, ss. 154—155; por. L. Honigwill, Przyczynki do Berezy, w: „Kultura” 1952, nr 7—8, ss. 145—155.

[71] Takim przykładem może być chociażby opinia Jana Lechonia, który nie miał najwyższego mniemania o pisarstwie i przymiotach intelektualnych Sławoja. „(…) Sławoj tyle później głupstw narobił, tak źle skończył, że należy mu się — jako wyrównanie jego losu — miejsce w literaturze, na które sobie zasłużył”; J. Lechoń, Kartki z dziennika, w: „Wiadomości Polskie” 1958, nr 647, s. 2.

[72] Cyt. za: A. Adamczyk, Generał…, s. 312.

[73] M. Hemar, Podróże kształcą, w: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” z 23 marca 1957, s. 4; Hemar sugerował, że Sławoj Składkowski zrewidował swoje poglądy na temat Żydów, dopiero po dwudziestoletnim okresie tułaczki emigracyjnej.

[74] W. Kosarenko-Kosarewycz, List do redakcji „Kultury”, w: „Kultura” 1952, nr 2—3, ss. 195—196.

[75] Rysunki te znajdują się w zbiorach Społecznego Muzeum Ziemi Gąbińskiej, którymi opiekuje się p. Anna Ostrowska po śmierci pierwszego prezesa gąbińskiego muzeum Zbigniewa Łukaszewskiego we września 2002 roku. Relacja w zbiorach autora.

[76] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 41, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 14 października 1959.

[77] W przedmowie do „Kwiatuszków administracyjnych” Sławoj pisał: „Na smętnym wygnaniu droga od ‘durnego Sławoja’ do miernego nawet autora nie jest ani krótka ani gładka. Mimo to przebyłem ją w ciągu kilku lat lekko i przyjemnie stąpając wśród ‘Kwiatuszków’. Wyrosły one biedulinki na żyznej, bogatej glebie ‘Wiadomości’, dzięki pobłażliwej wyrozumiałości redaktora Mieczysława Grydzewskiego. Składam mu za to dank i wdzięczność dozgonną(…) Panu Bolesławowi Świderskiemu, czołowemu przedstawicielowi tężyzny emigracyjnej, dziękuję za łaskawe wydanie tej książeczki; S. Składkowski, Kwiatuszki…, s. 9.

[78] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 37, List Jadwigi i Sławoja Składkowskich do Władysława Poboga-Malinowskiego z 9 stycznia 1959; Jak twierdził używając medycznego terminu posiadł „odporność nabytą” wobec prasowych polemik i oskarżeń. S. Składkowski, Zwymyślać Składkowskiego, w: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 1958, nr 4, s. 3.

[79] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 43, List Jadwigi Składkowskiej do Władysława Poboga-Malinowskiego z 12 stycznia 1960.

[80] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 44, List Jadwigi Składkowskiej do W. Poboga-Malinowskiego z 24 stycznia 1960.

[81] J. Mieroszewski, Gombrowicz-Sławoj Składkowski, w: „Kultura” 1959, nr 11, ss. 102—103; W podobnym tonie wypowiadał się Wacław Alfred Zbyszewski: „Z zabitego deskami obozu dr Sławoj Składkowski wypełnia łam wszystkich pism emigracyjnych, nawet w dodatkach dla dzieci uczy nasze dziatki kochać ‘Dziadka’, poucz je, że bez niego Polski by nigdy nie było”; W. A. Zbyszewski, Polski Londyn po siedmiu latach, w: „Kultura” 1959, nr 6, s. 157.

[82] Z. Nowakowski, Strzępy epopei, w: „Kultura” 1962, nr 12, ss. 105—106.

[83] M. Sokolnicki, Wojna, której uniknąć nie mogliśmy, w: „Tydzień Polski” 1959, nr 31, s. 1; por. tenże, Jesteśmy w połowie drogi, w: „Tydzień Polski” 1959, nr 35, s. 3; por. tenże, Odpowiedzialność, w: „Tydzień Polski” 1959, nr 39, s. 5. Wydawnictwo „Tydzień Polski” było weekendową mutacją gazety codziennej „Dziennik Polski i Dziennika Żołnierza” ze wspólnym zespołem redakcyjnym i edytorskim.

[84] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 40, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 30 września 1959.

[85] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 51, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 29 września 1960.

[86] Zob. IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 61, List Jadwigi Składkowskiej do Władysława Poboga-Malinowskiego z 19 października 1962; Należy odnotować, że zdaniem Jadwigi Składkowskiej osoba Poboga-Malinowskiego była jedną z tych, którzy „bardzo zaszkodzili” Sławojowi. Relacja Anny Ostrowskiej w zbiorach autora.

[87] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 26, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 1 lipca 1954; Natomiast dyrektor Wacław Żyborski mieszkał w Manchesterze. Do niego również zwrócił się po informacje Pobóg-Malinowski za pośrednictwem Składkowskiego.

[88] J. Lechoń, Dziennik…, t. III, s. 666.

[89] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 18, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 2 lipca 1953.

[90] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 42, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 20 grudnia 1959.

[91] Np. odczyt Aleksandry Piłsudskiej pt.: „Dalsze sprostowania o pracach piśmienniczych W. Pobóg-Malinowskiego”, zob. „Tydzień Polski” 1961, nr 27, s. 11; O przyczynach konfliktu Poboga-Malinowskiego z władzami Instytutu Józefa Piłsudskiego w pracy: A. Suchcitz, Kryzys londyńskiego Instytutu Józefa Piłsudskiego na skutek sprawy Władysława Pobóg-Malinowskiego. Przyczynek do historii placówki, w; „Niepodległość” 2002, t. 52, ss. 246—252..

[92] Składkowski został wybrany do Rady Instytutu Józefa Piłsudskiego w kwietniu 1950 roku. W związku z tym pisał do byłego dyrektora Polskiego Radia, na emigracji redaktora „Niepodległości” Konrada Libickiego: „Kochany, Tobie w pierwszym rzędzie zawdzięczam, że zwrócono mi opinię starszego piłsudczyka, której nikt mi otwarcie nie odebrał. Obecnie jestem ‘usatysfakcjonowany’, gdyż oddano mi moje Imponderabilia”. IJP-NJ, AOS, Teka Konrada Libickiego, sygn. I/3/A, T. III, dok. nr 4, List S. Składkowskiego do K. Libickiego z 11 kwietnia 1950.

[93] Na marginesie warto odnotować, że Sławoj zaangażował się w ocenę twórczości Henryka Sienkiewicza, co mogło przysporzyć mu dodatkowych przeciwników. Okazją do refleksji była ankieta londyńskich „Wiadomości Polskich”. Sławoj przypomniał wówczas wizytę patrolu ułanów Beliny w Oblęgorku oraz oziębły stosunek sławnego pisarza do czynu legionowego; Zob. S. Składkowski, Nasz stosunek do twórczości Sienkiewicza, w: „Wiadomości Polskie” 1961, nr 775, s. 5; por. tenże, Wyjazd Sienkiewicza w roku 1914, w: „Wiadomości Polskie” 1961, nr 786, s. 4.

[94] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 59, List S. Składkowskiego do W. Poboga-Malinowskiego z 13 sierpnia 1962; por. S. Składkowski, List do Redakcji, w: „Kultura” 1962, nr 9, s. 157.

[95] S. Składkowski, Moralne znaczenie Września, w; „Tydzień Polski” 1962, nr 36, s. 3.

[96] Tenże, Nie ostatnie…, s. 489.

[97] IJP-NJ, AOG, Akta Władysława Poboga-Malinowskiego, sygn. IV/4/A-E, k. 61, List Jadwigi Składkowskiej do Władysława Poboga-Malinowskiego z 19 października 1962; List ten pozostał bez odpowiedzi, gdyż w niedługim czasie schorowany adresat, autor monumentalnej „Najnowszej Historii Politycznej Polski” zmarł.

[98] „Tydzień Polski” 1962, nr 35, s. 1; W kraju krótką notatkę o śmierci premiera zamieścił jedynie „Tygodnik Powszechny” 1962, nr 35, s. 7.

[99] „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1962, nr 212, s. 4; Fotografia grobu zob. A. Suchcitz, „Non omnis moriar…”. Polacy na londyńskim cmentarzu Brompton, Warszawa 1992, ss. 75—76.

[100] E. Królikowska, Powrót…, s. 14; por. T. Alf-Tarczyński, Wspomnienia…, ss. 196—197.

[101] Zgon gen. Sławoja Składkowskiego, w: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1962, nr 210, s. 1; Nekrologi — tamże, nr 212, s. 4.

[102] T. Alf-Tarczyński, Wspomnienia…, s. 183.

[103] CAW, APO, sygn. 372 776, k. 1, Legitymacja nadania Krzyża Virtuti Militari.

[1] O tym, że Sławoj był jednym z animatorów i propagatorów „jasnej” legendy Piłsudskiego świadczy zapis w jednym z jego listów. Tak Sławoj opisywał jedną z fotografii marszałka: „ręka lewa mniejsza, delikatna, długo zwykle trzyma żółtawy papieros nim go zapali”; Zob. IJP-NJ, AOS, Archiwum Ryszarda Wragi (Jerzego Antoniego Niezbrzyckiego), sygn. III/5/E, k. 55, List S. Składkowskiego do Ryszarda Wragi z 6 maja 1962.

[2] Według jednego z historyków prezydent Ignacy Mościcki wyrazić się miał o premierze Składkowskim słowami: „Toż to kanclerz!”; por. S. Nowinowski, Prezydent Ignacy Mościcki, Warszawa 1994, s. 134.

[3] K. Pruszyński, Powrót do Soplicowa, t. II, Warszawa 1990, s. 163.

[4] Publicysta ten przyznaje, iż pisarstwo Sławoja zawiera wiele elementów humoru i subtelnej autoironii, nie jest przy tym pozbawione swego rodzaju „samokrytycznej wisielczości”; L. Stomma, Niespodzianki, w: „Polityka” 2001, nr 3, s. 90; por. tenże, Poczet polityków polskich XX w., Warszawa 2000, s. 235.

[5] Młodzieńcze lata Sławoja Składkowskiego zaprezentował Marek Białokur, przedstawiając je na tle sytuacji społeczno-politycznej w Królestwie Polskim i Galicji przełomu XIX i XX wieku. M. Białokur, Sławoj F. Składkowski jako przedstawiciel „pokolenia 1905 roku”. (Nauka i konspiracja — między Królestwem Polskim a Galicją), w: Polacy i Rosjanie na przestrzeni wieków (XVII — XX w.), pod red. J. Rzońcy, Opole 2000, ss. 91—106; Karierę wojskową Składkowskiego do 1926 roku przedstawiono w pracy: M. Sioma, Wojskowy okres życia Felicjana Sławoja Składkowskiego 1914—1926, w: Józef Piłsudski i piłsudczycy, pod red. Z. Zaporowskiego, „Res Historica”, Lublin 1999, z. 8, ss. 153—172.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.